Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 899.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ўзбек тилида эссе матнларининг лингвостилистик ва лингвокультурологик тадқиқи

Купить
ЎЗБЕК ТИЛИДА ЭССЕ МАТНЛАРИНИНГ ЛИНГВОСТИЛИСТИК ВА ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИК ТАДҚИҚИ МУНДАРИЖА КИРИШ ..................................................................................................................... 3 БИРИНЧИ БОБ . ПУБЛИЦИСТИК УСЛУБНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШНИНГ НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК АСОСЛАРИ ......................... 11 1.1. Информацион жамият – «учинчи тўлқин» ва цивилизациянинг юзага келиш модели ............................................................................................................. 11 1.2. Эссе жанрининг шаклланиши .......................................................................... 28 1.3. Эссе жанрининг ўзига хос хусусиятлари, тузилиши ва турлари ................... 41 Боб юзасидан хулосалар ........................................................................................... 5 3 ИККИНЧИ БОБ. ЭССЕ ЖАНРИНИНГ ЛИНГВОСТИЛИСТИК ТАҲЛИЛИ ................................................................................................................. 55 2.1. Эссе матнлари нинг фоне тик хусусиятлари ..................................................... 55 2.2. Эссе матнлар ининг лексик-стилистик хусусиятлари ...................................... 62 2.3. Эссе матнларига хос бўлган тасвирий воситалар ва поэтик фигуралар ....... 79 Боб юзасидан хулосалар ........................................................................................... 92 УЧИНЧИ БОБ. ЭССЕ МАТНИ ЛИНГОКУЛЬТУРОЛОГИК ТАҲЛИЛ ОБЪЕКТИ СИФАТИДА ...................................................................... 94 3.1. Эссе матнида оламнинг лисоний манзараси .................................................... 94 3.2. Эссе матнларида қўлланилган прецедент бирликлар ..................................... 120 3.3. Эссе сарлавҳаларининг миллий-маданий хусусиятлари ................................ 129 Боб юзасидан хулосалар ........................................................................................... 140 УМУМИЙ ХУЛОСА ............................................................................................... 14 1 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР ................................................................. 14 5 КИРИШ (фалсафа доктори ( PhD ) диссертацияси аннотацияси ) Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон тилшунослигида адабий тилнинг функционал услублари, жумладан, бадиий- публицистик услубнинг ўзига хос хусусиятлари, матбуот жанрларининг тили ва услуби, унинг адабий тил ривожидаги муҳим ўрни таҳлил этилиб, кенг кўламли тадқиқот ишлари олиб борилмоқда. Бу эса публицистик матнларни тилшуносликнинг замонавий йўналишлари асосида таҳлил этиш вазифасини қўяди. Шунга кўра, бадиий-публицистик услуб жанрларидан эссе матнларини стилистик ва лингвокультурологик нуқтаи назардан ўрганиш, тилнинг таъсир этиш, муносабат билдириш ва ўзида миллий-маданий хусусиятларни акс эттириш воситаси эканлигини очиб бериш соҳа тараққиётини таъминлайдиган муҳим омиллардандир. Дунё тилшунослигида публицистик услубнинг тили ва услуби когнитив, лингвопрагматик, семиотик, социологик, психолингвистик ва культурологик аспектларда таҳлил этилиб, унинг назарий-методологик асослари пухта ишлаб чиқилган. Шу асосда публицистик услубни тил, услуб, мавзу, жанрлар жиҳатидан ўрганиш, эссе, лавҳа, очерк ва фельетон каби бадиий-публицистик жанрларнинг тилини ўрганиш ҳам назарий, ҳам амалий аҳамият касб этади. Хусусан, ўзбек тилида эссе матнларининг ўзига хослигини таъминлайдиган фонетик, лексик, синтактик ва бошқа лисоний воситаларни стилистик ва уларда қўлланган миллий-маданий концептларни лингвокультурологик жиҳатдан тадқиқ қилиш шубҳасиз, жаҳон тилшунослиги олдида турган долзарб вазифалардан бири сифатида мавзуни ёритиш заруратини юзага келтиради. Мустақиллик йилларида ўзбек тилшунослигида бадиий-публицистик услубнинг тили ва услуби тадқиқ этилган кўп сонли изланишлар олиб борилди. Бундай тадқиқотлар орқали ўзбек тилининг бой имкониятлари, муайян нозик қирралари очилади. “Ўзбек тилининг халқимиз ижтимоий ҳаётида ва халқаро миқёсдаги обрў-эътиборини тубдан ошириш, униб-ўсиб келаётган ёшларимизни ватанпарварлик, миллий анъана ва қадриятларга 2 садоқат, улуғ аждодларимизнинг бой меросига ворислик руҳида тарбиялаш, мамлакатимизда давлат тилини тўлақонли жорий этишни таъминлаш” 1 бугунги кунда долзарбдир. Ўзбек тилининг бой имкониятларини, миллий- маданий хусусиятларини ўзида акс эттирадиган эссе матнларини стилистик ва лингвокультурологик жиҳатдан очиб бериш муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 4 октябрдаги ПҚ-4479-сон “ Ўзбекистон Республикасининг “ Давлат тили ҳақида ” ги Қонуни қабул қилинганининг ўттиз йиллигини кенг нишонлаш тўғрисида ” ги Қарори , 2019 йил 21 октябр даги ПФ-5850-сон “ Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида ” ги Фармони , шунингдек, Ў збекистон Р еспубликаси В азирлар М аҳкамасининг 2020 йил 20 январдаги 40-сон “ Ў збекистон Республикаси Вазирлар М аҳкамаси ҳузуридаги Атамалар комиссиясининг фаолиятини ташкил қилиш чора-тадбирлари тўғрисида ” ги Қарори ва соҳага оид бошқа меъёрий -ҳуқуқий ҳужжатларда белгила нган вазифаларни амал га оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланишининг устувор йўналишларига бо ғлиқлиги . Диссертация республика фан ва технологиялар тараққиётининг I . “ Ахборотлашган жамият ва демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий, маданий, маънавий- маърифий ривожлантиришда инновацион ғоялар тизимини шакллантириш ва уларни амалга ошириш йўллари ” устувор йўналишига мувофиқ бажарилган. Мавзунинг ўрганилганлик даражаси. Матбуот тили ва услуби, жумладан, эссе жанри матнлари ўзбек тилшунослиги да деярли ўрганилмаган соҳалардан бири. Аммо рус ва бошқа туркий тилларда бу мавзуда муайян тадқиқотлар амалга оширилган. Жумладан, рус тилшунослигида В.Костомаров, Г.Я.Солганик, Д.Розенталь 2 , озарбайжон тилшунослигида 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрдаги ПФ-5850-сонли “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони // www.lex.uz 2 Костомаров В. Русский язык на газетной полосе (некоторые особенности языка современной газетной публицистики) – М., 1971; Солганик Г.Я. О языке газеты. – М., 1968; Розенталь Д. Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. – М., 1980. 3 Ж.Мамедов, М.Адилов, М.Мамедов 3 , қозоқ тилшунослигида А.Ахабаев, С.М.Исаев 4 , ўзбек тилшунослигида Б.Турдалиев, М.Рахманов, А.Бoбоева, И.Тошалиев, Т.Қурбанов, А.Абдусаидов 5 ва бошқалар матбуот тили ва услубининг турли хил аспектларини тадқиқ қилишган. Шунингдек, эссе жанрининг тили ва ўзига хос хусусиятларини ўрганишга А.Л.Дмитровский, К.А.Зацепин, Л.Г.Кайда, Н.В.Егорова, Е.В. Бузальская 6 сингари тилшунос олимлар ўзларининг муносиб ҳиссаларини қўшган. Эссе матнларининг тили ва ўзига хос хусусиятлари ҳозирги кунгача ўзбек тилшунoслигида монографик тарзда етарлича тадқиқ этилмаган. Тадқиқотнинг диссертация бажарилган олий таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Диссертация Самарқанд давлат университети “Ўзбек тили бирликларининг функционал-прагматик ва семантик-услубий таҳлили (синхрон ва диахрон аспект)” мавзусидаги илмий тадқиқот йўналиши доирасида бажарилган. Тадқиқотнинг мақсади. Эссе матнлари тилини мустақилликдан кейинги даврдаги вақтли матбуот материаллари асосида лингвостилистик ва лингвокультурологик аспектда очиб беришдан иборат. Тадқиқотнинг вазифалари. Бу мақсадга эришиш учун тадқиқот олдига қуйидаги вазифалар қўйилди: 3 Мамедов Ж.А. Газетный стиль современного азербайджанского литературного языка: Автореф.дис… канд.фил.наук. – Баку, 1973; Адилов М. Газет дили: Автореф.дис. .. канд.фил.наук. – Баку, 1973; Мамедов М.Б. Публицистический стиль азербайджанских революционных демократов: Автореф.дис… д-ра фил.наук. – Баку, 1976. 4 Ахабаев А. Статический анализ лексико-морфологический структуры казахской публицистики ( На материале казахских газетных текстов за 1965-66 г.г. ) : Автореф. дис. . . канд. филол. наук . – Алма-Ата, 1971 ; Исаев С.М. Язык периодической печати 1920-х годов: Автореф.дис… канд.фил.наук. – Алма-Ата, 1966; Исаев М.С. Становление и развитие языка казахской периодической печати: Автореф.дис… д-ра фил.наук. – Алма-Ата, 1974. 5 Турдалиев Б. Морфологические особенности языка периодической печати 1905-1917 гг : Дис… канд.фил.наук. – Ташкент, 1969; Рахманов М. Синтаксические особенности языка газеты « Т у ркистон вилоятининг газети»: Автореф.дис… канд.фил.наук. – Ташкент, 1971; Б o боева А. Газета тили ҳақида. – Ташкент: Фан, 1983; Тошалиев И. Матбуот тили маромларига доир (Ҳозирги ўзбек тилининг тараққиет йўналишлари) – Тошкент, 1990; Курбанов Т.И. Публицистический стиль современного узбекского литературного языка. – Самарканд, 1987. Абдусаидов А . Язык газеты и литературные нормы (на материале местных и республиканских газет 70-80-х годов): Автореф.дис… д-ра. фил.наук. – Ташкент: Фан, 1988. 6 Дмитровский А.Л. Эссе как жанр публицистики: Дис... канд.филол.наук. – Санкт-Петербург, 2002; Дмитровский А.Л. Жанр эссе: очерк теории жанра. – Орел, 2006; Зацепин К.А. Эссе как коммуникативная форма проблемы чтения: Автореф. дис... канд.филол.наук. – Самара, 2006; Кайда Л.Г. Эссе: Стилистический портрет. – М., 2008; Егорова Н.В. Эссе современной мордовской прозе: (проблемы ст o повлепня и развития ж a нр a ) : Автореф. дис... канд.филол.наук. – Саранск, 2011; Бузальская Е.В. Типология русского эссе (лингвокогнитивный аспект): Автореф. дис... докт.филол.наук. – Санкт-Петербург, 2017. 4 ўзбек ва жаҳон тилшунослигида публицистик жанрларнинг ўрганилишини фалсафий методологик асосларини далиллаш; бадиий-публицистик жанрлар, уларнинг характерли хусусиятларини ёритиш; эссе матнларининг ўзига хос хусусиятларини ва ушбу ўзига хосликни таъминловчи лисоний бирликларни аниқлаш ҳамда стилистик хусусиятларини очиб бериш; эссе матнларида қўлланган миллий-маданий концептларнинг лингвокультурологик хусусиятларини исботлаш. Тадқиқотнинг объекти “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”, “Зарафшон”, “Маърифат”, “Халқ сўзи”, “Самарқанд” ва “Туркистон” газеталарининг мустақилликдан кейинги даврлардаги ҳамда Интернет нашрларидаги эссе жанри матни намуналари ҳисобланади. Тадқиқотнинг предмети ни ўзбек эссе матнлари тилидаги бирликларнинг лингвомаданий қиррасининг тадқиқи ташкил қилади. Тадқиқотнинг усуллари. Тадқиқот мавзусини ёритишда таснифлаш, тавсифлаш, қиёслаш, стилистик ва статистик методлардан фойдаланилди. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қ у йидагилардан иборат : публицистик услубнинг назарий-методологик асослари далилланган, бадиий-публицистик жанрлардан лавҳа, очерк, фельетон, памфлетнинг ўзига хос ва фарқли жиҳатлари, эссе жанрининг ғарб ва шарқда шаклланиши, тузилиши, турлари ёритилган; бадиий-публицистик жанрлардaн эссе, лавҳа, очерк, фельетон ва памфлет жанрларининг очиқлик, долзарблилик, диалоглилик, ҳозиржавоблик, фикр эркинлиги ва ошкоралик каби характерли хусусиятлари очиб берилиб, эссе матнларининг ҳаётийлик, субъективлик ва парадоксаллик каби қомусий белгилари аниқланган; эссе матнларига хос бўлган фикр эркинлиги, очиқлик, тасаввурнинг ҳаракатчанлиги, ошкоралик, муаллиф менининг устунлиги каби жиҳатларини 5 намоён килувчи лисоний бирликларнинг фонетик, лексик, синтактик хусусиятлари асосланган; эссе матнларида қўлланган ватан, оила, шахс, рўзғор каби ўзбек халқининг образли тафаккури, дунёқараши, турмуш тарзи, қадриятлари акс этган концептлар аникланиб, эссе матнларидаги оила концептининг ижтимоий қадриятларда муҳим аҳамиятга эгалиги далилланган. Тадқиқотнинг амалий натижалари қ у йидагилардан иборат: вақтли матбуот тилининг юксалиш ва тараққиёт йўлини асослаб бериш орқали чиқарилган хулосалар ўзбек тилшунослиги учун муҳим илмий- назарий маълумотлар бериши, газета тили ва услубини такомиллаштириш, улардаги услуб ва сўз қўллашдаги камчиликларнинг олдини олишга хизмат қилиши асослаб берилган; бадиий-публицистик жанрларнинг хусусиятлари, уларнинг вақтли матбуот тилининг ривожанишига таъсири, шунингдек газета тилининг оммабоплиги ва таъсирчанлигини очиб беришдаги роли аниқлаб берилган ҳамда лексик бирликлар матнда бадиий-эстетик қимматини таъминловчи, муҳим лингвостилистик восита бўла олиши мисоллар асосида далилланган; эссе матнларида ўзбек халқининг образли тафаккури, дунёқараши, турмуш тарзи, қадриятлари, феъл-атвори, эътиқод ва анъаналари акс этган лингвомаданий бирликлар халқнинг миллий-маданий тасаввурлари, образли тафаккури инъикоси сифатида оламнинг ўзига хос ўзбекча лисоний манзарасини юзага келтирганлиги лингвомаданий нуқтаи назардан очиб берилган. Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги. Диссертацияда фойдаланилган назарий маълумотларнинг ишончлилиги, илмий адабиётлар билан вақтли матбуот манбаларидан олинганлиги, таҳлилларнинг ва илмий хулосаларнинг классификация, тасвирлаш ва таққослаш, тарихий-таққосий методлари билан асосланганлиги, назарий фикр ва таклифларининг амалиётга кенг турда қўлланилиши, айтилган фикрларнинг тегишли ташкилотлар томонидан тасдиқланганлиги билан тушунтирилади. 6 Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти . Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти вақтли матбуотнинг жанрлари, уларнинг таснифи, тили ва услуби, бадиий-публицистик жанрларнинг ўзига хос хусусиятлари, уларнинг ўхшашлик ва фарқли жиҳатлари, матбуот тилида учрайдиган луғавий ўзгаришлар, эссе матнлари тилида адабий тил меъёрига амал қилиш даражаси, уларнинг культурологик фарқланиши, жамиятдаги лисоний вазият, тил ва ижтимоий муносабатлар билан боғлиқ илмий-назарий қарашларни шакллантирилиши билан изоҳланади. Диссертация материаллари ва хулосалари тилшуносликка доир дарслик, ўқув қўлланма, услубий қўлланма, услубий кўрсатма ҳамда монографиялар тайёрлашда; антропоцентрик лингвистика, концептология, когнитив лингвистика, лингвопоэтика, лингвокультурология каби фанлардан маърузалар ўқишда ва амалий машғулотлар ўтказишда амалий аҳамият касб этади. Тадқиқот натижасининг жорий қилиниши. Ўзбек тилида эссе матнларининг лингвостилистик ва лингвокультурологик жиҳатларини очиб бериш, тил хусусиятларини таҳлил қилиш, миллий-менталитетимизга хос бўлган сўзларни лингвостилистик ва лингвокультурологик жиҳатларини очиб бериш бўйича олинган илмий натижалар асосида : публицистик услубнинг назарий-методологик асослари, бадиий- публицистик жанрларидан лавҳа, очерк, фельетон, памфлетнинг ўзига хос ва фарқли жиҳатлари, эссе жанрининг ғарб ва шарқда шаклланиши, тузилиши, турлари хамда ушбу жанрларнинг очиқлик, долзарблилик, диалоглилик, ҳозиржавоблик, фикр эркинлиги ва ошкоралик каби характерли хусусиятлари, эссе матнларининг ҳаётийлик, субъективлик ва парадоксаллик каби қомусий белгилари ҳақидаги хулосаларидан ЎзРФА ҚҚБ Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институти томонидан 2017-2020 йиллар бажарилган ФА-Ф1-1005 рақамли “Қорақалпоқ фольклоршунослиги ва адабиётшунослиги тарихини тадқиқ этиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси 7 Қорақалпоғистон бўлимининг 2022 йил 7 февралдаги № 17.01/238-сон маълумотномаси). Натижада ушбу лойиҳанинг илмий салоҳияти ошишига хизмат қилган; эссе матнларига хос бўлган фикр эркинлиги, очиқлик, тасаввурнинг ҳаракатчанлиги, ошкоралик, муаллиф менининг устунлиги каби жиҳатларини намоён қилувчи лисоний бирликларнинг фонетик, лексик, синтактик хусусиятлари каби хулосалардан 2012-2016 йилларда бажарилган ФА-Ф1-Г002 рақамли “Қорақалпоқ фольклори ва адабиёти жанрларининг назарий масалаларини тадқиқ этиш” мавзуидаги фундаментал тадқиқот лойиҳани бажаришда фойдаланилган (Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий тадқиқот институтининг 2021 йил 13 декабрдаги 383/1-сон маълумотномаси). Натижада Ўзбек ва Қорақалпоқ адабиётидаги эссе жанрига хос бўлган фикр эркинлиги, очиқлик, тасаввурнинг ҳаракатчанлиги, ошкоралик, муаллиф менининг устунлиги каби жиҳатларини намоён қилувчи лисоний бирликларнинг қўлланишига оид илмий қарашлар далилланган ; эссе матнларида қўлланган ватан, оила, шахс, рўзғор каби ўзбек халқининг образли тафаккури, дунёқараши, турмуш тарзи, қадриятлари акс этган концептлар, эссе матнлари тилини халқона, миллий ва таъсирчан қилган лингвомаданий бирликлар ҳақидаги фикрлардан Eвропа Иттифоқи томонидан Эрасмус + дастурининг “2016-2018-йилларга мўлжалланган 561624-EPP-1-2015-UK-EPKA2-CBHE-SP-Еrasmus+CBHE IMEP: Ўзбекистонда олий таълим тизими жараёнларини модернизациялаш ва халқаролаштириш” номли лойиҳаси доирасида фойдаланилган (2022 йил 4 апрель 822/30.02.01-сонли маълумотнома). Натижада лойиҳанинг миллий қадриятларимизни ифодаловчи лингвомаданий концептларни халқаролаштиришга бағишланган бобини бойитишга хизмат қилган . Тадқиқот натижаларнинг апробацияси. Мазкур тадқиқот натижалари бўйича 2 та халқаро ва 5 та республика илмий-амалий анжуманларида маърузалар қилинган. 8 Тадқиқот натижаларнинг эълон қилинганлиги. Диссертациянинг асосий мазмуни муаллиф томонидан чоп этилган 16 та илмий мақола (уларнинг 7 таси Ўзбекистон Республикаси ОАК тасарруф этган илмий журналларда, 1 таси Халқаро ОАК тасарруф этган илмий журналларда, 1 та импакт фактор базасида индексланган илмий журналларда ўз ифодасини топган. Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация кириш, уч асосий боб, умумий хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Диссертациянинг умумий ҳажми 160 саҳифани ташкил этади. 9 БИРИНЧИ БОБ ПУБЛИЦИСТИК УСЛУБНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШНИНГ НАЗАРИЙ- МЕТОДОЛОГИК АСОСЛАРИ 1.1. Информацион жамият – «учинчи тўлқин» ва цивилизациянинг юзага келиш модели « Оммавий ахборот воситалари сўзда эмас, амалда « тўртинчи ҳокимият » даражасига кўтарилиши зарур. Бу - замон талаби, ислоҳотларимиз талаби » 7 деб таъкидлайди Президентимиз Шавкат Мирзиёев. Юртимизда сўз эркинлигини таъминлаш, оммавий ахборот воситалари ва ахборот коммуникациялар соҳасини ривожлантириш, ижтимоий-сиёсий, социал-иқтисодий жиҳатдан ривожланишнинг муаммоли масалаларини ҳал этишда уларнинг ўрни ва аҳамиятини ошириш бўйича сезиларли ишлар амалга оширилди. Ушбу соҳанинг бугунги ҳолати таҳлилига эътибор қаратадиган бўлсак, медиа макондаги даъватлар, чақириқларга тезкорлик билан етарлича муносиб жавоб қайтарилмаётган ҳолатлар ҳам йўқ эмаслигини кўрамиз. Бугунги кунда мамлакатимизда амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар ҳақидаги маълумотларни ўз вақтида ва сифатли тақдим тақдим этиш бўйича ахборот соҳасидаги ишларни сезиларли даражада оширишни, давлат органлари ва ташкилотларининг ахборот хизматлари, оммавий ахборот воситаларининг фаолиятини сифат жиҳатдан янги босқичга олиб чиқишни тақозо этмоқда. Чунки, оммавий ахборот воситалари кенг оммага ахборот етказувчи воситалар ҳисобланади. Маълумки, ҳар бир ахборот тагида манфаат ётади. Аммо ахборотдан миллий ва халқаро манфаатларга зид келган ҳолда фойдаланиш жиноят ҳисобланади. Бугунги кунда эса ахборот дунёнинг айрим мамлакатлари ҳамда халқаро террористик ташкилотлари қўлида асосий ва даҳшатли қурол воситасига айланиб бормоқда. Бунинг асосий сабаби - ахборотнинг одамлар эътиборига энг қулай, энг тезкор ва энг самарали етиб боришидадир. Жамиятимиз ҳаётининг деярли барча соҳаларини, шу жумладан, таълим 7 Шавкат Мирзиёевнинг матбуот ва оммавий ахборот воситалари ходимларига табриги. 2018 йил 27 июнь . 10 соҳасидаги тараққиётини интернет, телевидения, радио ва оммавий нашрларсиз тасаввур қила олмаймиз. Дунёда юз бераётган турли воқеалар ва маънавиятимизга зид бўлган маълумотлар ахборот-коммуникация технологиялари, интернет ва ахборот воситалари орқали кириб келмоқда. Баъзи ёшлар бу маълумотларга ўзлари билмаган ҳолда ишонишмоқда, бу эса уларнинг онгига салбий таъсир кўрсатмоқда. Биз ёшларнинг медиа-саводхонлигини оширишда оммавий- ахборот воситаларининг роли катта. Улар орқали турли хил кўрсатувлар ташкил этиб бориш, дунёда рўй бераётган ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар ҳақида фикрларини ўрганиш, таҳлил қилиш ёшларни тўғри йўналтириб боришнинг энг самарали йўлидир. Оммавий ахборот таъсирида медиа маданият ҳам шаклланади. У инсоннинг ахборотга бўлган эҳтиёжини таъминлайди, одамларнинг қизиқишларини бошқаради, ўзига меҳригиёдек жалб қилади, таъсирчанликнинг турли-туман кўринишларини, усул ва воситаларини ишга солади. Давр билан ҳамоҳанг, халқ билан доим бирга бўлган, ижтимоий-сиёсий адабиётларни қамраб оладиган «публицистиканинг вазифаси ижтимоий фикр уйғотиш ва уни шакллантириш, маълум мақсадга йўналтириш, ҳужжатли факт-маълумотлар асосида воқелик манзарасини яратишдан иборат» 8 бўлганлиги учун ҳам уларнинг тилдан фойдаланишдаги ўзига хосликлари билан публицистик услуб шуғулланади . Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш.Мирзиёев матбуот ва оммавий ахборот воситаларининг аҳамиятини давлат иши аҳамиятига молик эканлигини таъкидлаган эди: « Биринчи навбатда медиа тармоқлари фаолияти самарасини ошириш, уларни халқ билан мулоқотнинг ишончли воситасига айлантириш, замонавий ахборот хизматлари бозорини, соғлом рақобат муҳитини шакллантириш сингари долзарб масалалар доимий эътиборимиз марказида бўлиши керак » 9 . Дарҳақиқат, ўзбек тили соҳасида миллий руҳ ва 8 Ўзбек миллий энциклопедияси, 7 - том. – Тошкент: ЎзМЭ Давлат илмий нашриёти, 2004. – Б.222. 9 Шавкат Мирзиёевнинг матбуот ва оммавий ахборот воситалари ходимларига табриги. 2018 йил 27 июнь . 11 миллий имкониятларни тиклаш учун ҳаракат кучайди. Сўнгги йилларда ўзбек тилини илмий тадқиқ этишнинг қатор йўналишлари ривожланди. Булар ичида айниқса, тилга изчил ёндашиш ва вазифавий таҳлил йўналишлари алоҳида ўрин тутади. Ўзбек тилининг ҳозирги даврдаги ижтимоий моҳиятини баҳолаш, услублардаги жанрларни ўзаро боғлиқ ва алоҳида тадқиқ этишда газета тилининг ўрни беқиёс. Чунки газетада ўзбек тили тараққиётидаги ўзгаришлар давр талаби билан акс этиб боради, давлат тилининг имкониятларини юзага чиқаришда муҳим восита сифатида хизмат қилади. Мамлакатдаги барча соҳаларда амалга оширилаётган ислоҳотларни ёритиш, уларнинг самараси ҳақида аҳолини холис ахборот билан таъминлаш, кенг, аниқ, тезкор маълумотлар бериш, кишиларни янги режалар сари йўналтириш, уларнинг онгини шакллантиришда ҳукумат ва халқ ўртасида ўзига хос кўприк вазифасини бажармоқда. Мустақиллик йилларида амалга оширилган туб ислоҳотлар сабаб ОАВда жанрлар имкониятларидан кенг фойдаланиш, материалларнинг мазмун-мундарижасини бойитиш, ахборотларнинг таъсирчанлигини ошириш соҳаларида катта ижобий ўзгаришлар юз берди. Шу нуқтаи назардан, журналистларнинг тил воситаларидан фойдаланиш маҳорати ва уни баҳолаш, ОАВнинг самарадорлигини ошириш, жанрларининг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ қилиш, услублараро боғлиқлик ва алоҳидаликни кўрсата билиш кабиларга эътибор кучайди. Газеталарда жанр ва тил маҳорати масалаларини ўрганишнинг назарий- методологик асосларини ёритиш, газета, ахборот, таҳлилий ва бадиий- публицистик жанрларнинг лексик-стилистик, грамматик-стилистик хусусиятлари, жанр ва тилдан фойдаланиш маҳорати, адабий меъёрга риоя этиш ҳолатларини аниқлаш нуқтаи назаридан таҳлил қилишни амалга ошириш лозим. 12 Публицистик услубда газета тилининг ўзига хос ўрни ва хусусиятлари бор. Газета тилига хос белгилар сифатида К.Юсупов, А.Бобоева, А.Абдусаидов 10 қуйидагиларни кўрсатишган: 1. Газета тили ёзма адабий тилдир. У ўзига хос лингвистик белгиларга эга. 2. Газетада барча вазифавий услубларга оид материаллар босилади. Айрим материалларда улар қоришиқ ҳолда келади. Бу газета тилининг ўзига хос хусусиятларидан ҳисобланади. Бошқа вазифавий услубларга доир материаллар (м., шеър, ҳикоя, бадиий асардан парчалар, фармон, қарор кабилар), агар газета материалларига сингдирилмаган бўлса, ўз услублари доирасида ўрганилиши лозим, яъни у газета тилига алоқадор бўлмайди. 3. Газета материаллари услуби ва ифодаси жиҳатидан фарқланади. Хабар , бош мақола, корреспонденция, ҳисобот, шарҳ кабилар соф адабий тилда ёзилса, лавҳа, очерк, очиқ хат, репортаж, танқидий мақола, фельетон кабиларда бадиий услубга хос элементлардан кенг фойдаланилади. Бу жанрларда баъзан ўз ўрни билан шева элементлари ҳам ишлатилади. 4. Газета тили бадиий, сўзлашув услублари тилига яқин туради, илмий, расмий услублар тилидан фарқ қилади. 5. Газета тили учун стандарт (андоза) ва штамп (қолип)лардан фойдаланиш характерлидир. 6. Газета тилининг ўзига хос хусусияти унинг информативлик (ахборот бериш), ташкилотчилик, тарғибот ва таъсирчанлик каби вазифаларидан келиб чиқади. Тил воситаларидан фойдаланишда газета тилига хос ана шу хусусиятлар ҳисобга олинади. 7. Газета тилида экспрессивлик ўзига хос тарзда ифодаланади. Таъсирчанликни таъминлашда оммавийлик, образлилик, эмоционаллик ва экспрессивлик, аниқлиқ ва конкретлик, ихчамлик, мунозаралилик кабилар алоҳида эътиборга олинади. 10 Юсупов К. Ўзбек адабий тилининг лексик-семантик ва стилистик хусусиятлари. – Тошкент: ФАН, 1986; Бобоева А. Газета тили ҳақида. - Тошкент: Фан, 1983; Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари. Филол. фан.докт.... дис. автореф. – Самарқанд, 2005. 13 8. Газета жанрларида тилнинг имкониятларидан фойдаланиш ҳолати бир-биридан фарқ қилади. Ахборот, таҳлилий ва бадиий-публицистик жанрларда луғавий, фразеологик, грамматик воситаларнинг экспрессив- услубий имкониятларидан фойдаланиш ўхшаш ва фарқли томонларга эга. Тил воситаларининг услубий хусусиятларидан фойдаланишда турли усуллар ишлатилади. 9. Газета тилида адабий тилнинг имловий, луғавий, грамматик, пунктуацион ва услубий меъёрларига қатъий амал қилинади. Адабий меъёрдан четга чиқишлар (маълум услубий мақсад учун) лавҳа, очерк, танқидий мақола, фельетонлар тилида учрайди. Бадиий услубда умумий меъёрга риоя қилинса, газета тилида адабий меъёр доирасида иш кўрилади. 10. Газета тили адабий тилнинг, хусусан унинг лексикасининг бойишига ҳисса қўшади. Ижтимоий-сиёсий, иқтисодий, маънавий-маиший турмуш билан боғлиқ ўзгаришлар дастлаб газетада акс этади. Натижада янги пайдо бўлган ёки бошқа тиллардан кириб келган сўзлар газета орқали кенг истеъмолга киради. Газета луғавий бирликлар, айниқса, терминларни ишлатишда «ижодий лаборатория» вазифасини ўтайди. 11. Газета давр билан ҳамоҳанг, журналистларнинг маҳорати туфайли неологизмлар ва окказионализмлар кўп ишлатиладиган ёзма манбадир. Тилимиз лексикасидаги ўзгаришларни акс эттиришда газета тили бадиий услубга қараганда катта имкониятларга эга. 12. Газета тили ёзма адабий тил сифатида маълум қонун-қоидага, меъёрга бўйсунганлиги ва амалдаги имло қоидаларига асосланганлиги учун ҳам юқори саводхонликни кўрсатувчи манба ҳисобланади. 13. Газета тили намунавий тил сифатида нутқ маданиятини ошириш, адабий нормани тарғиб этишда ўзига хос кўзгу вазифасини бажаради. Ундаги айрим камчиликлар аниқланиб, газета тилининг ҳолатига ва тил тараққиётидаги ўзгаришларга тегишлича баҳо бериб борилади. Тилшунослик, адабиётшунослик ва журналистикада «публицистика жанрлари», «газета жанрлари» терминлари кенг қўлланилмоқда. Лекин ўзбек 14 тилшунослигида қўлланилаётган «газета жанрлари» термини ҳозиргача ўзининг аниқ ифодасини, объектини топган эмас, у «публицистика жанрлари» термини билан бирга параллел қўлланмоқда. Яна бир муаммо шундаки, газета материаллари жанрлар бўйича аниқ ўз таснифига эга эмас. Ўзбек тилшунослиги, адабиётшунослик, танқидчилик ва журналистикасидаги мавжуд адабиётларда улар турлича миқдорда умумий тарзда саналади, холос. Газета материалларини жанрлар бўйича гуруҳларга ажратиш эътибордан ҳамон четда қолиб келмоқда. Ўзбек вақтли матбуотида ХХ аср бошларидан жанрлар юзага келди. Вақтли матбуот ривожланиши билан жанрларнинг ўзига хос хусусиятлари, фарқли томонлари, янги турлари пайдо бўлди ва тараққий этди. Жанрлар ҳақида фикр юритилганда, ўзбек тилшунослигида «публицистик жанр» дейиладими ёки «газета жанри»ми, бундан қатъий назар, уларнинг миқдори, тўлиқ турлари ҳақида аниқ тасниф йўқлиги бу соҳадаги ишни анча мураккаблаштиради. Ўзбек бадиий публицистикасининг хусусиятлари тўғрисида қатор тадқиқотлар яратган О.Тоғаев хат, очерк, фельетон ни бадиий публицистика жанрлари сифатида баҳолаган эди. У ўз таснифида бадиий публицистик жанрлар (хат, очерк, фельетон) билан бирга ижтимоий-аналитик ёки информацион-аналитик ( корреспонденция, мақола, репортаж ) публицистика жанрларини ажратиб кўрсатади. Олимнинг жанрларни алоҳида белгиларига қараб гуруҳларга бўлганлиги, айниқса, эътиборга моликдир 11 . Т.Қурбонов тадқиқотларида публицистик услуб жанрлари сифатида қуйидагиларни кўрсатган ва жанрлар билан бирга уларнинг турларини қисман қориштириб юборган: хабар, репортаж, корреспонденция, мақола, сиёсий мақола, сиёсий, иқтисодий ва илмий характердаги мақола, очерк, фельетон, памфлет, лавҳа, партия ва ҳукуматнинг директива ва қарорлари, ахборот, турли шарҳлар, тақриз, ижтимоий-сиёсий эссе, очиқ хат, халқаро 11 То ғ аев О. Публицистика жанрлари. – Тошкент: Ў қитувчи , 1976. Б. 3-6 . 15 хабар, чақириқ 12 . Жумладан, мақола ва эссе бадиий-публицистик жанр ҳисобланади. Сиёсий мақола, иқтисодий ва илмий характердаги мақола, ижтимоий-сиёсий эссе кабилар эса ушбу жанрларнинг турлари ҳисобланади. Муаллиф жанр ва турларни ажратишда ана шундай ҳар хилликка йўл қўйган. А.Бобоева «газета жанрлари» мавжудлигини тан олган ҳолда, ахборот жанрини ажратиб кўрсатади. Шунингдек, олиманинг фельетон ва очеркка нисбатан ишлатган терминлари ҳам («ижтимоий-публицистик», «бадиий- публицистик») диққатни тортади 13 . Чунки фельетон ва очерк бевосита ижтимоий ҳаётни бадиий ҳамда публицистик услуб унсурларидан фойдаланган ҳолда ёритиб беради. Кейинги пайтларда ўзбек тилшунослигида «газета тили», «газета услуби», «газета жанрлари» тушунчалари тобора мустаҳкам ўрин эгалламоқда. И.Тошалиев «газета жанрларининг таснифланиши ва гуруҳланиши»ни қуйидагича белгилайди: «Ахборот (информацион) жанрлари. Таҳлилий (аналитик) жанрлар. Тасвирий (бадиий-публицистик) жанрлар». У хабар, ҳисобот, суҳбат, репортаж, лавҳа (ахборот (информацион) жанрлар), корреспонденция, мақола, публицистика, хат, халқаро обзор, матбуот обзори, тақриз (таҳлилий (аналитик) жанрлар), очерк, фельетон, памфлет (бадиий-публицистик жанрлар) 14 кабиларни ўз таснифида қайд этган. Ғ.Ғафуров «публицистик жанрлар» ва «журналистик жанрлар» терминларининг маънодош эканлигини қайд этиб, жанрларни қуйидагича тасниф қилади: 1) ахборот жанрлари: хабар, суҳбат, интервю, ҳисобот, репортаж. 2) ахборот-таҳлилий жанрлар: корреспонденция, мақола, тақриз, шарҳ, кузатиш, хат, матбуот шарҳи . 3) бадиий-публицистик жанрлар: 12 Қурбонов Т.И. Публицистик услуб масаласига доир // Ў збек тили стилист и каси ва нутқ маданияти масалалари. – Самарқанд: СамДУ , 1980. – Б.77 . 13 Бобоева А. Газета тили ҳ ақида. – Тошкент: Фан , 1983. – Б. 20. 14 Газета жанрлари услубияти: Махсус курс дастури // Университет таълими учун журналистика мутахассислиги б ў йича ў қув дастури. Масъул мухаррирлар: И.Тошалиев, О.Мадаев. – Тошкент: Университет, 1997. – Б.100-101. 16 очерк, фельетон, сатирик жанрлар, эссе, лавҳа 15 . Ушбу тасниф натижасида публицистик жанрлар ҳақидаги фикрларга аниқлик киритилган. Матбуот, жумладан, газетанинг характерли хусусиятидан келиб чиққанда, унинг асосий вазифаси ахборот бериш ва бадиий-публицистик воситалар орқали образли тарзда таъсир этишдан иборат. Тадқиқотчилар матбуотнинг вазифаси ва ифода усуллари ҳамда шаклларидан келиб чиқиб, жанрлар ҳақида гапирганда, «информацион» ёки «ахборот» жанрлари, «бадиий-публицистик жанр», «аналитик жанр» терминларини ишлатганлар. Шу нуқтаи назардан публицистик жанрлар тилини ўрганишга бағишланган илмий тадқиқот ишларини қуйидаги гуруҳларга ажратиб ўрганиш мумкин: 1. Туркий тилшуносликда газета тилини тадқиқ этишга бағишланган илмий тадқиқот ишлари. Қозоқ тилшунослигида Н.Б.Карашеванинг диссертацияси «Айқап» журнали тилининг морфологик ва синтактик хусусиятларини тадқиқ этишга бағишланади 16 . Б.Абилхасимов «Дала ўалаяты» газетаси тилини 17 , С.Исаев «Еңбекши қазақ» газетаси ва «Қизил Қазақстан» журналининг тил хусусиятларини атрофлича ўрганишди 18 . А.Ахабаев диссертациясида қозоқ вақтли матбуоти тилини статистик жиҳатдан таҳлил қилди 19 . Татар тилидаги «Урал» газетасининг лексик таркиби, синонимия, фразеологик бирликлар, уларнинг синтактик хусусиятлари каби масалалар А.Г.Эшмуратовнинг номзодлик диссертациясида алоҳида тадқиқ этилди 20 . В.З.Гарифуллин газета матнларида лингвоуслубий тизим масаласи 21 , 15 Журналистик ижод назарияси ва амалиёти (жанрлар) // Тузувчи: Ғ . Ғ афуров . – Тошкент: Университет, 1997, Б. 142. 16 Карашева Н.Б. Грамматические особенности языка казахской публицистики начала XX века. Автореф. дисс... канд.фил.наук. – Алма-Ата, 1959. 17 Абилхасимов Б. Язык газеты «Дала уалаяти» (1888-1902гг.): Автореф.дисс…канд.фил.наук. – Алма-Ата, 1964. 18 Исаев С. Язык периодической печати 20-х годов: Автореф.дисс…канд.фил.наук. – Алма-Ата, 1966. 19 Ахабаев А. Статистический анализ лексико-морфологической структуры казахской публицистики: Автореф. дисс... канд.фил.наук. – Алма-Ата, 1971. 20 Эшмуратов А.Г. Некоторые языковые и стилистическое особенности газеты «Урал»: Автореф.дисс... канд. фил. наук. – Казань, 1959. 21 Гарифуллин В.З . Лингвостилистическая система татарского газетного текста: Автореф.дисс... канд. фил. наук. – Москва, 1998. 17 И.М.Низамов татар реклама тили, оммавий коммуникацияда татар нутқий тили тизимининг қўлланилиши ва ривожланиши масаласини 22 тадқиқ этишди. М.А.Асқаровнинг номзодлик диссертацияси ХХ аср бошидаги татар публицистикаси тилининг ривожланишида «Казан – мохбир» газетасининг ролини кўрсатиб бериш масаласига бағишланади 23 . Шунингдек, Г.А.Салманова озарбайжон тилининг бойишида оммавий ахборот воситаларининг ўрни ва аҳамияти масаласига 24 , А.Оруджев “Эккинчи” газетасининг 25 , Т.З.Алиев “Кяшкюль” газетасининг тил хусусиятларини ўрганишга 26 бағишланган номзодлик диссертацияларини ҳимоя қилганлар. 2. Ўзбек тилшунослигида газета тилини тадқиқ этишга бағишланган илмий тадқиқот ишлари. Мазкур қисмни ўз навбатида, тилшуносликнинг сатҳлари жиҳатдан шартли равишда қуйидаги гуруҳларга ажратамиз: Публицистик жанрлар лексикасини ўрганишга бағишланган илмий тадқиқот ишлари. М.М.Мирзаевнинг илмий ишида матбуотдаги интернационал сўзлар ва терминларнинг тематик гуруҳлари ва уларнинг матбуот тилида қўлланилиши ўрганилди 27 . 2016 йили Т.Машарипованинг «Публицистика назариясининг бир бутун концепцияси: илмий методологик таҳлил (Қорақалпоқстон матбуоти материаллари мисолида)» 28 номидаги монографияси чоп этилди. Ушбу монографиянинг бешинчи бобида публицистик асарларнинг мазмуни ва формаси тадқиқ этилиб, унда медиа тили ва услуби, медиа жанрлари ҳақидаги маълумотлар келтирилган. 22 Низамов И.М. Татар рекламы ьэм матбугат (Татар массакулэм мэгълумат чараларында реклам текстын оештыру, язу 11эм бизэунец кайбер мэсьэлэлэре) / И.М.Низамов. - Казан: Казан ун-ты нэшр., 1997. - 110 б. 23 Асқаров М.А . Газета «Казан-мохбире» (Казанский вестник) и её роль в развитии татарского публицистики начало ХХ века: Автореф.дисс. … канд.фил.наук. – Казань, 2004. 24 Салманова Г.А. Роль печати в обогащении словарного состава азербайджанского литературного языка: Автореф. дисс. … канд.фил.наук. – Баку, 1958. 25 Оруджев А. Язык газеты «Эккинчи»: Автореф.дисс… канд.фил.наук. –Баку, 1947. 26 Алиев Т.З. Язык газеты «Кяшкюль» ( XIX в.): Автореф.дисс… канд.фил.наук. – Баку, 1973. 27 Мирзаев М.М.Советско-интернациональные слова в узбекской периодической печати (1945-1950 гг.): Автореф.дисс. … канд.фил.наук. –Т.: 1951. 28 Машарипова Т.Ж . Публицистика теориясының бир пүтин концепциясы: илимий методологиялық анализ Қарақалпақстан баспасөзи материаллары мысалында). – Ташкент: Mumtaz so’z, 2016. – Б.290. 18 Н.Г.Янгибаева диссертацияси XX аср бошларидаги ўзбек тилшунослигининг ўрганилишида «Маориф ва ўқитғучи» журналининг тутган ўрни, 20-йиллар ўзбек тилшунослигининг илмий адабиётларда даврлаштирилиши, шу даврда фаолият кўрсатган матбуот органларига нисбатан тилшуносликка оид мақолаларнинг чоп қилиниши фаоллиги, журнал саҳифаларидаги мақолаларни саралаш тамойиллари, илмий таҳлилга тортилмаган мақолалар тавсифи, «Маориф ва ўқитғучи» журналининг 1925- 1929 йиллардаги тилшуносликка оид мақолалари ўша давр тилшунослиги даражасида ўрганилганлигига бағишланган 29 . Қорақалпоқ тилида газеталарнинг чоп этила бошлаганига юз йилга яқин вақт бўлса ҳам, қорақалпоқ вақтли матбуоти тилини махсус ўрганишга доир илмий мақолалардан ташқари 30 , саноқли диссертациялар мавжуд 31 . З.Оразымбетова истиқлол даврида Қорақалпоғистонда нашр этилаётган вақтли матбуотнинг тили, унинг турли жанрларининг ўзига хос услубий хусусиятларини тадқиқ этиш бўлиб, матбуотда тил маданияти, унинг адабий тил меъёрларига таьсирини монографик шаклда ўрганган. Публицистик жанрлар тилини статистик нуқтаи назардан ўрганишга бағишланган илмий тадқиқот ишлари. Вақтли матбуот тили материаллари бўйича ўзбек тилшунослигида илк бор В.В.Решетов шуғулланиб, у ўзбек матбуотидаги сўзларнинг келиб чиқиши (ўзбекча, арабча, форсча, русча) ва сўз туркумларининг частотасини тадқиқ этди ва кўп қўлланувчи сўзлар луғатини тузди 32 . Кейинчалик, 29 Янгибаева Н.Г. ХХ асрнинг 20-йиллари вақтли матбуотида ўзбек тилининг ўрганилиши (1925-1929 йиллар «Маориф ва ўқитғучи» журнали материаллари асосида): Филол. фан. бўйича фалс. докт. (PhD) диссер. автореф. – Қарши, 2019. 30 Оразымбетова З.Қ. Публицистикада тил ҳәм шеберлик мәселелери // Әмиўдәрья. 2014. - №1; Газета лексикасы ҳәм оның өзгешеликлери // ҚМУ Хабаршысы. 2015. - №2; Газетада аналитикалық жанрдағы материаллардың тили ҳәм стили // Республикалық илимий-әмелий конференция мақалалар топламы. – Нукус. 2014; Қорақалпоқ вақтли матбуоти тилининг морфологик хусусиятлари // Олий журналистика курсларида ихтисослашув масалалари. Илмий–амалий семинар материаллари. – Тошкент. 2014; Баспасөздиң жәмийеттеги орны, хызметлери ҳәм әдебий тилге қатнасы // Глобалласыў процеси ҳәм ғалаба хабар қүраллары хызмети. Республикалық илимий-теориялық конференция материаллары топламы. – Нукус. 2014. 31 Оразымбетова З.Қ. Қарақалпақ күнделикли баспасөзи тилиниң қәлиплесиўи (1924-1940-жыллар материаллары тийкарында). Фил.илим.канд. … дисс. – Нукус: КМУ, 2006; Оразымбетова З.Қ. Қорақалпоқ вақтли матбуоти тилининг услубий хусусиятлари: Фил.фан.докт. дис...автореф. – Нукус, 2019. - Б.33. 32 Решетов В.В. Лексический состав современной узбекской прессы // Проблемы языка. Вып.№ 1. - Ташкент, 1934. - С. 41-51. 19 А.К.Боровков «Зарафшон» газетаси мисолида публицистик матнларда ўзлашган сўзларнинг қўлланиш частотасини аниқлади ва ўзбек матбуоти тилининг сиёсий лексикаси таҳлили масаласига бағишланди 33 . И.А.Киссен публицистик ва бадиий матнлар асосида кузатишлар олиб бориб, ўзбек насрида фаол қўлланадиган 101044 сўзшаклини таҳлил қилиб, бадиий адабиётдаги муаллиф ва персонаж нутқининг ўзига хос хусусиятларини аниқлашга ҳаракат қилди 34 . Қорақалпоқ, қозоқ ва ўзбекча публицистик матнларни лингвистик тадқиқ этишга статистик методни олиб кирган ва бунда инженер лингвистикаси ютуқларини татбиқ этган олимлардан яна бири М.Айимбетов ҳисобланади. У дастлаб номзодлик диссертациясини ҳимоя қилди 35 ва орадан маълум вақт ўтгач алоҳида луғатини 36 , монографиясини эълон қилди 37 . М.Айимбетовнинг диссертация ишида эпос, роман, газета, журнал, поэзия матнлари мисолида қорақалпоқ, қозоқ ва ўзбек тилларининг қиёсий таҳлили биринчи марта тил ва нутқ муносабати инженер-тилшунослик ва ахборот-статистик, эҳтимолий тақсимланиш модели усуллар ёрдамида ўрганилиб, шу асосда ҳозирги замон туркий тилларнинг лексикаси ва грамматикасининг бир қатор типологик хусусиятлари, жумладан, унинг агглютинатив сўзшакллари қурилиши ва генетик жиҳатдан, нафақат туркий тиллар оиласи, балки ҳинд-европа, финн-угор, кавказ ва семит тиллар оиласи билан ўхшашликларини аниқлади. С.Муҳамедов газета-публицистик матнлари устидаги кузатишларини миқдорий (статистик) метод асосида амалга оширди 38 . У ўзбек тилшунослигида биринчи марта тил ва нутқ муносабатини ахборот-статистик 33 Боровков А.К. Изменения в области узбекской лексики и новый алфавит (на основе русской графики) // АКН Узбекистана. 1940. № 7. 34 Киссен И.А. Опыт статистического исследования частотности лексики передовых статей газеты «Кизил Узбекистан» // Науч.труды ТашГУ. Новая серия. Вып. 247. - Ташкент, 1964. - С.44-58; Киссен И.А. Словарь наиболее употребительных слов современного узбекского литературного языка.- Ташкент: Ўқитувчи, 1972. 35 Айимбетов М. Опыт лингвостатистического анализа лексики и морфологии каракалпакского публицистического текста: Автореф. дис. ..канд.филол.наук. – Нукус, 1987. –Б.155. 36 Айимбетов М., Насиров Д. Алфавитно-частотный словарь избранных произведений Бердаха. – Нукус: Каракалпакстан, 1993. –Б.128. 37 Айимбетов М. Ўша асар. – С.128. 38 Муҳамедов С. Статистический анализ лексико-морфологической структуры узбекских газетных текстов: Автореф. дис.… канд. филол. наук. - Ташкент, 1980. – С.25. 20 усуллар ёрдамида ўрганиб, шу асосда ҳозирги замон ўзбек публицистик нутқи лексикаси ва грамматикасининг бир қатор типологик хусусиятларини аниқлади. Унинг агглютинатив сўзшакллари қурилиши ва ахборот узатиши жиҳатидан ҳинд-европа тилларига қараганда ўзбек тилининг фарқли хусусиятлари, маълум ўзакдан янги сўзшакллари ясаш имкониятининг чексизлиги бараварида бу имкониятнинг публицистик нутқ услубида ниҳоятда чекланиб қолиши каби тилни меъёрлаштиришга оид масалаларни очиб берди. Тадқиқот манбаи вазифасини ўтаган тил материали кейинчалик луғат шаклида нашр этилди 39 . Луғат лингвостатистик метод асосида тузилган ва унда луғат бирлиги сифатида лексемалар қабул қилиниб, 200000 дан ортиқ сўз қўлланиши олинган. Мазкур луғат туркча матнларнинг квантатив модели тамойиллари асосида яратилган 40 . Публицистик жанрлар тилини стилистик нуқтаи назардан ўрганишга бағишланган илмий тадқиқот ишлари. Ғ.Каримов, Л.М.Емельянцева, К.Юсупов илмий ишлари ўзбек матбуот тилини стилистик, лексик-семантик ўрганишга бағишланган 41 . Т.Қурбоновнинг 1987 йилда ҳимоя қилган «Ҳозирги ўзбек адабий тилининг публицистик стили» мавзусидаги номзодлик диссертациясида унинг лингвостилистик хусусиятлари тўғрисида илк бор илмий хулосалар баён қилинди 42 . И.Тошалиевнинг қўлланмасида ўзбек тилшунослиги ва услубиятида биринчи марта газета сарлавҳалари вазифалари, турлари ва қўлланишига доир маълумотлар берилган, сарлавҳаларнинг лисоний-услубий хусусиятлари таҳлил килинган 43 . 39 Муҳамедов С. Ўзбек тилининг алфавитли-частотали луғати . – Тошкент: Фан, 1982. – Б.110. 40 Мухамедов С., Пиотровский Р. Инженерная лингвистика и опыт системно- статистического исследования узбекских текстов. – Ташкент: Фан, 1986. – C . 141-142. 41 Каримов Ғ. Некоторые вопросы развития узбекского литературного языка 20-30-х годов: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Т.: 1972; Емельянцева Л.П . Языковые и стилистические средства информационных жанров газет, радио и телевидения (на материале производственной информации Узбекистана): Автореф.дисс… канд.фил.наук. – Ташкент: ФАН, 1979, – С.16; Юсупов К. Ўзбек адабий тилининг лексик-семантик ва стилистик хусусиятлари. – Тошкент: ФАН, 1986. – Б.123. 42 Қурбанов Т. Публицистический стиль современного узбекского литературного языка: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Ташкент: ФАН, 1987.– Б .22. 43 Тошалиев И. Сарлавҳа стилистикаси. – Тошкент, 1995. –Б. 85. 21 А.Абдусаидов тадқиқотларида истиқлол йиллари матбуотининг ўзига хос хусусиятлари ва муаммолари, айрим журналистларнинг мавзу танлаш ва уни ёритиш соҳасидаги маҳоратлари, турли соҳаларга оид мавзуларнинг газеталарда ёритилиши, тилдан фойдаланишдаги камчиликлар таҳлил этилган. Шунингдек, журналистларнинг тилдан фойдаланиш маҳоратини ўрганиш мезонлари, ёзувчи ва филолог олимларнинг меросидан ёш журналистларни тарбиялашда фойдаланиш каби масалалар баён этилган ҳамда айрим тавсиялар берилган 44 . Проф.С.А.Каримов публицистик услубнинг экстралингвистик шарт- шароитлари, шаклланиши, тараққиёт босқичлари, ўрганилиши , кўринишлари, жанрлар таснифи, радиоэшиттириш, телеэшиттириш, матбуот нашрларининг экстралингвистик хусусиятлари, бошқа функционал услубларга муносабати, лингвистик (фонетик, лексик, морфологик ва синтактик) хусусиятлари хусусида гапириб, услубнинг ўзига хослигини бегилайди 45 . Б.Юсупова ишида қарақалпоқ 46 газета материаллари мавзусининг услубини ўрганди. Шунингдек, мазкур илмий тадқиқотларда публицистик жанрларнинг мазмуни ва формаси тадқиқ этилиб, уларнинг тили ва услуби ҳақидаги маълумотлар келтирилган. Профессор Е.Бердимуратовнинг «Адабий тилнинг функционал услубларининг ривожланиши билан қорақалпоқ лексикасининг ривожланиши» монографияси қорақалпоқ адабий тилининг функционал услублари илк бора тадқиқ этилган. Муаллиф ўзининг монографиясида публицистик услуб, бадиий адабиёт услуби, илмий услуб ва расмий услубларга хос бўлган лексик бирликларнинг ривожланиши, унинг сабаблари ва йўлларини аниқлаган 47 . Олим қорақалпоқ тилидаги функционал 44 Абдусаидов А. Журналистнинг тилдан фойдаланиш маҳорати. – Самарқанд, 2004. - 102 бет. 45 Каримов С.А. Ўзбек тили функционал стилистикаси. - Самарқанд: СамДУ нашри, 2010. 52-96-бетлар. 46 Юсупова Б. Көркем шығармаларда келбетликлердиң стильлик қолланылыўы: Фил.илим.канд.…дис. автореф. – Нукус: НМПИ, 2001. – Б.23. 47 Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. – Нукус, 1973. 22 услубларни: публицистик, бадиий адабиёт, илмий-терминологик, ишлаб чиқариш ва техник, расмий услуб деб бешга ажратган ва функционал услубларнинг шаклланиши ва ривожланиши билан қорақалпоқ адабий тилининг луғавий таркибининг бойишини зарурий материаллар асосида кўрсатиб ўтган. Бу монографик тадқиқот қорақалпоқ тилшунослигидаги функционал услубларни илмий тадқиқ этиш учун асос бўлади. А.Бекбергеновнинг «Қорақалпоқ тилининг услубияти» номли ўқув қўлланмасида эса функционал услублар ва уларнинг бир-биридан фарқли жиҳатлари аниқ мисоллар асосида исботлаб берилган 48 . Ушбу қўлланма қорақалпоқ услубияти бўйича биринчи ўқув қўлланма эканлиги билан салмоқли. Публицистик жанрлар тилини грамматик жиҳатдан ўрганишга бағишланган илмий тадқиқот ишлари. М.Раҳмонов илмий тадқиқот ишида «Туркистон вилоятининг газети» газетасининг тил хусусиятларини синтактик жиҳатдан ўрганади 49 . А.Мамажонов публицистик матнларда ёйиқ содда гаплар частотаси қўшма гапларга нисбатан юқори эканлигини аниқлаган 50 . Д.Неъматова публицистик услуб ўзбек адабий тилининг нутқ услублари тизимида, асосан, XIX асрнинг охири XX асрнинг бошларида пайдо бўлганлигини таъкидлаб, ўзбек тили публицистикасининг шаклланиш босқичида сўз ясашнинг калькалаш усулига кўпроқ мурожаат қилганлигини айтиб ўтади 51 . Ж.Джумабаева ўзининг «Мустақиллик даври публицистик асарларидаги қўшма гаплар талқини» номли ишида мазкур услубда қўшма гапларнинг тенг ва тобе таркибли типик турлари кўп қўлланишини, тенг ва тобе таркибли қўшма гапларларда биринчи қисмлар ёки иккинчи қисмлари бир таркибли гаплардан иборат бўлганда, одатда, ахборот етказиш, 48 Бекбергенов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилинде илимий стильдиң лексика-семантикалық ҳәм грамматикалық өзгешеликлери: Фил.илим.канд. … дисс. – Нукус, 2001. 49 Рахманов М. Синтаксические особенности языка газеты «Туркистон вилоятининг газети»: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Ташкент, 1971. 50 Мамажонов А. Стилистические особенности сложных предложений современного узбекского литературного языка: Автореф.дис. …д-ра филол.наук. – Ташкент, 1991, с.23 51 Неъматова Д.С. Чўлпон публицистик асарларининг лингвистик таҳлили: Филол.фан.номз. …дис.автореф. – Тошкент, 2004. 24 бет. 23 таъкидлаш, воқеаларнинг кетма-кет бажарилганлиги, хулосалаш, урғу бериш, даъват этиш, изоҳ бериш, қатъийлик, эслатиш каби қатор мазмун муносабатлари ифодаланишини аниқлаган 52 . Мавжуд тадқиқотларни ўрганиш шуни кўрсатадики, ўзбек тилшунослигида газета тилини ўрганиш соҳасида тадқиқотлар яратилган бўлса - да, газета тили ёки жанрлар ранг-баранглиги каби масалалар тадқиқ этилганича йўқ. Ўзбек вақтли матбуоти жанрлари ва уларнинг тил хусусиятлари, газета тилида экспрессивликни ифода қилувчи воситалар, газета тилида адабий тил меъёрларига риоя қилиш, бунинг нутқ маданияти учун аҳамияти, матбуот тили ривожида замонавий тенденцияларни ўрганиш, ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари қаторига киради. Ўзбек тилига давлат мақоми берилиши, тилдан фойдаланишда эркинлик, объектив имкониятларнинг туғилиши газеталарнинг тилида тобора образлилик, таъсирчанлик, равонлик, ихчамлик, конкретлик, ҳаққонийлик хусусиятларини шакллантирмоқда, дабдабали, баландпарвоз услубда ифодалаш сезиларли даражада камаймоқда. Бу ҳол газета тили лексикасининг ранг-баранглиги, бўёқдорлиги ва таъсирчанлигини оширмоқда, газета тили тобора бадиий услубга яқинлашиб бормоқда. Ушбу ҳолатларни чуқурроқ таҳлил этиш, айниқса, газета тили маданиятини ошириш, ўзбек адабий тили тараққиётида матбуотнинг иштирокини ёритиш, матбуот тили маданияти ва саводхонликни юқори даражага кўтаришга оид тавсиялар бериш ҳозирги давр тилшунослиги ҳал қилиши лозим бўлган энг долзарб муаммолар қаторига киради. Газета жанрларидан бири эссе жанрининг тил хусусиятларини атрофлича илмий тадқиқ этиш долзарб муаммолардан бирига айланмоқда. Истиқлол йиллари газета материалларида эссенинг лингвокультурологик хусусиятларини ўрганиш соҳасида махсус илмий тадқиқотнинг ҳозирча яратилмаганлиги бу соҳада изланишлар олиб боришни тақозо этади. Ўз- ўзидан, биз тадқиқ қилмоқчи бўлган эссе жанри бадиий-публицистик жанр 52 Джумабаева Д.Ш. Мустақиллик даври публицистик асарларидаги қўшма гаплар талқини: Филол.фан.номз. …дис.автореф. – Тошкент, 2006, 15-16-б. 24 ҳисобланади. Эссе жаҳон адабиётида пайдо бўлса-да, у кейинчалик журналистика жанри сифатида ҳам тараққий этди. Қолаверса, етмиш йил давомида ягона мафкура ҳукмронлигида кун кечирган жамият учун эссе жанри ўз ички мазмунига кўра бегона эди. Эндиликда унга эҳтиёжнинг чексиз бўлиши табиий ҳолдир. Ушбу тадқиқот ишини танлашнинг боиси ҳам аслида бадиий-публицистик жанрларнинг бугунги журналистика, хусусан, ўзбек матбуоти тараққиётидаги ўрнини эссе жанри мисолида кўрсатиб беришдир. Чунки сўнгги йилларда бадиий-публицистиканинг етакчи жанри ҳисобланмиш эссега нисбатан адабий-илмий жамоатчилик томонидан қизиқиш борган сари кучайиб бормоқда. Унинг жанр сифатидаги ўзига хослиги, адабий-жараён ҳамда маданий ҳаётдаги воқеа-ҳодисаларни ёритишда тутган ўрнини тадқиқ қилиш мазкур тадқиқот ишининг долзарблигини белгилайди. Афсуски, бу борада ўзбек тилшунослигида ҳали саноқли ишларгина амалга оширилган. Бу тадқиқотларнинг фан тараққиётидаги ҳозирги даражаси лисоний ҳодисаларнинг назарий, амалий муаммоларини турли усул ва воситалар ёрдамида тадқиқ этиш талабидан келиб чиқиб амалга оширилганлигини таъкидлаш жоиз. Шу тарзда ўзбек тилшунослигида кенг қамровли систем-структур тадқиқотлар юзага кела бошлади ва бунинг натижасида монография ва қўлланмалар публицистик услубнинг равнақи учун замин ҳозирлади. Натижада: 1. Оммавий ахборот воситалари, ноширлик, матбаа фаолияти нинг барча соҳаларида автоматлаштирилган бошқариш тизими жорий этилди. Мамлакатимизнинг барқарор иқтисодий ва ижтимоий ривожланишида фан ва техниканинг, инновацион технологияларнинг аҳамияти тобора ортиб бораётганлиги бунинг далилидир. 2. Илмий техника инқилоби табиат, жамият ва инсоният фаолиятининг ҳамма соҳаларида намоён бўлмоқда. Илм-фаннинг ривожланиши ва барча соҳаларнинг компьютерлашуви натижасида ўзбек тили бирликларига автоматик ишлов бериш, миллий тил корпусларини яратиш зарурияти пайдо 25 бўлмоқда. Миллий корпус миллий тил хазинаси демакдир. Ундан лингвист, лексикограф, компьютер лингвистлари, дастурчи, муҳаррир, таржимон, журналист, ноширлар, олим, ўқитувчи, таълим олувчилар ва бошқа ҳар қандай соҳа мутахассиси кенг фойдаланади. 3. Ҳозирги замонда илм-фан, техниканинг жадал суръатлар билан ривожланиши, «Давлат тили ҳақида»ги Қонуннинг амалиётга жорий этилиши, республикамизда жаҳон инфраструктурасидаги бир қанча соҳаларнинг ривожлантирилиши натижасида тилимизда янгича атамалар, лексемалар пайдо бўлмоқда. Бу эса матбаа ходимлари олдига барча соҳаларга оид маълумотларни автоматлаштириш, уларни компьютер хотирасига жойлаб, қайта ишлов беришдек муҳим вазифаларни юкламоқда. 4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг « Матбуот ва ахборот соҳасида бошқарувни янада такомиллаштириш тўғрисида » ги 2017 йил 11 августдаги ПФ-5148 сонли Фармони , Вазирлар Маҳкамасининг « Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлиги тў ғ рисидаги Низоми » 2017 йил 30 декабрдаги 1038-сон қарори асосида электрон ноширлик ва матбаа маҳсулотларини йўлга қўйиш учун катта истиқбол очди. Ана шу талаблардан келиб чиққан ҳолда электрон журнал, газеталар яратиш зарурати пайдо бўлди. 5. Ҳозирги даврда инсон муаммоси, унинг ақлий фаолияти, тили, индивидуал ва жамоа фаолияти, аниқ бир тил ташувчиси сифатидаги ўрни каби антропоцентрик муаммоларни ўрганишга қизиқиш ортиб бормоқда. Инсоннинг сўз ва ахборот эркинлигини кафолатлайдиган қ онунчилик нормаларининг бажарилиши, матбуот ва оммавий ахборот воситалари, ноширлик, матбаа соҳаларида ягона давлат сиёсатини амалга ошириш каби масалалар юзага келди. Мамлакатимиз янги тараққиёт босқичига кўтарилаётган, очиқлик ва ошкоралик, сўз ва фикр эркинлиги ҳаётимиз мезонига айланиб бораётган ҳозирги даврда бу масъулият янада кучаймоқда. 6. Ҳаётимиздаги бугунги улкан ўзгаришлар, ислоҳотларимиз мантиғи барчамиздан янгича ишлашни, янги ғоя ва ташаббуслар билан майдонга чиқишни талаб этмоқда. Шу маънода, оммавий ахборот воситаларининг 26 моддий-техник базасини, кадрлар салоҳиятини мустаҳкамлаш, миллий матбуотимизнинг халқаро майдонда муносиб ўрин эгаллашига эришиш, Интернет журналистикасини ривожлантириш, ноширлик иши, китоб савдоси, обуна ва тарғибот масалаларида бутун дунёда ўзини оқлаган бозор механизмларини кенг жорий этиш, очиқлик ва соғлом рақобат шароитида ишлашга ўрганиш бўйича биргаликда ҳали кўп иш қилишимиз керак. 1.2. Эссе жанрининг шаклланиши Э ссе жанрининг шаклланиш тарихи қадимги даврларга бориб тақалади. Олимлар эссе жанрининг юзага келишида икки манбани инобатга олишади: ғарбий ва шарқий йўналиш. 1. Эссенинг ғарбий йўналиши . Бунда когнитив нуқтаи назардан эссенинг юзага келиш манбаи Платоннинг диалектик жараёнларига, Суқротнинг эса - майевтика яъни, топишмоқ, метафора, парадокслар орқали сўзловчини жавоб топишга қаратилган фаол ҳолатини юзага келтирувчи фикрлаш майдонини тўплаш ғоясига асосланади. Жанр сифатида эса дастлаб фаранг файласуфи Мишель Монтеннинг «Эссе» («Тажрибалар») асарида қўлланган. Монтеннинг бизгача етиб келган ушбу асари уч китобдан иборат бўлиб, у 1580-1588-йилларда яратилган. Бунда Монтен «Эссе» ҳақида: «Китобимнинг мундарижаси – мен ўзимман» деб ёзади . Монтеннинг фалсафий, тарихий, сиёсий, диний, лингвистик, педагогик, ахлоқий дунёқараши, умумий ва хусусий қарашлари «тажрибалари»да акс этган. Монтен турли халқларнинг урф-одатлари, расм-русумлари, ўқилган китобларнинг мазмун-моҳияти хусусида ёзган, агар ёзганлари асосий манба - шахс образига қайтмаганда, улар узуқ шарҳлар, цитата ва кўчирмалар йиғиндиси айланарди 53 . Монтеннинг «Тажрибалар»и дунёни кашф этди, аммо бошланғич нуқтаси бундай тадқиқотнинг мақсади ва принципи - муаллиф шахсияти эди. Масалан, «Тажрибалар» тузилишининг узлуксизлиги 53 Эпштейн М.Н. Эссе об эссе / М.Н. Эпштейн. - М., 1998. - С. 225-240. 27 муаллиф тафаккурининг ўзига хос хусусиятлари, оламга бўлган муносабати билан боғлиқ. Л.Г.Кайда эссе жанрининг пайдо бўлиши антик даврга бориб тақал иб, Лукианнинг «Декламация»сида, Платоннинг «Диалог»и, Марк Тулий Цицероннинг трактатларида инсоннинг дунёдаги барча нарсаларга шахсий муносабати , яъни ушбу жанрга хос жиҳатлар ёрит ил ган ини таъкидлайди 54 . Немис файласуфи Теодор Арно «эссе мантиқан тўлиқ бир бутун бўлиб шаклланмаган фикрни юзага келтирувчи лаҳзани ифодалайдиган жанр» деб таърифлайди 55 . 1697 йилда Френсис Бекон эссе ёзиб, инглиз эссе жанрининг ривожланишига ҳисса қўшади. Б.Франклин эса XVIII аср охири XIX аср бошларида АҚШда сиёсий эссе асосчиси сифатида танилди. Рус адабиётида эссега хос аломатлар A.Герсеннинг “ Бош қ а томондан: публицистика ” (“С того берега: публицистика” ) 56 , Ф.Достоевскийнинг “ Ёзувчи кундаликлари ” (“Дневник писателя”) 57 асарларида кўзга ташланади. 1930-40 йилларда эса Марина Цветаева, Константин Паустовский, Илья Эренбург, Алексей Толстой, Иосиф Бродский каби ёзувчилар эссе жанрида ижод қилган лар. 2. Эссенинг шарқий йўналиши Сей Сенагоннинг “ Бош томондаги қайдлар” (“Записки у изголовья”) 58 (Х аср), Камо Тэмэйнинг “ Махфий қайдлар” (“Записки в келье”) 59 (ХIII аср), Еси Кэнконинг “ Бўшт вақтда» (“В часы досуга ” ) (ХV аср) асарлардаги ғояларга асосланади. А.Л.Дмитровскийнинг таъкидлашича, шарқий эссе ғарбийга ўхшаш, дзуй- хицу жанри «хитой шажарасига боғлиқ бўлиб, «суйби» «мўйқалам изидан» деган маънони англатади 60 ». 54 Кайда Л.Г. Эссе: Стилистический портрет. - М., 2008. - С.16. 55 Эссеизм [электронный ресурс] // http://terme.ru/dictionary/951/word/yeseizm. – (Дата обращения:13.04.2013). 56 Герцен А. И. С того берега: публицистика . – Москва: Директ-Медиа , 2008. – 242 с. 57 Достоевский Ф.М. Дневник писателя. – Москва: 2008. – 350 с. 58 Сэй-Сёнагон . Записки у изголовья. – СПб.: Кристалл, 1999. – 576 с. 59 Тёмэй Камо-но - Записки из кельи. – Москва: Северо-Запад, 1998. – 350 с. 60 Дмитровский А.Л. Жанр эссе: очерк теории жанра. – Орел, 2006 . 28 Шарқ адабиётида эссе-бадианинг тарихи қадимдан бошланган. Aбу Райҳон Беруний, Aбу Али ибн Сино («Донишнома»), Маҳмуд Кошғарий ижодида бадианинг илк кўринишлари учраса, Aлишер Навоий ва Бобур ижодида унинг гўзал намуналари кўринади. Улар нома, маноқиб, ҳолот, хотира шаклларида кўзга ташланади. ХIХ асрнинг охири ва ХХ асрнинг бошларида эссе жанрига маълум маънода мурожаат Беҳбудий, Ибрат, Ч ў лпон, Aйний мақолалари, қатор саёҳатномаларда кўзга ташланади. Бунга Садриддин Aйнийнинг «Бир мусофир», «Самарқанд хотиралари» (1918), Оқсоқ Темур тахаллуси остида ёзган муаллифнинг «Чўлпон афандига қуллуқ» (1919), Ботунинг «Москвадан хат» (1922) каби асарлари мисол бўлади. Ўзбек адабиётшунослигида эссе жанрига нисбатан бирмунча кечроқ муносабат билдирила бошланди. 1991 йилда нашр қилинган «Адабий турлар ва жанрлар» китобида эссе ва бадиа ҳақида қисқача маълумот учрайди: «Эссенинг ҳажми ва шакллари хилма-хил. Икки-уч сатрдан иборат кичкина бир ҳаётий манзарани ёки воқеалар тасвирини ифодалаши, фикрнинг ёки кечинманинг афористик талқинидан то эпик жанрга хос катта ҳажмли асар ҳам бўлиши мумкин». Шунингдек, бадиалар ҳақида ҳам қисқача сўз юритилиб, эпик жанр изланишларидаги характерли тенденция сифатида кўрсатилган. 90-йиллардан кейинги даврда У.Норматов, Н.Раҳимжоновларнинг тадқиқот ва мақолаларида эссе, бадиа, хотира, эссе-хотиралар ҳақида фикрлар учрайди. П.Қодиров бадиа жанри ҳақида фикр билдириб, шундай дейди: «Бадиий сўзнинг шакллари кўп. Шеърий нутқ назмга кирса, бадиий мақолалар шаклидаги насрий нутқ эса классик адабиётимизда бадиа деб аталган». П.Қодиров бадиа ва эссени ҳаётни, воқеликни бадиий-эстетик, ижтимоий-фалсафий тадқиқ этиш вазифасига кўра ўхшаш жанр, деб эътироф этади. Шарқда бадиа жанри илдизлари мумтоз адабиётимизга бориб туташади. Эссени ўзбек тилида бадиа деб аташ ҳам бор. Сўнгги вақтларда 29 бадиа сўзи эссе билан баробар қўлланмоқда. Бадиа – тилимизга арабчадан ўтган сўз бўлиб, ўзаги – бадиа, бу янгилик деган маънони англатади. Бадиа - бирон-бир тарихий, илмий мавзу борасида эркин бадиий услубда ёзилган асардир. Соф бадиа типидаги асарлар 70-йиллардан бошлаб А.Мухтор, П.Қодиров, Ш.Холмирзаев сингари адиблар ижодий изланишларида юзага келди. 80-90-йиллар ўзбек адабий ҳаётида эса эссе билан бадиа баравар ижод шакли сифатида кўзга ташланади. Ҳар иккала жанрда ҳам бош қаҳрамон ижодкор нуқтаи назари саналади. Бадиий тафаккур енгил ва эркин кўрингани билан эссенинг энг яхши намуналари бадиий образ, фикр тараққиётининг ички мантиқига бўйсунади. Эссенинг табиати ҳурфикрлашни, тасвир, баёнда эркинликни тақозо этади. Ўзбек адабиёти ва публицистикасида эссе жанрининг ривожи турфа фикрлашга бир қадар имконият юзага келган 80-йилларнинг иккинчи ярмидан, ҳамда бемалол ва эркин ёзишга шарт-шароитлар пайдо бўлган 90- йиллардан бошланди. Ўзбек адабиёти, публицистикасида эссе икки мавзу йўналишида намоён бўлмоқда: 1. Бадиий-публицистик эсселар. 2. Адабий-танқидий эсселар 61 . Эсседа ижодкор асарлари ўз шахсияти билан чамбарчас боғла ни б, унга алоҳида ўрин, эътибор берилади. Эссе эркин тузилишли, муаллифнинг имкониятлари бир қадар кенг имкон берувчи асар. Образлилик, тасаввурнинг ҳаракатчанлиги, афоризмларнинг ва бад и ий тасвир воситаларининг қўлланиш доирасининг кенглиги эссега хос хусусиятлар ҳисобланади. Эсседа илгари сурилган ғоя, қараш, фикр ва хулосалар фақат муаллифнинг ўзигагина тегишли бўлади. Эссенависнинг ижтимоий ўйлари, фалсафий мушоҳадалари бадиийлик ва э моционаллик билан қоришиб кетган фикр- мулоҳазаларнинг кўркам синтезини ташкил қилади. Н . Раҳимжоновнинг эссе ва бадиачилик бўйича қилган илмий тадқиқотлари ҳам эътиборга лойиқ . « Бадиаларга яхлит эстетик бутунлик 61 Қосимова Н., Тошп ў латова Н., Шофайзиева Н., Муратова Н. Босма оммавий ахборот воситалари тахририятлари учун қўлланма. –Т.: 2008, 44 - 45 - б. 30 бахш этувчи нарса – бу санъаткор « мени » – санъаткор дунёқарашидир » , дейди олим 62 хамда эссе ва бадиани бир - биридан ажратмайди . Эссе тилшунослик, адабиётшунослик ва публицистиканинг текшириш объекти бўлиши билан бир қаторда ҳеч қайси фаннинг тўлиғинча жанри саналмайди. Илмий адабиётларда эссе мавзуси жиҳатидан гуманитар фанларнинг барчаси билан бирлашади: фалсафа, адабиёт назарияси ва танқид, эстетика, сиёсатшунослик, социология ва ҳоказолар. Эссе олам ва инсоннинг умумий томонларини фалсафий ифода этувчи энг самарали жанрлардан бири сифатида кенг тарқалган. Бадиий-публицистик жанрлардан эссенинг ўрганилиши, тараққиёти шуни кўрсатдики, 80-90- йилларда замонавий журналистиканинг юзага келиши билан эссе жанри жонланди. Оммавийлик ва фикр эркинлиги, жамиятда ҳар қандай мавзуни очиқ муҳокама қилиш ҳамда ўз фикрларини эркин ифода этиш имконини берди. Бугунги кунда эссе жанрининг очиқлиги, ҳозиржавоблиги жанрга бўлган эҳтиёж ва қизиқишни оширди. Журналистикани ривожлантириш билан бирга бошқа жанрларга қараганда кўпроқ оммалашди. Жамиятимизда « Тўртинчи ҳокимият » номини олган журналистлар ва оммавий ахборот воситаларнинг ҳуқуқий-демократик давлат, фуқаролик жамияти қуришдаги хизматлари ниҳоятда катта. Кейинги йилларда ўзбек адабиёти, публицистикаси ва журналистикаси яна бир жанр - эссе ҳисобига ҳам бойиб бораяпти. Газета жанрларининг, хусусан, эссе жанрининг лингвистик хусусиятлари жанр ва тилдан фойдаланиш аспектида тадқиқотларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Муаммоли мақола, суҳбат - интервью жанрлари сингари, эссе жанрида пайдо бўлган сон ва сифат ўзгаришлар кейинги йилларда жамият ҳаётида юз берган демократия, ошкоралик, турфа фикрлилик каби жараёнлар билан бевосита боғлиқдир. Ўзбекистоннинг мустақилликка эришиши, миллий истиқлол 62 Рахимжонов Н. Бадиа хақида // Ўзбек тили ва адаби ё ти, 1983, 5 -сон, 21-б. 31 мафкураси табиати эркинликка мойил эссе жанри учун қулай шарт- шароитлар яратди. Бадиий-публицистик жанрлар сирасига кирувчи эссе жанри, бу жанрнинг тил хусусиятларини таҳлил қилиш борасида махсус тадқиқотлар амалга оширилганича йўқ. Эссе адабий жанр сифатида адабиётшуносликнинг илмий объекти шаклида журналистик нуқтаи назардан М.Худойқуловнинг «Журналистика ва публицистика» 63 китобида атрофлича ёритилган. М.Қўчқорова «Ҳозирги ўзбек адабиётида эссе жанри» 64 мавзусида номзодлик ишини ҳимоя қилган. Б.Н.Палуановнинг «Қорақалпоқ адабиётида эссе жанри» 65 мавзусидаги номзодлик ишида эссе жанри адабиётшунослик нуқтаи назаридан таҳлил қилинган. Шунга қарамай, бадиий-публицистик жанрлари ичида ўзига хос ўрин тутадиган эссе жанри ҳақида маълумотлар жуда кам. Фақат бадиий публицистика бўйича назарий билимлардан, қолаверса, матбуотда онда-сонда кўзга ташланиб қоладиган эссе ва эссенамо мақолалар имкон даражасида журналистика тараққиётига ўз ҳиссасини қўшиб келмоқда. Газеталарда нашр этилаётган газета жанрларига оид барча материаллар, айрим бадиий-публицистик жанрларга доир мақолаларнинг тили ва услубини таҳлил қилиш, жанрлар имкониятларидан фойдаланишда журналистларнинг маҳоратини ёритиш, адабий меъёрга риоя этиш ҳолатини баҳолаш, илмий хулосалар ва амалий тавсиялар баён қилиш долзарб вазифалардан бири бўлиб келмоқда. Газета жанрларининг лингвостилистик, лингвокультрологик аспектда алоҳида - алоҳида ва комплекс ўрганиш соҳасида, хусусан, жанр хусусиятларини тадқиқ этиш борасида бирор бир махсус монографик асар яратилган эмас. Шу жиҳатдан, эссе жанрининг тили ва услубини ўрганиш, унинг бошқа бадиий-публицистик жанрлар орасида тутган ўрнини тадқиқ қилиш жуда муҳим ҳисобланади. Зеро, ҳар бир жанрнинг ўзига хослиги ва тилдан фойдаланиш имкониятлари мавжуд. Эссе жанрини 63 Худойқулов М. Журналистика ва публицистика. - Тошкент: Университет, 2008. 64 Қўчқорова М. Ҳозирги ўзбек адабиётида эссе жанри. Филол. фан.номз.... дис. автореф . – Тошкент, 2004. 65 Палуанов Б.Н. Қорақалпоқ адабиётида эссе жанри. – Тошкент, 2002. 32 лингвокультурологик нуқтаи назардан ўрганиш, тил бирликларидан фойдаланиш даражасини тадқиқ қилиш ушбу жанрнинг шаклланишида муҳим восита бўлиб хизмат қилади. Бадиий-публицистик жанрларнинг бадиийлиги учун публицистика қадимдан кенг маънода адабиёт фани таркибига киритиб келинган. Адабиётни эса, анъанавий тарзда иккига бўлишади: а) беллетристика; б) публицистика. А.Абдусаидов тадқиқотларида газета тили қуйидагича тасниф асосида ўрганилган: I. Ахборот (информацион) жанрлари: 1. Хабар: хроника-хабар, ахборот-хабар, танқидий ёки сатирик хабар, махсус сарлавҳалар остидаги қисқа хабарлар, кенгайтирилган хабарлар. 2. Репортаж: шу кунги воқеалар ҳақидаги репортаж, мавзули репортаж, муаммоли репортаж. 3. Ҳисобот: оддий ҳисобот, таҳлилий ҳисобот, мавзули ҳисобот, муаммоли ҳисобот, илмий ҳисобот, суд ҳисоботи, расмий воқеалар ҳақидаги ҳисобот . 4. Интервью: интервью-монолог, интервью-диалог, интервью-лавҳа, портрет-интервью, давра-суҳбат, матбуот конференцияси. II . Таҳлилий (аналитик) жанрлар: 1. Корреспонденция: ахборот корреспонденция, таҳлилий корреспонденция, муаммоли корреспонденция, ижобий корреспонденция, танқидий корреспонденция, портрет корреспонденция, мулоҳаза-корреспонденция. 2. Мақола: бош мақола, назарий мақола, муаммоли мақола, танқидий мақола, ташвиқот характердаги мақола, илмий-маърифий мақола. 3. Тақриз. 4. Шарҳ: умумий шарҳ, мавзули шарҳ, ахборот шарҳи, матбуот шарҳи . 5. Обзор: мавзули обзор, умумий обзор, ахборот обзор. 6. Хат: газетхон хати, очиқ хат, мурожаат, табрик, ёзувчи хати. 7. Кузатиш: умумий кузатиш, мавзули кузатиш. 33 III . Бадиий-публицистик жанрлар: Лавҳа. Очерк: очерк-портрет, сафарнома (йўл очерки), муаммо-очерк, очерк-лавҳа. Фельетон: ҳужжатли фельетон. Эссе 66 . Публицистик услубларни таснифланишида А.Абдусаидовнинг ушбу фикрлари алоҳида қайд қилинади. Чунки муаллиф публицистик жанрларни ва уларнинг турларини алоҳида ажратиб кўрсатади, жанр ва турни бир- биридан фарқлайди, ҳар бир жанрнинг ўзига хос турлари мавжудлигини таъкидлайди. Публицистик услубга амал қилинадиган манбалар орасида, айниқса, матбуот, яъни газета ва журналларнинг алоҳида ўрни бор. Тадқиқот мавзусидан келиб чиқиб, биз ишда асосан бадиий-публицистик жанрларга кенгроқ тўхталамиз. Афсуски, сўнгги пайтларда матбуотда бадиий-публицистик жанрларнинг ривожланиши бирмунча сусайгани кузатилмоқда. Бадиий- публицистик жанрларнинг айримларига тўхталиб ўтамиз: Лавҳа - а. тахта; устига бирор нарса ёзилган тахтача; пешлавҳа. Воқеа, ҳодиса ва ш.к. хақидаги кичик асар ёки парча 67 . Миниатюр публицистик лавҳаларининг тамойиллардан бири, бу лўнда фикрлаш, ўқувчи вақтини қизғаниш саналади. Бу жанрда Асқад Мухтор, Ўткир Ҳошимов, Ғайбулла Саломов, Иброҳим Ғафуров, Мурод Хидир, Ашурали Жўраев, Қадам Саидмурод ва бошқаларнинг ижоди салмоқли ҳисса қўшган. Очерк бадиий-публицистик жанрлар орасида ўзига хос белгилари билан ажралиб туради. О.Тоғаев «бадиий адабиётга хос баллетристик ва газета жанрларига хос публицистик хусусиятларнинг узвий бирлиги очеркнинг муҳим жанр хусусиятини белгилайди», – деб таърифлайди 68 . Шундай характерловчи белгиларидан бири ҳозиржавобликдир. Жамият ҳаётидаги бугунги кун воқеликларини ва шахсларни ҳозиржавоблик билан 66 Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари : Филол. фан.докт.... дис. автореф. – Самарқанд, 2005 . -Б.11. 67 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-том. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б. 482. 68 То ғ аев О. Публи ц истик жанрлар. Ўқув қўлланма. – Тошкент : Ўқитувчи , 1976. – Б.62. 34 газетхон ҳукмига ҳавола этади. Очерк мустақил эпик жанр сифатида ўзига хос тараққиёт йўлини босиб ўтган. Шу нуқтаи назаридан «очерк газета жанрлари орасида энг мураккаб, энг зийрак, ихчам, ҳозиржавоб» жанр сифатида шаклланган. Унда жамиятдаги реал шахслар тақдири, ҳақиқатда бўлиб ўтган воқеалар ёзувчи, журналист ёки мухбирнинг кузатишлари асосида бадиий акс эттирилади. Бошқача қилиб айтганда, «газета очеркларида бадиий тил воситаларидан унумли фойдаланиш асосида мавзу публицистик руҳ билан ёритилади 69 ». Аксарият очеркларнинг мавзуси замон қаҳрамонлари бўлган таниқли кишиларнинг фаолияти бўлиб, унда жамиятдаги конкрет шахс, меҳнат жамоаси, ташкилот ҳаёти акс эттирилган бўлади. А.Абдусаидовнинг докторлик диссертациясида очеркнинг жанрий хусусият ва белгилари қуйидагича изоҳланган: очеркларда ахборот механик тарзда очеркбоп қилиб ёзилмайди, балки ахборотда очеркбоп асос мавжуд бўлади. Ана шу асос бадиий-публицистик жанр талаблари асосида – бадиий услуб элементлари, ифода-тасвир воситалари, фразеологизм, мақоллардан экспрессив маънони ифодалаш мақсадида фойдаланиш орқали ёритишга сабаб бўлади. Ахборотни бу усулда ифодалаш материал таъсирчанлигини оширади. Очеркда ахборот ҳам таҳлилий ҳам бадиий-публицистик усулларда уйғун шаклда берилади ва бир қатор муаммолар ҳам унда ўз ифодасининг ечимини топади 70 . Очерк бадиий публицистиканинг асосий жанрларидан биридир. Очерк сўзининг луғавий маъноси русча «чертит, очерчивать» сўзидан олинган бўлиб, «чизмоқ, атрофига чизиқ тортмоқ» деган маънони англатади. Шу нуқтаи назардан қараганда, очерк муайян муддао асосида мушоҳада қилинган фактлар, воқеа ва ҳодисаларнинг энг муҳим белгиларини, кишилар ҳаракатидаги энг асосий хусусиятларини бадиий - публицистик акс эттиради ва ўқувчида яхлит тасаввур, муайян тушунча ҳосил қилади. 69 Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари. Филол. фан.докт.... дис. автореф. – Самарқанд, 2005 . – Б. 26 ; Худойқулов М. Журналистика ва публицистика. Ўқув қўлланма. – Тошкент: Университет, 2008. 70 Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари: Филол. фан.докт... дис. автореф. – Самарқанд, 2005. –Б. 27 . 35 «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да «очерк - ҳаётий фактларни қисқача тасвиридан иборат кичикроқ бадиий асар», дейилади. Кўриниб турибдики, бу ўринда очерк таърифига адабиётшунослик нуқтаи назаридан ёндашилган. «Журналист справочниги»да эса «Очерк кишилар ҳақида образли тасаввур бериш, уларни ҳаракатда кўрсатиш, воқеаларнинг моҳиятини очиб берувчи жанрдир 71 », дейилади. Бу таърифда ҳам мазкур жанрнинг барча хусусиятлари очилмаган, чунки очерк фақат кишилар ҳақида эмас, бирор ижтимоий, табиий, экологик ва бошқа муаммолар ҳақида ҳам бўлиши мумкин. М.Худойқулов очерк жанрига берилган таърифларни таҳлил қилиб, қуйидаги фикрларини билдирган: Рус тадқиқотчиларидан Е.И.Журбина бу жанрга «Очерк бадиий адабиёт ва публицистиканинг мураккаб кўп қиррали шаклидир» 72 , деб таъриф беради. Бу таърифнинг камчилиги шундаки, унда очерк ҳам бадиий адабиёт ҳам публицистиканинг жанри этиб кўрсатилмоқда. Бу маълум даражада ноаниқликка олиб келади. Яна бир рус тадқиқотчиси М.М.Ковалевский эса «Очерк ўқувчига кишилар, уларнинг ишлари, воқеалар ҳақида образли тасаввур беради» 73 , деб ёзади. Бу таъриф ҳам илмий аниқ ва мукаммал эмас, чунки бадиий адабиётга хос бўлган барча жанрлар - шеър, ҳикоя ва бошқа жанрлар ҳам «кишилар, уларнинг ишлари, воқеалар ҳақида образли тасаввур» беради. Ўзбек тадқиқотчиси О.Тоғаев мазкур жанрга: «Очерк газета жанрлари орасида энг мураккаб, энг зийрак, ихчам, ҳозиржавоб жанрдир», деб тушунча беради. Биринчидан, бу таъриф ҳам илмий мукаммал эмас, чунки очерк журналдан ҳам, радио ва телевидениядан ҳам жой олади, иккинчидан, бадиий-публицистик жанрлардан фельетон ва памфлет ҳам мураккабликда очеркдан қолишмайди 74 . Очерк бадиий-публицистик жанр бўлганлиги учун унда бадиий адабиётга хос бўлган воситалар билан публицистик хусусият узвий боғланиб 71 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 3-том. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б. 162. 72 Журбина Е. И. Теория и практика художественно-публицистических жанров . / Очерк. Фельетон. – М.: «Мысл», 1969. – 398 с. 73 Ковалевский М.М. Очерк происхождения и развития семьи и собственности , переводчик Моравский С.П. — Москва: Издательство Юрайт, 2019. – 171 с. 74 Худойқулов М. Журналистика ва публицистика. Ўқув қўлланма. - Тошкент: Университет, 2008. – Б. 189- 190; То ғ аев О. Публи ц истик жанрлар . Ўқув қўлланма. – Тошкент : Ўқитувчи , 1976. – Б.185 . 36 кетади. У сўз санъати билан сўз сиёсати уйғунлашувчи, бошқача қилиб айтганда, сиёсий-ижтимоий, иқтисодий ва маънавий фикр, мақсад бадиий адабиёт воситаси, санъат сўзи билан айтилувчи жанрдир. Очеркнинг бадиий талаби ундаги воқеликнинг образли тасвири, инсон қиёфаси ва ички дунёси, меҳнати ва интилишлари, яратувчилик фаолиятини бадиий воситалар билан жонлантириб тасвирлашдан иборат бўлса, унинг публицистик жиҳати муаллифнинг воқеа ва ҳодисалар, унда кўтарилган муаммолар ҳақидаги фикр-мулоҳазалари, чиқарган хулосаларидан иборатдир. Очеркда образ ва образлилик ўхшатиш, қиёслаш, сифатлаш, эмоционаллик, образли тафаккур ва тасвир жонли тил ва услуб, типиклаштириш, бадиий тўқима билан факт уйғунлиги, сюжет, композиция ва бошқа бадиий воситалар орқали ўз ифодасини топса, унинг публицистикага оид қирраси эса факт танлаш, ижтимоий-иқтисодий, маънавий жиҳатдан чуқур тадқиқ ва таҳлил қилиш, баҳолаш, зарур хулосалар чиқариш орқали амалга оширилади. Бу эса муаллифдан публицист сифатида ҳаётдаги факт ва ҳодисаларни танлаб олиш, улар ҳақида чуқур мушоҳада юритиш билан биргаликда ижодкор, ёзувчи сифатида ҳам иш олиб бориб, олинган факт ва ҳодисаларни бадиий воситалар орқали образли тасвирлаш, кишилар образини ярата олиш, бадиий- публицистик мушоҳада юритишни талаб қилади. Очерк ўз шакли ва йўналтирилган мақсади ҳамда объекти нуқтаи назаридан турлича бўлиб, улар портрет очерки, воқеа очерки, муаммо очерки, йўл очерки, суд очерки ва бошқалардан иборатдир. Очеркнинг бу хилларига хос бўлган умумийлик - ҳаётни образ ва образлилик ёрдамида тасвирлаш бўлиб, фарқлари эса мазкур тасвирнинг бирор жиҳатига кенгроқ ўрин берилиши ҳисобланади. Фел ь етон газета жанрлари орасида э нг таъсирчанлиги, танқидийлиги ва ўқ имишлилиги билан ажралиб туради. Ушбу термин манбаларда келтирилишича, италянча сўздан олинган бўлиб, «варақа» деган маънони ифода этади. Ижтимоий ҳаётда мавжуд бўлган иллатни фош қилишда фельетон жанрининг ўрни беқиёсдир. Илмий т адқиқотларда, жумладан, 37 «Публицистик жанрлар», «Адабий тур ва жанрлар», «Газета жанрларининг тил хусусиятлари», «Газета жанрларининг тили ва услуби»да фельетон жанри ўз изоҳига эга. «Адабий тур ва жанрлар» академик нашрида фельетон ҳаётда ҳақиқатда мавжуд бўлган иллатларни, шу иллатларни ўзида ташувчи аниқ шахсларнинг қусурларини тадқиқ э тувчи, унинг ижтимоий моҳиятини ёрқин фош э тувчи сатирик жанр сифатида шарҳланади. «Публицистик жанрлар» китобида «...ҳаётдаги конкрет камчиликларни йў қ қилишга амалий таъсир кўрсатиш билан бирга, газетхонлар оммасини аҳлоқий ва э стетик жиҳатдан тарбиялайди, янги одамнинг шаклланишига ёрдам беради» , – деб таърифланади 75 . А.Абдусаидовнинг тадқиқотида фел ь етон қуйидагича изоҳланган: газета фел ь етонлари адабий фел ь етонлардан маълум хусусиятлари билан фарқ қилади. Газета фельетонлари асосан, ҳужжатли фельетонлар бўлиб, унинг қаҳрамонлари конкрет шахс, жамоа бўлиши мумкин. Конкрет шахс, жамоанинг хатти-ҳаракатлари натижасида юз берган салбий ҳолат фельетонда аниқ, текширилган фактлар асосида фош этилади. Фельетоннинг ўзига хослиги унинг тилида намоён бўлади 76 . Фельетоннинг ижтимоий моҳияти ва таъсир имкониятларининг кенглиги учун ўзига хос тараққиёт йў лини босиб ўтди. Натижада фельетон жанрининг «ички жанрлари», яъни адабий фельетонлар ва ҳужжатли фельетонлар юзага келди. Фельетоннинг тили ва услуби масаласи ҳам ўзига хос бўлиб, ўзида ҳам бадиий-ҳажвийликни, ҳам публицистик хусусиятларни ифода этади. Унда бадиий адабиётга хос бўлган тасвирий услуб билан публицистик мушоҳада услуби уйғунлашиб кетиши лозим. Памфлет эса ҳажвий публицистиканинг энг муҳим жанрларидан бири бўлиб, юнонча «ўт қўймоқ, ёндирмоқ» деган маънони билдиради. Памфлет жамиятнинг шу кундаги, айни замондаги ҳаётида учрайдиган ижтимоий иллат ва нуқсонларни кучли ҳажвий услубда тасвирлаб фош этувчи асар, 75 То ғ аев О. Публи ц истик жанрлар. Ў қув қ ў лланма. – Тошкент: Ў қитувчи,1976. – Б. 111. 76 Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари: Филол. фан.докт... дис. автореф. – Самарқанд , 2005. – Б. 28; Абдусаидов А. Газета тили ва адабий норма. – Самарқанд, 1988 . –Б.32. 38 публицистика жанридир 77 . Памфлетнинг вужудга келишида мафкура, дунёқараш муҳим ўрин тутади. Памфлет ҳажвий публицистиканинг энг аҳамиятли ва қудратли жанрларидан бири бўлиб, у умуминсонийлик, халқчиллик хусусиятларига эга бўлиши, кишилик жамиятининг ҳар хил иллатлардан халос бўлиб, олға тараққий этишига хизмат қилиши лозим. Фельетонда ижтимоий кулгининг пичинг, киноя, ҳазил каби турларидан фойдаланилса памфлетда эса аччиқ заҳарханда, сарказм, ғазаб ва нафрат уйғотувчи кучли кулги кўринишлари қўлланилади. Бошқа публицистик асарлар сингари памфлетда ҳам сюжет ва композиция пухта ўйланган бўлиши, олинган мавзуни очиб бериши ва кўзланган публицистик мақсадга хизмат қилиши керак. Қуйидаги жадвалда эссе, лавха, очерк, фельетон ва памфлет жанрларининг ўзига хос ҳамда фарқли жиҳатларини кўриши миз мумкин: Тушунчанинг ўзига хос хусусиятлариЭссе Л авҳа О черк Ф ельетон П амфлет очиқлик + + + + + долзарблилик + - + + + диалоглилик + - - - - ҳозиржавоблик + + + + + фикр эркинлиги + + - + + афсонавий образ мавжудлиги + + - + - ошкоралик + - + - - турфа фикрлилик + - - - - бадиийлик + + - + - образлилик + - - + - тасаввурнинг ҳаракатчанлиги + - - - - Афоризмлар + - - - - Ҳар қандай асарни тадқиқ этишда, аввало, унинг жанрий хусусиятларини аниқлаб олишга тўғри келади. Аслида ҳам, қадимда дастлаб адабий асар яратилган ва кейингина уни жанрларга ажратиш бошланган. Бироқ асарларни жанрий жиҳатдан бир-биридан кескин ажратиш осон иш 77 Худойқулов М. Журналистика ва публицистика. Ўқув қўлланма. – Тошкент: Университет, 2008. - Б. 221 - 1 24 . 39 эмас. Чунки битта йўналишда ёзилган ҳар бир асар ҳам ўзига хос оригинал ижод намунасидир. Унинг бошқа бир асарга монанд ёки тамоман тескари, яъни ўхшамайдиган хусусиятлари бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам, публицист ижодий тасаввур, метафорлаштириш, метонимия, ҳиссий ҳолат, гиперболизация (бўрттириш), деталлаштириш, индивидуаллаштириш каби вазифаларни бажариши орқали бадиий-публицистик асарлар яратади. 1.3. Эссе жанрининг ўзига хос хусусиятлари, тузилиши ва турлари Бадиий-публицистик жанрлар сирасига кирувчи эссе ўзига хос хусусиятларга эга. Эссе жанри бир томондан адабиётшунослик, иккинчи томондан тилшунослик, учинчи томондан публицистиканинг ўрганиш объектига айланади. Шу сабабли эссе « essey » атамаси турли адабиётларда турлича талқин қилинади. Хусусан, «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да «эссе (французча es е sai – тажриба, машқ, хомаки нарса) адабий, фалсафий, ижтимоий, публицистик ва бошқа мавзуларда ёзилган, муаммолар систематик илмий тарзда эмас, балки эркин шаклда талқин қилинадиган насрий асар» 78 дея таъриф берилган бўлса, «Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати»да «Эссе –лот.ех igo – чамалайман, ўлчаб кўраман сўзларидан олинган, эркин композицияга эга бўлган, жузъий мавзуларда, шахсий мулоҳаза ва қарашларни ифодаловчи унчалик катта ҳажмга эга бўлмаган асар…» 79 деб таърифланади. «Эссе» – лотинча сўз бўлиб, «ўз устида тажриба ўтказиш» деган маънони англатади. « Ўзбекистон миллий энциклопедияси »сида «эссе – (французча еssai – уриниш, синаш, очерк) – эркин композицияли, унча катта бўлмаган насрий асар. Эссе орқали нарса ва ҳодисаларга ёки шахсга оид субъектив фикр баён қилинади» 80 деб таъриф берилади. Эссе жанрига берилган таърифлардан ҳам 78 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2008, 5 жилд. –Б.57. 79 Хотамов Н. , Саримосқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча - ўзбекча изохли луғати. - Т: Ўқитувчи, 1983. – Б.370 - 371. 80 Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2005, 10 жилд. –Б. 268. 40 кўриниб турибдики, бугунги кунда ўзбек эссе жанри ўрганилиши лозим бўлган илмий муаммолардан бири саналади. Демак, юқоридаги таърифларни ўрганиб чиқиш натижасида шундай изоҳни келтириш мумкин: эссе бирор бир мавзуни олиб талқин қилувчи, унга алоқадор шахсий таассуротлар ва мулоҳазаларни баён этиш, тасвирлашга интилувчи, унча катта бўлмаган, эркин композицияли насрий асар. «Эссе жанрида муаллиф шахсияти жанр тузилишни ташкил этувчи асосий хусусиятларидан бири бўлиб муҳим аҳамиятга эга. Аммо нафақат муаллиф шахсияти, балки ижтимоий фикр таҳлил объектига тортилади. Яна бир хусусият – бугунги кунни ифода этувчи долзарблик. Эссе жанрининг яна бир ўзига хос хусусияти - образлилик, экспрессивлик - буларнинг барчаси унинг бадиийлиги ва публицистик жанр эканлигининг ифодасидир» 81 . Қомусий луғатда эссега берилган қуйидагича таъриф мавжуд: «Эссе фалсафий-эстетик, адабий-танқидий, тарихий-биографик, публицистик проза жанри» – дейилади. Бу таъриф жанр табиатини тўлалигича очиб бермаган. Жаҳон эссе тадқиқотчилардан бирининг таъкидлашича, «қаҳрамон- муаллиф ва ўқувчи» юзма-юз «бир-бирлари билан қўл бериб» кўришадилар. Бу биринчи уринишдан китобхон билан суҳбатдош мулоқотининг юзага келишини ифода этувчи шаклдир» 82 . Диалог - эссе жанр и ни шакллантирувчи яна бир белги. Ўз фикрларини ифода этиш учун қандай шаклни танламасин, у қандай қилиб композицияни яратмасин, муаллифнинг китобхон билан самимий мулоқоти доимо етакчи бўлиб қолади. Масалан, замонавий эссеист Андрей Битов ўз эсселарига «ҳақиқат худди жанрдай» деб таъриф беради 83 . « Жанрнинг яна бир муҳим хусусияти афсоналар ижод қилишдир. Муаллиф ўз назарияларини яратиб, афсона (афсоналар орқали образ 81 Лямзина Т.Ю. Жанр эссе (К проблеме формирования теории) [электронный ресурс] // http://psujourn . narod. ru /lib/liamzina_essay.htm. - (Дата обращения: 13.04.2013). 82 Дмитровский А.Л. Эссе как жанр публицистики: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.10.- Санкт-Петербург, 2002.- 202 с.: ил. РГБ ОД, 61 03-10/438-0. 83 Эссеизм [электронный ресурс] // http://terme.ru/dictionary/951/word/yeseizm. - (Дата обращения: 13.04.2013). 41 яратиш)лар ижод қилади, китобхон бунга ишониш ёки ишонмаслиги ўзига ҳавола» 84 . «Эссе – (франц. essai – уриниш, синаш, очерк) – эркин композицияли, унча катта бўлмаган насрий асар. Эссе орқали нарса ва ҳодисаларга ё ки шахсга оид субъектив фикр ба ё н қ илинади» 85 . Эссе жанрига берилган таърифлардан ҳам кўриниб турибдики, бугунги кунда ўзбек эссе жанри ўрганилиши лозим бўлган илмий муаммолардан бири саналади. Бадиий-публицистик жанрлар сирасига кирувчи эссе ўзига хос хусусиятларга эга 86 : мавзу ва саволларнинг аниқ берилиши, кенг доирадаги муаммоларнинг таҳлилга тортилиши; эссе маълум бир воқеа ёки масала бўйича индивидуал таассуротлар ва фикрларни ифода этади ва предметни аниқ ёки тўлиқ изоҳлашни мақсад қилиб қўймайди; янги ва субъектив бўёқдорликка эга бўлган сўзни назарда тутади ва бундай асар философик, тарихий-биографик, публицистик, адабий-танқидий, илмий-оммабоп ёки беллетристик характерда бўлади; эссе матнлари, авваломбор, муаллифнинг дунёқараши, фикри, ўйи ва ҳис-туйғулари сифатида баҳоланади; эссе кўп ҳолларда импровизация (бадиҳа) асосида дунёга келадиган жанр бўлиб, адабиёт тарихи, ҳозирги адабий жараённинг муайян муаммолари, адиб феъл-атвори, қисмати, маънавий дунёси, у ёки бу асарнинг яратилиш тарихи, ўзаро муносабатлар тўғрисидаги мушоҳада, муҳокама, муносабатлар мажмуи саналади. Адабиётларда эссе ва бадиа жанрини бир тушунча остида қарашади. «Бадиа - фикрнинг эркин, табиий ифодаси. У қалбдаги ҳис-туйғулар қўшганда, фикр пишиб етилганда бир туртки туфайли 84 Дмитровский А.Л. Ўша асар. 85 Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 10 жилд. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2005. – Б. 268. 86 http: // pnu.edu.ru/ru/recruitment/gra duates/essay. 42 қоғозга сочилади». Б адиада замон ва замондошлар, санъат ва адабиёт ҳақидаги қарашлар акс этади; бурч, садоқат, тарих олдидаги масъуллик ҳисси ҳақида мулоҳаза юритилади. Умуман, бадиа кишининг ҳаққоний ўйлари, воқеа одамларга ҳалол қарашларни акс эттирувчи жанр» 87 . Бизнингча, эссе билан бадиа ўртасига баробар аломатини қўя олмаймиз. Чунки уларнинг ўзига хос хусусиятлари мавжуд: № Ўзига хос хусусияти Бадиа Эссе 1 Эркин композицияли, унча катта бўлмаган насрий асар + + 2 Бадиий жанр + - 3 Адабий-публицистик жанр - + 4 Фикрнинг эркин, табиий ифодаси + + 5 Замон ва замондошлар , санъат ва адабиёт ҳақидаги қарашлар + + 6. Бурч, садоқат, тарих олдидаги масъуллик ҳисси + + 7. Муаллифнинг дунёқараши, фикри, ўйи ва ҳис-туйғулари сифатида баҳоланади + + 8. Кенг доирадаги муаммоларнинг таҳлилга тортилиши - + 9. Адабий-бадиий нашрларда эълон қилинади + + 1 Радио ва телевиденияда ҳам берилади - + Эссе ўзига хос кўп қиррали, мураккаб жанр бўлганлиги боисидан у кўпроқ ёзувчилар, олимлар, мутахассислар томонидан ёзилади ва одатда адабий-бадиий нашрларда эълон қилинади. Шунингдек, у матбуот нашрларидан ташқари радио ва телевиденияда ҳам берилиши мумкин. Бу хил эсселарда публицистика билан бир қаторда радио ва телевидения хусусиятлари ҳам ўз ифодасини топади. Эссени тор ва кенг маънода 87 Рахимжонов Н. Бадиа ҳ а қ ида // Ў ТА, 1983, 5 сон , 19-бет. 43 тушуниш мумкин. Тор маънода жанр номи бўлиб хизмат қилса, кенг маънода бадиий шакл бўла олади. Эссе - мулоҳаза, мушоҳада кўринишдаги сифатлари билан мақолага яқин туради. Аммо у мақола эмас. Эсседан ақл жозибаси, ҳозиржавоблик ва жонлилик, фикр ва туйғуларнинг синтези талаб этилади. Эссе адабий, фалсафий, тарихий, биографик, публицистик, диний ва адабий-танқидий, илмий-оммабоп ёки соф беллетристик мазмунга эга бўлган 88 насрий ижод намунаси бўлиб, унда нафақат адабиёт олами, шунингдек, барча фанлар, табиат ва жамиятнинг турли жабҳаларига тегишли воқелик қаламга олинади. Эсселар услуби образлилиги, афористиклиги, жонли тилга яқинли ги билан ажралиб туради. Мазмуни муайян сабаб ёки масалага оид тугал тафсилотни ёки аниқликни талаб қилмай диган индивидуал таассурот ва мулоҳазалардан иборат бўлади. Эссенинг фалсафий-эстетик, бадиий хулосаларида инсон ва жамият руҳиятини шакллантирувчи фикрлар ифодаланади. Шунинг учун эссе жанрининг барча шаклий кўринишларида ижодкор шахси, унинг тафаккур олами, дунёқараши ва маданияти бош қаҳрамон сифатида гавдаланади. Эссе ўз хусусияти билан очеркка яқин туради, яъни унда ҳам ҳаёт воқеалари бадиий-публицистик усулда акс эттирилади. Аммо эссенинг очеркдан фарқи-унинг эркин услубда ёзилиши, ҳажмининг чекланмаганлиги, муаллифнинг олинган мавзу борасида атрофлича фикр юритиб, керакли ўринларда илмий, керакли ўринларда ижтимоий-тарихий ва бадиий воситалардан кенг фойдаланиши, публицистик хулосалар чиқаришида ўз ифодасини топади. Эсседа бирор тарихий воқеа ёки замонавий муаммо эркин фикрлаш асосида баён этилади, унда муаллифнинг индивидуал таҳлили асосий ўрин тутади. Эсседа муаллифнинг шахсий кузатишлари ва мушоҳадалари бош вазифани бажаради. Аммо, эсседа публицистик мушоҳада ва хулоса асосий ўрин тутиши, яъни у ижтимоий аҳамиятга эга бўлган факт, воқеа, 88 Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2005, 10 жилд. –Б. 268. 44 муаммоларга бағишланиб, жамоатчилик фикрини уйғотиши лозим. Мазкур жанрда фан, сиёсат ва адабиётнинг уйғунлиги мавжуд бўлганлиги сабабли унда образ ва образлилик ўзига хос хусусиятга эга бўлади. Шу боисдан эсседаги илмий, тарихий, ижтимоий тадқиқот ва мушоҳадалар худди мақоладаги каби жиддий таҳлил услубида берилиши ҳам мумкин. Фақат керакли ўринлардагина бадиий воситалар ва шу жумладан образ ва образлиликдан ҳам фойдаланилади. Бу жиҳатдан эссе муаммо очеркига яқин туради. Эсседа йўл ва портрет очеркларига хос хусусиятлар ҳам учраши, яъни бирор шахс образи ёки йўл таассуротлари ҳам ўз ифодасини топиши мумкин. Бадиий адабиёт услуби образлилиги, эмоционаллиги, оммавий тушунарлиги билан фарқланади 89 . Аммо мавзуни очиб беришда, воқеани тушунтиришда, уни кенг аудиторияга етказишда матбуот тили ва бадиий асар тили услублари бир хил эмас. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, бадиий асар тили билан матбуот тилининг бир-бирига ўхшаш жиҳатлари ҳам бор. Яъни иккисининг ҳам асосий манбаси – халқ тилидир. Демак, бадиий адабиёт билан матбуот халқ тилига хос ажойиб манбадан кенг фойдаланади. Машҳур олим К.Фединнинг тасдиқлашича, бадиий адабиёт – бу сўз санъатидир 90 . Демак, тилдаги сўзлардан, бошқа тил бирликларидан ўринли фойдаланган ҳолда, бадиий сўз устаси уни янада жонлантиради, унинг асосида янги маънодаги тил бирликларини шакллантиради. Бу, айниқса, муаллифнинг тажрибасига, қобилиятига, маҳоратига боғлиқ амалга оширилади. Эссе таркибида, аввало, муаллифнинг шахсияти - унинг дунёқараши, фикрлари ва ҳиссиётлари баҳоланади . Эссе — эркин жанр, бундан ташқари, у агар таъбир жоиз бўлса , «размерсиз жанр»ки, кийим танлаганда бўйингга - ю энингга ўлчаб ўтирганда й сиқилмайсан 91 . 89 Кожина М.Н. О речевой системности научного стиля сравнительно с некоторыми другими. – Пермь: 1972. – С. 204. 90 Федин К. Собрания сочинений в девяти томах. IV том. – М.: 1962. – С. 570. 91 Холмирзаев Ш. Эссе – эркин ижод // Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 2003, 6-сон. 45 Бугунги кунда жанрнинг кўплаб композицион типлари ва моделлари мавжуд бўлиб, турли шаклларда юзага келган 92 . Замонавий амалиётда эссенинг қуйидаги типлари ажратилади: 1) нутқнинг типи ва вазифасига кўра–академик ва академик бўлмаган; 2) мазмунига кўра-адабий-бадиий, илмий-адабий, публицистик 93 , фалсафий 94 , фалсафий-ҳуқуқий 95 , лингвистик 96 , педагогик 97 , кинематографик, телевизион 98 ва бошқалар; 3) шаклига кўра - рецензия, хат, кундалик, хотира; 4) нутқ типига кўра – тавсиф, мулоҳаза, ҳикоя 99 . Адабий танқиднинг бугунги манзарасини эстетик эврилишларини эсселарсиз тасаввур этиш қийин. Адабий танқид нуқтаи назаридан э ссе ифода моҳияти, мақсади, шакли, йўналишига кўра 2 га бўлинади: 1. Бадиий асоси залворли эссе. Унга Ш.Холмирзаев («Бинафша ҳидланг, амаки», «Бир вужудда икки жон» ва ҳ.к.), Хуршид Даврон («Самарқанд хаёли» туркумидаги тарихий ва маърифий бадиалар, «Бибихоним қиссаси ёки тугамаган достон» бадиаси) каби асарлари. 2. Публицистик руҳ кучли бўлган эсселар . (В.Зоҳидовнинг «Бизнинг янги йил ва инсон», «Ҳақиқий севги ва ижодий баҳодирлик таронаси» кабилар). Ў збек адабиёти нуқтаи назаридан эссенинг турли шакллари учрайди: а) адабий ўйлар, б) эссе-роман, в) эссе-қисса, г) хотира ва ҳоказо 100 . A дабий ўйлар га танқидчи И.Ғафуров «Aдабий ўйлар», шоир Миртемирнинг турли даврларда яратилган «Тингла ҳаёт» (1974), «Дўстлар 92 Бузальская Е.В. Эссе: общая типология жанра // Вестник Орловского гос. унив. Серия: Новые гуманитарные исследования. 2013. № 5 (34). - С. 123–125 . 93 Дмитровский А.Л. Эссе как жанр публицистики: Дис. ... канд. филол. наук. - СПб., 2002.- 23 с. 94 Алендеев П.В. Эссеистический тип текста в контексте особенностей современной науки // Известия Рос. гос. педаг. унив. им. А. И. Герцена. 2007. Т. 16. №40. - С. 17–20. 95 Синченко Г.Ч. Парадокс правоблюстителя. Философско-правовые эссе. - Омск, 2010. - 203 с. 96 Пугачева О.В. Лингвистические аспекты жанра эссе в публицистическом дискурсе // Вестник Брянского гос.университета. 2011. № 2. - С. 344–346. 97 Муллагалеева О. И. Педагогическое эссе: разговор наедине // Химия в школе. 2006. № 9.- С. 2–3. 98 Шестеркина Л.П., Николаева Т.Д. Методика телевизионной журналистики. - М., 2012. Режим доступа: http://dedovkgu. narod ru/bib/shestjorkina.htm (Дата обращения 01.09.2014). 99 Семина В.В. Особенности классификации эссе в дискурсе. Режим доступа: http://rimcrybnoe. narod.ru/Li4nie_str /Semina/ raznoe/osbennosti_i_klass_esse.doc (Дата обращения 01. 09.2014) 100 Нaзaров Б., Рaсулов А., Қaҳрaмонов Қ., Aхмедовa С. Ўзбек aдaбий тaнқидчилиги тaрихи. – Тошкент: Чўлпон номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2012. –Б.412. 46 даврасида» (1980) мажмуалари, A.Мухторнинг «Ёш дўстларимга», П.Қодировнинг «Ўйлар», A.Ориповнинг «Эҳтиёж фарзанди», Э.Воҳидовнинг «Шоир-у, шеър-у, шуур», Ў.Ҳошимовнинг «Нотаниш орол» тўпламлари мисол бўлади. Эссе-романларга ўзбек адабиётида «Машҳур кишилар ҳаёти» туркумида яратилган қатор асарлар мавжудки, улар тарихий, илмий ва маърифий аҳамиятга эга. Европадагидан фарқли ўлароқ бу типдаги асарлар ўзбек адабиётида ҳам анча илгари - авлиёлар ҳақидаги маноқиблар шаклида, адиблар ва тарихий шахслар ҳақидаги («Макорим-ул ахлоқ», «Темурнома») мемуарлар шаклида мавжуд эди. Бу туркумнинг Россияда пайдо бўлишига М.Горкий ташаббус кўрсатди. Aслида маданият арбоби, ижодкор шахс ҳақидаги роман типи Европа адабиётида бир аср аввал шаклланган эди. Унга француз ёзувчиси Aндре Моруа асос солди. ХХ асрнинг 30-йилларида Горкий таклифи билан Россиядаги бир қатор ёзувчи ва олимлар шу типдаги адабий тарихий-биографик романлар ижод қила бошладилар ва улар «Машҳур кишилар ҳаёти» рукни остида танилди. Бу рукндаги асарлар рус адабиётида ўсмирлар китобсеварлиги шаклланиши ва ривожида муҳим роль ўйнади. Ўзбек адабиётида эссе-роман хусусияти кўрина бошлаган асарлар ХХ асрнинг 60-йиллар охирида юзага келди. Н.Каримовнинг «Ҳамид Олимжон», «Ойбек», Л.Қаюмовнинг «Ҳамза», О.Шарафиддиновнинг «Aбдулла Қаҳҳор», Отаёрнинг «Миртемир», «Мен қуёшни кўргали келдим» асарларида ана шу хусусиятлар учради. Aзиз Қаюмов ҳам бу йўналишда Aлишер Навоий ижоди ҳақида ёш китобхонларга мўлжалланган асарини яратди. Мустақиллик даврида Н.Каримов эссе-роман жанри талабларини астойдил ўзлаштириб бораётган тажрибали мунаққид ва адиб эканини «Чўлпон», «Мақсуд Шайхзода» эссе-романлари мисолида кўрсатди. ХХ асрнинг 70-80-йилларидан бошлаб ёзувчи ва санъаткорлар ҳақида кўплаб хотира китоблар яратилди. A. Қодирий, Aйний, Ойбек, Г.Гулом, A.Қаҳҳор, Шайхзода, Миртемир, Шуҳрат, A.Мухтор, О.Шарафиддинов, 47 Ш.Холмирзаев, Т.Мурод ҳақидаги хотиралар адабиётимиз бойлигига айланди. Ҳ.Қодирийнинг «Отам ҳақида». (1979), Саид Aҳмаднинг «Назм чорраҳасида» (1982, 1993) ҳамда «Йўқотганларим ва топганларим» (2000), К.Қаҳҳорованинг «Чорак аср ҳамнафас» (1987), З.Саидносированинг «Ойбегим менинг», Н.Каримовнинг «Ойбек ва Зарифа» китобларида улкан санъаткорларнинг жонли қиёфаси абадийлаштирилди 101 . Эссе-қисса - э ссе муаллифнинг “мен”и акс этган адабиётшунослик ва публицистика оралиғидаги жанр. Қисса — эса бадиий адабиётда эпик жанр турларидан бири бўлиб, Ғарбий Европа ва Америка адабиётида повест маъносидаги қисса тушунчаси йўқ, насрнинг романдан бошқа барча жанрлари «новелла» термини орқали ифодаланади. Ўзбек адабиётшунослиги ва публицистикасида эссе-қисса ҳақида маълумотлар мавжуд эмас. Бизнингча, эссе-қисса – бир томондан, ўзида эссега хос объективлик, субъективлик, парадоксаллик ва ҳаётийлик каби хусусиятларни, иккинчи томондан, қиссага хос бадиийлик, таъсирчанлик, сюжетнинг мавжудлиги каби хусусиятларни акс эттиради. Ўзбек публицистикасида Матлуба Деҳқон қизининг «Гул сўқмоқлар» эссе-қиссаси бунга мисол бўла олади. Хотира - ХХ асрнинг 70-80-йилларидан бошлаб ёзувчи ва санъаткорлар ҳақида кўплаб хотира китоблар яратилди. A.Қодирий, Aйний, Ойбек, Ғ.Ғулом, A.Қаҳҳор, Шайхзода, Миртемир, Шуҳрат, A.Мухтор, О.Шарафиддинов, Ш.Холмирзаев, Т.Мурод ҳақидаги хотиралар адабиётимиз бойлигига айланди. Ҳ.Қодирийнинг «Отам ҳақида» (1979), Саид Aҳмаднинг «Назм чорраҳасида» (1982, 1993) ҳамда «Йўқотганларим ва топганларим» (2000), К.Қаҳҳорованинг «Чорак аср ҳамнафас» (1987), З.Саидносированинг «Ойбегим менинг», Н.Каримовнинг «Ойбек ва Зарифа» китобларида улкан санъаткорларнинг жонли қиёфаси абадийлаштирилди. Эсселарнинг фалсафий, публицистик, адабий-танкидий, тарихий- биографик турлари ў збек адабиётшунослиги ва публицистикасида учрайди, биро қ соф беллитеристик эсселар ҳақида етарлича маълумотлар мавжуд эмас. 101 Нaзaров Б., Рaсулов А., Қaҳрaмонов Қ., Aхмедовa С. Ўзбек aдaбий тaнқидчилиги тaрихи. – Тошкент: Чўлпон номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2012. – Б.416. 48 Эссе жанрининг қомусий белгилари: 1. Ҳаётийлик (муаллифнинг борлиқ ҳақидаги шахсий қарашлари). Эсседа тадқиқотнинг субъекти, унинг объектига айланади. Матнни тайёрловчи муаллифнинг муҳим сифатларидан бири ҳам ўзининг шахсий фикрларини очиқ, самимий баён қилишидир. Бу билан: «композициянинг эркинлиги»; «услубий (тил) плюрализми» аниқланади. Шу нуқтаи назардан у турли элементларни ўз ичига олади ва «сўзлардан тўқилган» ёки «каталог», «қуроқ кўрпа» эмас 102 . 2. Субъективлик . Оламнинг индивидуал-мифологик ёки муаллифнинг шахсий мифи. Субъективлик бу инсоннинг атрофидаги дунё, унинг нуқтаи назарлари, ҳис-туйғулари, эътиқодлари ва истаклари ҳақидаги ғоялари (фикрлаш субъекти) ифодасидир. Бу билан “ яхлитлик ” ; “ ноёблик ” ; “ экзистенциаллик ” аниқланади. “ Экзистенция - лот. existentia – мавжудлик деган маънонини билдириб, эссе матнларида инсоний “ мен ” марказий ядро бўлиб, “ фикрловчи онг ” оддий инсон индивиди сифатида эмас, балки умумбашарий, яъни такрорланмас ўзига хос шахс сифатида намоён бўлади 103 . 3. Парадоксал . Парадокс (қадимги юнонча: παράδοξος — «кутилмаган», «ғалати») - кўпчилик томонидан қабул этилган анъанавий фикр, тажрибага ўз мазмуни ёки шакли билан кескин зид бўлган, кутилмаган мулоҳаза, муҳокама. «Парадокс» терминининг ўзи ҳам дастлаб антик фалсафада ҳар қандай ғалати, оригинал фикрни ифодалаш учун ишлатилган. Мантиқда парадоксларни ҳақиқатдан чекиниш, деб билиш ўринлидир. Шунинг учун антиномия, апория, зиддият парадокснинг синонимлари деб ҳисоблаш мумкин. Парадокс бир-бирини истисно қилувчи икки фикрни баб- баравар исбот қилиш мумкинлигини билдиради. Мантиқий парадокслар, одатда, мантиқий асослари тўла аниқланмаган назарияларда учрайди. Илмий муҳокамада парадокс пайдо бўлишининг асосий сабаби инсон билиш 102 Перевозов Д.Н. Эссеизация текстов как выражение персонального журнализма в современной российской публицистике: Автореф. канд. филол.наук. – Воронеж, 2007. – С. 18. 103 Перевозов Д.Н. Ўша асар. – С. 19. 49 жараёнининг мураккаб диалектик характерга эгалиги, бунда шакл ва мазмуннинг ўзаро зиддиятли муносабатда бўлишидадир 104 . Мазкур хусусиятлар эссе жанрида кўзга ташланади ва эссенинг асосий хусусиятларидан ҳисобланади. Эссе матнларини ўзига хослигини таъминловчи, унинг бошқа бадиий- публицистик жанрлардан фарқли жиҳатларини намоён қилувчи қуйидаги стратегиялари ажратилади ва улар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, битта ягона публицистик матннинг мазмун майдонини ҳосил қилади 105 : 1. Фаол мулоқот стратегияси. Ҳар қандай публицистик матн бевосита оммабоплиги, кенг жамоатчиликка қаратилиши, барча учун тушунарли шаклда ифодаланиши билан бошқа услубдаги матнлардан фарқланади. Фаол мулоқот стратегияси айнан муаллиф ва ўқувчи (яъни э ссе ўқийдиган шахс) ўртасидаги алоқани таъминлайди. Схематик жиҳатдан шундай кўринади. муаллиф кечинма аудитория муносабат 2. Модаллик стратегияси (аудиторияга эмоционал таъсир ўтказиш). Маълумки, модаллик фикрнинг воқеликка бўлган муносабатларининг турли хил кўринишларини, шунингдек, билдирилаётган нарсаларнинг субектив тарзда таснифланишининг турлича кўринишларини ифодаловчи функционал- семантик категория ҳисобланади. Эссе ёзишдаги ушбу стратегия орқали эса муаллиф ўқувчига эмоционал жиҳатдан таъсир ўтказади. Натижада ўз қарашларига, фикрлари ва муносабатларига эргашадиган ўз аудиториясини яратади. 3. Эстетик ёзиш техникасидан фойдаланиш стратегияси. Ҳар қандай публистистик матн муаллифнинг естетик жиҳатдан қайта ишланган фикридир. Эссеистик тамойилларга кўра эссе матнини ёзишда естетик жиҳатдан ўз дунёқарашларини яхши ўйлаб баён қилиш, ҳар бир фикрни 104 Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 1 жилд. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2005,–Б. 268. 105 Перевозов Д.Н. Эссеизация текстов как выражение персонального журнализма в современной российской публицистике: Автореф. диссер...канд. филол. наук. – Воронеж, 2007. – С.16. 50 далиллаш, ўқувчи билан самимий мулоқот ўрнатиш, ҳар қандай ижобий ва салбий муносабатларни эҳтиёткорлик билан баён қилиш талаб қилинади. 4. Муносабат билдириш стратегияси. Муаллиф муносабатининг самимийлиги эссеизмнинг асосий тамойилидир. Бунда ижодкорнинг «мен» хар доим ўзига хос тасвир эканлигини унутмаслик лозим. Эссе ёзишнинг ушбу стратегиясида муаллиф кундалик ҳаётнинг умумий тавсилотларини ўз қарашлари орқали ўзгаларга етказади. Шундай қилиб, эссеистиканинг жанри сифатида эссе бадиий- публицистик асар бўлиб, ўзининг қомусий белгилари асосида шаклланади. Эссе бевосита субъективликни, экзистенциал бўёқдорликни, муаллифнинг автопсихологик фикрлашини, яъни муаллиф учун руҳий ва ижтимоий ҳаёти билан боғлиқ долзарб масалалар (ахлоқий-маънавий вазиятлардаги танлов) парадоксини, оламнинг индивидуал-мифологик манзараси шаклида киноявий ифода этишини намоён қилади. Қисқача айтадиган бўлсак, эссе: бадиий- публицистик асар, ҳаётни муаллифнинг индивидуал-мифологик акс эттириши, муаллиф ҳаётида муҳим аҳамиятга эга бўлган руҳий ва ижтимоий муаммоларнинг акс этирилиши, муаллифнинг ҳаёт муаммоларига кутилмаган мулоҳаза, кутилмаган ечим топа олиши, муаллифнинг ҳаёт ҳақидаги рефлек ц иясини акс эттиради. Яъни, эссе – муаллифнинг экзистенциал рефлекциясини акс эттирувчи бадиий-публицистик асар. Биринчи боб юзасидан хулосалар Бадиий-публицистик жанрлар ва уларнинг лингвистик хусусиятлари давлат газеталари материаллари асосида ўзбек тилшунослигида етарлича ўрганилган бўлиб, шу тадқиқотларнинг хулосаси сифатида бир неча монографиялар нашр этилган ва диссертациялар ҳимоя қилинган. Аммо мустақиллик даври ОАВда ўзига хос ўрин эгалловчи газеталарида эссе жанрнинг лингвистик хусусиятлари алоҳида диссертацион тадқиқот сифатида ўрганилмаган. 51 Газеталардаги бадиий-публицистик жанр материаллари бошқа ижтимоий-сиёсий газеталардан фарқли жиҳатларга эга. Жумладан, газеталарда бадиий-публицистик жанр имкониятларини юзага чиқариш, жанр талабига жавоб бериш, тилдан фойдаланиш ҳолати, ҳажми кабиларда сезиларли фарқлар бор. Эссе жанрининг лингвистик хусусиятлари бошқа бадиий-публицистик жанрлардан ҳам фарқланади. Бадиий публицистикадаги жанрлар орасидан фақат эсседа воқеликка ёки шахсга оид субъектив фикрлар эркин баён қилинади. Эсселар фалсафий, тарихий-биографик, публицистик, адабий- танқидий, илмий-оммабоп ёки соф беллетристик характерда бўлади. Эссе услуби образлилиги, афористиклиги, жонли тилга яқинлиги билан ажралиб туради. Эссе бадиий-публицистик асар бўлиб, бевосита субъективлик, экзистенциал бўёқдорлик, муаллифнинг автопсихологик фикрлаши, яъни муаллиф учун руҳий ва ижтимоий ҳаёти билан боғлиқ долзарб масалалар (ахлоқий-маънавий вазиятлардаги танлов) парадокси, оламнинг индивидуал- мифологик манзараси шаклида киноявий ифода этиши каби қомусий белгилари асосида шаклланади. Умуман, бадиий-публицистик жанрлар ОАВда кенг истеъмолда бўлган турлардан биридир. Ушбу жанрда тил услубларининг барчасига тегишли бирликлар, жумладан, ижтимоий-сиёсий лексика, расмий-идоравий, публицистик услублар имкониятларидан ўрни билан фойдаланилган. Аммо бадиий услубга хос иборалар, кўчимлар, нутқий қочиримлар, эмоционал- экспрессивликни ифодаловчи бирликларнинг қўлланиш даражаси етакчи мавқега эга. Газеталарда бадиий-публицистик жанрлар имкониятларини ўрганишда келгусида тил бирликларининг функционал хосланиш нуқтаи назаридан монографик аспектда кенгроқ ўрганиш вазифасини кун тартибига қўяди. 52 II БОБ. ЭССЕ ЖАНРИНИНГ ЛИНГВОСТИЛИСТИК ТА Ҳ ЛИЛИ 2.1. Эссе матнла рининг ф онетик хусусиятлари Фонетик стилистика товушлар бирор бир стилистик мақсадларда қўлланиладиган бўлса, уларнинг нутқни ташкил этиш хусусиятларини: ритм, оҳанг, аллитерация ва бошқаларни ўрганади 106 . Тил бирликларининг услубий xосланиши ўз навбатида нутққа ҳам таъсир ўтказади – нутқ ҳам услубий xосланишларга эга бўлади. Фонетик сатҳ бирликлари ҳам тилнинг ўзига xос xусусиятларини ўзида сақлаб, намоён этиб келади, шу сабабли эсселар тилини таҳлил этишда фонетик сатҳ бирликларини алоҳида олиб ўрганиш мақсадга мувофиқдир. Тилнинг фонетик томонларини ўрганувчи йўналишни «публицистик услуб фонетикаси» деб номланади ва унда бадиийликни таъминловчи унсурлар сифатида товушлар тадқиқ этилади. Яъни услубни яратишда ўзига xос товуш ўзгаришлари, урғунинг берилиши, уларнинг ўқувчи тасаввурига таъсири ва бошқа омиллар эътиборга олинади. Масалан, эсселарда вазн талабига кўра товуш туширилиши, товуш орттирилиши, товушларнинг ўрин алмашиши кабилар шулар жумласидандир. «Публицистикада, булардан ташқари, антитеза ва нутқда интонацияни кучайтиришга хизмат қилувчи риторик сўроқ, риторик мурожаат сингари воситалар ҳам учрайди» 107 . Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, товушлар ҳам публицистик услубни шакллантиришда ўзига xос ўрин тутади ва шу билан бирга, ўзининг баъзи белгиларини ҳам намоён этиб келади. Шундай белгилардан бири уларнинг адабий тил шаклларидан фарқли, xалқ тили шаклида ёки сўзлашув услубига xосланган шаклда қўлланишидир. «Унли ва ундош товушлар такрори, бўғин такрори поэтик нутқда, айниқса, халқ оғзаки ижоди намуналарида кўп учрайди. Фонетик воситаларни атайлаб такрорлаш орқали сўз санъаткорлари ўз тасвир баёнининг кучини оширадилар, ҳис-туйғуларини бўрттириб кўрсатадилар» 108 . 106 Каримов С. Ўзбек тилининг фонетик стилистикаси. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2016. – Б. 11. 107 Ўзбек тили стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983. – Б. 28. 108 Ҳайдаров А. Бадиий тасвирнинг фоностилистик воситалари: Ф илол. фан . номз . ... дисс. автореф. – Тошкент, 2008. – Б.11. 53 Аллитерацияда нутқ товушлари маълум бир ўринда, маълум бир ҳолатда такрорланиб келиши билан маънога таъсир этади. Аллитерация сўз боши, ўртаси ва охирида келиши мумкин: - сўз бошида: Масалан, Чунки улардан б ири ш ошяпти, яна б ири ш ошиляпти , б ири ш ошмоқда , б ошқаси ш ошаётир , ш ошиб - ш ошқалоқлик қилиб номаълумлик сари кетаётир (А.Жўраев. Шошаётган одам). У аллақанақа қизғиш-сариққа мойил к атта- к атта к атакли к уйлак к ийиб олган, к уйлак ёқалари ҳам варрак қулоғидай узун-узун эди (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, буҳаёт нима?). Келтирган мисолларимиздаги “ б ”, “ ш ”, “ к ” товуши орқали аллитерация ҳосил қилиниб, матнга қўшимча мусиқий-мелодик қувват берадиган, асосий ифодага мусиқий жўрлик вазифасини бажарадиган, муаллиф руҳиятини матнга сингдирадиган, тингловчига эмоционал таъсир ўтказадиган қўшимча восита, муҳим стилистик усул эканлигидан далолат беради. - сўз ўртасида: Масалан, Нега сабр қилма й сан , қаноатни билма й сан , шукрона айтма й сан ?.. (А.Жўраев. Шошаётган одам). - сўз охирида: Бир им икки, икк им ўн, ўн им юз, юз им минг, минг им эса миллион бўлсин, де б , ҳаллосла б чопасан, қопла б йиғасан, йиғи б асло тўймайсан. Очкўз юҳога ўхшайсан. “Е б тўймаган, яла б тўярмиди”, деган нақл борку халқимизда! (А.Жўраев. Шошаётган одам). Ассонанс эса фақатгина унли товушлар такрори билан чегараланади. Публицистик нутққа интонацион бутунлик, оҳангдорлик, эмоционаллик- экспрессивлик бағишлайди. Қуйидаги матнда ассонанс такрор сўзда келиб, лингвопоэтик восита бўлган: ..хира тун ёришиб, о лам о ппоқ о йдинликка чулғанар эди…(Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ мўъжизаси). Ҳа, о пп о қ эди бошда бу дунё: кўч а о пп о қ, кеч а лар о пп о қ, қ а нд а й яхши экан б о л а лик, о пп о қ р а нглар билан яшамоқ…(Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ мўъжизаси). 54 Қофия санъати прозаик асарларда ҳам учрайди ва у мумтоз адабиётда сажъ деб номланади. «Сажъ – қофияли проза. Бу кўпроқ халқ оғзаки ижодига хос бўлиб, классик проза ва, ҳатто, кўпчилик тарихий асарлар сажъ билан ёзилган, халқ эртаклари ва достонларининг насрий йўл билан ёзилган ўринлари ҳам сажъ усулидадир» 109 , деб изоҳланади луғатларда. Масалан, Нега сабр қилмайсан , қаноатни билмайсан , шукрона айтмайсан ?.. Бирим икки, икким ўн, ўним юз, юзим минг, мингим эса миллион бўлсин, деб, ҳаллослаб чопасан, қоплаб йиғасан, йиғиб асло тўймайсан . Очкўз юҳога ўхшайсан . “Еб тўймаган, ялаб тўярмиди”, деган нақл борку халқимизда! (А.Жўраев. Шошаётган одам). Мисолимиздаги қилмайсан , билмайсан , айтмайсан, тўймайсан; ҳаллослаб, қоплаб, йиғиб; чопасан, йиғасан, ўхшайсан ; бирим, икким, ўним, юзим, мингим қофиялар тизимини ташкил этган. Қофия туфайли эссе матни уни тинглайдиган кишида ботиний, ўқийдиган кишида зоҳирий акустик таассурот қолдиради. Сен фақат бозорда эмас, балки йўлда, кўчада, бекатда , ҳатто тор йўлакда ҳам шошиб кетаётган бўласан. Турфа автоларда , метрода шошасан. Худо асрасин, гавжум чорраҳада , катта-кичик машиналар сувдай оқаётган тиғиз кўчаларда шошасан (А.Жўраев. Шошаётган одам). Мисоллардаги бозорда , йўлда, кўчада, бекатда , йўлакда, автоларда , метрода, чорраҳада , кўчаларда шакллари қофиядошлик ҳосил қилиб, ташвишлилик, жўшқинлик, аниқлик, кескинлик сингари бир қатор эмоционал ҳолатларнинг ифодаланишига ёрдам беради. Қофияни юзага келтирувчи товушлар уйғунлиги ва ҳамоҳанглиги нафақат равонликни, балки композицион вазифани ҳам бажаради. Бир мисрани ёки бандни иккинчиси билан боғлашда, шеърий парчада яхлит фикрнинг юзага келишида занжир вазифасини ўтайди. Шунинг учун тадқиқотчилар такрорланаётган товушнинг қаерда жойлашгани эмас, балки такрорлангани муҳим эканлигини таъкидлайдилар. Авлод-аждодинг ким? Шошмай фикр қил, Шошмай сўз дегилу шошмай зикр қил. 109 Адабиётшунослик терминлари луғати, -Б.193. 55 Шошқин дарёман, деб, вақт-бевақт тошма , Уммон бўлмоқликка, айниқса, шошма ! Мазкур шеърда шошма - тошма, фикр – зикр сўзлари қофиялар тизимини ташкил этган ва ўзак сўзлар охиридаги “ ш ”, “ р” товуши равий ҳисобланади. Бунда миллий товушлар талаффузи ёки уларнинг ёнма-ён келишидаги оҳангдорликда алоҳида бир сеҳру жилони кузатиш мумкин. Мана, биз Навоий кўчасидаги нашриёт биносига шундоқ рўбарў тушган – шўролар давридаги ҳар қандай ошхона каби аллақандай сирли бир удумга кўра майхонага айланган – роса кўнгилочар емакхонада ўтирибмиз (У.Азим. Рауф Парфи). Мисолда ошхона, майхона, емакхона қофия яратмоқда. Эссенавислар ижодида энг кўп учрайдиган такрор турларидан бири сўз такроридир. Матнда сўзлар такрори воситасида фикрга урғу берилади, ифодаланади ҳамда эмоционаллик даражаси оширилади: Уйдан ишга, ишдан бозорга, бозордан боғчага, боғчадан дўконга, дўкондан шифохонага, шифохонадан дорихонага, дорихонадан ошхонага, ошхонадан бошқа… хоналарга шошасан (А.Жўраев. Шошаётган одам). Ҳар қадамда шошаётган , шошилаётган одамга дуч келасиз. Рўпарангиздан нуқул қаёққадир шошаётган ё шошилишга шай турган одам чиқиб қолаверади, қолаверади… У шошиб ёнингиздан ўтаверади, ўтаверади… Сиз эса ҳайрон бўлиб тураверасиз, тураверасиз… (А.Жўраев. Шошаётган одам). Пул нима , хазон нима – унга барибир эди (У.Азим. Рауф Парфи). Бу ҳолатда кимдир ўша аёлни тушунади , кимдир тушунмайди , кимдир уни ўлгунича ошхонага қамаб эшигини михлаб қўяди, кимдир иш жойида иш дейилганда тушуниладиган қоғозларга кўмиб ташлайди. Оқибатда, унда адабиёт учун на вақт қолади, на ҳоҳиш (Ш.Ортиқов. Ташҳис: алцгеймер). Айтиш жоизки, эсселарда сўз такрори кўпинча гап бошида, ўртасида, охирида қўллангани кузатилди. Маълумки, гапнинг асосий маркази кесим, яъни ҳукмдир. Демак, эсселарда кесим вазифасидаги феъл ва от такрори кўп қўлланилиб, у воситасида бадиий 56 мақсад янада кучайтирилган, таъсирчанлик, оҳангдорлик, мазмундорлик оширилган. Эссе матнларида такрорнинг уч тури – қўшимча, сўз, сўз бирикмаси, такрори мавжуд: улар сенинг кимлигингни , қаерданлигингни , туб ўзагингни ёдингга солажак …сен улардан узоқлашма , маданият ҳам шу , маънавият ҳам шу , маърифат ҳам шу , узоқлашдингми ўзингни , ўзлигингни йўқотажаксан , бу чексиз оламда муаллақ қолажаксан , юзсиз қолажаксан , оламга юз кўрсатолмаяжаксан …”(Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, буҳаёт нима?). Мазкур мисолда қўшимча такрори (-лик,- инг, -ни, -жак, -сан, -сиз ), сўз такрори ( сен, улар, юз ), бирикма такрори ( ҳам шу ) ҳам мавжуд. Бир матнда уч хил такрор, бир томондан, матннинг таъсирчанлигини, бадиий қимматини оширган бўлса, иккинчи томондан эса ёзувчининг бу борадаги маҳоратини яққол намоён қилган. Шеър – учаётган қушга ўхшайди, қуёшни ичади у учиб - учиб , шеърнинг тўрт сатри – қафас бўлмоғи , осмон бўлмоғи мумкин сўз учун… Мана, ҳақиқий шоир билан қофиябознинг фарқи нимада билинар экан: истеъдодсиз “ шоир ” шеърни тўтиқушдай қафасга солса, чин шоир сўзларни турналардай сафга тизиб, шеърга мутлақ озодлик бахшида қилади (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ мўъжизаси). Мазкур такрорлар воситасида асосий мақсад кучайтирилган. Китобхон бир қарашда адибнинг нияти, асосий мақсади такрор келган уч тушунчага – тил, шеър, шоирга қаратилаётганини англайди. Муҳими, йўл-йўлакай мен Шоирдан Сўзни қан дай излашни, қандай топишни, қандай асрашни ўргандим . У топган, кафтимга тутқазган тансиқ сўзларни райҳондай ҳидлар эканман, юрагим бепоёнлашаётганини , тиниқлашаётганини сездим (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ мўъжизаси). Мисолда қўшимча такрори (- ни, -ш, -лаш, -ётган, -им ), сўз такрори ( қандай ) қўлланилиб, матн таъсирчанлигини оширган ҳамда шоирга сўзни топиш машаққатини ифодалашда матннинг асосий бадиий воситаси бўлган. 57 Бизнингча, анафора, эпифора, акромонограмма каби тасвир воситаларини такрорнинг қўлланиш ўрнига кўра турлари деб номлаган маъқул. Анафора – шеърий асарда мисралар бошидаги сўз ёки бирикма такрорланиши 110 . Масалан: Борлиқда нимаики мавжуд – барида, барчасида қалб бор, қалбсиз нарса ҳам, жондор ҳам, воқеаю ҳодисот ҳам йўқ. Қалб – марказ, қалб – калит, қалб – ўлчов, мезон. (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Муаллифнинг қалб, ҳақиқат, адолат ҳақидаги мулоҳазаларини ёрқин ифодалашда лингвопоэтик восита бўлган. Сўз ёки бирикмалар ҳар бир гап, мисра охирида қўлланилиб, эпифорани юзага келтирган ва лингвопоэтик восита вазифасини бажарган: Умримни бир олис ишқ қа алмашдим , Кечдим ҳушёрликдан, туш га алмашдим . Беқанот қалбимни қуш га алмашдим , Сизсиз ўтган умрим бекор, ёрижон , Не бахтким, юрагим бемор, ёрижон ( С.Саййид . Олис ишқ соғинчи ёхуд ватан сурати ). Мисолда қофияланиш жараёнидаги позицион бир хиллилик ва уларга фонетик ёндашув натижасида нафақат семантик-стилистик ранг- барангликнинг, балки эмоционалликни ҳам вужудга келтирган. Эссе матн ларида акромонграммада бир тўртлик ёки гапда қайси гaп билан тугаса, иккинчиси шу бирлик билан бошланади. Унинг бошқа кўринишларида ҳам сўз, сўз бирикмалари шу тартибда такрорланади 111 . Масалан, Уйдан ишга, ишдан бозорга, бозордан боғчага, боғчадан дўконга, дўкондан шифохонага, шифохонадан дорихонага, дорихонадан ошхонага, ошхонадан бошқа… хоналарга шошасан (А.Жўраев. Шошаётган одам). Ғалати ҳолда эдим, шод бўлиб шод эмас , ғамгин бўлиб ғамгин эмас … Бу лаҳза абадиятга дахлдордир , абадиятнинг давоми , абадиятнинг барқарорлиги шу лаҳзада мужассамдир. Бу абадиятни ижодкоргина кашф 110 Каримов С. Бадиий услуб ва тилнинг ифода тасвир воситалари: Ўқув қўлланма. – Самарқанд: СамДУ нашриёти, 1994. – Б. 55-63. 111 Каримов С. Кўрсатилган қўлланма. – Б.59. 58 эта олади (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, буҳаёт нима?). У ҳам эҳтимол, дунёнинг қай бир бурчагида, кимдир денгиз билан биллур ёлғизлик ичра мажлис қураётганини сезаётгандир? Билмадим. Билганим… денгизни кўрдим (М.Музаффар. Денгизни кўрдим). Ономатопея – нутқни ташкил этишнинг стилистик усулларидан бири бўлиб, у фоникада экспрессивликни ифодаловчи тақлидий сўзлар сифатида намоён бўлади. Ономатопея жониворлар, турли предметларнинг урилиши натижасида чиқарадиган товушларни инсонлар овози билан бериш натижасидир. «Ономатопея – поэтик нутқда, шеър ёки прозадаги товуш ҳодисаларига бадиий тақлид қилиш усули» 112 . Масалан, Умрзоқ ака шундай мисолларни айтар экан, менинг юрагим гурс-гурс уриб, жуда тўлқинланиб кетдим: ҳе, ёшлигимизни эслайман... Шу Барбад ҳам ўша ясаган асбобини ўнглаб чалса тингловчилар йиғлашган-а, тескарисини чалганда тингловчилар қаҳ-қаҳ отиб кулаверишган-а… Жўрабек ака саволга жавоб бериш учун “ дик- дик ” этиб ўрнидан тураётганди (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, буҳаёт нима?).. “Эй доно йигит, мен ҳатто тракторнинг тариллаган овозидан қўрқаман- ку, қандоқ қилиб у ҳақда шеър ёзай?”, деб жавоб қилган экан (М.Мирзо. Армон). Шовуллаётган долғалар, ҳирқираган шамоллар – жим. Фақат мен нималарнидир ўзимча шивирлаб турибман, холос (М .Музаффар. Денгизни кўрдим..). Худди шу сония соғинчли ҳайқириқдан жимлик пиёласи чил-чил синди (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ мўъжизаси). Яқинда палопонларининг чирқ- чирқ товушини эшитиб қолдим (Н.Боқий. Шукур аканинг боғи). Олинган мисоллардаги гурс-гурс, қаҳ-қаҳ, дик-дик, тар, шов, ҳирқ, шивир, чил-чил каби сўзларда товушлар оҳангдошлиги нафақат товушлар уйғунлиги, балки эссе услубини белгиловчи лингвопоэтик омил даражасига кўтарилган. Парономазия ( талаффузи ўхшаш, фақат бир-икки товушига кўрагина фарқланувчи, лексик маънолари бир-биридан узоқ сўзларни ёнма-ён қўллашдан иборат услубий фигура) эссе матнларида ифодалилик, оҳангдорликка эришиш, комик эффект яратиш, сўз ўйини қилиш каби 112 Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати, -Б.215. 59 мақсадларда кенг фойдаланилади. Мас, Очиғи, ҳамма нашриётлар ҳам бадиий савияси юксак асарларни нашр этаяпти деб бўлмайди, лекин бу соҳани бизнесга айлантираётган ноширларни юқоридан берилган кўрсатма билан тўғри йўлга солиб бўлмайди (Н.Боқий. Шукур аканинг боғи). Дарҳақиқат, айрим сўзлар гарчи маъноларига кўра бир-бирларидан кескин фарқлансалар-да, талаффузидаги ҳамоҳанглик туфайли нутқда уларни қўллашга эҳтиёж бор. Эссе матнларида такрорлар бадиий қимматини ошириш, эстетик таъсирчанлигини кучайтириш, шакл ва мазмун муносабатининг уйғунлигини намоён этиш, ўз ички мусиқасига эга бўлган матнларни юзага келтириш, ёзувчининг инсон ҳақидаги кузатув-мулоҳазалари, теран ҳукм-хулосалари, шахсий нуқтаи назари, файласуфона фикрларининг ўзига хос бадиий шаклда намоён бўлишига хизмат қилган. Эсселардаги такрорларни ўрганиш жараёнида шунга амин бўлдикки, ёзувчи ўз қаҳрамонлари руҳиятидаги афсусни, ачинишни, изтиробни, энг оғриқли вазиятларни ва қаҳрамоннинг фожеавий ҳолатини эмоционал- экспрессив тарзда бериш мақсадида бундай тасвир воситасидан маҳорат билан фойдаланган. 2.2. Эссе жанрининг лексик хусусиятлари Эссе жанрининг лексик-стилистик хусусиятлари ҳақида тилшуносликда алоҳида тадқиқот ишлари олиб борилмаган. Бироқ тилшунос олимлар М.Худойқулов, А.Абдусаидов, О.Тоғаевлар 113 нинг тадқиқотларида, шунингдек, адабиётш унослар И.Султонов, Д.Худойберганов, Н.Шукуров, Ҳ.Умуров 114 лар нинг китобларида ушбу жанр ҳақида маълумотлар ўрин олган. Ана шу тадқиқот лардаги таҳлилларга асосланиб, г азеталарда эълон қилинган эсселар тилини ўрганишга ҳаракат қилдик . 113 Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари : Филол.фан. докт...дис. авторефетати. – Тошкент, 2005 . –Б.27; То ғ аев О. Публи ц истик жанрлар. Ў қув қ ў лланма. – Тошкент : Ў қитувчи , 1976. 132-б. 114 Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. Дарслик. –Тошкент: Шарқ, 2002, 220-б. 60 Публицистика фақат ахборот бериш эмас, балки муаммолар таҳлили, ҳаёт таклиф этаётган далилларни ўрганиш хусусиятлари ҳам демакдир. Шу билан бирга публицистик асарларда замонавий ҳаётнинг энг долзарб масалалари: сиёсий, иқтисодий, ахлоқий, фалсафий каби жамият учун энг қизиқиш уйғотадиган масалалар, маданият, кундалик ҳаёт ва тарбия муаммолари кўтарилади. “Публицистик асарда ҳаётда учраган муҳим ҳодисаларни қайд этиш, уларга чуқур муносабат билдириш кўзга ташланади. У ана шу жиҳатдан кенг омма билан фикрий муносабатга киришишда ўзига хос воситадир. Бунинг учун биринчи навбатда, публицист кишиларни муаммога қизиқтира олиши, диққат-эътиборини жалб этиш учун асосий далилларни мақолага жойлаштира олиши лозим. Бунга эришишда ундан далилларни муҳимидан номуҳимини ажрата олиш фазилати талаб қилинади 115 ”. Шу билан бирга ҳаёт ҳодисаларининг ичига кириш, теран таҳлил этиш, муҳим фикр – мулоҳазаларини ўртага ташлаш орқали ўқувчига кўтарилган масалага нисбатан муносабат уйғотиши лозим. Умуман олганда, газета ва журнал публицистикасида муаллифнинг ҳозирги замон даражасида ўз нуқтаи назарини ифода эта олиши биринчи ўринда туради. Бундай хусусиятлар замонавий, таниқли публицист ва эссенавислар ижодида яққол кўринади. Публицистик услуб ОАВ тилини ифодаловчи асосий воситадир. Бундан ташқари публицистикада мавзу танлай билиш ва уни маҳорат билан тасвирлай олиш жуда муҳим. Бунда мавзунинг таъсирчанлигини таъминлаш учун бой лисоний имкониятлардан унумли фойдаланиш талаб э тилади. Ушбу жиҳат замонавий публицистлар эсселарида муҳим кўринишда намоён бўлган. Публицистикада лексикани танлаш мантиқийлик ва эмоц и оналлик талабига кўра белгиланади. Публицистик стилда воқеликдагн нарса ва ҳодисаларнинг аниқ ва тўғри ифодалаш воситаси бўлган терминологик характердаги лексика ҳам экспрессив-стилистик оттенка билан боғлиқ бўлган 115 Тоғаев О. Публицистик тадқиқот санъати. – Тошкент: Ўзбекистон, 1986. – Б. 23. 61 лексика ҳам ва ҳатто ўзининг жонлилиги, образлилиги билан фарқланувчи идиомалар ҳам ишлатилади. Авторнинг сўз танлаши унинг воқеа ва ҳодисаларга муносабатнни, ғоявий нуқтаи назарини ҳам акс эттиради 116 . Эссе матни тилини тадқиқ этишда ўзбек тили публицистик услубини илк бор монографик планда ўрганган Т.Қурбонов тадқиқотига таянамиз. Олим стилистик ва статистик усулларга таянган ҳолда публицистик нутқда намоён бўлувчи лингвистик, интралингвистик, экстралингвистик тамойилларга боғлиқ равишда лексик воситалар танланишига эътибор қаратади. Публицистик услубнинг лексик структураси шаклланишида 1)информатив омил ва 2) экспрессив омил ларни фарқлайди. Шунга кўра, лексик воситаларни қуйдаги уч гуруҳга бўли б ўрганади : а) концептуал лексика; б) эмоционал лексика; в) бетараф лексика. Концептуал лексика таркибида сиёсий жанрда ижтимоий-сиёсий лексика устуворлашса, эсседа бадиий, ижтимоий-маиший лексика ва маънавиятга даҳлдор бирликлар кўпроқ учрайди. Эссе мазмунида ёритилаётган воқеликни инобатга олган ҳолда концептуал лексика ҳам тарихий, ҳам замонавий воқеликни акс эттирувчи сўз ва бирликлардан ташкил топиши мумкин. Ижтимоий воқелик тилда акс этар экан, бу ҳолат янгилик ва эскилик диалектикасини ўзида ифодалайди. Тил лексикаси жамиятнинг ўзи каби муттасил ўсиш ва ривожланишда бўлиб, тил бирликларининг нафақат яшашида балки айрим ижодкорлар нутқида қўлланиш даражаси билан ҳам кескин фарқланади. Шу сабабли, эсселарда эскирган сўзлар ҳам фаол қўлланилиб, фикрни таъсирчанроқ ифодалаш ва ўтмиш воқелигини тўлақонли очиб беришда фойдаланган. Бундай мисолларни кўплаб келтиришимиз мумкин: Бу романлар орқали у Чехов ва Бунинга кўникиб қолган, уларни қўлидан қўймай ўқийдиган рус зиёлиси учунгина эмас, оддий ишчи синфи учун ҳам севимли адибга айланади. “ Она” 116 Ўзбек тили стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983. – Б. 28. 62 романи дунё юзини кўргач эса, уни бутун пролетариат тан олади. Пролетариат доҳий сининг назарига тушиш ўша пайтлари қийин юмуш эди….Горькийда бу нарса яшин тезлигида амалга ошади ва орадан ҳеч қанча ўтмай янги социалистик давлат нинг биринчи рақамли адибига айланади (Ш.Ортиқов. Истеъдод балоси). Публицист ижодида қўлланиш даври чегараланган сўзлар сирасида неологизмлар ҳам мавжуд. Неологизмлар воқеликдаги янгиликларни – турмушдаги, ижтимоий-сиёсий соҳадаги, маънавий-мафкуравий, илмий ёки адабий ҳаётдаги, умуман олганда, борлиқнинг инъикоси бўлган ижтимоий онгдаги янги тушунчаларни ифодаловчи лексик бирликлардир. Ижтимоий ҳаётдаги туб бурлишларга нисбатан ўта ҳозиржавоблиги билан ажралиб турадиган публицистикада бу яққол намоён бўлади. Бундай сўзлар бутунлай янги бўлиши ҳам, янги маъно касб этган бўлиши ҳам мумкин. Қуйидаги сўзлар эссенавистлар ижодида фаол қўлланган неологизмларга мисол бўла олади: Энди уни компьютерда кўчирмоқчи бўлдим (М.Деҳқон қизи. Гул сўқмоқлар). …бир дақиқа ҳам чекинмаган Нобель мукофоти лауреати нимаси билан жудаям гўзал бўлган Марияни... (Ш.Ортиқов. Истеъдод балоси). У билан Интернетда боғланганимда очиғини айтиб қўя қолдим (Ш.Ортиқов. Ташҳис: Алцгеймер). Лекин Иброҳим Ғафуров ижодининг сеҳри, жозибаси, санъаткорлик феноменида бирламчи унсур, бош фигура – СЎЗ! (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Мазкур гапларда компьютер, Интернет, Нобель мукофоти лауреати, феномен, фигура неологизмларини ўз ҳолича келтирган. Публицистларнинг тадқиқ манбаи сифатида танланган эссе матнлари сўзлашув услуби ва бадиий услублар уйғунлашувининг устуворлиги, ижтимоий лексиканинг фаоллиги билан характерланади. Бироқ, шу билан бирга бу услубнинг лексик ўзига хосликлари орасида услубий воситаларнинг қатъий ҳар хиллигини алоҳида таъкидлаш керак. Эссе мазмунининг таъсири, ғоявий етуклиги нафақат образлар яратишда, асар композициясида, балки унинг тилида ҳам намоён бўлди. 63 Лексик таркибдан фойдаланиш эволюцияси, сўз ишлатиш диапозони асарлар мавзусига қараб ўзгариб борди. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бунда асосий мавзу ватан, тинчлик, мустақиллик каби тушунчаларни ёритишга қаратилган. Мавзуни англашга хизмат қилган баъзи бир сўз ва бирикмаларни келтирамиз: а) пролетариат, социалистик давлат, демократия, меҳнаткаш халқ, оддий ишчи синфи, пролетариат доҳийси ; б) компьютер, Интернет, Нобель мукофоти лауреати, феномен, фигура ва бошқалар. Ўзаро оппозицияда турган бу икки гуруҳдаги сўзлар турли ижтимоий шароитларнинг баҳоси сифатида янграган. Демак, замонавий публицистлар қайси мавзуда қалам тебратмасин, унинг публицистик тили лексикасида адабий тил лексикасининг илмий терминлари, эмоционал бўёқдор сўзлари, стандартлашган ва тил экспрессив бирликларининг уйғун қўлланишидан тортиб кундалик сўзлашув нутқига хос бирликларнинг кенг қамровли воқеланишигача кўриш мумкин. Публицист кўп ҳолларда адабий меъёр сарҳадларидан чиқиб кетади. Бу шу даражагача борадики, баъзан жаргон, арго, вульгар сўзлар ҳам қўлланилганини кузатишимиз мумкин. Масалан, Ўлганнинг устига тепган қилиб одамлар уни педофил деб ҳам ҳисоблашар, «Иблислар» романидаги Ставрогинда ўзини тасвирлаганини дўсту-душманга тўла паразит Петербургнинг ярми баралла таъкидларди (Ш.Ортиқов. Истеъдод балоси). Ўзим ҳам ҳазрат Навоий ҳақидаги романни Ойбек қандай тўлғоқлар билан яратганини билгим ва сабоқ олгим келади (М.Деҳқон қизи. Гул сўқмоқлар). Мисолда ноадабий қатламга мансуб ўлганнинг устига тепган, педофил, паразит каби вульгар сўзларининг, тўлғоқлар каби соҳага оид сўзнинг қўлланишини келтиришимиз мумкин. Албатта, буни публицистик услуб, эссе жанри хусусиятлари билан оқлаш мумкин. Публицистик услубда ахборот, маъруза ва бошқа қатор лингвистик стандартлашган кўринишларга кўп мурожаат қилинмаслиги табиий. Э ссе матнларида ўтмиш, бугун, келажак муштарак ва яхлит идрок этганлиги, бугунги илмий, глобал муаммоларнинг илдизлари ва ечими 64 масаласида ўзига хос қарашлари бўлганлиги, шунингдек, давр билан ҳамоҳанг қадам ташлаётганлиги сабабли адиб ижодида эскирган сўзлар ҳам ўзига хос публи ц истик мақсад ифодаси сифатда ўрни билан адабий тил меъёрларига мувофиқ равишда қўлланган. Кўринадики, публицистлар сўзлашув услубига хос сўзларни ўрни билан қўллаб, уларни публицистик мақсадига бўйсундиради, сўзлашувда юзага чиқмайдиган экспрессивлик бахш этади. Айрим китобий услубга хос бирликларга ҳам «сўзлашувга хос» нутқий маъно бўёғини бериб бетараф ифода семасини кучайтириб, нутқий релевантлик даражасига олиб чиқади. Эсселарда сўзлашув нутққа хос сўзлар, синоним ва антонимларнинг қўлланиш даражаси ўзига хос бўлиб, уларнинг нутқий воқеланишида адибнинг маҳорати алоҳида аҳамият касб этган. Улар баъзан воқеликни тўғри акс эттириш, давр ва ҳудуд руҳини яққол ифодалаш, шунингдек, ўқувчига эмоционал-экспрессив таъсир қилиш мақсадида қўлланган. Сўзлашув нутққа хос бўлган восита ва унсурларнинг эссе матнларида қўлланиши турли услубий мақсадлар туфайли юзага чиқарилади. Бунга қаҳрамон нутқининг индивидуаллашувини намоён қилиш, нутқнинг турли вазиятлар билан алоқадорлигини кўрсатиш, бадиийликни таъминлаш, тарихийликни юзага чиқариш кабилар киради. Эсселар лексикасининг ўзига хос хусусиятларидан бири сўзлашув услубига хос сўзлардан ўринли ва унумли фойдаланишдир. Мисолларга мурожаат қиламиз: калла, телбаларча севган, ўттиз беш ёшни ҳатлаган, кўзларини чирт юмганча, тўпори, қўрс, қучоғига ўзини отган, тепакал, тўлачадан келган, ивирсиб. Бу бирликларнинг айримлари сўз кетаётган шахс тилидан айтилса, аксарияти публицистнинг ўз нутқига хос. Сўзлашув нутқига хос бўлган бирликлар, биринчидан воқелик ҳақида холис хабар узатса, иккинчидан сўзловчининг субъектив муносабатини баён қилиш, шу билан бирга тингловчига экпрессив таъсир этиш вазифасини бажарган. 65 Кишилар нутқини беришда ҳам табиийлик, ҳам мантиқийликни таъминлаш баробарида ўқувчини ишонтириш мақсадида сўзлашув нутқининг хос бирликларидан фойдаланиб, нутққа юқори таъсирчанлик баҳш этади. Қуйида берилган кичик парчада бунинг ёрқин намунасини кўрамиз: Қоғозсиз, хоҳлаган пайтда гуриллатиб шеър ўқишади. Ёд айтишади (М.Деҳқон қизи. Гул сўқмоқлар). Бу эҳтимол кўпиртирилгандир (Ш.Ортиқов. Истеъдод балоси). Журналист сўзлашув нутқига хос бирликларни қоғозга туширар экан, нутқнинг жонлилиги ва табиийлигини таъминлаганки, у беихтиёр қулоғингиз тагида «жаранглагандай» бўлади. Ундаги ҳар бир сўз кучли экспрессивлиги билан шундай қудрат касб этади. Синонимлар – талаффузи, ёзилиши ҳар хил, бирлаштирувчи маъноси бир хил (умумий) бўлган, қўшимча маъно нозиклиги, эмоционал бўёғи, қўлланиши каби бир қатор хусусиятлар билан ўзаро фарқланадиган сўзлардир 117 . С.Каримов таъкидлаганидек, “Синонимияни нутқий ижоднинг чегараланмаган имкониятларини юзага келтира олувчи ўзига хос майдон дейиш мумкин. Ёзувчининг тил устида қилган меҳнати, энг аввало, синонимик бирликлар устида ишлаш машаққатидир. Фикрни аниқ ифодалай оладиган элементни ахтариш ана шу қийинчиликнинг моҳияти ҳисобланади. Синонимик қатордан мос, керакли бирликни танлаб олиш экспрессивликни, субъектив баҳони аниқ ифода этишнинг энг тўғри йўли бўлганлиги туфайли у бадиий адабиётдаги зарур лингвистик восита саналади” 118 . Эссе матнларида синонимлар лингвостилистик қўлланиш хусусиятига кўра бир неча кўринишларда учрайди: 1. Синонимлар бир ўринда кетма-кет қўлланиб бир қатор маъно англатиш хусусиятларига эга бўлади. Чунончи: а) бир жойда кетма-кет боғловчисиз қўлланиб, гапда уюшиқ бўлак вазифасида туради ва ҳаракат ҳамда ҳолатнинг тинимсиз такрорланиши билдиради. Масалан, Бу фикрни беихтиёр давом эттиргинг, янада чуқурлаштиргинг келади – қалбни унутадиган бўлсак наинки замон ва 117 Ҳожиев А.Ўзбек тили синонимларининг изоҳли луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1974. – Б.3. 118 Каримов С. Кўрсатилган китоб. – Б. 105. 66 поэзияни, умуман одамни, бани башарни, дунёи дунни англаб етишга бўлган уринишларимиз зое кетади… Ўтмишда юз берган кўплаб зиддияту тўқнашувлар, қатағону қирғинлар ўлчов тарозиларининг мос эмаслигидан, нобоплигидан келиб чиққан. Жумладан адабиёт, қалб, муҳаббат дағалдан- дағал, сохтадан-сохта мафкура посангисига қўйиб ўлчанган. Қарабсизки, йўқ жойдан “ғаним”лар, “душман”лар кашф этилган. Адабиёт – бирламчи қалб- муҳаббат ҳодисаси ахир, дейдиган банданинг тил-забони тагидан қирқилган ( Хуршид Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Мисолларда келтирилган одамни, бани башарни, “ғаним”лар, “душман”лар, тил-забони каби синонимлар такрори таъкидлаш, кучайтириш, фикрга диққат қаратишга урғу бермоқда. б) эссе матнида синонимларнинг такрорланиши қаҳрамонда юзага келган қатъиятни, рўй берган воқеа-ҳодисага эътирозли қарашини билдиради. Бош сўзи катта синонимик қаторни кўздан кечирайлик. Улуғ, буюк, зўр, азим, улкан, йирик кабилардан иборат синоним қатордаги ҳар бир сўз ўз семантик-стилистик маъносига эга. Эссе жанрида катта, буюк, улуғ, йирик кабилар фаол қўлланади. Масалан, “ Катта Корш комедия театрида ўзбекча "Дилхирож" ва "Ёрим уйғонсин" қўшиқлари янгради”… Дунёнинг энг оғир юки ҳам, энг буюк бахти ҳам аёлларнинг зиммасида...Халқимизнинг улуғ фарзандлари, фозил кишилари тамал тошини қўйиб кетган умумбашарий маънавият ва маърифатнинг нурамас иморатини асрамоққа қодир бўлсин улар (Э.О. Аёл мафтунангман). Келтирилган мисолларда синоним сўзлардан ўринли фойдаланилган. Биринчи гапдаги катта сўзини буюк сўзига алмаштириш мумкин, лекин муаллиф бу сўзни қўллашда унинг матн мазмунига мослигига аҳамият берган. Улуғ ва буюк сўзларининг маъноси деярли бир хиллиги, ҳар иккаласининг ҳам кучли оттенкага эгалиги уларни ўзаро алмаштириш имконини беради. г) баъзан синонимларнинг бундай такрори ҳолат, ташқи кўриниш маъносини ифодалайди. Масалан, Одатда жаҳон адабиётида ўчмас из 67 қолдирган шоирларни кўз олдимга келтирсам, уларнинг аксарияти ёш, навқирон айни кучга тўлган ҳолда қаршимда гавдаланишади ( Ш.Ортиқов. Энг аҳамиятли давр ). Ёш, навқирон синонимлар қаҳрамоннинг ташқи кўриниши, унинг ёшлигига урғу беради. д) синонимларнинг бу хил такрори мулоҳазани кучайтиришга хизмат қилади. Масалан, … Бу мактуб шуниси билан мен учун аҳамиятли эдики, уни ўзининг фусункор реализми билан тилларда достон бўлган Маркес эмас, худди мен ўзим ёзгандек туюлар, унинг ҳар битта сатри юрагимга шунчалар яқин эдики, гўё ичимдан отилиб чиқаётган нидо, алам, фарёд бир бўлиб, мактубга маҳорат билан терилган сўзларга айланиб қолгандек эди ( Ш.Ортиқов . Хайрлашув мактуби ). Мисоллардаги нидо, алам, фарёд каби синонимларнинг такрорланиши қаҳрамон руҳиятидаги ғалаёнларни, мулоҳазада фикрий тўхташга интилиш, ундаги адабий тафаккур безовталигини ифодалашга хизмат қилади. ё) синонимларнинг бу хил такрори ифодани аниқлаштиришга хизмат қилади. Масалан, Муаллифнинг баланд пардаларда, юксак санъат ва маҳорат билан, жазавага тушган дирижёрни эслатувчи қиёфада ўз шеърини айнан ижро этиб бериши, унинг таъсир кучини, довруғини икки карра ошириб юборган эди (С.Сайид. Олис ишқ соғинчи). Бу ерда муаллиф «баланд», «юксак» синонимларидан бирданига фойдаланмаслиги мумкин эди, аммо ифодада ҳозирги ҳолат тўла акс этмай, тасвирда кескин қатъий хулоса чиқариш мумкин бўлмай қолар эди. Муаллифнинг нияти эса қаҳрамон характеридаги креативликни кўрсатиш, унинг қалбида яширинган маҳоратни ойдинлаштириш, сирлилигини тасвирлаш ва бу орқали ўқувчида мулоҳаза қўзғатиш, қаҳрамоннинг иқтидорига тан бериш ҳолатини синонимлар такрори орқали ифодалаган. ж) синонимларнинг такрори мулоҳазадаги кескинликни, шиддатни, оҳанг баландлигини ифодалашга хизмат қилади. Масалан, Худди тўлқинсиз дарё, юлдузсиз осмон , ҳилолсиз само , қуёшсиз коинот , муҳаббатсиз дунё, рашксиз, оташсиз юрак, нураган кошона, бекасиз уй янглиғ зерикарли, бўм- 68 бўш, сим-сиёҳ, бўлур эди (Э.О. Аёл мафтунангман). Синоним сўзлардан кетма-кет фойдаланиш фикрни жозибадорлигини ва таъсирчанлигини оширади. Бу ерда кейинги синоним сўзларнинг ажратилган бўлак (сифатловчи) сифатида қўлланиши нутқ оҳангидаги таъкидни, кескинликни кучайтиришга хизмат қилган. з) синонимларнинг такрори қаҳрамонлар руҳий ҳолати ва тасвирни умумлаштиришга, хулосалашга, ифодалашга хизмат қилади. Масалан, Бақиргим, қичқиргим, дод солгим келди. Аммо ундай қилолмадим… Йигирманчи асрнинг нозиктаъб, маданиятли, такаллуфли кишилари сингари юзимда қилт этган исён оловламади ( Н.Иброҳимова. Қичқириқ ортидаги изҳор ). Моцартнинг истеъдодини уч ёшида пайқаган она шаҳри - Залцбургнинг муҳаббати ҳам Венанинг фавқулодда телбаларча, мажнунсифат муҳаббати олдида ип эшолмасди. Бу муҳаббат шаҳарнинг ҳар бир фуқароси юрагида аланга мисоли тинимсиз гуриллаб ёнар, ҳеч муболағасиз қишин-ёзин ўчмас, аксинча вақт ўтган сари янаям кучаярди… Зиёли, таъби нозик, диди ўткир Вена Моцартдан том маънода ҳайратланарди ( Ш.Ортиқов. Қирол ўлди, яшасин қирол! ). Кўринадики, ҳар бир парчада қаҳрамонлар ҳолатининг тасвири чизилган: бақиргим, қичқиргим, дод солгим синонимларида руҳий дардли ҳолат, нозиктаъб, маданиятли, такаллуфли; зиёли, таъби нозик, диди ўткир синонимларида қаҳрамон характери ва кўриниши, телбаларча, мажнунсифат синонимлари хусусият, белги. Тасвирнинг ўқувчи кўз ўнгида ишончли намоён этишда синонимларнинг такрори қўл келган. 2. Синонимлар боғловчилар билан қўлланиб, таъкид, мулоҳаза, эҳтиёткорликни улардан англашилган маънонинг кенглигини, кўплигини, кўрсатиш, умумлаштириш, жамлаш каби маъноларни ифодалаб келади. Бунда: а) -у (ю) юкламаси боғловчи вазифасида қўлланади. Масалан: У ҳеч куч ишлатмасдан, босим ўтказмасдан онгу шуурларни забт этади.. Ялпиз, Бойчечак ва бошқа маъсум гиёҳлар ана шу меҳр-муҳаббатнинг, 69 Эзгулик ва Абадиятнинг мунису муштипар , шу билан биргаликда, енгилмас қўшинидир ( Н.Жонузоқ . Митти гиёҳ мўъжизаси ). б) ва боғловчиси билан келади. Масалан, … Булар Марк Твеннинг “Гекльберри Финн” ва “Овсар Вильсон” романлари бўлиб, уларда улуғ ҳажвчи тўлақонли бўлмаса-да, ҳар ҳолда қора танлилар қисмати, изтироблари ва қайғулари , орзулари ва армонларини аччиқ юмор билан трагикомедик услубда тавсирлаб, таҳлил қилиб берди ( Ш.Ортиқов. Фурсати келмаган эндшпиль ). … Ўзидан ўн беш ёш катта бўлган анча зеҳнли ва зукко, фаросатли ва билимли раққоса аёл шоирнинг дунёқараши ва турмуш тарзига ўткир таъсир ўтказишидан ташқари уни Европа ва Америка бўйлаб катта саёҳатга олиб кетган ( Ш.Ортиқов. Энг аҳамиятли давр ). 3. Синонимлар тўлиқсиз феъл ва олмош билан бирга қўлланиб, фикрни инкор этиш орқали таъкид, мулоҳазани улардан англашилган маънога диққат қаратишни, таъкидни ифодалаб келади. Ўзингизни, бир зумга, майли, бемор эмас, ўша касалга қараётган, ёнида кўз-қулоқ бўлиб турган одамдай тасаввур қилинг-чи ( Н.Жонузоқ . Митти гиёҳ мўъжизаси ). 4. Такрорланган синонимлар жуфт сўз шаклига келиб, умумийликни, кўпликни, жамлик маъносини ифодалайди: масалан, Ўттиз-қирқ чоғли бу узуқ-юлуқ , майда қоғозларга беҳафсала термилар эканман, бир пайтлар мана шу ёзувлар амрини бажараман дея не кўйларга тушганимни, дўст- ёрон лардан қарз кўтарганимни эслайман… Шўх-шодон кулгулари эшитилади ( Б.Қобул . Ота бўлиб...) . Шундай қилиб, эссе матнларида синонимларнинг кетма-кет, боғловчили қўлланишларининг ўзига хос маъно хусусиятлари мавжуд бўлиб, услубий-семантик вазифа бажаради. Улар нутқ таъсирчанлигини ошириш, экспрессив маъно бўёқдорлигини таъминлаш, нутққа жўшқинлик, мулоҳазакорлик, ўйчанлик маъноларини қўшиш, жамлаб кўрсатиш каби услубий маъно бўёқларини беради. Хуллас, матнларда синонимлардан фойдаланишнинг амалий аҳамияти жуда катта бўлиб, биринчи навбатда тилимизнинг қай даражада бой эканлигини, ривожланганлигини кўрсатиб 70 турса, иккинчидан, бадиий адабиётда, умуман нутқда таъсирчанликни, ранг- барангликни таъминлаган 119 . Антонимларни белгилашда асосий ўлчов – лексик маъно, яъни сўзларнинг зид маънолари саналади. Антонимлар публицистик матнларда, хусусан, эссе жанрида муҳим стилистик восита ролини бажаради. Улар экспрессивлик, таъсирчанликни таъминлаш, ижобий ва салбий ҳолатларни очишда, турли муносабатларни ифодалашда муҳим рол ўйнайди. Антонимлар нутқ таъсирчанлигини оширади, маънони аниқлаштириш, қарама-қарши белги-хусусиятни, қарашларни тиниқ ва қабартириб ифодалаш имконини беради. Уларни ўз ўрнида маъно нозиклигига қараб қўллаш нутқни равон, аниқ ва мазмунли қилиб ифодалашга ёрдам беради. Бу ҳақда олимларимиз ҳам таъкидлаб ўтганлар: “Тилда зид маъноли сўзларнинг мавжудлиги бадиий нутқнинг ифодалилиги, экспрессивлиги, таъсирчанлигини таъминлашда қулай воситалардан биридир 120 ”. Эссе жанрида антонимларнинг қўлланилиши жуда ранг-барангдир. Уларни қўллашда муаллифнинг моҳирлиги, топқирлиги сезилиб туради. Маълумки, ҳар қандай матнда макон ва замон руҳи сезилиб туради. Шу нуқтаи назардан, эссе матнларида антонимлар кўп учрайди ва қуйидаги вазифаларни бажаришга хосланган бўлади: 1. Антонимлар такрори қўшма гап ҳосил қилиб, узоқ, давомли маъноларини кўрсатади: Кундузи деярли оғриқ сезмайман, лекин кечаси йиғма каравотимга чўзилишим билан, нафақат жароҳат ўрни, ўнг оёғим бор бўйи билан қақшашга тушади. ( О.Эргаш. Яхши одамлар ёхуд Ижод дарди) . Мисолда «кундузи», «кечаси» антонимлари узоқ, давомли маъносини жамлаб келган. 2. Антоним сўзлар ўхшатиш қўшимчасини олиб, ишонч, хотиржамлик маъноларини беришга хизмат қилади. Масалан, Ҳар ким ўзини ўз уйида юргандек , ўтиргандек ҳис этарди ( Н.Боқий. Шукур аканинг боғи) . Бунда, 119 Тожиев Ё. Ўзбек тилида шахс отлари ясовчи аффикслар синонимияси. – Тошкент: Университет.1987. – Б.3. 120 Йўлдошев М. Чўлпон сўзининг сирлари. – Тошкент: Маънавият, 2002. – Б.18. 71 биринчидан, сўзловчининг хотиржамлиги, мезбонга ишонч, иккинчидан, ўзи мурожаат қилаётган тингловчига таъкид, учинчидан, мезбон жуда яқин киши эканлиги каби маъно нозикликлари ифодаланган. 4. Антонимлар такрори сўз кетаётган воқелик ҳақида ўқувчида тўла тасаввур уйғотиш, тасвир ҳосил қилиш мақсадини кўзда тутади: Иш столидан эса биргина мактуб топдилар: «Менинг фариштам, менинг бор- йўғим … Бу қандай ҳаёт бўлди! Сенсиз! Қанчалар яқинсан! Қанчалар узоқ! Қанчалик ғам ва кўзлар ёш – бари сенга, сенга, менинг ҳаётим, менинг бор- йўғим…» ( Н.Иброҳимова. Юракдан юраккача… ). 5. Антонимлар «-у, -ю» боғловчиси орқали боғланиб, ўша зидлик тушунчасининг ўзаро боғлиқлик жиҳатига эътиборни қаратишга хизмат қилади: Масалан, у кишига бир умр ҳамдаму ҳамнафас, дарду қувончларига бирдек шерик, таъби назми баланд, диди нозик таржимон Раъно янгамизнинг шарафли бу қисматда алоҳида мақоми борлигини ҳам таъкидлаб ўтмоқ жоиз. Адабиёт, жаҳон адабиёти, китоб ва китобхонлик, назму наср , мумтоз ва замонавий асарлар ҳақида энг кўп гапириладиган бу хонадонга ҳаваскор ёшлик йилларимизда биз ҳар доим ошиқиб, интилиб яшаганмиз ( С.Саййид. Олис ишқ соғинчи..) . 6. Антонимлар кетма-кет жуфт сўз бўлиб келиб, мулоҳазада таъкид, кучайтирув маъноларини билдиради: Рауф ака қайсидир бир теран туйғу билан идоралар, аслида, озодлик дунёда эркин юрмаслиги учун қўйилган катта-кичик, очиқ-яширин тузоқлар эканини жуда аниқ фаҳмларди (Р.Парфи . Карвон йўли) . Бунда катта-кичик, очиқ-яширин антонимлари матн талабига кўра жуфт қўлланиб, зид тушунчаларнинг ўзаро боғлиқлик жиҳатига ўқувчи эътиборини қаратиш учун хизмат қилган. 7. Антонимлар ижтимоий маъно касб этиб, фикрни тўғри, аниқ етказиш ва маънони кучли таъсирчанлигини оширишга хизмат қилади. Масалан, … озод бўлмаган инсоннинг бор-йўқлигига, очлик ва тўқлигига, бахтли ва бебахтлигига кимдир маъсул, кимдир қайғуриши керакдек, гўё (Мустақил яшаш маъсулияти). Мазкур гапда қуйидаги сўзлар ўзаро антоним 72 ҳисобланади: 1. Бор - воқе ҳолатда, нақд ҳолатда бўлган, мавжуд. Йўқ - воқе ҳолатда, нақд ҳолатда бўлмаган (ЎТИЛ. 1,54). 2. Бахтли - ҳаётидан ўта мамнун, беармон ва шоду хуррам яшайдиган; Бебахт - ҳаётида ўта норози ва қайғу ҳасрат билан яшайдиган (ЎТИЛ. 1,41). 3 . Очлик - овқат ейишга эҳтиёж сезиш, овқат талаб бўлиш; Тўқлик - овқат еб тўйганлик, овқат талаб бўлмаслик (ЎТИЛ. 4,150). Муаллиф бор-йўқлик, оч-тўқлик, бахтли ва бебахтлик каби антоним сўзлардан мустақиллик қандай буюк неъмат эканлигини, уни асраб- авайлашимиз, қадрига етишимиз лозимлигини уқтириш мақсадида ўринли фойдаланган. Бор ва йўқ антонимлари асосан матн мазмунига яширинган мавжудликни тасдиқлагани ёки унга ишора қилган ва матнда калит сўз вазифасини ўтаган. Бу мавжудликка эътиборни кучайтириш мақсадида улар ёнма-ён келган. Зид маъноли сўзлар орқали ҳар қандай ҳолатни яхши ва ёмон томонини, ижобий ва салбий маъноларини аниқ очиб бериш мумкин. Шунинг учун ҳам антоним сўзларда ўзаро зид қўйиш, қарама-қарши маъноларни келтириш орқали фикрни тўғри, аниқ етказиш ва кучли таъсир ўтказиш мумкин. 8. Антонимларнинг ҳикматли сўз ҳосил қилишдаги аҳамияти катта бўлиб, матнда кучайтириш, фикрга урғу бериб диққатни қаратиш учун хизмат қилади. Масалан, Менинг бошим қотди: рост-да, ўзингиз ўша даврнинг тақозоси билан ўйлаб кўринг, тенг-тўшларингизнинг аксарияти, устига устак кўпчилик устозлардан иборат талантли ижодкорлар яхши ният билан иттифоқ тузишаётган экан, бунинг нимаси ёмон , ўтиш керак бўлса ўтиш-да, деб ўйладим, бу бир томондан тўғри ҳам эди: лекин, иккинчи томондан ўйлаб қараганда, айрилганни айиқ ер, бўлинганни бўри ер, дея доно халқимиз минг йиллар мобайнида бошдан кечирган изтиробларининг самараси ўлароқ мақол ҳам тўқиган-ку, тарихан бир-бири билан келишолмаслик оқибатида қабилалараро ўзаро низолар келиб чиққан-ку, буюк боболаримиз бу офатдан эмин бўлиш учун қоғозгагина эмас, тошларга ҳам уйиб ёзиб огоҳлантириб кетишган-ку, уларнинг айтганлари асрлар 73 мобайнида ўзининг исботини топиб келган-ку ( Ш. Бўтаев. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима?) . Бу ҳолат гап структурасида ҳам ўз аксини топади ва улар асосан синтактик параллелизмлар шаклида қўлланилади. Бу мувозанатда асосий ролни қиёслашлар ва ўзаро оппозицияда бўлган антонимлар бажаради: яхши- ёмон, дўст-душман, бор-йўқ, бўлса-бўлар, кўп-оз, эски-янги каби. Масалан: Яхши айтар: Йўл қўйдим, Ёмон айтар. Мен енгдим каби. 9. Матнда қаҳрамонлар кайфияти, ҳолат тасвирини таъсирчан ифодалашда ҳам антонимлар муҳим восита сифатида хизмат қилади: Айниқса, “Овсар Вильсон” даги алмаштирилган оқ танли ва қора танли чақалоқлар тарихи уни ўқиган исталган одамни гоҳ кулдирса, гоҳ йиғлатди ( Ш.Ортиқов. Фурсати келмаган эндшпиль ) . 10. «Ё, ёки» боғловчиси билан такрорланган антоним матнда сўзловчида ҳайрат-ҳаяжоннинг кучлилигини кўрсатишга хизмат қилади: Бундай пайтларда Шукур ака тафсилотларга тўхталмасдан “ ҳа” ёки “йўқ” деб лўнда жавоб берарди-да, муайян бир воқеа, аниқ бир детал хусусида гап бошларди ( Н.Боқий. Шукур аканинг боғи) . 11. Баъзан эссе матнида қўлланган антоним сўзлар бир томондан ўзаро боғлиқ, иккинчи томондан, бири таъсирида иккинчисининг инкор этиш, иккиланиш маъносини ифодалайди: Ғалати аҳволда қолдим: бир томони, ўғлим одам қаторига кириб, яхшими-ёмонми биров билан муносабат қилишга қодир бўлганидан севинсам, иккинчи томондан, ҳалитдан ўз ҳақини айириб ололмаётган ўғлимдан ранжидим (Б.Қобул. Ота бўлиб… ). Шоирнинг ёнида пайдо бўлган, уни яхши кўрган аёллар, албатта, парвоздан эртами-кечми чарчаб, ерга қўнишни, озгина ҳордиқ олишни, бирор-бир ошёнда ҳамма қатори яшашни истаб қоларди (Р.Парфи . Карвон йўли). 12. Баъзан матндаги антонимлар қарама-қарши ҳолатни, даврда рўй бераётган воқеа-ҳодисаларга урғу бериш, ўқувчини шу воқеа-ҳодисаларга диққатини жалб қилиш учун ишлатилган. Масалан, мустақиллик йилларида чоп этилган эсселарда кўпроқ эрк ва эрксизлик, озодлик ва қарамлик, бахт ва бахтсизлик, тенг ва тенгсизлик каби антоним сўзлардан кенг 74 фойдаланилганлигини гувоҳи бўламиз. Масалан, қуйидаги эссе матнида ҳам ана шундай зид маъноли сўзлар кўплаб учрайди: Озодлик – тириклик неъмати. Бунга нафақат инсонлар балки барча жонзотлар интилиб, ҳаракат қилиб, унга эришиш иштиёқи билан яшайди… Мустақилликни ҳам асраб-авайлашимиз ва уни мустаҳкамлаб боришимиз, келгуси авлодга озод ва обод Ватанни эркин ва фаровон қолдиришимиз лозим. Мустақилликни орзу қилмаган, унга эришмаган халқ боқиманда, қарам ҳисобланади (Мустақил яшаш маъсулияти). Озодлик – ўз эркига, ҳақ-ҳуқуқига эга, эрк- ихтиёри ўз қўлида бўлган. (ЎТИЛ, 143-б.) Озодлик сўзига қарамлик сўзи антоним бўла олади ва бу сўз от сўз туркумига хос антонимдир. Қарам – бошқа давлат томонидан босиб олинган, эксплуатация қилинадиган, ўз эрки билан иш тута олмайдиган (ЎТИЛ. 5,200). Қарам сўзига эркин сўзи ўзаро антоним ҳисобланади. Эркин – бошқа давлатларга тобе бўлмаган, ихтиёри ўзида бўлган, ўз эрки билан иш тутадиган (ЎТИЛ. 5,200). Ушбу матндаги авлод сўзига аждод сўзи ўзаро антоним бўла олади. Авлод – бир ота-онанинг фарзандлари, келажак бўғин кишилари (ЎТИЛ. 1,21). Аждод – ҳозирги авлоднинг ота-онаси, ота-боболари, олдинги бўғин кишилари (ЎТИЛ. 1,21). Муаллиф ўтмиш ва бугунни, бугун ва келажакни, яъни тинч-тотув ҳаётимизни, эркин турмушимизни қарамлик даври билан солиштириш, ана шу фаровонликни келажакка тўлақонли етказиб беришимиз лозимлигини ўқтириш мақсадида авлод-аждод, эркин- қарам сўзларидан ўринли фойдаланган. Айнан ушбу антоним сўзлар матннинг таъсирчанлигини, экспрессивлигини оширишга хизмат қилган. 13. Антонимлар сифат сўз туркуми билан ифодаланиб, кишиларнинг ҳолати, яшаш тарзига таъкид маъносини беради. Масалан, ўшанда Қўшма Штатларнинг Шимолий ва Жанубий округлари ўртасидаги аёвсиз жанглар асосан бир томондан қора танлилар гарданига тушган, уларнинг навқирон ва мўйсафидларини ўз ичига олган қулдорлик тизимини бекор қилиш, уларга эркинлик беришни ёқлаб чиқиш, бошқа томондан эса буларга қаршилик 75 кўрсатиш оқибатида рўй бериб, мамлакат бўйлаб фуқаролик урушини келтириб чиқарди (Ш.Ортиқов. Фурсати келмаган эндшпиль ). 14. Антонимлар кетма-кет, такрор келиши берилаётган фикрга ўқувчининг диққатини қаратиш, таъкидлаш ва хулоса чиқаришга ундайди. Масалан, У ҳам бошқа миллионлаб аскарлардек кунни кун, тунни тун демай қон кечган, окопларда қишин-ёзин тонг оттирган, қўлига қурол олиб жанггоҳга отилган, боши ва ёнидан визиллаб ўтаётган ўқларнинг жон олувчи овозини эшитган, гумбурлаган тўплардан қулоғи том битган, танкларнинг судралиб келаётган қиёфасидан ваҳимага тушган ( Ш.Ортиқов. Фурсати келмаган эндшпиль ). Юқорида контекстни ҳосил қилган барча гапларда зид маъноли сўзлар қўлланилиб, улар воситасида матн маъноси, бадиий мақсад кенг ёритилган. Яна шуни айтиш жоизки, ажратиб кўрсатилган зид маъноли сўзларнинг айримлари аввалдан зид маънолилик сифатида тилда мавжуд бўлса-да ёки бирининг айтилиши ўз-ўзидан иккинчисини эсга солса-да, ижодкор уларни шундай маҳорат билан қўллаганки, натижада зидлик янгича, ўзига хос ифодасини топган, улар воситасида матн мазмундорлиги оширилган. Хуллас, антонимлар икки сўздан таркиб топади ва ундаги ҳар бир сўз муайян асосга кўра қарама-қарши (зид) маънони билдиради ҳамда шу белгилар асосида жуфтликни ҳосил қилади. Шундай қилиб, антонимлар асосида контраст ҳосил қилиш эссе матнларида муайян таъсирчанликнинг, ифодалиликнинг юзага келишига асос бўлади ва муаллиф турли тушунчалар, белгилар, ҳолатлар, образларни бир-бирига қаршилантириш натижасида уларни таъкидлаш, бўрттириб кўрсатиш имкониятини ҳосил қилади. 2.3. Эссе матнларига хос бўлган тасвирий воситалар ва поэтик фигуралар Тилнинг нутқ жараёнидаги энг маҳсулдор қисмини ўзида мужассам қилган бадиий тасвир воситалари тадқиқи кўп йиллардан буён ўзбек 76 тилшуносларининг диққат-эътиборини ўзига тортиб келмоқда. Эссе матнлари тилига хос бўлган асосий тасвирий воситалар – ўхшатиш, метафора, эпитет, муболаға сингари воситалар ҳам матнни экспрессив- эмоционал таъсирини орттиришга хизмат қилади. Ўхшатиш. Эссе матнларида ҳам образлиликни юзага келтирувчи ўхшатишларга ниҳоятда бой. Ўхшатиш кўрсаткичларидан - дай/-дек/-дайин, гўё, худди, бамисоли, каби вариантларидан - дек нинг қў лланиш частотаси устунлик қилади: кўрсаткич умумий хажм такрори биланУ.Азим Ш .Ортиқов М .М ирзо А.Абдиев Н.Ж ўраев Н.Ж онузоқ Н.Боқий 2932 // 1656 2719 // 1795 5612// 3102 1552 // 732 4595 // 2159 2194 // 1447 7899 // 4013 -дай 9 - 1 - 5 18 1 -дек - 4 5 - - - 4 -дайин - - 1 - - - - гўё - 2 1 2 2 6 1 каби - 14 1 - - - - бамисоли - - 1 - - - - мисоли - - - - 1 - - худди 1 4 3 - 1 - - ўхшаб - 2 1 - - - - Улар орасидан энг кўп – дай кўрсаткичи 18 марта ишлатилган: булбулдай, боларидай, беш қўлдай, замондошдай, дўстдай, нигоҳидай, нурдай, шабнамдай, ёқутдай, яшилдай, қанот бордай, қизалоқдай, тойчоқдай, чироғидай, капалакдай, кўзёшдай, шабнамдай, шодадай, одамдай, тўтиқушдай, турналардай, райҳондай, гўдакдай, гапим бордай, ёшдай, боладай, хурсанддай, ходимдай, одамлардай, қайиқдай, подшоҳдай каби. 4 марта – дек: гўрўғлидек, қиёматдек, рамзидек, паҳлавондек, жилғаларидек, шеъридек, учидек, гавжумдек, адабиётдек, шоҳдек қўлланган. 14 марта каби : ҳикоялар бўлгани каби, яхши томонга ўзгариши каби, Станиславский каби, Савва Морозов каби, Стендаль каби, “Артамоновлар 77 иши” каби, Ренуар каби, муз каби, тавқи лаънат каби, Лордлар каби, эркаклар каби, эри каби, Ренуар каби, дасти-дарози каби, барча нариги дунёчилар каби. Эсселарда ўхшаган нарса асосан инсон ва ўхшатилган нарса жонивор ва парандалар сифатида намоён бўлади: булбулдай, боларидай, тўтиқушдай, турналардай, тойчоқдай . Ижодкорлар ижодни предметга ўхшатмоқдалар: гугурт чўпининг учидек, шоир мисраларга шодадай тизаркан , сиёҳ тунда шам ёнди гўё, эгасиз қайиқдай, ҳикоялар бўлгани каби, нигоҳи олмосдайин, ёқутдай бебаҳо. Масалан: Тонглар совуб, чўпон-чўлиқнинг қўл ва лаблари баайни совуқ очган кўсакдай ёрилади (Ш.Салом. Қорхат). Чуқурча худди сопол коса қолипидек мукаммал, силлиқланиб, яшил боққўтондан сирпанчиқ бўлиб қолган (Ш.Салом. Кўнгил обидасига йўл). Табиат ходисасига қиёсланади: аланга рамзидек, тоғнинг мусаффо жилғаларидек, гўё сув, боғи ҳам худди адабиётдек, боғи гўё адабиётдан андаза олган, шабнамдай тиниқ, шабнам айланаётгандай, шабнамдай силқиб турган, тансиқ сўзларни райҳондай ҳидлар, гўё ялпиз кўкати, муздек булоқ, оловдек куйдирар, муз каби, кўзёшдай шаффоф. Масалан: “Болаликнинг овози” китобини қайта варақларканман, шоирнинг ҳақиқий бойлиги давр руҳи акс этган шеърларида эмас, балки шабнамдай тиниқ, ёқутдай бебаҳо туйғулари ярқираб турган тизмаларида экан, деган хулосага келдим (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ). Инсонларнинг ҳис-туйғулари, хоҳиш- истаклари ижодкорнинг ижоди ва асарлардан келиб чиқаётган моҳиятга қиёсланади: эзгуликка йўғрилган нурдай покиза хаёлот, ҳаёт драмасини таҳлил қилгандай гўё, бутун ҳирсу эҳтироси худди мана шундан, руҳ яратди мисоли, иродасининг дасти дарози каби, яхши томонга ўзгариши каби, тавқи лаънат каби, гўё шу биргина орзу, истеъдоди гўёки ундаги барча қусурларни ювиб кетарди, умид чироғидай, зерикарли бўлиб қолгандай, гўё ўз меҳри. Масалан: Китоб муқовасидаги от суратини гўё тирикка, қанот чиқариб парвоз этиш тараддудида турганга, 78 унга отланган, қўлига найза ушлаб, эгнига совут кийган, садоқ, ўқ-ёй, қилич таққан суворийни ёғийларига ҳайбат отаётганга менгзарди…(А.Абдиев. Китобга қайтиш). Ижодкорлар томонидан қўлланилган ҳар бир ўхшатишнинг гўзал намуналари тасвир этилаётган воқеликка нисбатан муаллифнинг нозик эстетик ва шахсий муносабатларини акс эттиради. Инсонларнинг қилаётган машғулоти ва ёшига қиёс қилинади: эртакдаги паҳлавондек, худди актёрга ўхшаб, меҳр-мурувватли шоҳдек, фалсафасини беш қўлдай биларди, гўё ўтмиш аждодларимиз, Зардушт билан замондошдай, яқин дўстдай гаплашади, боладай жичча, гўё томиримда оқаётган қон, қон яшилдай, боладай беғубор, роса хурсанддай эди, ходимдай вазмин, тирилган одамлардай, худди жиддий ишхонада ўтирган масъул ходимдай, қизалоқдай эркалагим келар, кўз-қулоқ бўлиб турган одамдай, барча нариги дунёчилар каби, худди алла эшитаётган гўдакдай, ёшдай оқиб кетди, подшоҳдай кутиб, эркаклар каби, эри каби, оддий эркакдек, худди инглиз аёлларига ўхшаб, худди қаҳрамонлари орқали тавба-тазарру қилишга ўч, бўғилган одамдай ёлғиз. Масалан: Худди алла эшитаётган гўдакдай вужудимга бемисл ором инади (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ). Берилган ўхшатишларда муаллифнинг руҳий ҳолати, воқеликка муносабати алоҳида куч ва дид билан тасвирланган. Антропонимларнинг ҳатти-ҳаракатлари асарнинг мазмунига ўхшатиш орқали сингдирилган: Станиславский каби, Савва Морозов каби, Стендаль каби, “Артамоновлар иши” каби, Ренуар каби, Лордлар каби, Худди Ван Гог, Ренуар каби, худди қаҳрамони князьМишкинга ўхшаб. Масалан : У бекорга “Қиморбоз” романида ўзини китобхон муҳокамасига ташламаган, чунки беъмани одат сифатида қон-қонига сингиб кетган рулетка ўйнашдан ҳеч қутула олмас, кечинмаларини қоғозга тушириш билан худди қаҳрамонлари орқали тавба-тазарру қилишга ўч бўлган Бальзак ёки Стендаль каби виждон азобини енгиллаштиришга умид боғларди (Ш.Ортиқов. Альцгеймер). Аммо Пикассода бу ўнлаб, балки минглаб минуслар қаторида битта даҳшатли плюси бор эди. У даҳо рассом эди. Худди Ван Гог ёки Ренуар каби 79 (Ш.Ортиқов. Альцгеймер). Мисоллардаги антропонимларнинг қўлланиши юзаки қараганда, машҳур кишиларни санаб ўтгандай туюлса-да, лекин айни пайтда муаллифнинг эътибори уларнинг фаолияти давомида амалга оширган ишлари, уларнинг характер хусусиятларига қаратилган. Метафора дейилганда нарса ва ҳодисалар, предметларнинг у ёки бу белгиси ўхшашлигига асосланган поетик кўчим тушунилади. Одатда публи ц истик матнларда образли фигуралар маънода қўлланган сўз, унга тобе бўлган, мазмунан боғланган ва у сингари кўчма метафорик маънода қатнашувчи бутун бир сўз занжирини ҳам ўзига тортиб туради. Бадиий услубнинг муҳим элементларидан бири ҳисобланиб, “нарса ва ҳодисалар, уларни англатадиган тушунчалар ўртасидаги диалектик мувофиқлик ва алоқадорлик сўзларнинг нутқда бутунлай янги маъноларда қўлланишини келтириб чиқаради ва у мутлақо ижодкорнинг субъектив қарашларига ҳамда имкониятига боғлиқ равишда юзага келади. Бадиий услубда поэтик метафора фақатгина муҳим тасвирий восита бўлиб қолмасдан, балки бадиий тафаккур элементига, эстетик ҳодисага айланиб кетади 121 ” . Уларнинг эссе ларда учраши эса ўзига хос тарзда кечади. Бошқача айтганда, эсселарнинг “ўз метафоралари” мавжуд ва уларни эсселар услубига хос анъанавий метафоралар, деб қараш мумкин. Эссе матнларидаги метафоралар таҳлилини анъанавий метафоралар доирасида чегаралаймиз. Яратганнинг шу инъоми учун бетиним кўкларга кўтаришар, эркаклар эса аёлларга лиқ тўла аудиториясига қалбларини ичиқоралик тирнаб, мудом ҳасад кўзи билан боқишади (Ш.Ортиқов. Альцгеймер). Оҳ, Бриджит Бардо ҳақида нима дейишим мумкин? Хипчабел, сарвқомат, кўзлари жон олувчи , қип-қизил яноғидан ҳаёт уфуриб турган бу гўзал негадир тепакал, семиз ва ўларча димоғдор, шунингдек бемаъни турмуш тарзи-ю совуқ турқи тароватга эга Пикассога кўнгил қўйганини яқингача ҳам тушунмас эдим (Ш.Ортиқов. Альцгеймер). Кутилмаган сўз кутилмаган ибора, жумла ё гапда узукка 121 Каримов С. Бадиий услуб ва тилнинг ифода тасвир воситалари. – Самарқанд: СамДУнашри, 1994. – Б.18. 80 қадалган кўз мисол ўз жойини топади ва бунинг натижасида – контекстда янаям кутилмаган маънолар ҳосил қилароқ қоғозга кўчади (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Мисоллардаги ҳасад кўзи, жон олувчи кўз, узукка қадалган кўз каби метафоралардаги «кўз» сўзи аслида инсонга нисбатан қўлланилади, бироқ унинг ўхшатишга асосланган кўчма маъноси қўлланганки, ҳасад – кўролмаслик, рашк қилиш; жон олувчи –жазоловчи, азобловчи; узукка қадалган – ярашган, мос, тўғри келадиган маънолари англашилади. Шу ниятда ўзича сўқмоқ очади, йўл очади. Лекин Иброҳим Ғафуров ижодининг сеҳри, жозибаси, санъаткорлик феноменида бирламчи унсур, бош фигура – СЎЗ! (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Мақоланинг бошланиши ҳайрат, тақриз ва шарҳнинг аввали ҳайрат, мансуранинг боши дан адоғи қадар ҳайрат, таржималар ҳам ҳайрат фарзанди (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Ушбу формуланинг ечими “аъло одам” учун жуда осон: ўйларинг, гапираётган гапинг, қилаётган ишинг бир бўлсин. Зардушт қарашларида ҳам, Ислом ва тасаввуф фалсафасида ҳам, Нитше ғояларида ҳам бу уч унсур уйғунлиги бош Низом ҳисобланади (Н.Жўраев. Таваллодан муножотгача). Сўнг бир-икки соат мобайнида хонанинг у бошидан-бу бошига папирос чеккан ҳолда юриб, матн кўчирувчига таржимани бошдан-охир ёддан айтиб туради (М.Мирзо. Армон). Мисоллардаги бош фигура, мақоланинг бошланиши, мансуранинг боши, бош Низом, у бошидан-бу бошига, таржимани бошдан-охир каби метафораларда «бош» сўзи аслида инсонга нисбатан қўлланилади, бироқ унинг ўхшатишга асосланган кўчма маънолари ҳам борки, бундан ташқари, инсоннинг турли аъзолари гап таркибида, турли контекстларда аниқланмишсиз тўғридан-тўғри янги маъно ифодалай олган. Бошқа бир пайт бошқа бир сўзнинг чироғи ёнади (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Адабиёт, қалб, муҳаббат… маънодош, шойи ипакдан тўқилган сўзлар дек ёқади қулоққа (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Эзгу фикр, эзгу сўз , эзгу амал (пиндори нек, гуфтори нек, кирдори нек) – 81 инсон моҳиятини ўзида тўла мужассам этган маънавий-фалсафий формула (Н.Жўраев. Таваллодан муножотгача). Баъзан дунё шовқинидан безор бўлиб, сукунатга юз тутган донишмандлардан кўҳна ва нодир сўзларни оларкан, шоирнинг оғир ўйга ботганини кўрдим. Гоҳо эндигина туғилган чақалоқнинг ҳали гард тегмаган сўзини олиб, ҳайратга кўмилганига, ўзига сиғмасдан хурсанд бўлганига гувоҳ бўлдим (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ). В.Ключевский эса: “Инсон – дунёдаги энг буюк ҳайвондир ”, деган (Н.Жўраев. Таваллодан муножотгача). Ногоҳ “ялпизларни қучоқлаб сархуш, муҳаббатга чулғанар қалбим” дея, ишқ асирига айландим. Энди бошим узра учиб ўтган қуш ҳам хаёлимнинг давомидай туюлар, тунлари энтикканимдан нафас олмай ётар, дарахтларнинг кулгисини тинглаб, кўзёшларини лабим билан ялар эдим… (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ). Мисоллардаги сўзнинг чироғи, шойи ипакдан тўқилган сўзлар, эзгу сўз , нодир сўз, гард тегмаган сўз, буюк ҳайвон, ишқ асири каби метафоралар предметлар, нарса ва ҳодисалар, уларни англатадиган тушунчалар ўртасидаги диалектик мувофиқлик ва алоқадорлик сўзларнинг нутқда бутунлай янги маъноларда қўлланишини келтириб чиқарган ва у мутлақо ижодкорнинг субъектив қарашларига ҳамда имкониятига боғлиқ равишда юзага келган. Метонимия . Бадиий тафаккурнинг маҳсули сифатида тилда вужудга келадиган метонимия каби образли тасвирий воситаларнинг аҳамияти катта. Гапда маълум бўлакнинг тушиб қолиши, шундай бўлишига қарамасдан маънонинг тўлиқ англашинилавериши тилда мумкин қадар фикрни қисқа, лўнда қилиб ифодалаб бериш эҳтиёжига тўла, мос келади. Бинобарин, публицистик услуб олдига қўйиладиган талаблардан бири ҳам ана шу. Масалан: Шукур ака вақти-вақти билан “ Қуллар”ни, “Қутлуғ қон”ни, “Ўтмишдан эртаклар”ни, “Обид кетмон ”ни қайта мутолаа қилиб, ўзида йўқ қувониб юрарди... Дўстим бўлсангиз, “ Белкин қиссалари ”ни бир бошдан қайта ўқиб чиқинг... Балки Толстой, Пушкин каби малакали ҳарбий билимга эга бўлган ёзувчи-ўқувчи учун менинг кўнглимда пайдо бўлган шубҳа эриш туюлиши мумкин (Н.Боқий. Шукур аканинг боғи). “ Ўтган кунлар ”ни… Бош 82 қаҳрамони ким эди, ҳалиги, ҳа-я, энди эсладим, Анвар, ҳа шундай эди, шекилли…(А.Абдиев. Китобга қайтиш). Ора-сирада Рауф ака “Қани… қани …” дер ва биз пиёлаларга оз-оздан қуйилган, аллақачонлар “ ўзбек миллий таоми ”га айланиб қолган ичимликдан нўш этар эдик (У.Азим. Рауф Парпи). Мисоллардаги “ Қуллар”, “Қутлуғ қон”, “Ўтмишдан эртаклар”, “Обид кетмон ”, “ Белкин қиссалари ”, Толстой, Пушкин, “ Ўтган кунлар ”, “ ўзбек миллий таоми ” кабилар метонимияларнинг имкониятлари матнда ёрқин намоён бўлишини яна бир бор тасдиқлайди. Эпитет ёки сифатлаш индивидуал, ҳиссий, умумий кўринишларга эга. Масалан: Хипчабел, сарвқомат, кўзлари жон олувчи, қип-қизил яноғи дан ҳаёт уфуриб турган бу гўзал негадир тепакал, семиз ва ўларча димоғдор, шунингдек бемаъни турмуш тарзи-ю совуқ турқи тароватга эга Пикассога кўнгил қўйганини яқингача ҳам тушунмас эдим (Ш.Ортиқов. Альцгеймер) (умумий эпитет). Шуниси муҳимки, публицистик матнлардаги сифатлашлар бошқа тасвирий воситалар билан уйғун. Оқ/оппоқ элементининг қор, юз сингари айрим сўзлар билан бирикуви ўзбек тилида турғунлашган. Олмос каби оппоқ қор Ялтирар. Нега бунча дил оқар, Қалтирар . Шоир нигоҳи олмосдайин оппоқ қор га нега тикилиб қолди? Нечун унинг дили оқмоқда? Нимадан қалтирамоқда? Олис чўққилардаги олмос қор шоирга ҳар сафар тўйиб ўйнамаган, яйраб-яшнамаган дамларини эслатади ва у энди қўл етмас, қайтмас олис ёшлик бўлиб кўринади (М.Мирзо. Армон). Мисолдаги оппоқ қор - эпитет , олмос қор – метафора сифатида қўлланилган. Олима С.Умирова таъкидлаганидек, “Табиатан фақат оқ рангда бўлган қорга оқ сифатини тақаш билан тавтология, яъни нутқий ортиқчалик 83 юз беради. У фақат оппоқ қор кўринишида қўллангандагина кутилган натижани – белгини кучайтириш имконини беради 122 ”. Ҳа, оппоқ эди бошда бу дунё: кўча оппоқ, кечалар оппоқ, қандай яхши экан болалик, оппоқ ранглар билан яшамоқ... Шунда мен унинг мақсадини тушундим: у мени – турмушнинг ўнқир-чўнқир кўчаларида улоқиб кетган одамни яна сўзлар оппоқ саман ларга айланиб, ўтлаб юрган ям-яшил водийга қайтармоқчи эди! Энди аввалгидай чала тушгача мудраб ётмасдим: тонг- саҳардан турволиб, оппоқ кўйлагимни киярдим-да, далаларни кезишга тушардим. Юрагимни очардим. Ва шунда бирдан мўъжиза содир бўларди: хира тун ёришиб, олам оппоқ ойдинликка чулғанар эди… (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ). Бир томонда – чаппор уриб очилишига саноқли сониялар қолган ғунчалар, бир томонда – зумрад шабнамлар ҳовурига чўмилган оқ нурлар !.. (М.Мирзо. Армон). Мисоллардаги оппоқ ранглар, оппоқ саман, оппоқ кўйлак ўз маъносида, оппоқ дунё, кўча оппоқ, кечалар оппоқ, оппоқ ойдинлик, оқ нурлар каби қўлланишларда оқ нинг тозалик, поклик, покизалик маъноларини актуаллаштиради ва айрим стилистик оттенкалари бир-биридан фарқланади: оппоқ дунё – тинчлик, осойишталик, оппоқ кўча – тинчлик, тозалик, оппоқ кеча - тозалик, покизалик, тинчлик, оппоқ ойдинлик - тинчлик, осойишталик , оқ нурлар – покизалик, яхшилик. Ҳар бир ижодкор эсселаридаги бундай бирикувлар уларнинг индивидуал характеридан далолат беради. Жумладан, Н.Жонузоқ (бадиий эссе) кўпинча сифатдош оборотларни эпитет сифатида қўллайди ёки кетма- кет жойлаштиради. Масалан, нозик ва нафис идрок; шабнамдай тиниқ, ёқутдай бебаҳо туйғулар; сеҳрли, мўъжизакор ифор; хушбўй, мусаффо нафаслар; кўзёшдай шаффоф ва тиниқ шеърлар; масту мустағриқ этган ифорлар; соғинчли ҳайқириқдан жимлик пиёласи, шабнамдай силқиб турган туйғу; кафтимга тутқазган тансиқ сўзлар каби . 122 Умирова С. Ўзбек шеъриятида лингвистик воситалар ва поэтик индивидуаллик (Усмон Азим шеърияти мисолида): Филол. фан.бўй.фалс.док. (PhD) диссер. – Самарқанд, 2019. – Б.111. 84 Н.Жўраевнинг эсселарида (фалсафий эссе) эпитетларни кетма-кет жойлаштириш, предмет ва воқеа ҳодиса хусусиятларини атрофлича ёритишга интилиш сезилади: бесаранжом, беорому беҳаловат туйғулари; жуда улкан, маҳобатли тарихий давр; жамиятнинг сараланган, табиий танланган қатлами; маънавий баркамол, интеллектуал жиҳатдан юксак, қудратли, шижоатли, бағрикенг, тўғрисўз, баркамол одам; зиддиятларга тўла олам; нуқсонлардан холи бўлмаган тимсол. Ш.Ортиқов эсселарида (фалсафий эссе) эпитетлар қўллашда ўзига хослик кўзга ташланади. У эпитетли бирикмаларни, биринчидан, кўпроқ уюшиқ ҳолда қўллайди: турмушга чиқмай, ит ётиш мирза туриш қилиб юрган, мункиллаган устозларини кетидан қолмайдиган, адабий муҳитга қарам, давлат мукофотини олиш учун қайтиб-қайтиб бемаза ва пафосли шеърлар ёзадиган, шон-шуҳрат ва машҳурликка ўч бўлган “шоираи замон”лар; улуғ журналимизда фақат замонамиз қаҳрамонлари бўлган, сочлари оқариб кетган, Дўрмонда ўз хонасига эга бўлган, уюшма томонидан имтиёзли уйлар ва сиҳатгоҳларга бепул йўлланмалар билан таъминланадиган, “Адиб ва жамият” рукнида биров ўқимайдиган хотира китоблари ёзадиган катта ёшли ижодкорлар; бадбахт ёш ижодкор; мавҳумликка қоришган умиди. Тасвирий ифодалар ёки кўчимлар орасида муболаға ёки гипербола, кичрайтириш ёки литоталар ҳам лингвомаданий ҳодисанинг ифодаланиши жиҳатидан муҳим саналади ва улар бадиий ва публицистик матнларда жуда кенг қўлланади. Муболаға тропларнинг бир тури сифатида қаралиб, инсонга, нарса- ҳодисага хос бўлган хусусиятни меъёридан ортиқ даражада тасвирлаш учун қўлланилган. Уларнинг маълум қисми эсселар учун анъанавий характерда бўлган. Масалан: Қари отларни кўрсам урушда қатнашган, бир умр иймони учун тик турган, елкалари Боботоғдай, 18 йиллик қатағон уқубатларидан омон ўтиб, она тупроғида юз ёшида оламдан ўтган пул ҳокимлик Шерна чолнинг тийрак нигоҳларини кўргандай бўламан. 85 (Ш.Салом.Тулпорларим). ...ўзини ухлаганга солган девлардек қорайиб, мағрур турган қоялар, арчалар, бодомчалар (Ш.Салом. Кўнгил обидасига йўл). Литота ёки кичрайтириш : кеча ойдин бўлса-ку, ўзи биларди-я, эски лампанинг ичини олиб ташлаб, сув тўлдириб, ясаб олган лупасини ой нурига тутар, ундан йиғилиб ўтган ёруғлик китобнинг тугмадек жойини ёритар, шунда эртакларни бемалол ўқийверса бўларди (Ф.Жабборов. Ой нурида мутолаа); ... кўз ёшдек кичик-кичик томчилар офтобда жимирлаб, камал бойлаб кўринади (Ш.Салом. Кўнгил обидасига йўл). Поэтик фигуралар дейилганда матн таркибида бир сўзни такрорлаш, қарама-қарши қўйиш, бошқа маънода тушуниш каби хусусиятлар асосида юзага келадиган тасвирий воситалар ёки услубий фигуралар назарда тутилади. Бунга қуйидагиларни киритса бўлади: Такрор. Эссе матнида энг фаол қўлланилган синтактик фигуралардан бири такрор бўлиб ҳисобланади. “Бадиий услубда такрорнинг вазифаси фақатгина маълум нарса-ҳодисани ёки ҳолатни ажратиб, таъкидлаб кўрсатиш билангина чегараланмайди. Бадиий асарда, барча бадиий воситаларда бўлгани каби, такрорнинг зиммасига ҳам тил бирликларига эмоционал бўёқ, алоҳида оҳанг, жозиба бериш вазифаси юкланади 123 ”. Умримни бир олис ишққа алмашдим , Кечдим ҳушёрликдан, тушга алмашдим . Беқанот қалбимни қушга алмашдим , Сизсиз ўтган умрим бекор, ёрижон , Не бахтким, юрагим бемор, ёрижон ( С.Саййид . Олис ишқ соғинчи ёхуд ватан сурати ). Борлиқда нимаики мавжуд – барида, барчасида қалб бор, қалбсиз нарса ҳам, жондор ҳам, воқеаю ҳодисот ҳам йўқ. Қалб – марказ, қалб – калит, қалб – ўлчов, мезон (Х.Дўстмуҳаммад. Қалб ҳамиша ўртада). Шивир- шивир, минғир-минғир гапларни у ҳам эшитади. (Ф.Жабборов. Ой нурида 123 Каримов С. Бадиий услуб ва тилнинг ифода тасвир воситалари. – Самарқанд: СамДУнашри, 1994. – Б. 54- 55. 86 мутолаа). Ғарч-ғурч қилиб боряпман. Бобом менга қараб-қараб қўяди, мен ундан кўз узмайман (Ш.Салом. Қорхат.). Антифраза ҳодисаси матннинг экспрессивлигини оширишга хизмат қилади: Қисқаси, доннинг нонга айланиш жараёни жуда мураккаб босқичлардан иборат бўлиб, бунинг учун юзлаб одамлар кечани кеча, кундузни кундуз демай тер тўкади, меҳнат қилади (Ж.Жангиров. Ушоқ билан юзма-юз). … озод бўлмаган инсоннинг бор-йўқлигига, очлик ва тўқлигига, бахтли ва бебахтлигига кимдир маъсул, кимдир қайғуриши керакдек, гўё (М.Пардаев. Мустақил яшаш маъсулияти). “ Яхшилик ва ёмонлик, шодлиг-у азоб, мен-у сен – бари менга Яратганнинг кўз ўнгидаги ранго-ранг дуд бўлиб кўринади. Яратган ўзидан ўз назирини эвиришни истади ва ўшанда у оламни бино қилди”... Демак, яхшилик ва ёмонлик, муҳаббат ва нафрат, ишонч ва ишончсизлик, садоқат ва хиёнат, эзгулик ва ёвузлик оламнинг рамзи, Яратган унинг эврилишини хоҳлайди (Н.Жўраев. Таваллодан муножатгача). Эссе услубига хос бўлган бу такрорлар, бир томондан, анъанавийлик намуналари, иккинчи томондан, ижодкорлар маҳоратининг ифодаси сифатида намоён бўлади. Агар матн таркибида маънодош сўзлар ёки зид маъноли сўзлар ўзларининг градуал хусусиятларига кўра ёнма-ён такрорий ҳолда қўлланса, бундай услубий фигуралар антиклимакс деб юритилади. Мисоллар: Бевафо, бедаво,бераҳм Севги (А.Умирова. Ватан ҳақида қўшиқ). Қайси замон , қайси давр , қайси жамиятни олманг, аёл зоти юрти, оиласи, миллати учун қайғуриб яшайди ( Э.Охунова. Аёл мафтунангман). Элас-элас, олис-олис соғинчлар, ҳижрону фироқ, айрилиқ ва дийдор манзиллари ( С.Саййид . Олис ишқ соғинчи ёхуд ватан сурати ). Тун ва кун, кеча ва кундуз, масофалару маконлар ( С.Саййид . Олис ишқ соғинчи ёхуд ватан сурати ). Бу эса шахс сифатида ёш Нитшенинг сурати ва сийрати, шакли ва мазмуни, зоҳири ва ботини бир хиллигидан далолат беради. Китобда ҳаёт фалсафаси, инсон тушунчаси, кишилик ҳаётининг ёруғ ва қоронғу томонлари, зиддиятлар ва изтироблар ўз аксини топган. “Авесто” ғояларини чуқур ўзлаштирган, айни пайтда ана 87 шу ғояларда одам ва олам моҳиятини кўра билган, унда диний ва дунёвий қарашлар уйғунлашганини англаган Нитше ўз фалсафий қарашларини, илмий ғоялари ва муносабатларини Зардушт орқали ифодалашга эришади. Жаҳолат, қабоҳат, надомат, хусумат мавжуд бўлган бир пайтда, идеал ҳаёт ва идеал инсон ҳақида ўйлаш қанчалик изтиробли. “ Яхшилик ва ёмонлик, шодлигу азоб, мену сен – бари менга Яратганнинг кўз ўнгидаги ранго-ранг дуд бўлиб кўринади. Яратган ўзидан ўз назирини эвиришни истади ва ўшанда у оламни бино қилди”. Демак, яхшилик ва ёмонлик, муҳаббат ва нафрат, ишонч ва ишончсизлик, садоқат ва хиёнат, эзгулик ва ёвузлик оламнинг рамзи, Яратган унинг эврилишини хоҳлайди (Н.Жўраев. Таваллодан муножатгача). Диатезa . Бу стилистик фигурада икки инкордан бир тасдиқ маъноси келиб чиқади. Масалан: Эҳтимол турли даврлардаги аёлларнинг на ташқи гўзаллик, на ички гўзалликда жинсдошларидан ажралиб турган эркаклар учун бунчалик қурбонликка боришганини тушунмаганингиз ҳам бор гапдир (Ш.Ортиқов. Истеъдод балоси). На бировнинг юзини хотир қиламан, на бировнинг кўзини (У.Азим. Рауф Парпи). Жим қолиш - усули ҳам эллипсиснинг бир тури сифатида қаралади. Публицистик услубда муаллифнинг ёки қаҳрамоннинг руҳий изтиробларини, психологик ҳолатини ифодалайдиган жим қолишлар бирмунча фаол. Бу усул ёрдамида ижодкор ва ўқувчи ўртасида мустаҳкам психологик алоқа ўрнатилади, ўқувчи беихтиёр ижодкор ҳиссиётларига шерик бўлади: Қаранг- а! Қандай тотли лаҳзалар… Кўриб, кўнглим тўлқинланиб, ҳар бирининг пешонасидан чўлпиллатиб ўпиб олгим келди. Бундай ширин лаҳзаларнинг вақтида қадрига етмаган эканман. Эссиз…(Б.Қобул Ота бўлиб…) . Қишлоққа кетаяпман. Ота-онамни олдига бораман, болаларимни бағримга босиб, бир далаларни кезаман. Кенгликларни……(Б.Қобул Ота бўлиб…) . Бунда фикрнинг давоми ўқувчига тушунарли бўлгани учун ёки уни охиригача етказиш мақсадга мувофиқ туюлмагани учун баён қилиш тўхтатилган. 88 Ора-сирада Рауф ака “ Қани… қани…” дер ва биз пиёлаларга оз-оздан қуйилган, аллақачонлар “ўзбек миллий таоми”га айланиб қолган ичимликдан нўш этар эдик… Демак, “ Ишламаяпман… Пулим йўқ… Уйга сиғмаяпман… Бировларга эргашиб юрибман…” (У.Азим. Рауф Парпи). Эссе қахрамоннинг оғир руҳий кайфияти берилган. Перифраза ёки перифраз - юнонча сўз бўлиб, унинг таржимаси айлана, доира, атроф демакдир. Яъни сўзловчи бирор предмет, воқеа-ҳодиса ҳақида маълумот бермасдан унинг атрофида фикр юритади. Шу воқеа-ҳодисани бошқача ном билан атайди. Мисоллар: Бир умр шеърият сабоғини, меҳр- муҳаббат, вафо ва садоқат дарсини олганимиз устоз Зулфия номидаги давлат мукофоти, санъатимиз дарғаси Мукаррамхоним Турғунбоева номидаги “Баҳор” ансамбли, номдор аёлларимми з, қалам соҳибалари номига қўйилаётган кўчалар, мактаблар, ҳар йили нуфузли аёлларимиз ёдини олиб, улуғлаб ўтказиб турилувчи кечалар, тантанали анжуманлар бизни ғоят қувонтиради. (Э. Охунова. Аёл мафтунангман). Шу тулпорлардир бизнинг болалигимизга эртаклару маталлар қанотида кириб келган қанотсиз қушлар. (Ш.Салом. Тулпорларим). Ортимдан Болаликнинг Овози эргашди (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ). Бадиий ва публицистик матнларда даражаланиш, риторик сўроқ, риторик мурожаат каби услубий фигуралар ҳам ўша матнга эмоционал- экспрессивлик бағишлайди. Аммо бунда интонация ва урғунинг роли жуда катта. Риторий сўроқ ва мурожаат ёрдамида ўқувчи эътибори муайян ҳодисалар моҳияти сари йўналтиради: Айт, яна қаёққа шошасан? Шошқалоқлигинг боиси не? Бундан мақсад нима ўзи, биродар? Қаён кетмоқдасан, эй аллоҳнинг шошқалоқ бандаси? Нега сабр қилмайсан, қаноатни билмайсан, шукрона айтмайсан?.. (А.Жўраев. Шошаётган одам). Бироқ ҳозир ҳам баъзи-баъзода ҳимоячига эҳтиёж сезаман: яқинларим алдаганда, дўстларим ранжитганда! Демак, қайсидир маънода ҳали ҳам бола эканманда, а? (Ф.Фарход ўғли. Болалик эртагим). Эсингдами, бешикдан чопқиллаб тушганинг?! … Ҳиссиз, забонсиз ёғоч?! (А.Жўраев. Шошаётган 89 одам). Дарвоқе, эй одам боласи, бунчалар қаёққа шошасан? Нега шошасан? Нима учун? Менинг шошилиб бераётган саволларим ҳавода варракдай осилиб қолади. Ҳавода. Улар ҳақиқатан ҳам ердаги одамга етиб бормайди (А.Жўраев. Шошаётган одам). Хўш, аллақачон тақдири ҳал бўлди деб ўйлаганингиз бемор ярим кечаси, ҳамма ухлаган бир пайтда (!) уйғониб, ялпизни кўзларига суриб, ўпаётганини кўриб қолсангиз, қандай аҳволга тушасиз?! (Н.Жонузоқ. Митти гиёҳ). Муаллиф ҳаётнинг ўнқир-чўнқирлари оша инсонларнинг қаёққадир шошаётганлиги, берилган неъматлардан баҳраманд бўлиш ўрнига норизо бўлаётганлигига урғу берган ҳолда ҳаёт фалсафасини ёрқин ифода этган. Умуман ифода-тасвир воситалари эссе жанрида ўринли қўлланганда, унинг таъсирчанлигини янада оширади. Иккинчи боб юзасидан хулосалар Ўзбек бадиий-публицистик тафаккурининг тобора юксалиб бораётгани, оламни идрок этишнинг асосий таянчи бўлган тил материалига маданий ёндашув тилнинг эмоционал-экспрессив табиатини янада чуқурроқ ҳис этиш ва ижодкорлар яратган ижод маҳсулининг тил материалини бадиий-эстетик талаблар нуқтаи назаридан тадқиқ этиш вазифасини кун тартибига қўймоқда. Эссе ижодкорлари нинг инсон ҳақидаги кузатув-мулоҳазалари, теран ҳукм-хулосалари, шахсий нуқтаи назари, файласуфона фикрларининг ўзига хос бадиий-публицистик шаклда намоён бўлишига хизмат қилган тил бирликларини маҳорат билан қўллаши ижодкор услубининг таъсирчанлиги, кутилмаганлиги, ўзгачалиги, хилма-хиллиги, айтилмоқчи бўлган фикрларнинг лингвостилистик тузилишини ташкил қилади. Эссе матнларининг шаклланишида асосий омил – муаллиф-кечинма (кечинмадан) - ауди т о р ия модели нинг муштараклигидир. Ижодкорнинг матнда қўлланилган ҳар бир тил материали лексик воситаларни – концептуал , эмоционал ва бетараф лексика нинг ўринли қўлланиши ва шу асосда иштирокчилар бирга ҳаёт ҳодисаларининг ичига кириши, теран 90 таҳлил этиши, муҳим фикр – мулоҳазаларни ўртага ташлаш и орқали кўтарилган масалага нисбатан муносабат уйғотиш механизми ишга тушади. Умуман олганда, газета ва журнал публицистикасида муаллифнинг ҳозирги замон даражасида ўз нуқтаи назарини ифода эта олиши биринчи ўринда туради. Бундай хусусиятлар замонавий, таниқли публицист ва эссенавислар ижодида яққол кўринади. Эссе матнларида маънодош сўзларнинг қўлланиши тасвир мақсади ва руҳига мувофиқ келадиган аниқ сўзлар қўлланган, шу тариқа қаҳрамонлари руҳияти ҳамда тасвир объектининг энг кичик қирраларини ҳам реал кўрсатиб берилган. Маънодош сўзлар воситасида қаҳрамонларнинг характер- хусусиятларини, воқеа-ҳодисаларни, манзараларни, бадиий тасвирларни аниқ, равшан ва жонли қилиб ифодалаган. Эссе матнларида зид маъноли сўзлар воситасида матннинг таъсирчанлиги оширилган ҳамда ижодкорнинг бадиий-публицистик нияти аниқ ва ёрқин тасвирланган, кўзланган мақсад ўқувчига тез, таъсирчан ва осон етказилишига имкон берган. А нтонимлар к ў магида во қ еа- ҳ одисаларни ў заро зид тарзда қў ллаш , образлар мо ҳ иятини очиш ижодкор нинг ў зига хос лингвостилистик восита сифатида намоён б ў л ган . Ўхшатишларнинг қўлланишидаги анъанавийлик инсон – қудратли жониворлар, инсон – ўсимликлар қиёсида намоён бўлган. Эсселарда ўхшатишнинг грамматик воситаси - дай/-дек, -дайин, лексик воситаси гўё, мисоли, каби, худди элементлари қўлланилиб, - дай, каби элементлари фаол фойдаланилган. Эссе матнларида ўхшатишлар, метафора, метонимия, эпитетлар тасвирий воситаларнинг яхлит бир тизими ва турли шакллари сифатида намоён бўлади. Эссе матнида поэтик фигуралар стилистик формулалар, такрорлар, айрим анъанавий штамплар мисолида яққол кўзга ташланади ва улар ҳам анъанавий, ҳам ижодкор услубига хос тарзда намоён бўлади. III -БОБ. ЭССЕ МАТНИ ЛИНГОКУЛЬТУРОЛОГИК ТА ҲЛИЛ ОБЪЕКТИ СИФАТИДА 91 3.1. Эссе матнида оламнинг лисоний манзараси ХХ I асрнинг бошларига келиб лингвокультурология жаҳон тилшунослигидаги етакчи йўналишлардан бирига айланди. Жумладан, Н.Маҳмудов 124 , Д.Худойберганова 125 , Ш.Усмонова 126 , Н.Тўхтаходжаева 127 , Д.Рустамов 128 , Д.Тошева 129 , Г.Насруллаева 130 , Ш.Махмараимова 131 , Ф.Усмонов 132 , З.Муқимова 133 , Ю.Нурмуҳаммедов 134 ларнинг ишлари шу характердаги тадқиқотлар жумласидандир. Профессор Н.Маҳмудовнинг «Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб…» 135 номли мақоласида лингвокультурология йўналишининг мазмун- моҳиятини атрофлича ва асосли ёритиб берган. Хусусан, Н.Маҳмудов айни соҳанинг энг асосий тушунчаларидан бўлган тил ва маданият ҳақида қуйидагича фикр билдиради: «Тил ва маданият деганда, кўпинча, «нутқ маданияти» дейиладиган муаммо ассоциатив ҳолда эсга тушса-да, бу икки ўриндаги маданиятнинг айнанлигини асло кўрсатмайди. Тил ва маданият деганда, одатда, (тўғриси ҳам шу) тил орқали у ёки бу маданиятни ёки аксинча, маданиятни ўрганиш орқали у ёки бу тилни тушунтириш назарда 124 Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб... // Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент, 2012. – № 5. – Б. 3-16; Маҳмудов Н. Оламнинг лисоний манзараси ва сўз ўзлаштириш//Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент, 2015. №3. – Б. 3-12. 125 Худойберганова Д. Ўзбек тилидаги бадиий матнларнинг антропоцентрик талқини: Филол. фан. док. ...дисс. – Тошкент, 2015. – 240 б. 126 Усмонова Ш. Таржиманинг лингвомаданий аспектлари. – Тошкент: Тошкент давлат шарқшунослик институти, 2015. – 192 б.; Usmonova Shoira. Lingvokulturologiya. –Toshkent, 2019. –B.12-13. Усмонов Ф. Ўзбек тилидаги ўхшатишларнинг лингвомаданий тадқиқи: Филол.фан. бўйича фалсафа фалсафа д-ри (PhD) ...дисс . – Тошкент, 2019. –Б. 160. 127 Тухтаходжаева Н. Бадиий таржимада лингвокультуремаларнинг ифодаланиши (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида): Филол. фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) ...дисс. –Тошкент, 2017. – 141 б. 128 Рустамов Д. Лексемалар миллий маданий хосланган семемасининг лингвомаданий аспекти: Филол. фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) ...дисс. – Фарғона, 2018. – 129 б. 129 Тошева Д. Зооним компонентли мақолларнинг лингвокультурологик хусусиятлари: Филол. фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) ...дисс. –Тошкент, 2017. – 151 б. 130 Насруллаева Г. Антропоцентрик метафоранинг лингвомаданий, коммуникатив, прагматик аспекти: Филол. фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) ...дисс. – Қарши, 2018. – 147 б. 131 Махмараимова Ш. Лингвокультурология. –Тошкент: Чўлпон номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2017. –Б.16; 132 Усмонов Ф. Ўзбек тилидаги ўхшатишларнинг лингвомаданий тадқиқи : Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) дисс. – Тошкент, 2019. –Б. 160. 133 Муқимова З.Р. Ўткир Ҳошимов асарлари тилининг лингвопоэтик ва лингвомаданий хусусятлари: Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) дисс. – Тошкент, 2020. – Б.160. 134 Нурмуҳаммедов Ю.Ш. Миллий-маданий дунёқарашнинг фразеологик сатҳ аспектидаги таҳлили: Филол.фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) дисс. – Самарқанд, 2021. – Б.160. 135 Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo’llarini izlab…// O’zbek tili va adabiyoti. - Toshkent, 2012. -№5. - B. 3-16. 92 тутилади, аниқроқ қилиб айтадиган бўлсак, лингвокультурологиядаги маданиятнинг маъноси «ақлий-маънавий ёки хўжалик фаолиятида эришилган даража, савия (нутқ маданияти)» эмас, балки «кишилик жамиятининг ишлаб чиқариш, ижтимоий ва маънавий-маърифий ҳаётида қўлга киритган ютуқлари мажмуи (маданият тарихи, ўзбек маданияти)» демакдир. Шундай бўлгач, нутқ маданиятининг ўрганиш муаммолари бошқа, лингвокультурологиянинг ўрганиш объекти тамоман бошқадир». Шунингдек, тилшунос олима Д.Худойберганова «Матннинг антропоцентрик тадқиқи» монографиясида ўзбек тилидаги матнларнинг лингвокультурологик хусусиятлари, прецедент бирликлар ва лингвомаданий бирликларнинг матн яратилишидаги ўрни, ўхшатиш мазмунли матнлар, метафораларнинг матн яратилишидаги ўрни, жонлантириш асосида матнларнинг лингвокультурологик хусусиятлари хусусида фикр баён этди. Ё.Одилов ёзади: «тилни шахс омили асосида ўрганишни мақсад қилган тадқиқотчилар учун муҳим асос бўлиб хизмат қилмоқда» 136 . Д.Худойберганованинг «Ўзбек тилидаги бадиий матнларнинг антропоцентрик талқини» 137 мавзусидаги тадқиқотида антропоцентрик парадигманинг назарий асосларига доир фикрлар илгари сурилган. Тадқиқотда лингвомаданиятшуносликнинг матн-метафора, матн-ўхшатиш, прецедент бирликлар, лингвомаданий концепт, оламнинг лисоний манзараси каби асосий масалаларига муносабат билдирилган. Маданият, халқ тафаккури, унинг оламни идрок этишидаги ўзига хос жиҳатларининг тилда акс этишини ўрганиш лингвокультурологиянинг асосий мақсадидир 138 . Оламнинг лисоний манзарасини, маданиятнинг асосий концептлари мажмуи бўлган концептосферани, лисоний онгни тавсифлаш ҳамда тил эгаларининг миллий-маданий менталлигини акс эттирувчи лисоний бирликларни, инсониятнинг қадимий тасаввурларига мувофиқ келувчи маданий архетипларни, нутқий мулоқотга хос бўлган миллий 136 Одилов Ё. Ўзбек тилшунослиги мустақиллик йилларида // Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент, 2016. – №4. – Б.49. – 47-52 б. 137 Худойберганова Д. Кўрсатилган диссертация. 138 Сабитова З.К.Лингвокультурология. Учебник. – М.: Флинта: Наука, 2013.- С.10. 93 ижтимоий-маданий стереотипларни аниқлаш лингвокультурологиянинг асосий вазифалари саналади 139 . В.Н.Телиянинг фикрига кўра, лингвокультурология, аввало, жонли коммуникатив жараёнларни ва уларда қўлланиладиган тил ифодаларининг синхрон ҳаракатдаги халқ менталитети билан алоқасини тадқиқ қилади. У бу ҳақда шундай ёзади: «Лингвокультурология инсоний, аниқроғи, инсондаги маданий омилни тадқиқ этувчи фандир. Бу эса шуни билдирадики, лингвокультурология маркази маданият феномени бўлган инсон тўғрисидаги антропологик парадигмага хос бўлган ютуқлар мажмуасидир 140 ». Т.П.Беценко талабаларга матнни лингвокультурологик жиҳатдан таҳлил қилишда қайси жиҳатларига эътибор қаратиш лозимлигини таъкидлаб қуйидаги таҳлил қилиш алгоритмини келтиради: 1. Матннинг мавзуси, ғояси, жанри, сюжет ва композицияси, миллий- маданий образ ва қаҳрамонлар, маданий воқеа-ҳодиса вақти, миллий- маданий дунёқарашнинг акс эттирилиши ўрганилади; 2.Матн услуби, вазият ва муносабат соҳаси, матннинг мақсади ва вазифалари, этномаданий нутқ шакли, реалияларнинг миллий хусусияти, ментал колорит, этноонтологик дунёқараш. 3. Матннинг этномаданий, умумий-услубий хусусиятлари, этнографик, этнолингвистик, маданий-лисоний, ўлкашунослик хусусиятлари; - матннинг фонетик воситалари (талаффуз, урғу) берилиши, миллий- маданий просодик белгилар (ритм, тон)нинг қўлланиши; - лексик бирликларнинг таҳлили, маълум бир этноконтинумга тегишли тил бирликларининг таҳлили (этнографизм, диалектал лексика, лингвокультурема, маданий сема, маданий реалиялар, маданий концепт, турмуш тарзининг миллий-лисоний манзараси, этнобирликлар, этномаданий бирликларнинг эмотив буёқдорлиги, фразеологик бирликларнинг этномаданий хусусиятлари); 139 Сабитова З.К. Ўша китоб. – Б.9. 140 Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. – М.: Издательский центр «Академия», 2001. –С.34. 94 - матннинг грамматик хусусиятлари (миллий-маданий сўзясалиш базаси, морфологик бирликлар, грамматик конструкцияларнинг миллий маркировкаси, коммуникатив актда миллий-лисоний колорит, синтактик конструкцияларнинг ўзига хослиги); 4. Тропларнинг қўлланилиши (бадиий-тасвирий воситаларнинг анъанавий-миллий хусусиятларини аниқлаш, эпитет, метафора, рамз ва бошқаларнинг таҳлили, миллий семантика, коннотация, архетип, матнинг миллий-маданий, миллий-лисоний эмоционал колорити). 5. Матннинг маданий алоқалари, услубий ва стилистик имкониятларининг қайд этилиши 141 . Г.Г.Слишкинга кўра, «Лингвокультурология инсон омилига, инсондаги маданият омилига йўналтирилган. Лингвокультурологиянинг маркази маданият феноменидан иборат бўлиши инсон ҳақидаги фаннинг антропологик парадигмага тегишли ҳодиса эканлигидан далолат беради 142 ». Н.Алефиренко ҳам лингвокультурологиянинг асосий йўналишлари қуйидагича тавсифлайди: лингвокультурология тадқиқотларининг асосий йўналишлари: а) лисоний шахс; б) тил маданий қадриятларнинг семиотик гавдалантириш тизими ҳисобланади 143 . Шу нуқтаи назардан, тилга «маданият маҳсули», маданиятнинг таркибий қисми, мавжуд бўлиш шарти, маданий кодларнинг шаклланиш шарти, лисоний шахс сифатида қаралади. Зеро, маданият ва маданий анъаналар марказида ўз турфа қирраларини намоён этувчи, жисмоний, ижтимоий, интеллектуал, ҳиссий, фикрловчи хусусиятли лисоний шахс (языковая личность) масаласи туради 144 . Тадқиқотчи Ш.Махмараимованинг таъкидлашича, бугунги кунда « лисоний шахс (языковая личность) атамаси турлича шарҳланади. Бу атама остида, асосан, тилни ташувчи, яъни нутқий қобилиятга эга бўлган, шунга кўра, нутқий шахс 141 Беценко Т.П. Взгляд на лингвокультурологический анализ художественного текста как вид учебной деятельности в системе современного гуманитарного образования // Человек в социокультурном измерении. 2021, 1:14-21. – С.14-21. 142 Слишкин Г.Г. Лингвокультурние концепти прецедентних текстов: Автореф. дисс...канд. филол. наук: спец. 10.02.19. Общее язикознание. Социолингвистика. Психолингвистика. - Волгоград, 1999. – С. 35. 143 Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-сысловое пространство языка. – Москва: ФЛИНТА, 2016. –Б.14-16. 144 Ўша манба.– Б.18. 95 ҳисобланувчи инсон тушунилади» 145 . Шунингдек, атама ўзида тилдан мулоқот воситаси тариқасида фойдаланувчи инсон вербал хатти-ҳаракатлари хусусиятларининг мажмуини ифода этади. Қолаверса, лисоний шахс деганда, лексик системада базавий, муайян тилни ташувчининг миллий-маданий прототипи тушунилади 146 . Антропоцентрик парадигма лисоний тизимни инсон призмаси орқали ўрганади, яъни тил ўз субъекти, унинг миллий менталитети, миллий маданияти ва бошқа ажралмас хусусиятлари билан бирга тадқиқ этилади. Бунда илмий объектлар, биринчи навбатда, инсон учун, унинг ҳаёт фаолиятида, шахснинг ривожланишидаги аҳамияти нуқтаи назаридан ўрганилади. Ушбу йўналиш миллий тафаккур, миллий онг, миллий маданият, миллий маънавият, миллий менталитет, миллий характер, умуман, миллий маданиятнинг тил билан муносабатдорлиги масаласини ёритишни ўз олдига мақсад қилиб қўяди 147 . Шу нуқтаи назардан, олимлар томонидан оламнинг лисоний манзарасида лексиканинг идеографик таснифининг турли луғатлари ишлаб чиқилган. Масалан, Халлиг-Вартбург оламнинг лисоний манзараси билан тилнинг луғат бойлиги ўртасига тенг аломатини қўяди ва у «Олам» - «Инсон» - «Инсон ва Олам» трихотомиясида лексикани қуйидагича таснифлайди 148 : « Инсон жонли мавжудот сифатида »: 1. Жинс. 2. Ирқ. 3. Тана аъзолари. 4. Аъзолар ва уларнинг вазифаси. 5. Беш сезгиси. 6. Ҳаракат ва ҳолат. 7. Уйқу. 8. Соғлик ва касаллик. 9. Умумий ҳолатда инсон ҳаёти. 10. Инсон эҳтиёжи. « Инсон ижтимоий мавжудот сифатида »: 1. Умумий ҳолатда ижтимоий ҳаёт: а) жамият қурилиши; б) тил; в) ижтимоий алоқалар; 2. Инсон меҳнатда: а) умумий ҳолати; б) қишлоқ хўжалиги; в) ҳунар ва касб; г) саноат; д) савдо-сотиқб молия; е) хусусий мулк; ж) хона,уй. 3. Транспорт. 4. Почта, телеграф. « Инсон ва Олам »: 1. Борлиқ. 2. Сифат ва вазият. 3. Муносабат, тартиб, баҳо. 4. Сон ва миқдор. 5. Макон. 6. Вақт. 7. Сабаб. 8. 145 Махмараимова Ш. Оламнинг миллий лисоний тасвирида теоморфик метафоранинг когнитив аспекти: Филол. фан.бўйича фалс. докт. (Phd) диссер...автореф. - Тошкент, 2018. 146 Ўша манба, – Б.19. 147 Усмонов Ф. Тил ва тафаккур муносабати ва тилшуносликда антропоцентризм тамойили хусусида // Илмий хабарнома, АДУ, 2015. – № 2. – 94 б. 148 Караулов Ю.Н. Общая и русская идеография. – Москва: Наука, 1976. 96 Ҳаракат. 9. Ўзгариш ва бошқалар. Олимнинг луғатида инсон концепти билан боғлиқ лексик-семантик майдон жами 11 гуруҳни ташкил қилади. Бугунги кунда идеографик луғат турли йўналишларда ишлаб чиқилган. Жумладан, П.М.Роже, Х.Кесарес, М.Молинер, Ю.Н.Караулов, С.Г.Бархударов тушунчага оид ва предмет-мавзувий идеографик, Ф.Дорнзайф, Н.М.Шанский, К.Н.Садыкова дидактик мақсадга йўналтирилган предмет-мавзувий луғатларнинг муаллифларидир. Ўзбек тилшунослигида Ё.Ҳамроева «Инсон» концепти майдонини қуйидагича келтиради: « Инсон – биологик организм »: 1. Ташқи кўриниш. 2. Ички аъзолар. 3. Ҳаёт босқичлари. 4. Жисмоний ҳаракат: а) гавда; б) тирноқ; в) бош; г) оғиз; д) бурун; е) кўз; ё) қулоқ. 5. Жисмоний ҳолат. 6. Сезги. 7. Муносабат. 8. Саломатлик ва касаллик: а) тиббиёт; б) маҳаллий табобат. 9. Шахсий гигиена. « Инсон – онгли мавжудот »: 1. Руҳий олам: а) инсоннинг руҳий ҳолати; б) руҳий, ақлий ва жисмоний таъсир. 2. Характер. 3. Қобилият. 4. Нутқий фаолият. 5. Ақлий фаолият. 6. Инсон ва дин. « Инсон – жамият аъзоси »: 1. Авлод-аждод, насл-насаб: а) оила; б) қавм-қариндош, ёр-биродарлар. 2. Турар жой: а) уй жихозлари; б) идиш-товоқ. 3. Кийим- кечак: а) уст кийим; б) бош кийим; в) оёқ кийим. 4. Ижтимоий олам: а) касб- кор, хизмат; б) ижтимоий муносабатлар; в) ижтимоий ҳуқуқлар 149 . Е.А.Маклакованинг фикрича, маданиятни «уч қатламли» ҳодиса сифатида кўриб чиқиш самарали: 1) устки қатлам – у ҳиссиётлар орқали қабул қилиш учун энг осон, артефактлар ва маданиятнинг бошқа моддий кўринишларини, шунингдек тилни ўз ичига олади; 2) ўрта қатлам – меъёр ва қадриятлар; 3) ички қатлам – асосий йўл-йўриқ, мақсад ва кўрсатмалар, эътиқодлар, менталитет ва бошқалар 150 . Шубҳасиз, тил – бу энг муҳим миллий қадрият. Тил этноснинг тарихий ривожланиши натижаси бўлиб, бу ўз навбатида унинг шаклланишига хос хусусиятларида ифодаланган. Тилда жамиятнинг ўзига хос маънавияти акс этади ва у нафақат одамлар орасидаги 149 Ҳамроева Ё. Ўзбек тилининг идеографик луғатини тузиш тамойиллари: Филол. фан. номз. диссер… – Тошкент, 2009. - Б.133-134. 150 Маклакова Е.А. Национальная языковая специфика и лингвокультурологические особенности семантики слова: http://journals.uspu.ru 97 мулоқот воситаси, балки этнос ҳаётининг мавжудлигини ҳам ифодалайди. Тил ҳодисаларининг лингвомаданий хусусияти – бу миллий маданиятнинг тилда шундай акс этишики, уни лингвистик методлар орқали аниқлаш ва аниқ рационал тарзда тушунтириш мумкин. Тил ҳодисаларининг лингвомаданий хусусиятларини аниқлаш тил ҳодисаларини маданият фактлари билан тушунтириш орқали амалга оширилади. Масалан, меҳмон семантик майдонига оид бирликларининг лингвомаданий хусусиятларини кўриб чиқадиган бўлсак, ўзбек ҳалқи ва испанлар меҳмонларга ҳурмат билан муносабатда бўладилар дейишимиз мумкин, чунки ҳар иккала тил сатҳида меҳмон, меҳмондўст, меҳмоннавоз, меҳмон қилмоқ, меҳмон бўлмоқ каби лексемалар мавжуд. Ҳар бир тил олам манзарасини қабул қилиш, яъни қадриятларни дунёни лисоний манзарасида намоён этиш усулини ўзида акс эттиради. Дунёнинг лисоний манзараси – замонавий тилшуносликнинг калит тушунчаларидан бири ҳисобланади. О.А.Корниловга кўра, «миллатнинг дунёнинг лисоний манзараси – бу миллий маданият, миллий менталитет билан танишишнинг зарур шарти, бироқ унинг ўзи етарли эмас. У, албатта, миллий маданиятнинг бутун элементлари мажмуасини ўрганиш билан тўлдирилиши лозим: тарих, фольклор, шеърият, тасвирий санъат ва кўплаб бошқа омиллар, шунингдек, мамлакатларнинг физикавий географияси ҳам шулар жумласидан» 151 . Шубҳасиз, фикрлаш тарзи, психика ва миллий маданиятнинг ўзига хослиги миллий тил тасвирида ва унинг соҳибларининг нутқида намоён бўлади. Шу билан бир вақтда шуни аниқ айтиш мумкинки, бир тил битта эмас, бир нечта миллатга хизмат қилса (испан, инглиз, француз ва бошқа тиллар каби), турли мамлакатларда яшовчи бир тил соҳибларининг дунёни кўриши турлича бўлади 152 . 151 Корнилов О.А. Языковые картины мира как производные национальных менталитетов /- 2–е изд., испр. и доп. - Москва, 2003. –С.82. 152 Ахренов А. В. Испанский язык Венесуэлы: языковая картина мира // Вестн. МГОУ. Сер. Лингвистика, №3. - М.: МГОУ, 2009.— C. 56. 98 Лингвокультурология махсус фан соҳаси сифатида замонавий тилшуносликда бир қанча сермаҳсул тушунчаларни келтириб чиқарди: лингвокультурема, маданият тили, маданий матн, маданият концепти, субмаданият, лингвомаданий парадигма, маданий универсалия, маданий салоҳият, маданий мерос, маданий анъаналар, маданий жараён, маданий кўрсатмалар ва ҳ.к. Шунингдек, лингвокультурологиянинг асосий тушунчавий аппаратига менталитет, менталлик, таомил, расм-русумлар, маданият доираси, маданият тури, тамаддун, мажусийлик ва бошқалар киради. Мазкур тушунчалардан энг муҳимлари маданий сема, маданий фон, маданий концепт ва маданий коннотация бўлиб, улар маданий информациянинг тил бирликлари воситасида кўрсата олади. М.М.Копиленко мулоқот муҳитини таҳлил қил иб, тилнинг идиоэтник хусусияти намоён бўлишини кўриб чиққиб, булар қуйидаги соҳаларда мўлжалланади: кундалик муҳит, бадиий адабиёт, оммавий коммуникация, эстетик таъсир, оғзаки халқ ижоди, шахсий ёзишмалар. Олимнинг фикрига кўра, ушбу хусусиятлар ижтимоий-сиёсий фаолият соҳаларида, ташкиллаштирилган таълим, фан, иш юритишда, диний эътиқодларда кўзга ташланади. Олим биринчи навбатда, мулоқот муҳитига (идиоэтникликни намоён бўлиши) оилавий мулоқот, ишлаб чиқариш жамоаси доирасида мулоқот, ижтимоий гуруҳлар доирасида, аҳоли турар жойлари ёки чекланган ҳудуд доирасида, умумхалқ доирасидаги мулоқот (сонидан қатъий назар); иккинчи навбатда (идиоэтниклик тенглашган) – вақтинча йиғилган одамлар мулоқоти, миллатлараро мулоқот, умуминсоний мулоқотни киритади 153 . Жамиятнинг маънавий ҳаётини аниқлайдиган маданий тушунчаларга Ю.С.Степанов "абадийлик", "қонунсизлик", "қўрқув", "севги", "ишонч" ва ҳоказоларни қўшади ва уларнинг сони кўп эмас (қирқ-элликта)лигини 153 Копыленко М.М. Социальное и этническое в языке (очерк взаимодействия). Облик слова. Сб. статей памяти Д.Н.Шмелёва. М., 1997.- с. 354—360. 99 таъкидлайди 154 . Айнан шу тушунчалар "монографик" тавсифни белгилаб беради. Оламни билиш манзарасини таҳлил қилган Ю.Н.Карауловнинг таъкидлашича, оламни билиш манзарасининг тузилиши эксплицит жараёнлар йўқлиги луғат тузилиши ва аксинча, "оламни билиш манзараси"ни алмаштириш истагига олиб келади. Олим бунда иккита асосни белгилайди: биринчидан, ҳеч ким борлиқ билан луғат тузилмасининг акс эттирилганлигини инкор этмайди; иккинчидан, тил ташувчисининг онгида луғатнинг қайси шакли мавжудлигини ҳеч ким билмайди. Олимларнинг фикрига кўра, ижтимоий соҳа фреймлар шаклида инсоннинг хотирасига жойлашган бўлиб, жамият аъзоларига бўлинади. Узоқ муддат бирга мавжудлик, яқин маданий ва лингвистик алоқалар, ўн йиллар давомида рус, қозоқ ва бошқа халқлар дунёқарашида шаклланган умуммафкуравий ҳамда умуминсоний қадриятлар, ахборот, ўқув майдони, ижтимоий ва самарали фаолият турлари идиоэтник тенглашувга, ягона кўп миллатли жамиятни яратишга ёрдам берди 155 . Шу сабабли, М.М.Копиленко соҳа ва муҳит мавжудлиги ҳақидаги кўп ёки кам даражада идиоэтник ҳолатнинг намоён бўлишини фарқлайди. Идиоэтниклик намоён бўлиши мумкин бўлган соҳа турлари концептларни ажратишга ва концептуал тузилмаларни (фрейм, сценарий, скрипт ва бошқа) фаоллаштиришга имкон беради 156 . Эссе матнларини таҳлил этар эканмиз, қуйида келтирилган «Олам» - «Инсон» - «Инсон ва Олам» трихотомиясидаги концептосфера лавҳалари, мавзувий гуруҳларнинг рўйхатини лингвокультурологик нуқтаи назаридан ўрганиш мумкин: “Ҳаёт тарзи” концептосфераси: Уй концепти. Бу уй Жанггоҳдан унча узоқ эмас, ҳозирги Сағбон кўчасида. Кейинроқ эса Кўкалдош 154 Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. – Москва, 1997. 155 Караулов Ю.Н. Языковая личность: текст, словарь, образ мира. - Москва, 2006. 156 Копыленко М.М., Колчин С.А., Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка // Филологические науки 1998, № 2. - с. 109-114. 100 мадрасасида тўққиз ой яшаган ( С.Раҳмон. Тинч оқар дарё) . Мураккаб ихтиролар ўз номи билан мураккаб, оддийгина лой зуваладан тикланган уй лардаги токча, дарича ва тахмон деган нимарсалар ҳам ўз истиқоматчисининг бирон кор-ҳолига асқатарди. Масалан, тахмон га кўрпа- тўшак, кундалик эҳтиёж учун зарур сопол, чинни идишлар терилса, дарича ёзнинг авж жазирамасида очиб қўйилиб, хона ҳавосини тозалар, куз, қиш ойларида ташқи томондан сувалиб, токчасига майда-чуйда буюмлар териб қўйиларди (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Чунки, унинг “ Тупроқ кўчалар ”ида ҳар куни биз тенг-тўш болалар бир-биримизнинг қадам изларимизни ўлчаб оёқяланг юрар эдик (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима?). Кўз илғамас беқиёс адирлар, юксак тоғлар, сўқмоқлар, тупроқ кўчалар, айниқса, ёшлик чоғларингизда қалбингиздан жой олган бўлса, билингки, энди умр бўйи уларнинг ёди ҳам сизни тарк этмайди (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима?). Мисоллардаги “ Тупроқ кўчалар ”, лой зуваладан тикланган уй, токча, дарича, тахмон, мадраса каби концептлари фақат шарқ халқлари, жумладан, ўзбек миллатига хос. “Тупроқ кўчалар” бирикмасида тупроқ - е рнинг ковлаш, чопиш, ҳай- даш, эзилиш ва ш.к. натижасида ҳосил бўлган юмшоқ қисми, қатлами (ЎТИЛ. 4, 201), кўча - “ [ф. - шаҳар ёки қишлоқ ичидаги йўл] аҳоли яшайдиган жойларда йўловчилар ўтиб турадиган, транспорт қатнайдиган йўл” (ЎТИЛ. 2,553) денотат семасини ифодалайди . Миллий-маданий концепти сифатида т упроқ кўчалар метафорик эпитетли бирикма теран фалсафийлик, бетакрор бадиийлик бағишлаган. Чунки гарчи нутқимизда тупроқ кўча қўлланилади, аммо бунда муайян образлилик мужассам бўлиб, Шукур Холмирзаевнинг “Тупроқ кўчалар” ҳикоясидаги муаллифнинг соғинчи, ёшликни хотирлаш, оддийлик ва самимийлик рамзи, айни пайтда, “ризқинг тупроқда” ҳадиси, “ҳар кимсанинг кўнглини англаш, дарди-дунёсини тушуниш учун униб-ўсган ерини, камол топган тупроғини билиш керак”, деган ровийларнинг ибратли гапи, “одамлар асли тупроқдандир. У тупроқдан яратилган ва тағин тупроққа 101 – ўзлигига қайтиш муқаррар” деган Термизий фикрлари мужассам эканлигини таъкидловчи, кучайтирувчи лингвопоэтик воситага айланади ва миллий стериотип бўлиб, маҳаллий қадриятлар, анъаналарни ўзида ташийди. Уй концепти универсаллик табиатига эга бўлган ҳолда, миллий ўзига хос мазмунга ҳам эга. Маданият тараққиёти тилда ўз инъикосини топади. Шундай экан, тилда миллий ўзига хослик культурологик белгилар мутаносиблиги, семантик майдон ва гуруҳлар, тушунчанинг концептуаллашувида намоён бўлади. Уй лексемаси “яшаш учун мўлжалланган бино ичидаги ҳар бир хона; бирор оила ёки хонадон ўрнашган бино ва шу бинога таалуқли ер; ҳовли; оила; хонадон; бирор ижтимоий талабни қондиришга қаратилган муассаса сифатида изоҳланади (ЎТИЛ. 4, 271). Ушбу изоҳлардан маълум бўладики, авваламбор, уй тил белгисининг денотати яшаш учун мўлжалланган бино семасини, унинг коннотатив белгилари ижтимоий муассаса, оила, бойлик ва қудрат семаларини ифодалайди. Уй концептини бевосита номловчи ўзбек тили бирликлари: қўрғон, сарой, ўтов, чайла, чодир, капа, каталак, кулба. Уй концептини билвосита номловчи синекдоха шаклдиги лексемалар: девор , том, эшик, остона, чордевор 157 . Бундан ташқари, муайян миллат истиқомат килиб келаётган ижтимоий-иқтисодий, жуғрофий-ҳудудий ва иқлимий омиллар таъсирини кўрсатиб ўтиш жоиздир. Маълумки, мамлакатимизнинг асосан текислик ва чўллардан иборат кескин континентал иқлимли, жуғрофий ҳудудда жойлашганлиги, жазирама иссиқ, ёз билан қаҳратон қишни, алмашиниши, баҳор ва кузнинг шиддат билан келиши ва кетиши халқимизнинг феъл-атворида аниқлик ва лўндаликни, тўпорилиқ қайноқ меҳрини, қаттиққўллик ва интизомни таркиб топтиргандир. Мисолда келтирилган лой зуваладан тикланган уй одатий ўзбек халқининг бино қурилиш материалларига кўра лой ва пахсадан бўлиши ифодаланган. Бу билан муаллиф ўзбек менталитетига хос, ўзбек тилида мавжуд лой зувала , синч , пахса , хом ғишт , пишиқ ғишт каби тил бирликларини қўллайди. Лой 157 Нурмуҳаммедов Ю.Ш. Миллий-маданий дунёқарашнинг фразеологик сатҳ аспектидаги таҳлили: Филол.фан. бўйича фалс. д-ри (Phd) дисс . – Самарқанд, 2021. – Б.79. 102 зуваладан тикланган уй маданий стериотип сифатида инсоннинг уй ҳақидаги тасаввурларини қуйидаги лисоний бирликлардан акс эттиради: турли мураккаб ихтиролардан холи ўзбекнинг уйи. Лой ва сомон билан пардоз қилинган, лойнинг ва қишлоқнинг ҳиди анқиб турган уй. Бунақа уйлар фақат ўзбек этносида мавжуд. Шундай экан, ўзбек этносида асосий яшаш жойи уй ҳисобланиши, уйлар қурилиш услуби, фойдаланиладиган материалини англатувчи барча тил бирликлари, айнан, ўзбек миллий маданиятига урғу беради. Миллий дунёқараш, миллий одатлар, маданий қадриятларни тасвирлаш учун и жод жараёнида муаллиф ўз ҳис-туйғуларига мос келадиган ва уни тўғри ифодалай оладиган ҳар бир сўзнинг ичига кириб бориб, унинг мазмун- моҳиятини чуқур англаб етгандан кейингина матнга олиб киради. Худди шундай бошқа бир сўз билан боғлиқлик жиҳатларини излайди ва уларни ўзаро алоқага кириштиради. Шунинг учун ҳам эссе муаллифларининг меҳнати бадиий тафаккурнинг чексиз уммонларидан жавоҳир теришга қиёсланади. Мисоллардаги дарча [ф. - эшикча] 1 Илгари вақтларда дераза вазифасини ўтаган бир ёки қўш табақали эшикча. 2 Эшик ёки деворга ўрнатилган кичкина эшикча ёки дераза (ЎТИЛ. 1, 569). Тахмон – уй ёки айвон деворида: сандиқ ўрнатиб, устига ўрин-кўрпа йиғиб қўйиладиган токчасимон махсус жой (ЎТИЛ. 4, 13), токча - маҳаллий уйларда идиш- товоқ ва б. анжомлар қўйиш учун деворда квадрат ёки бошқа шаклда ишланган махсус жой (ЎТИЛ. 4, 13) семаларини англатади. Миллий-маданий код сифатида дарча, тахмон, токча фақат Шарқ мамлакатларида уй-жой қурилишида қўлланилади ва бошқа маданиятларда қурилишда бундай элементлардан фойдаланмайди. Шунингдек, авлодларимиз гўзалликка ошуфта ва мойил бўлганлиги боис, ҳар бир оила ўз ҳовлисини чиройли қилиб безаш, гарчи оддий бўлсада кўримли қилишга ҳаракат қилган. Уларнинг деворлари бўйлаб тўғри бурчакли ёки гумбаз шаклида бир неча тахмон, улар ўртасида эса токчалар қурилган. Уларга кўрпа-тўшаклар, уй-рўзғор 103 буюмлари жойлаштирилган. Эсседа мазкур тушунчалар миллийлик, оддийлик ва самимийликни намоён қилади. Лингвокультурологик нуқтаи назардан, мадраса миллий кодининг денотати [а. - мактаб, ўқув юрти; фандаги йўналиш, мактаб] 1.тар. Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида, шунингдек, чор Россиясининг кўпчилик мусулмонлар яшайдиган ҳудудларида диний олий ўқув юрти. 2. Ўзбекистон мусулмонлари идораси қошидаги диний мактаб (ЎТИЛ. 2,521) маъносини ифодалайди. Чунки дунё илм-у фани ва тамаддуни ривожига асосий туртки берган зиё масканлари–мадрасалар ислом дини ва маданиятининг ҳосиласи бўлиб, улар илк бора бизнинг юртимизда пайдо бўлган. Маълумки, мадрасалар Шарқ халқларининг маънавий-маърифий ривожланишига бениҳоя катта ҳисса қўшган. Мисолда қўлланилган мадраса концепти маълум бир маданий даврда дунё ҳақидаги билимларни, шунингдек кўникма ва малакаларни узатишнинг анъанавий барқарор усулидир. Рўзғор концепти . Масалан, тахмонга кўрпа-тўшак , кундалик эҳтиёж учун зарур сопол, чинни идишлар терилса, дарича ёзнинг авж жазирамасида очиб қўйилиб, хона ҳавосини тозалар, куз, қиш ойларида ташқи томондан сувалиб, токчасига майда-чуйда буюмлар териб қўйиларди (А.Абдиев. Китобга қайтиш). У пайтлар қишлоқда қудуқ суви истеъмол қилинар, қарийб ярим чақирим масофадан ташиб келингани боис исроф қилинмаслиги учун сув тўлдирилган челак дарвоза олдидаги қоровулхонада турарди (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Мисоллардаги кўрпа-тўшак , сопол, чинни идишлар, майда- чуйда буюмлар, қудуқ , челак, дарвоза “рўзғор” концептосферасига кирувчи маданий кодлар саналиб, ўзбекларнинг Мовароуннаҳр ва Хоразм ҳудудида, ҳамда уларга туташ минтақалардаги ўтроқ деҳқончилик ва ҳунармандчилик маданиятига эга халқ эканлигига, халқимизнинг она табиатга, ерга, сувга, ҳавога, оловга бўлган чексиз ҳурмати ва уларни эъзозлаш билан боғлиқ турфа хил урф-одат, маросимларига, анъанавий деҳқончилик ва ҳунармандчилик удумлари, кўп асрлик ислом шароитидан қатъий назар, 104 ўзбек халқининг турмуш-тарзида, урф-одатларида сақланиб келаётган сон- саноқсиз зардўштийлик элементларига урғу беради. Ҳаёт ташвиш-таҳликалари аро бешик бўлиб улғайтирган қадрдон гўшаларни унутгудек бўлсангиз, энди улар тушларингизда намоён бўлиб, гоҳ ҳазин, гоҳ дилхуш ҳис-туйғуларга сизни ғарқ этади (Ш.Бўтаев. Шукур, айт- чи, бу ҳаёт нима?). – Бешикда ётган гўдакларнинг осмондай тиниқ кўзларида, беғубор ва пок табассумида нима акс этган? – Тинчлик! – Оналарнинг алласида, ҳар кунги илтижосида, оталарнинг энг ёрқин орзу-тилакларида нима мужассам? – Тинчлик! – Боболарнинг дуосида, момоларнинг ўланида айтиладиган биринчи калом қандай сўз? – Тинчлик! (Ёшлик. 2011, №7.А.Ж ў раев). Мисоллардаги бешик лексемаси “чақалоқни белаб ва тебратиб ухлатиш учун тол ёки тут ёғочидан ясалган йўрға оёқли махсус мослама; тебратма беланчак” (ЎТИЛ. 1, 246) денотат маъносини ифодалайди. Аммо контекстда биринчи мисолдаги бешик метафора ҳосил қилиб эталон сифатида қўлланилиб, “қадрдон гўшаларни” бешикка қиёслаяпти. Бу билан бешикка “чақалоқлик даврида одамзод ҳеч нарсани ўйламай беғам яшаши”, “ҳаёт ташвишларидан энг ҳоли жой бешик” эканлигини таъкидловчи, кучайтирувчи лингвопоэтик воситага юкланяпти ва миллий эталон сифатида фақат ўзбек менталитети, миллий қадриятлар, анъаналарини ўзида мужассам этяпти. Иккинчи мисолдаги бешик “уй рўзғор” концептосферасида лакуна сифатида қўлланилиб, бунда денотат маъно сақланган бўлса-да, бошқа миллат ва элатларга хос бўлмаган предмет хусусида фикр билдирилмоқда. Ҳарбий аслаҳалар концепти . Эссе матнларида ҳарбий соҳага оид лексемалар ҳам мавжуд бўлиб, матннинг таъсирчан, образли бўлишини 105 таъминлаб берувчи лингвостилистик восита саналади. Масалан, Китоб муқовасидаги от суратини гўё тирикка, қанот чиқариб парвоз этиш тараддудида турганга, унга отланган, қўлига найза ушлаб, эгнига совут кийган, садоқ , ўқ-ёй, қилич таққан суворийни ёғийларига ҳайбат отаётганга менгзарди (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Мисоллардаги от , садоқ , ўқ-ёй, қилич, суворий, найза, совут каби концептлар миллий-маданий код сифатида лингвокультурологик юк ташийди. Чунки машҳур қадимги юнон тарихчиси Герадот (мил. ав. V аср) ёзиб қолдирган маълумотларга қараганда, кўчманчи массагетларнинг удуми ва турмуш тарзи, уларнинг ҳарбий қуроллари (камон-ёйи, найзаси, ойболтаси) олтиндан, қурол ва совутлари мисдан тайёрланган. Герадотнинг ёзишича, массагетлар ягона маъбуд қуёшга топиниб, отни қурбонлик қилганлар. Мазкур қарашлар ўзбек халқининг турмуш тарзи, маданияти ва анъаналарида ўз аксини топган. “Ҳайвонлар” концептосфераси. Уй ҳайвонлари концепти. Эссе матнларида ўзбек миллий маданияти, анъана ва урф-одатларининг ўзига хослиги билан боғлиқ зоонимлар ва зооним компонентли бирикмалар ҳам қўлланилади. Мазкур зоонимлар қадимдан Шарқ мамлакатларининг турли жойларида тотем ҳисобланган турли ҳайвонлар - айиқ, ёввойи эчки, сигир, буғу, от, бўри кабиларга топиниш орқали халқлар маданиятига сингиб борган. Ўрта Осиёда илон, буқа, қўй, от, туя, шер тотемлари кенг тарқалган. Буни биз қазилма ёдгорликлардан топилган амалий санъат буюмлари мисолида кузатишимиз мумкин 158 . Масалан, Ўзбекчилик, бирон киши тўйхонага қуруқ қўл билан келмайди, кимдир ҳўкиз, қўй-эчки етаклаган (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Ҳа қўзичоғим , бир кўриб кетай деб келгандим, айт-чи, сенга нима бўлди?.. - Шунга шунчами, юр, сени Ғиркўк отимга миндириб, китоблар мамлакатига олиб кетаман (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Мисолларда келтирилган ҳўкиз, қўй-эчки, қўзичоғим, от маданий код саналади. Ҳўкиз, қўй-эчки концептлари 158 Маданиятшунослик. Ўқув-услубий мажмуа.- Самарқанд, 2019. – Б.39. 106 денотат маъно сақланган ва фақат ўзбек менталитетида тўйга мол олиб бориш урф бўлган. Қўзичоғим концептининг луғатда қўзи - “ қўйнинг ёшига етмаган, тўрт- беш ойлик боласи; умуман, қўйнинг боласи (ЎТИЛ. 5,422) денотат маъноси келтирилган . Аммо мисолда қўзи – турош от, - чоқ – отнинг эркалаш, кичрайтириш қўшимчаси, - им эгалик қўшимчаси 1-шахс бирликдаги грамматик шакл орқали ясалиб, болаларни эркалатиб мурожаат этиш шакли сифатида қўлланилган. Ғиркўк отим – концепти мисолда мифологема сифатида “Гўрўғли” туркумига кирувчи достонлардаги қирқ қулоч қаноти бор, минг чақиримга бир зумда етадиган афсонавий от тимсолидир. От достон ва афсоналарда “от қаҳрамоннинг садоқатли йўлдоши, ҳамроҳи, ёрдамчиси” сифатида тасаввур қилинган. Мисолда ҳам шу жиҳатга урғу бериб, бугунги кунда китоб ўқимай қўйган, китоб билан ошно бўлмай қолган кишиларни Ғиркўк отига миндириб китоб ўқишга, китоб оламига қайтиб киришга даъват қилмоқчи муаллиф. Ёввойи ҳайвонлар концепти. Ўзбек тилида фаросатсиз ва фаҳмсиз, қўпол ва қўрс, шартаки ва қайсар, маккор ва айёр, очкўз ва баднафс одамларнинг шу иллатларга нисбат берувчи ўхшатишлар эвазига: қўй, сигир, эчки, тулки, илон, аждарҳо, юҳо, шайтон лингвомаданий қийматли метафорик номинативлари шаклланган 159 . Саидовнинг тулки , маккорлиги билан газетанинг кундалик саҳифаларида қўпол сиёсий хатолар кетиб турган ( Н.Боқий . Шукур аканинг боғи). Очкўз юҳога ўхшайсан. “Еб тўймаган, ялаб тўярмиди”, деган нақл борку халқимизда! (А.Жўраев. Шошаётган одам). Мисоллардаги тулки ўхшатиш эталони айёрлик, алдоқчилик, ёлғончилик, юҳо – очкўзлик, хасислик, ёвузлик рамзи сифатида қўлланган. Деярли турли лингвомаданиятларда мазкур ўхшатиш эталони бир хил маънода қўлланади. 159 Мамарахимова Ш. Ўзбек тилида метафораларнинг антропоцентрик тадқиқи: Филол.фан. докт. (DcS) диссер. – Самарқанд, 2020. – Б.72. 107 « Лайлак »да Бухорони беклар, амирлар, шайхлар, манғит давлати, булбуллар, товуслар ташлаб кетди, фақат лайлак қолди (С.Рахмон. Тинч оқар дарё). Лайлак лексемаси [ф. ёки а.] 1 Узун оёқли қушлар туркумига мансуб, тумшуғи ва оёғи узун, парлари ола (оқ ва қора аралаш) катта қуш (ЎТИЛ. 2, 484) маъносини ифодалайди. Эссе матнида лайлак теран фалсафийлик, бетакрор бадиийлик бағишлаган. Чунки бунда муайян образлилик мужассам бўлиб, Асқад Мухторнинг “Лайлак” шеърига урғу берилган. Лайлак бордию истиора тилидан, тимсоллар тилидан ўгирилса, моҳиятига кириб талқин этилса, ундан «Совет даврида Бухоро, яъниким ўзбек халқи ўз миллий давлатчилигидан («беклар, амирлар», «манғит давлати»), динидан («ислом, шайхлар, кабирлар»), санъату маданиятидан («булбуллар, «товуслар») жудо бўлди, унинг зиммасида фақат ғўза ва пахта («оёқлари ғўзага, қанотлари пахтага ўхшаган лайлак») машаққати қолди», демакки, «Ўзбекистон пахта хомашёси етиштириб берувчи мустамлака мамлакатга айланди» деган фикр уқилиши мумкин. Лекин давр сиёсати тақазоси билан айтиш ман этилган фикрларни мужассам эканлигини таъкидловчи, “бахт-саодат, вафодорлик, садоқат” маъноларини кучайтирувчи лингвопоэтик воситага айланади ва миллий рамз бўлиб, маҳаллий қадриятлар, анъаналарни ўзида ташийди. “Таом” концептосфераси . Унинг билими гадойнинг тўрвасидаги нонга ўхшаб бўлтак-сўлтак. Меҳмоннинг олдига қўйиб бўлмайди, дастурхонбоп эмас…(С.Рахмон. Тинч оқар дарё). Ўзбек кундалик турмуш тарзида нон энг муҳим озуқа ҳисобланади. Ўзбек менталитетида азалдан нонни ҳурмат қилади, ҳамма нарсадан афзал ва муқаддас билади. Қадимдан ота-боболар томонидан амал қилинган удумлар мавжуд: нонни четга олиб қўйиш, устидан ҳатламаслик, ушоғигача териб ейиш, ерга тушса, олиб тавоф қилиш, барча маросимларда нонни улуғлаш (нон синдириш, меҳмон олдига янги нон қўйиш ва меҳмонга нон олиб бориш, маракаларда улуғ кишиларга нон солиб белбоғча бериш). Шу сабабли нон билан боғлиқ мақоллар ҳам мавжуд: Кетмон чопдим — нон тишладим. 108 Меҳнатли нон — шакар // Меҳнатсиз нон — заҳар. Меҳнатнинг нони – мазали // Ўғрининг умри – азали. Мисолдаги нон архетипи ҳам ҳаёт, тирикчилик, ризқ-рўз, барака, тўкин-сочинлик рамзи сифатида қўлланган. “Шахснинг хусусиятлари” концептосфераси . (жисмоний, психофизиологик, психологик): Шахс концепти. Эссе матнларини таҳлил қилиш натижасида « аёл » концепти ўзбек менталитетининг лингвомаданий стериотипи сифатида гавдаланганлигига алоҳида эътибор берилган. Масалан, Негалигини айтайми? Сабаби оддий: аёл киши дейилганда биринчи навбатда калламизга келадиган атама бўлган - рўзғор ташвишидан, ошхона деган мангу, панжара ва деворлари қалин “турма”дан ва болаларнинг тарбиясидан ортиб адабиёт учун хизмат қилишнинг ўзи бўлмайди. Бу ҳолатда кимдир ўша аёлни тушунади, кимдир тушунмайди, кимдир уни ўлгунича ошхонага қамаб эшигини михлаб қўяди, кимдир иш жойида иш дейилганда тушуниладиган қоғозларга кўмиб ташлайди (Шерзод Ортиқов. Ташҳис: Алцгеймер, 4.12.2021). Ўз вақтида Англия ва Италиядаги юзлаб турли тоифадаги аёллар оқсоқ инглиз шоири Байроннинг тўшагида бир кеча тонг оттириш учун барча нарсага тайёр бўлишган. Руҳий ҳолати ҳавас қиларли даражада бўлмаган ва тириклигида мудом педофилликда гумон қилинган Достоевский олтмиш ёшида фоний дунёни тарк этганида, уни телбаларча севган беваси Анна Григорьевна бор йўғи ўттиз беш ёшни ҳатлаганди, холос. Станиславский каби буюк театр режиссёрининг назарига тушган ва Савва Морозов каби миллионер тадбиркорнинг кўнглидан жой олган Мария Андреева деган жозибали ва хушрўй актриса аёл йигирманчи аср бошланган бир пайтда, кўзларини чирт юмганча эри ва фарзандларини ташлаб, тўпори ва қўрс Максим Горькийнинг қучоғига ўзини отган. Исталган эркак орзуси бўлган йигирманчи асрнинг ноёб фотомодели Бриджит Бардонинг тепакал ва тўлачадан келган Пабло Пикассога ошиқлиги сарҳад билмаган. Иосиф Бродскийнинг Италиялик турмуш ўртоғи мафтункор Мария Соццани ҳар 109 қадамида ўзи кўкларга кўтарган яҳудий эридан ўттиз ёшга кичик бўлган (Шерзод Ортиқов. Истеъдод балоси. 2.11.2021). Қишлоқда бир куёв ҳомиладор хотинини уй ичига қамаб қўйибди. Келин жиноят қилгани йўқ. Фақат бетоблигини ёнидагиларга айтолмай, ўз онасига айтгани, онасига қўнғироқ қилгани учун, холос. Ахир, ўша жоҳил эр фарзанд дунёга келаётган вужуддаги оғриқларни ўзи сезмаган бўлса… Оиладаги темир интизомдан безиб, онасига ёрилган-да. Ҳатто шуни ҳам тушуна олмабди-ку! Қани энди, шунақа жоҳилларнинг ўзини ҳам қамаб қўядиган мардлар топилса! Негаки, у инсонни ҳис этишдек нозик туйғуларни танимайди. У фақат яшаш – моддий бойлик, шоҳона уй-жой, машиналар деб билади (М.Д. Гул сўқмоқлар. 6.01.2016). Мисолларни таҳлил натижасидан маълум бўлдики, муаллифлар публицистикасида мангу, панжара ва деворлари қалин “турма”, ўлгунича ошхонага қамаб эшигини михлаб қўймоқ, иш дейилганда тушуниладиган қоғозларга кўмиб ташламоқ, қамаб қўймоқ, жиноят қилгани йўқ каби бирикмалар орқали тил соҳиблари онгида «аёл» асира, жабрдийда гавдаланади ва унга нисбатан ачиниш ҳисси пайдо бўлади. Тўшагида бир кеча тонг оттириш учун, руҳий ҳолати ҳавас қиларли даражада бўлмаган, педофилликда гумон қилинган, телбаларча севган, ўттиз беш ёшни ҳатлаган, кўнглидан жой олган, кўзларини чирт юмганча, тўпори ва қўрс, қучоғига ўзини отган, тепакал ва тўлачадан келган, ошиқлиги сарҳад билмаган, кўкларга кўтарган каби бирикмалар орқали эса, «аёл» фоҳиша ва унга нисбатан нафратланиш ҳисси, жоҳил эр, фарзанд дунёга келаётган, вужуддаги оғриқлар, темир интизомдан безиб, онасига ёрилган, инсонни ҳис этиш, нозик туйғуларни танимайди, моддий бойлик, шоҳона уй-жой каби бирикмалар орқали эса, «аёл» она, турмуш ўртоқ ва унга нисбатан қайғуриш ҳисси «эркак» жоҳил ва унга нисбатан нафрат ҳисси пайдо бўлади. Иккинчи мисолдаги сўз ва бирикмалар инсон онгига салбий таъсир этади, учинчи мисолда эса гендер ҳолатни тасдиқловчи фалсафий фикрлар юзага келади. 110 “Маданият категорияси” концептосфераси (моддий, ижтимоий, маънавий): Урф-одат концепти. Ўзбекчилик, бирон киши тўйхонага қуруқ қўл билан келмайди, кимдир ҳўкиз, қўй-эчки етаклаган, кимдир чўнтагимизга беш-ўн сўм тиқиб кетаяпти, тўёна келтирмагани белини боғлаб хизмат қилаяпти, “ тўй бошлангунча эгасиники, бошлангандан сўнг элники”, деб бежизга айтишмайди-да. Тунги тўй давраси айни қизиган палла урингангина костюм-шим сира эгнидан тушмайдиган кекса ўқитувчи сўз олди (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Тўй концептида ўзбекларнинг бағрикенглик, саҳоватпешалик, ҳожатбарорлик каби хислатлари, халқимизнинг тўй-тантаналарга ўта ўчлиги, йиллар мобайнида йиғиб-териб элга тарқатишдан завқ-шавқ олиши, аза ва йўқлов маросимларини уюшган ҳолда ўтказиши ( кимдир ҳўкиз, қўй-эчки етаклаган, кимдир чўнтагимизга беш-ўн сўм тиқиб кетаяпти, тўёна келтирмагани белини боғлаб хизмат қилаяпти ), бола туғилишидан тортиб то мотам маросимларимизгача бўлган барча маросим ва урф-одатларимизда, кенг жамоатчилик ва маҳалла аҳлининг доимо бош-қош бўлиши каби удумларимиз мужассамлашган. Тўй концепти мазкур мисолларда оламнинг лисоний-концептуал манзарасининг бир қисми бўлиб, кичик ментал манзара, вазиятлар ҳақидаги турғунлашган миллий-маданий тасаввурлар ва уларнинг тилда акс этувчи шаклларини ўзида мужассамлаштирган. Маънавият концепти. Бола йирик-йирик ҳарфлар билан “ Гўрўғли ” деган битик битилган ушбу китобини бошқаларидан (отаси ўқитувчи эмасми, уйларида китоблар кўп, жуда кўп эди) яхши кўрар, дуч келган саҳифасини очиб ўқийверар… (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Қачонлардир инсон хоҳиш-иродаси сифатида эртагу достонларда ифодасини топган “ учар гилам ”лар, юзига қарасанг мағрибу-машриқ намоён бўладиган “ ойнаи жаҳон ”лар… бари-бариси аллақачон оддий ҳақиқатларга айланиб улгурди (А.Абдиев. Китобга қайтиш). Янги оҳанглар, назмдаги эски қолипларни синдирган ўзига хослик, мутлақо янгича бир шеърият бизни сеҳр этди, қалбларимизни тарбиялади. 111 Ўша давраларда машҳур бўлиб кетган “ Бойчечак ” шеъри – меҳр ва соғинчнинг тоза ва маъсум қиссаси ҳаммамизга яқин ва қадрдон бўлиб қолди (С.Саййид. Олис ишқ соғинчи ёхуд Ватан сурати). Мисоллардаги Гўрўғли, учар гилам, ойнаи жаҳон, Бойчечак мифологема саналиб, миллий ўзига хосликлар узоқ, тарихий даврдаги ижтимоий – иқтисодий, сиёсий жараёнлар, табиий географик ўрнашув, ўзаро этномаданий алоқалар, диний мансубликлар асосида қарор топган ва айнан мана шулар ҳамда халқнинг руҳий-психологик қарашлари негизида қадимий анъаналар, урф-одатлар ва маросимлар шаклланган. Гўрўғли - халқ оғзаки поэтик ижоди ёдгорлиги. Яқин ва Ўрта Шарқ, Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ халқлари орасида кенг тарқалган қаҳрамонлик эпоси, достонлар туркумининг бош қаҳрамони. У озодлик, адолат ва халқ бахт-саодати йўлида курашувчи баҳодир. Учар гилам – инсон қадим замонлардан буён табиат кучларининг моҳиятини англаш, уларни ўзига бўйсундириш, дунёда рўй бераётган воқеа- ҳодисаларни тушуниш, адолат, бахт-саодатни орзу қилган. Барча халқларнинг орзу-ниятлари аслида бир-бирига ҳамоҳанг бўлса-да, уларни ҳар бир халқ ўзича ифодалаган. Халқларнинг ана шу орзу-ниятлари ифодаси ўлароқ узоқ масофаларга тез бориш мақсадини амалга ошириш учун “учар гилам” ни орзу қилишган. Ойнаи жаҳон – халқларнинг узоқ масофаларда бўлаётган воқеа- ҳодисалардан бохабар бўлиш, ахборотларни зудлик билан етказиш мақсадини амалга ошириш учун “оёнаи жаҳон” ни орзу қилишган. Бойчечак – мавсумий-маросим қўшиғи. Туркий халқларда қадим замонлардан катталар, кейинчалик болалар томонидан куйлаб келинган. Болалар эрта баҳорда дала ва боғлардан бойчечаклар териб, ундан гулдасталар ясаганлар, тол навдаларидан чамбарлар қилиб, бошларига кийганлар ҳамда гулдасталар кўтарган ҳолда уйма-уй юриб, "Бойчечак" қўшиғини айтганлар, уй эгаларига гуллар улашганлар. Болалардан бири 112 асосий тўртликларни куйлаган, қолганлари нақаротни жўр бўлиб ижро этишган. Шу тариқа уй эгаларидан совға-саломлар олишган. Ўзбек лингвомаданиятида мазкур мифологемалар интертекстуал матн яратишда восита бўлиб, қадимий анъаналар, урф-одатлар ва маросимлар билан боғлик ассоциацияларни ҳосил қилган. Умуминсоний қадриятлар концепти. Миллий менталитет стериотипи « оила » сўзи умуминсоний қадриятлар тизимида ўз ўрнига эга ва ушбу у « ота – она »га меҳр-муҳаббатли бўлиш, оилада фарзанд тарбияси ва ҳ.к. назарда тутилади. Ўзбек менталитетига хос бўлган “қариндошлар”, “ қўшничилик ” ўзаро ёрдам, инсонийлик, ҳамжихат ва ҳамкор бўлиш каби ноёб умуминсоний қадриятларни ҳам киритиш мумкин. Масалан, “Оила” деб номланган сирли-синоатли китобнинг энг гўзал саҳифалари бир ёнда қолиб, қандайдир китобни варақлаб ўтирган ҳалиги одамнинг тунд қиёфасига бир қаранг… Ким у? Сизми, бошқа бировми? Балки, мендирман. Нима бўлганда ҳам бизмиз, ўзимиз! Бирров болаларимизнинг кўзига қарайлик, қалбига қулоқ тутайлик, ота бўлиб! Қишлоққа кетаяпман. Ота-онамни олдига бораман, болаларимни бағримга босиб, бир далаларни кезаман (Бекзод Қобул. Ота бўлиб…). Мисоллардаги оила, сирли-синоатли китоб, гўзал саҳифалар, варақлаб ўтирган, одамнинг тунд қиёфаси, у, сиз, мен, биз, ўзимиз, болаларимиз, кўзига қарайлик, қалбига қулоқ тутайлик, ота, ота-она, бағримга босиб каби сўз ва бирикмалар ўқувчига болаларга эътиборли бўлиш, уларни севиш, уларга вақт ажратиш, кўнглига қулоқ солиш зарурлиги ҳақидаги насиҳатни етказади. Боламнинг куйлагини олиб, беихтиёр ҳидладим. Эндигина тўрт ёшга тўлган, кўзлари ёниб турган полопоним эсимга тушди. Кечқурун секингина пинжимга суқиладиган, ўқиётган китобимга ажабланиб қараганча, шу ётишда ухлаб қоладиган боламни ўйладим (Бекзод Қобул. Ота бўлиб). Мисолдаги болам, куйлак, ҳидламоқ, тўрт ёш, кўзлари ёнмоқ, полопоним, эсимга тушди, пинжимга суқиладиган, ажабланиб қараган, ухлаб қоладиган 113 каби сўз ва бирикмалар ўқувчи хотираларини янгилайди, қаҳрамон ҳолатига тушиб ўз кечинмаларини ўтказади. Ватан концепти нинг қамрови ниҳоятда кенг. Ўзбек қадриятида Ватанга садоқат ва муҳаббат энг олий қадрият даражасига кўтарилган. Масалан, Бу Ватан шеърларда тилга киради, шоирга «Болам… Юрак билан кўксинг безадим” дейди. Бундан-да гўзалроқ саодат борми дунёда! “Юрагимга сиғмади соғинч. Бўлмайин деб ҳижронда вайрон. Энди куйлай бошладим нотинч: – Бойсун! Бойсун! Бойсун! Бойсунжон!..” Мазкур шеър устоз адибимиз Шукур Холмирзаевга бағишланган. Уни тинглаётиб, Шукур аканинг кўзларига ёш қалққанларига неча бор гувоҳ бўлганмиз. Шоир бу мавзуни насрий асарларида ҳам давом эттириб, «Узоқ хайрлашувлар” номли гўзал эссесида адиб билан Ватаннинг дардли ва жозиб суратини яратади ( Сирожиддин Саййид. Олис ишқ соғинчи ёхуд Ватан сурати. 2010) . Мисолдаги биргина Бойсун! Бойсунжон! «Ватан» концептига урғу беради. Ўқувчининг ватан сарҳадларида айланишга мажбур қилади. Меҳмондўстлик концепти ў збек миллати учун меҳмондўстлик умуминсоний қадриятлардан бири ҳисобланади. Маълумки, қадимдан барча Шарқ халқларида бўлгани каби ўзбек миллатида ҳам меҳмондўстлик муҳим ҳаётий қадрият ҳисобланади. “Шарқона меҳмондўстлик таомилига кўра” деган қанотли иборани тез-тез нутқда учратиш мумкин. Меҳмондўстлик – бу, биринчи навбатда, эзгулик ва ўзаро ҳурмат деганидир. Ўзбекистон халқи айнан мана шундай шарқона ҳаётнинг бебаҳо урф-одатлари билан шуҳрат қозониб келган, десак муболаға бўлмайди. Масалан, Яқинда Бойсунда бўлиб қайтдим…- мен томонга илкис қараб қўйиб, - сиз анави саволларингизни ташлаб кетганингиздан кейин, - дея давом этди, - тепаликнинг қир учида бир гужум бўлар эди, болалигимизда шу гужум остида ўйнар эдик, - Шукур ака хўрсиниб қўйгач, негадир менга уқдирмоқчи бўлаётгандек қаттиқроқ товушда яна улай кетди, - шу-у борганимда ҳам улфатчилиг-у меҳмондорчиликлардан қочиб ўша гужумни қидириб кетдим…Анча қарибди… Ёлғиз ўзим эдим. Қушлар ҳамон илгаригидек сайраб турипти. 114 Сигарет тутатиб, гужум остида ўтираверибман, ён-атрофимдан чуғур-чуғур болаликдаги овоз-шовқинлар келиб тургандек бўлди. Кун пешиндан оғаётганда борган эдим, ҳамон чекиб ўтираверибман, кеч кирибди, қуёш ботиб қоронғилик чўкибди, мен эса ҳамон ўтираверибман…Бир маҳал жунжикиб кетиб мундо-оқ ўзимга келиб қарасам, ҳаммаёқ қоп-қоронғи… Беихтиёр осмонга қарадим: юлдузлар ғуж-ғуж, шу қадар яқин…билмай қолибман, кўзимдан ёш оқиб турган экан… ( Шойим Бўтаев. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима? ). Мисолларда қўлланган ҳар бир сўз, ҳар бир бирикма қайсидир концептнинг мазмунини ўзида ташийди. Бинобарин, биринчидан, тилда маълум даврда қўлланилган ва бугунги кунда истеъмолдан чиқиб кетган ёки қўлланиш доираси чегараланиб қолган, яъни ўзбек миллий тили лексикасини ўрганиш учун эссе матни асосий манба ҳисобланади. Бундай луғавий воситаларни ўрганишдан асосий мақсад, амалдаги тилнинг муайян даврида қўлланилган сўзларнинг маъноларини кузатиш. Иккинчидан, эссе матни сўз ва грамматик шаклларнинг қўлланилиши учун эркин бўлганлиги сабабли унда адабий тилда мавжуд бўлмаган унсурларни қўллаш маълум луғавий- услубий вазифаларни бажаради. Учинчидан, бундай луғавий бирликларни ўрганиш бугунимиз, тарихимизни билиб олиш имкониятини беради. Тинчлик концепти. Масалан, – Бешикда ётган гўдакларнинг осмондай тиниқ кўзларида, беғубор ва пок табассумида нима акс этган? – Тинчлик ! – Оналарнинг алласида, ҳар кунги илтижосида, оталарнинг энг ёрқин орзу-тилакларида нима мужассам? – Тинчлик! – Боболарнинг дуосида, момоларнинг ўланида айтиладиган биринчи калом қандай сўз? – Тинчлик! (Ёшлик. А.Ж ў раев). 115 Мазкур мисолда бугун дунё бўйлаб жуда кўплаб мамлакатларда тинч- тотув ҳаёт орзуга айланаётган вақтда бизнинг ўзбек халқимиз осойишта ҳаёт кечираётганини муаллиф сўроқ гаплар ёрдамида изоҳлаган. Инсон ва тинчлик сўзи ҳаво билан сувдек эгизак. Чунки инсон ҳамиша тинчликка ташна бўлиб, ҳар куни тинчликни соғиниб яшайди, мудом тинчлик осмонидан нафас олишга интилади. Ҳар тонг тинчлик билан уйғонишни истайди. У қуёшга талпингандай тинчликка талпинади. Тинчликни ота-онасидай, фарзандидай, жигаргўшасидай яхши кўради. Тинчлик инсоннинг жони-жаҳонидир, борлиғи ва ҳаётидир. Шу боис у ҳамиша тинчликка таъзим қилишни муқаддас бурчи, деб билади. Тинчлик пойига бош эгади. Тинчликни бошига тож қилади (Ёшлик. А.Жураев) . Тинчлик концепти зўравонлик, зиддият ёки шу зиддиятдан қўрқув йўқ осойишта ҳолатга айтилади. Тинчлик индивидуал шахслар ёки бутунбошли мамлакат ва халқлар орасида бўлиши мумкин. Халқаро муносабатларда тинчлик атамаси остида уруш йўқлиги тушунилади. Мазкур концепт орқали ўзбек кишиларининг миллий психологияси ва миллий турмуш тарзи тасвирининг ҳаққоний ва таъсирчан бўлишига хизмат қилган. Эссе матнида шундай бирликлар борки, улар ўзбек кишилари турмушига хос бўлган манзараларни ўқувчи кўз ўнгида гавдалантиришга хизмат қилган. “Вақт категорияси” концептосфераси : Дақиқалар, лаҳзалар, кунлар, ойлар шошиб ўтмоқда. Йиллар ҳам пойгачилар мисол шошаётир. Худди тоб солинган соат милларидай тез ўтаётир. Гўё буларнинг барчасини вақт кушандаси ютиб юбораётгандай. Ҳой, чопиб кетаётган одам, бир лаҳза тўхта, нафас ростла, атрофингга боқ (А.Жўраев. Шошаётган одам). Вақт кушандаси аслида эса бу каби валентлиги бир-бирига тўғри келмайдиган сўзларнинг маъно оламига чуқур кириб бориш, улардаги энг нозик, бошқалар илғай олмаган маъно буёғини топиш, худди шу жараённи икки сўз билан ҳам олиб бориш ва бу бирликларни ўзаро боғлаб, улардан бутунлай янги бир маъно келтириб чиқариш, уларни бадиий матннинг энг зарур образли воситасига айлантириш – мана шуларнинг ўзи фақатгина 116 бадииятда юзага келадиган мураккаб ижодий жараёндир. Ана шу жараён туфайли тил бирликлари актуаллашади, фавқулодда поэтик мазмун касб этади. Ижодкорнинг бу сўзларни қўллашдаги иккинчи ҳолат – уни микроматн таркибида дистант ҳолатда фойдаланишдир. Бу ҳам ифодани руҳий зиддиятлар оламида кучайтиришнинг ишончли усулларидан бири. Ўлим концепти. Мен яна меҳнат қилишим керак. Ҳалол пул топишим керак. Ўлимлик қилишим керак…Ундан кейин ўлсам, бошқа гап…” (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима?). “Макон категорияси” концептосфераси: Табиат концепти. Кўклам эндигина кенгликларга муаттар бўйларини таратаётган дамлар ёдингиздами? Тонг пайти илк гиёҳлар ниш урган қирлар, адирлар, уйғонаётган далалар шабнамларга чўмилади ва бу шабнамлар ҳовурга айланиб, қуёшнинг соғинтирган шуълаларини оқликка чулғайди. Тутаб ётган исириқ тутунлари янглиғ бу ҳовур тоғ этак ларига тўшалган оқ туманларга қўшилиб, қор босган тоғларга, ложувард уфқларга янада ажиб бокиралик ато этади. Кўнгил кўклам тонгининг оқ нурлари оғушидаги масту мустағриқ тоғлар остонасига талпинади (М.Мирзо. Армон). Бу китоб саҳифаларида тасвирланаётган воқеа-ҳодисаларни мактаб партасида эмас, қандайдир тепаликларга чиқволиб, боғ-роғлар қўйнида, дарахтлар остида, шувоқ ҳиди анқиган даштлар бағрида чулдираган турғайлар навосига қулоқ тутган ҳолда мутолаа қилиш керакдек туюлган, йўқса, увол бўлиб қоладигандек эди (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима?). Йўл концепти . Худо асрасин , гавжум чорраҳада , катта-кичик машиналар сувдай оқаётган тиғиз кўчаларда шошасан. Айт, яна қаёққа шошасан? (А.Жўраев. Шошаётган одам). Умуман олганда, эссе матнларида ўтмиш, бугун, келажак муштарак ва яхлит идрок этганлиги, бугунги илмий, глобал муаммоларнинг илдизлари ва ечими масаласида ўзига хос қарашлари бўлганлиги, шунингдек, давр билан ҳамоҳанг қадам ташлаётганлиги сабабли адиблар ижодида ҳар бир концепт ўзига хос публицистик мақсад ифодаси сифатда ўрни билан адабий тил 117 меъёрларига мувофиқ равишда қўлланган. 3.2. Эссе матнларида к ў лланилган прецедент бирликлар Тил маданият кўзгуси сифатида реал ҳаётни, инсониятни, унинг ҳаётини ўраб турган жами мавжудликни акс эттирибгина қолмасдан, тил орқали миллат ўзлигини англайди, бу англаш менталитети, миллий характери, турмуш тарзи, анъаналари, урф-одати, ахлоқий нормалари, қадр- қиммати, менталлиги билан узвийликда кечади. Маданият тушунчалар системаси экан, муайян халқнинг ҳаёт образи миллий характер сифатида кенг этнографик мазмун касб этади. Тил ва маданиятнинг ўзаро яқинлиги ва алоқадорлиги уларни ягона методологик асосда ўрганиш имконини беради. Тил – маданият кўзгуси, реал ҳаётни, инсониятни, унинг ҳаётини ўраб турган жами мавжудликни акс эттирибгина қолмасдан, тил орқали миллат ўзлигини англайди, бу англаш менталитети, миллий характери, турмуш тарзи, анъаналари, урф-одати, ахлоқий нормалари, қадр-қиммати билан узвийликда кечади. Бир вақтнинг ўзида тил ойнаси орқали инсоннинг ҳаёт тарзи, феъл- атвори, бошқалар билан муносабати, муомала маданияти, хулқи акс этади. Ушбу омиллар кўп ўринларда миллий-маданий дунёқарашга асосланган метафорик тарзда воқеланади, миллий-маданий бирлик тил ойнасида ҳар бир инсоннинг фикрлаш тарзи, хаёлоти, хатти-ҳаракатлари билан бирлашиб кетган бўлади. Шу нуқтаи назардан, лингвокулътурологиядаги матн билан боғлиқ яна бир ҳодиса бу - прецедент матн масаласидир. Тадқиқотчи О.Е.Артёмованинг сўзлари билан айтганда, прецедент жанрлар - маданий ахборотнинг “аккумулятори”дир 160 3 . Тадқиқотчи яна шундай ёзади: “Прецедент феноменлар халқ маънавий ҳаётининг тилдаги ифодаси экан, шу нарсани муҳим хулоса сифатида айтиш лозимки, бундай ҳодисаларнинг, шу жумладан, прецедентларнинг таҳлили у ёки бу лингвомаданий 160 Артёмова О.Е. Лингвокультурная специфика текстов прецедентного жанра "ли мерик" (на материале английского языка): Дисс... канд. филол. наук. - Уфа, 2004. - С. 24. 118 ҳамжамиятнинг стереотип маданий сценарийларини аникдаш имконини беради 161 ”. Е.A.Нахимова прецедент феноменларни халқнинг миллий онгида сақланувчи тизим сифатида баҳолайди 162 . Прецедент бирликлар ҳақидаги назария тилшуносликда прецедент ҳодисалар тушунчасининг пайдо бўлишига сабаб бўлган. “Прецедент ҳодисалар миллий маркерланган ҳодисалар ҳисобланади: бундай ҳодисалар ортида турувчи концептлар лингвомаданий ҳамжамиятнинг барча вакилларига уларни пре цедент сифатида англаш имкониятини беради. Бунда маънонинг марказий унсурлари барча тил эгалари учун умумий характер касб этади 163 ». Рус тилшунослигида муайян тил эгаларига яхши таниш бўлган ва уларнинг лисоний хотирасида сақланадиган, нутқий фаолиятда қайта-қайта мурожаат қилинадиган шахс номлари, барқарор сўз бирикмалари, жумлалар ҳамда матнлар прецедент бирликлар сифатида қайд этилади 164 . Рус тилшунослигидаги прецедент бирликлар тадқиқ этилган ишларда Инжил матнлари, мифлар, халқ қўшиқлари, эртаклар, латифалар, мақол, турғун ўхшатишлар, фразеологизм ҳамда машҳур шахслар номи прецедент бирлик сифатида қайд этилади. Шунга кўра бундай бирликларнинг прецедент номлар, прецедент жумлалар, прецедент матнлар каби турлари ажратилади 165 . Н.Пего-Гро интертекстуалликка бағишланган тадқиқотида прецедент бирликларни қўлланиш нуқтаи назардан тўртга бўлади: 1. Цитата; 2. Референция. 3. Қўштирноқсиз кўчирма. 4. Aллюзия 166 . 161 Артёмова О.Е. Кўрсатилган диссертация. - Б. 24. 162 Нахимова Е.А. Прецедентные имена в массовой коммуникации // httpwwwphilology / ru / linguistics 2 / narhimova 07 htm . 163 Банникова С.В. Прецедентность как лингвокультурный феномен (на материа ле английских и русских текстов): Дисс. ... канд. филол. наук. - Тамбов, 2004. 164 Красных В.В. Система прецедентных феноменов в контексте современных исследований / Язык, сознание, коммуникация: Сб. статей. – М.: Филология, 1997. Вып. 2. – С. 5-12; Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М.: Наука, 1987; Маслова В. Лингвокультурология: Учеб. пособие. – М.: Academia , 2001. – 208 с. 165 Красных В.В. Система прецедентных феноменов в контексте современных исследований / Язык, сознание, коммуникация: Сб. статей. – М.: Филология, 1997. Вып. 2. – С. 5-12. 166 Пьего-Гро Н. Введение в теорию интертекстуальности. – М.: ЛКИ, 2008. – 240 с. 119 Цитата – [лот. citatum < citare — чақирмоқ, даъват қилмоқ; номламоқ]. Бирор матндан, адабий, мусиқавий ва ш.к. асардан айнан кўчирилган парча; иқтибос 167 . Лингвокультурологияга оид адабиётларда цитата бирликлар қўштирноққа олиб ёзилади ва ҳавола берилади. Референция – бу актуаллаштирилган (нутқга киритилган) номлар, номинал иборалар (номинал гуруҳлар) ёки уларнинг эквивалентларининг воқелик объектларига муносабати. Референция учта асосий омил билан белгиланади: синтактик, мантиқий-семантик ва прагматик. Қўштирноқсиз кўчирма – бирор матндан, адабий, мусиқавий ва ш.к. асардан ўзлаштирилган парча . Бунда олинган парча қўштирноққа олинмайди ва муаллиф томонидан матнга ўзгартиришлар киритилади. Aллюзия – (лот. allusio -ҳазил, ишора сўзидан) – бадиий адабиётда ва нотиқлик санъатида тарихий воқеа ёки машҳур асарларга ишора қилишдан иборат стилистик фигуралардан иборат 168 . Демак, прецедент номлар, прецедент жумлалар, прецедент матнлар асар муаллифи томонидан цитата, референция, қўштирноқсиз кўчирма гап ёки aллюзия шаклида қўлланади. Шу сабабли ҳам прецедентлик интертекстуаллик тушунчаси билан боғлиқ, аниқроғи, унинг ичига кирувчи ҳодисадир. Бадиий матннинг лингвопоэтик хусусиятларини тадқиқ этган М.Йўлдошев интертекстуалликни шундай таърифлайди: “Муайян бадиий матн таркибида ўзга матнларга дахлдор унсурларнинг мавжудлиги шу матннинг интертекстуаллигидир” 169 . Aйрим тадқиқотларда прецедентлик интертекстуалликнинг бир тури сифатида қайд э тилган 170 . Биз ҳам ушбу фикрни маъқуллаймиз. Прецедентлик интертекстуалликнинг намоён бўлиш шаклларидан бири бўлиб, тил эгаларининг асосий қатламига яхши таниш эканлиги, нутқда 167 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. . 4-том. – Тошкент, 2007. -Б.467. 168 Ҳатамов Н., Саримсоқов Б. Aдабиёшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1979. – Б. 27. 169 Юлдашев М.М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол. фан. д-ри... дис. – Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2009. – Б.316. 170 Орлова Н.М. Библейский текст – как прецедентный феномен: Автореф. дис. … д-ра филол. наук. – Саратов, 2010. – С. 51. 120 қайта-қайта қўлланиши билан характерланади. Эссе бадиий-публицистик жанр бўлганлиги учун ҳам унда бадиий услубга хос лисоний бирликлардан кенг фойдаланилади. Публицистиканинг талабига асосланган ҳолда эса оммабоп, газетхонга тушунарли бўлган тил унсурларига ҳам мурожаат қилинади. Прецедент бирликлар ичида прецедент номлар алоҳида ўрин тутади. В.A.Маслованинг фикрига кўра, муайян миллат вакилларига яхши таниш бўлган матнлар ёки воқеалар билан боғлиқ бўлган шахс номлари прецедент номлар бўла олади. Масалан: Обломов, Тарас Булба каби 171 . Қуйидаги эссе матнида ҳам машҳур шахс билан боғлиқ воқеага ишора қилинганлигини кўриш мумкин: Булар билан боғлиқ афсоналар бизлар тарғиб қилган кўпхудоликнинг бир қисми бўлган. Эндиликда инсоният яккахудолик доирасида умр кечиряпти. Аммо башар болалари орасида ҳозир ҳам Прометей, Орфей, Сизиф, Нарцисс,Сфинкс, Тантал лар йўқ эмаслигига ким кафолат беради? Яккахудоликка ўтгач, улар яхши амалларга кўпроқ майл билдириб, ёмонларидан буткул кўнгил уздими? Ўзи орзу қилган камолотга — аъло одам рутбасига эришдими? Уларга ўткир тафаккури ва мушфиқ юраги билан кўмак илинган, саодати учун элтадиган тўғри йўлни кўрсатган, номлари бошқа бўлган Прометейлар – Исо масиҳ, Мадиналик Муҳаммад, Жордано Бруно, Мансур Халлож, Жан Жак Руссо, Робеспьер кабиларни улар ўз қўллари билан чормихга тортишди, чўлу биёбонга бадарға қилишди, ловуллаб турган гулханда ёқишди, дорга осишди, жиннихонага тиқишди, гильотинада бошларини кесишди. Наполеон, Гитлер, Сталин каби Нарцисс нинг даҳшатли қиёфадошлари ва клонлари ўз шахсларига бўлган жунунваш муҳаббатлари ортидан миллионлаб одамлар ёстиғини қуритишди ( Ш.Ортиқов. Мифологик эпатаж). 171 Маслова В.А.Лингвокультурология. –М.: Academia , 2001. – С. 53. 121 Мисоллардаги прецедент номлар - Прометей (кишиларни олов билан таъминлаган) , Орфей (ўз севгиси учун курашган, эр-хотин ўртасидаги муҳаббат ришталарини тарғибот қилган) , Сизиф (шамол маъбуди) , Нарцисс (башорат қилгани учун жазоланган) , Сфинкс (қанотли ярим аёл, ярим шер сифатидаги ичидагини ҳеч кимга айтмайдиган сирли жонзот) , Тантал (очлик ва сувсизликни енгувчи маъбуд, азоб-уқубатга маҳкум этилган ва азоб- уқубат рамзи) , Исо масиҳ (хақни сўзлаб, ўз дини тарғиб этгани учун чор мих қилинган пайғамбар) , Мадиналик Муҳаммад ( Қуръонни нозил қилган), Жордано Бруно (“Ўтда ёқмоқлик - инкор этмаслик эмас” ғоясининг тарғиботчиси) , Мансур Халлож (“Мен хақ (худо) ман („Ana-l-haqq“), менинг ўзлигим – худонинг ўзлигидир” фикрини илгари сурган ва ваҳдати-вужуд таълимотига асос солган) , Жан Жак Руссо (француз файласуфи, ёзувчиси ва бастакори. Одамлар орасида тенгсизлик, болаларнинг мустақил фикрлаш кераклиги ҳақидаги ғояни илгари сурган) , Робеспьер (Қирол қатл этилишидан олдин, 1792 йилнинг сентябрь ойида Франция тарихда илк бор республика деб эълон қилинди. Республиканинг энг кўзга кўринган арбоби. Робеспьер ҳукмронлиги йиллари Франция тарихига «катта террор» номи билан кирган), Наполеон (Француз инқилоби урушларида машҳурликка эришган француз қўмондони, сиёсий етакчи) , Гитлер (миллий-социалистик немис ишчилар партиясининг етакчиси (фьюрер), рейхсканцлер, Иккинчи жаҳон уруши даврида бош қўмондон) , Сталин (Совет иттифоқи коммунистик партияси Бош котиби) кабилар ҳар бири ўз ғояси ва дунёқарашини амалга ошириш учун ҳеч қандай тўсиқларга эътибор бермай уларни енгиб ўтишган. Мазкур прецедент номлар аллюзия ҳосил қилиб, эссе матнларида стилистик фигура ҳосил қилган ва матн таъсирчанлигини оширган. Aйтиш жоизки, бу ҳодиса мумтоз адабиётимиздаги талмеҳ санъати – машҳур шахслар номини келтириш орқали бирор воқеага ишора қилиш ҳодисасига жуда ўхшайди. Прецедент номлар юзага келиш мотивига кўра турлича бўлади. Улар бадиий матнлар, диний матнлар, машҳур ва қизиқ воқеалар, афсона, ривоят, 122 эртак, латифа, қўшиқ, кинофильмлар билан боғлиқ бўлиши мумкин. Масалан: Лайли, Мажнун, Хизр, Насриддин A фанди, Шум бола, Қоработир, Тоҳир-Зуҳра, Сотти каби номлар ўзбеклар орасида машҳур ҳисобланади. Биринчи галда каттакон афиша тайёрланади. Каттакон. Хўжа Насриддинга қандай балиқ тутдингиз деса, қулочини кенг ёзиб “мана бундай” дейди-ку ошириб-тошириб, муболаға қилиб, худди ана шундай ҳажмда бўлади афиша ( Ш.Ортиқов. “Годони кутиб” бизда саҳналаштирилса… ). Чунки бу ақлли, донишманд даҳоларнинг афандиликлари ҳам кўп эди (У.Азим. Карвон йўли). Ономастик метафора мақомида қўлланган бирликлардан бири Насриддин Афанди номидир. Хожа Насриддин мусулмон Шарқи, Ўрта ер денгизи ва Болқон халқларининг фольклор қаҳрамони, қисқа юмористик ва сатирик миниатюра ва латифалар, баъзан эса маиший эртаклар қаҳрамони. Шу сабабли, мисолларда келтирилган прецедент ном – Афандига урғу берилиб, унинг қилиқлари, сатирик ва юмористик воқеалари кўз олдимизда гавдаланади. Прецедент номлар муайян миллат вакилларининг миллий менталитети билан боғлиқ бўлиши билан бирга глобал характерда ҳам бўлиши мумкин. Жумладан, ўзбек ўқувчиси Напоалеон, Колумб, Буратино, Чарли Чаплин, Отелло, Дон Жуан, Робинзон Крузо, Жеки Чан, жаноб Бин каби номлар иштирок этган эссе матнлари мазмунини ҳеч бир қийинчиликсиз қабул қилаверади. Унинг наздида Дон Кихот - кумири, мушкетёрлар - тутинган оғалари, Чингачкук - чинакам дўсти эди. У ўзини Дон Кихотд ек самимий, мушкетёрлар каби мардона тутар, садоқатда Чингачкукдан ўрнак олишга интиларди ( Ш.Ортиқов. Мен гулбашакарни яхши кўраман ). Отелло нинг Дездемонага ўқталиб, овозининг борича “ рўмолча қани ”, деб бақириши ва спектакль кульминациясида икки қўли билан уни бўғиб ўлдириши мени ақлдан оздиришига сал қолганди ( Ш.Ортиқов. Шекспир, отелло ва рўмолча ). 123 Прецедент бирликлар ичида прецедент жумлалар алоҳида ўрин тутади. Прецедент бирликлар ҳисобланувчи прецедент жумлалар ҳам тил эгалари лисоний хотирасида сақланувчи бирликлар бўлиб, уларга барқарор бирикмалар (фразеологизм, турғун ўхшатиш ва метафоралар, нутқий этикетлар, мақол ва ҳадислар) киради. Aйрим ишларда прецедент жумлалар қанотли сўзлар, логоэпистемалар деб ҳам юритилган 172 . Қуйидаги эссе матнларга эътибор беринг: Шарҳловчи уларни бир-бирларига тўп ошириб, тезкор ҳаракатланишларини ва ҳужумдаги ўйинлари тезлигини шарҳлаб улгурмасди. Мени эса телевизор қаршисида ўтириб, кўзларим тиниб кетар ва ҳар сафар у бақириб-чақириб, пафос билан “қизил иблислар ҳужумга ўтишди” деса юрагим орқасига тортиб кетарди. “Манчестер юнайтед” футбол клубининг норасмий номи шундай эди: қизил иблислар. Ғалати ном, шундай эмасми? ( Ш.Ортиқов. Қизил иблислар ёхуд геноцид қайғуси). Мисолдаги “қизил иблислар ҳужумга ўтишди” прецедент жумласи цитата шаклида бўлиб, жумладан англашилган маънода халқ орасида «Манчестер юнайтед» футбол клуби аъзоларининг лақабига урғу берилади. Шукур Холмирзаев ўзи севган адиблардан бири Эрнст Хемингуэйнинг “Инсонни енгиб бўлмайди” деган сўзларини бот-бот такрорлаб тургувчи эди. Миллати, ирқи ва ҳаттоки динидан қатъий назар, инсон мустаҳкам ҳилқат сифатида ҳар иккала Устанинг ижодида турли кўринишларда намоён бўлар эди... Шукур Холмирзаев Ғафур Ғуломнинг “Қуёш-ку фалакда кезиб юрибди…” деган машҳур сатрини сарлавҳага чиқариб ажойиб бир ҳикоя ёзган эди. Бир маҳаллар, ҳали матбуот юзини кўрмасдан аввал менга ҳикоя сюжетини сўзлаб бериб, шунақа ном қўймоқчи эканлигини айтувди… (Ш.Бўтаев. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима?). Прецедент номларнинг бадиий матндаги муҳим психолингвистик хусусияти шундан иборатки, улар матн ўқувчиси онгида номатний маъно, яъни матнга доир, лекин унинг вербал 172 Арбузова В.Ю. Прецедентность в русском языке как лингвистический и культурный феномен на материале научных и эпистолярных текстов: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Елец: Елецский гос. ун-т, 2007. – С. 8; Канаева Е.Н. Текстовые функции логоэпистемы: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – М., 2007. – С. 4. 124 тузилишига кирмаган қўшимча маълумотлар актуаллашувини тақозо этади. Ўқувчи бунда номатний маънонинг матннинг прагматик тузилишидаги аҳамиятини ҳам билиши муҳимдир. Прецедент бирликлар орасида прецедент матнлар муҳим ўринни эгаллайди. Ю.Н.Караулов эса прецедент матнларга шундай таъриф беради: “Бирдан ортиқ шахсга тегишли бўлган, уларнинг билиш ва ҳиссий муносабатларида у ёки бу шахс учун аҳамиятли бўлган, яъни мазкур шахс билан алоқадор одамларга жуда яхши таниш бўлган ва, ниҳоят, тил эгалари дискурсида қайта-қайта мурожаат қилинадиган матнлар” 173 прецедент матнлардир. Прецедент матнлар прецедент бирликларнинг бир тури бўлиб, ўзида муайян миллат тил эгаларига хос бўлган лисоний хотирани акс эттиради. Ҳозирги вақтда хусусан рус тилшунослигида бу борада кўплаб тадқиқотлар амалга оширилган. В.В.Красных прецедент матнларни ижтимоий, миллий ҳамда универсал прецедент матн турларига ажратиш фикрини илгари суради 174 . Прецедент матнлар икки хил тарзда – айнан ёки ўзгартирилган ҳолатда, қўштирноқсиз кўчирма шаклида қўлланиши мумкин. Масалан: Пешонамда нима бўлса, шуни кўраман. Тақдирдан қочиб, қаерга ҳам борардим?! Бандасининг эмас, Худонинг айтгани бўлади (С.Назарова. Қорлар эриганда). Мисолдаги прецедент матндан англашилган маънони талқин этадиган бўлсак, мазкур мазмун ҳадиси шарифда қуйидагича шаклга эга: Aбдуллоҳ (ибн Масъуд) ривоят қиладилар: Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам бундай дедилар: “Ҳар қайсингизнинг вужудингиз онангиз қорнида қирқ кунда таркиб топгай, сўнг яна шунча кунда лахта қонга ва яна шунча кунда бир парча этга айлангай. Кейин Оллоҳ таоло (онангиз қорнига) бир фариштани юбориб, унга тўрт сўзни, яъни қандай ишлар қилмоғингизни, 173 Караулов Ю.Н. Язык и личность. – М.: Наука, 1989. –С. 216. 174 Красных В.В. Виртуальная реальность или реальная виртуальность. – М.: Изд-во “Диалог МГУ Москва”, 1998. – С. 19. 125 ризқингизни, умрингизни ва бахтсиз ёки бахтли эканлигингизни ёзиб қўймоқни амр қилғай 175 . Кўнгил кўклам тонгининг оқ нурлари оғушидаги масту мустағриқ тоғлар остонасига талпинади. Шунда қалбингиздаги туйғуларга сафо берувчи ҳамроз нигоҳларга термулиб: Юр, тоғларга чиқайлик, Майли, юр! Эҳ, қандай чиройли Оппоқ нур!.. дейсиз шивирлаб. Эсимда, мен ҳам умримнинг ёшлик дамларида дунёни бирам масъум идрок қилар, борлиққа баҳор ато этаётган ранглар қаршисида лол туриб қолар, уларни қандай номлашни билмай гангир эдим ( М.Мирзо. Армон). Берилган ушбу эссе матнида қўлланилган: “ Юр, тоғларга чиқайлик, Майли, юр! Эҳ, қандай чиройли Оппоқ нур!.. ” кўчирмаси интертекстуалликни ҳосил қилган. Бу кўчирманинг мазмуни, умуман, ўқувчига тушунарли. Лекин ўқувчи ушбу кўчирма олинган шеърнинг тўлиқ матни билан ҳам таниш бўлса, унинг мазмунини янада чуқурроқ англаши мумкин, чунки шеър муаллифи – У.Носирнинг кейинги мисраларда табиат тасвири орқали олисда қолган ёшликдаги туйғуларига ишора қилганлиги яққол сезилади. Шу сабабли мазкур эссе матни мазмунини тушуниш учун махсус билим талаб этилмайди. Бинобарин, бу матн кўпчиликка таниш эканлиги ва шу боисдан қайта тикланиш хусусиятига эгалиги билан прецедент матнга мисол бўла олади. Келтирилган мисоллар шуни кўрсатадики, ўзбек тили эгалари лисоний онгида мавжуд бўлган прецедент бирликлар тил тизимида ҳам ўзига хос микротизимни юзага келтирган. 175 Мазкур ҳадис матни Наби Жалолиддиннинг “Хайём” романидан олинди. – Тошкент: Ўзбекистон, 2011. – Б. 254. 126 Умуман, ўзбек тилидаги машҳур шеър ва қўшиқлардан, Қуръон ва Ҳадислар, латифалар, эртак, ривоят, кинофильмлардан олинган матнларни прецедент матнлар сирасига киритиш мумкин. Улар эссе матнлари таркибида айнан ёки ўзгартирилган ҳолатда қўлланиши мумкин. Ўзбек тилидаги матнлар таҳлили натижасида айтиш мумкинки, тил эгаларининг хотирасида нафақат прецедент матнлар, балки уларнинг мазмуний-композицион тузилишига хос бўлган шакллар ҳам сақланиб туради. Бундай шаклларга сегментли матнлар, парцеллятив матнлар, ўхшатиш, мақол, метафора асосида тузилган матнларни, шунингдек, илмий услубга хос айрим матн турларини, расмий услубдаги ҳужжатлар матнини мисол сифатида келтириш мумкин. 3.3. Эссе сарлавҳаларининг миллий-маданий хусусиятлари Бугунги кунда эссе матнларига лингвомаданий жиҳатдан ёндашилаётган тадқиқотларда халқ миллий менталитети билан боғлиқ бўлган лисоний бирликларга эътибор қаратилмоқда. С.Влахов ва С.Флоринлар лакуна ҳодисасини ифода воситаларининг алоҳида категорияси бўлган реалиялар , яъни «бирон халқнинг маиший, маданий, ижтимоий ва тарихий ҳаёти учун характерли ва бошқа халқ учун бегона бўлган, бошқа тилда аниқ муқобили бўлмаган сўз ва сўз бирикмалари» 176 сифатида талқин қилишган. Реалияларда тил эгаларининг, яъни халқимизнинг ташқи олам ҳақидаги тасаввурлари, билими, дунёқараши, руҳияти, воқеликка муносабати, ҳаётий тажрибалари, ўй-хаёллари, ташвиш-муаммолари ҳам акс этган. Эссе жанрига хос бўлган матнларнинг сарлавҳаларида ҳам айнан халқимиз дунёқараши акс эттирилади. Шу сабабли, сарлавҳа ларни миллий-маданий та ҳлил қилишдан олдин сарлавҳа ҳақида маълумотга э га бўлиш лозим. «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да сарлавҳа қуйидагича изоҳланган: «Сарлавҳа - (ф+а - китобда лавҳа, безак; титул варағи; эпиграф) китоб, асар, мақола ва шу 176 Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе. –М.: Высш. шк., 1986. – С. 55. 127 кабиларнинг ёки уларнинг айрим қисмларининг номини ифодаловчи сўз ёки жумла». « Сарлавҳа - мақола ва материалнинг ички мазмунидан келиб чиқиб, унга қўйиладиган ном » 177 . Ҳақиқатдан ҳам, асар ва мақолаларнинг номи ёритилаётган материалнинг мазмуни ва моҳияти, характери ва хусусияти, предмети ва белгиси билан узвий боғлиқ бўлади. Шунинг учун ўқувчи диққатига ҳавола қилинаётган «авторнинг биринчи сўзи - сарлавҳа жуда пухта ўйланиб, моҳирлик, санъаткорлик билан сўз танлашни талаб этади». Сарлавҳа ҳар қандай матнда яъни, у бадиий матн бўладими, публицистик матн бўладими унда ифодаланган фикрни, моҳиятни илк хабар тарзида етказувчи, китобхонни таништирувчи ва эътиборини тортувчи муҳим восита саналади. Муаллиф сарлавҳани ўринли танлай билиши катта аҳамият касб этади. Зеро, матнда ифодаланган фикр-мулоҳазаларнинг таъсирчанлиги, ўқимишлилиги танланган сарлавҳага ҳам боғлиқ. Шунинг учун ҳам сарлавҳа учун мазмунли, ихчам, таъсирчан, ўқувчини диққатини жалб этувчи тил бирликлари танланади. Газета сарлавҳаларининг турли хусусиятларини ўрганиш соҳасида И.Тошалиев, Н.Жуманазаров, Н.Абдусаматов, А.Бобоева, А.Шомақсудов, П.Рустамов, Б.Йўлдошев, Б.Мирзаев, А.Абдусаидовнинг илмий мақолалари, И.Тошалиевнинг «Сарлавҳа стилистикаси» номли ўқув қўлланмаси мавжуд. А.Абдусаидовнинг «Газета жанрлари тили ва услуби», «Журналистнинг тилдан фойдаланиш маҳорати», «Ўзбек тилининг ижтимоий моҳияти» каби монографиялари, «Матбуот тили маданияти», «Газета тилида фразеологизмлар», «Газета сарлавҳаси», «Газета лексик стилистикаси» каби қўлланмалари яратилди. А.Абдусаидовнинг «Газета жанрларининг тил хусусиятлари» мавзуидаги докторлик диссертациясида газета жанрларининг турли хусусиятлари, жумладан, рукн ва сарлавҳаларнинг хусусиятлари, адабий норма билан боғлиқ масалалар ёритиб берилди. Тадқиқотчиларнинг қайд этишича, сарлавҳага жуда кўп вазифа юкланади. Чунки, у орқали 177 Абдураҳмонов А. Газета журналистикаси терминларининг қисқача изоҳли лу ғ ати. – Тошкент: Ў қитувчи, 1983, 30-б. 128 газетхон билан дастлабки мулоқот ўрнатилади. Сарлавҳа матн мавзуси ҳақида маълумот ва ахборот берибгина қолмай, реклама қилиш, даъват қилиш, эълон қилиш, огоҳлантириш ва мурожаат этиш каби қатор вазифаларни ҳам бажаради. Сарлавҳа номинативлик функциясидан ташқари мавзу ҳақида ахборот беради, яъни материал мазмунини ўзига хос тарзда маълум даражада акс еттиради. Рекламалилик, кўргазмалилик ва таъсирчанлик функциялари ҳам сарлавҳада мужассамлашган. Тўғри танланган тил бирлиги мавзуни ифодалаш билан бирга маълум экспрессив - стилистик вазифани ҳам бажаради ва газетхонга таъсир этади. Газета жанрларида хусусан эссе жанрида ҳам сарлавҳани танлашда газетанинг функсиясидан келиб чиқилади. Газетанинг ахборот бериш, таъсирчанлик, ташкилотчилик ва тарбия бериш каби функциялари, унинг саводхонликни ва нутқ маданиятини ошириш, адабий меъёрни кенг тарғиб қилишдаги роли сарлавҳа танлашда мезон сифатида эътиборга олинади. Айниқса, бадиий-публицистик жанрлар сирасига кирувчи адабий, фалсафий, ижтимоий, публицистик ва бошқа мавзуларда ёзиладиган, илмий тарзда эмас, балки эркин шаклда талқин қилинадиган насрий асар ҳисобланадиган эсседа сарлавҳага алоҳида эътибор қаратилади. Тадқиқотчилар кўрсатганидек, газета сарлавҳаси сифатида сўз, сўз бирикмаси, гап, айниқса, содда гап, сўроқ гап, халқ мақоллари, фразеологизмлар кўплаб ишлатилган. Улар структур - грамматик ва услубий хусусиятлари билан бир-биридан ажралиб туради. Дастлаб, эссе жанрида сўз ва сўз бирикмаси сарлавҳаларнинг стилистик хусусиятларини таҳлил қиламиз. «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да сўз «ў з товуш қ обиғ иг а эга бўлган, нарса- ҳ одисалар, жараёнлар, ша х слар, белги ва ми қ дорларни, х усусиятларни, ҳ ара к ат ва ҳ олатни, ало қ а ва муносабатларни номлаш учун х измат қ иладиган, муста қ ил лу ғ авий ма ъ нога эга бўлган, шунингде к , турли граммати к ма ъ но ва вазифаларда қ ўлланадиган энг му ҳ им тил бирлиги , гапнинг қ урилиш 129 материали » 178 деб изоҳланади. А.Ҳожиевнинг «Лингвистик терминларнинг изоҳли луғати»да эса қуйидагича таърифланади: «Сўз. Лексеманинг нутқда муайян шакл ва вазифа билан воқеланган кўриниши. Ўз товуш қобиғига эга бўлган, обектив нарса-ҳодисалар ҳақидаги тушунчани, улар ўртасидаги алоқани ёки уларга муносабатларни ифодалай оладиган, турли грамматик маъно ва вазифаларда қўлланадиган енг кичик нутқ бирлиги» 179 . Сўзнинг таърифи кўплаб адабиётларда берилган. «Сўзнинг нутқ фаолиятидаги асосий вазифаси атама - номинатив вазифа бўлиб, у обектив борлиқдаги турлича муайян нарса-предметлар, воқеа - ҳодисалар, ҳаракат- ҳолатлар, белги - хусусиятлар билан боғланади, уларни ифода этади, англатади, улар ҳақида муайян маъно, тушунча беради. Айни вақтда, сўз жамият аъзолари хотирасида муҳрланиб, улар томонидан бир хилда қабул қилинади, бир хилда тушунилади. Сўз ҳар қандай сўз бирикмаси, гап ва матн каби синтактик бутунликларнинг асоси, бирламчи материали саналади. Фикр алмашиш жараёни аслида сўзлардан, уларнинг семантик-синтактик боғланишидан - валентлик муносабатига киришувидан содир бўлади. Шунга кўра, сўз ўзининг асосий номинатив вазифасини нутқ жараёнида бажаради. Шу жараёнда у маъно аниқлигига, позицион мустақилликка эга бўлади, муайян синтактик вазифада намоён бўлади» 180 . Сўзнинг ана шу хусусиятлари ва имкониятлари эссе матнларининг мазмунли, аниқ, ихчам, эмоционал-экспрессив тарзда ифодаланишига хизмат қилади. Маълумки, сарлавҳа номлаш, аташ, ахборот бериш, мурожаат, ҳавола, таъсирчанлик, рекламалилик каби функцияларни бажаради. Сарлавҳанинг ана шу хусусиятларини юзага чиқаришда сўзнинг аҳамияти катта. Сўзнинг якка ҳолда сарлавҳа сифатида қўлланиши эссе жанрининг хусусиятларидан келиб чиқади. Эссе жанри бадиий-публицистик жанрлар сирасига кирганлиги учун ҳам ушбу жанрда бадиийлик кучли намоён бўлади. Эссе жанрида агар 178 Ўзбек тилининг изохли луғати. “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2006, 3 жилд, 655 -б. 179 Ҳ ожиев А. Лингвистик терминларнинг изохли лу ғати. – Т. , 1978, 54-б. 180 Расулов Р. Умумий тилшунослик. – Тошкент, 2006, 54-55-б. 130 сарлавҳа муаллиф томонидан ўринли фойдаланилган бўлса, биргина сўз орқали ҳам эмоционаллик-экспрессивликни таъминлаш мумкин. Масалан, “Тулпорларим” (ЎзАС. Ш.Салом) сарлавҳаси остида эълон қилинган эссе матнида ҳам мазмун матнга сингдирилган ва сарлавҳа ҳамда матн уйғунлиги таъминланган. Биргина сарлавҳа орқали эссе ҳайвонлар яъни отлар тўғрисида эканлиги ҳақида ўқувчида тушунча пайдо бўлади. Чавандозликка, от боқишга қизиқадиган инсонларни, шу билан бирга бу жониворни яхши кўрадиган кишилар диққатини ўзига тортади. Бундан ташқари, «от» концепти қадимги кишиларнинг турмуш-тирикчилиги билан бевосита боғлиқ бўлиб, отларни иш ҳайвони сифатида хўжаликда фойдаланиш, хонакилаштириш давомида юзага келган. Археология қазилмаларида аниқланган ярми от, ярми одам сифат ишланган расмлар, ҳали-ҳалигача экин майдонлари, полизларда отнинг кала суягининг қўриқчи сифатида қўйилиши ва бошқалар ибтидоий инсон онгида мавжуд бўлган от маданияти ҳақидаги эътиқоднинг тимсоли ҳисобланади. Қадимги Бактриядаги Зариасп, Хоразмдаги Ҳазорасп сингари географик жой номлари аслида от маданиятига алоқадор бўлган уруғ номлари билан боғланади. Ўзбек халқ достонларида Ғирот, Бойчибор, Жийронқуш, Мажнункўк каби эпик от образларининг ғоят катта ўрин тутиши ҳам бежиз эмас. Демак, табиат ва ҳаёт ҳақида юзага келган ибтидоий тушунча, эътиқодлар анимистик ва тотемистик қарашларни вужудга келтиради ва ўзбек миллий-маданий дунёқарашида концепт даражасига кўтарилади. Фольклоршунос Ш.Турдимов ёзади: «Гўрўғли» достони Қўрғон версиясининг Пўлкан шоир вариантида Гўрўғли Кўҳи Қофга боришда Самандар девга учраши вақтида Ғиротни «менинг худом» деб таништиради. Отни «худо» – тотем сифатида англаш ишончи туркий халқларда кенг тарқалган». Олим фикрларини ривожлантаради: «От қуёш маъбудининг рамзи ҳисобланган 181 ». «Тулпорларим» - от сўз туркумига мансуб бўлиб, -лар кўплик қўшимчасини 181 Турдимов Ш. «Гўрўғли» достонларининг генезиси ва тадрижий босқичлари. Т.: «Фан», 2011. Б. – 117. 131 ва -им 1- шахс бирликдаги эгалик қўшимчасини қўшиш орқали ҳосил қилинган ҳисобланади. Маълумки, от туркумига хос сўзлар шахс, предмет, нарса, воқеа- ҳодисаларнинг номини билдиради. Отларнинг кичрайтириш-эркалаш қўшимчаларини қабул қилиши уларда қўшимча экспрессив-стилистик маънонинг ифодаланишига ҳам хизмат қилади. Отга хос бундай хусусиятлар унинг сарлавҳа сифатидаги имкониятлари катталигидан далолат беради. Газета сарлавҳаларининг айрим хусусиятларини ўрганган Б.Мирзаев от туркумига оид сўзларнинг сарлавҳа сифатидаги хусусиятларини атоқли от - сарлавҳалар ва турдош от - сарлавҳаларга бўлиб тадқиқ этган 182 . “ Тинчлик дарахти ” (Ёшлик. А.Жураев) номли публицистик эссе матнида миллий менталитетимизга хос, ўзбек маданиятини очиб берадиган тил бирликларидан ўринли фойдаланилган. Жумладан, мазкур эссега эпиграф тарзида танланган “ Тинчлигинг-ҳурлигинг ” мақолининг ўзиёқ, ушбу матн тинч ва осойишта, озод ва обод Ўзбекистонимиз ҳақида эканлигини англатиб турибди. Сарлавҳа ўзбек халқи менталитетига хос ота-онага ҳурмат, болажонлик, фидойиликка урғу беради ва “тинчлик дарахт”и оила эканлигини таъкидлайди. Сарлавҳаларда миллий-маданий хусусияти билан боғлиқ яна бир томони унинг халқ лисоний онгидаги миллий-ассоциатив идрокига доир жиҳатидир. Бир предмет ёки воқеликни ифодаловчи сўз турли лингвомаданиятларда турлича ассоциацияларни юзага келтириши мумкин. Масалан, “Қорхат” (ЎзАС. Ш.Салом) сарлавҳали эсседа ҳам фақат ўзбек халқи хос реалия яққол намоён бўлган. Қорхат русларда “Письмо желаний”, инглизларда “Wish letter” деб номланади. Қорхат – биринчи қор ёққан куни зиёфат беришга таклиф қилиб, таниш кишиларга олиб бориб бериладиган мактуб (қорхат олган киши хат олиб келган кишини ушлаб олса, зиёфат қорхат ёзган киши томонидан берилади). 183 Сарлавҳа мазмуни матнга 182 Қаранг: Мирзаев Б. От туркумига хос бўлган сўзларнинг газета сарлавҳалари функциясида стилистик мақсадларда қўлланишига доир.// «Ўзбек тили стилистикасидан кузатишлар» тўплами. – Самарқанд: СамДУ, 1983, 76-б. 183 Ўзбек тилининг изохли луғати. “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2006 йил, 5 жилд, 368 б. 132 сингдирилган. Ушбу сарлавҳаларнинг диққаттортарлиги ва мазмунлилиги уларнинг матн билан уйғунликда материални ўқимишли қилишга ёрдам берган. Қорхат турдош от бўлиб, қор ва хат сўзларининг қўшилиши натижасида ҳосил қилинган қўшма сўз саналади. Турдош отларнинг эссе жанрида сарлавҳа сифатида қўлланиш ҳолатлари кўп учрайди. “Қайтиш” (ЎзАС. Н.Очилов) деб номланувчи эсседа ҳам сарлавҳа матн мазмунига сингдирилган. Қайтиш - қайтмоқ ҳаракатни билдириб, феъл сўз туркумига хос сўз ҳисобланади. Ушбу эссенинг қаҳрамони умумлаштирилган, бадиий тўқима шахс бўлиб, илм билан шуғулланарди, бироқ ҳаёт қийинчиликларига дуч келганлигидан ўзини пул топишга уради ва илмни тарк этади. Йиллар ўтиб эса илмга бўлган қизиқиши туфайли яна фанга қайтади. Шунинг учун ҳам сарлавҳа матн мазмунига мос танланган. А.Абдусаидов газета сўз сарлавҳаларини таҳлил қилганда, от туркумига оид сўз - сарлавҳаларни атоқли ва турдош отларга бўлиб ўрганган. Тадқиқотчининг атоқли от - сарлавҳалар ҳақидаги қуйидаги фикрлари диққатга сазовор: «Газета хабар, мақола, лавҳа жанрларида бу хил сарлавҳанинг ишлатилиши, биринчидан, конкретликни, аниқ мазмунни, иккинчидан, таъсирчанликни ифодалашда маълум даражада хизмат қилган. Кузатишлар шуни кўрсатадики, атоқли отлар - киши исмлари, кўпроқ туман газеталарида сарлавҳа сифатида қўлланган. Бу хил сарлавҳаларнинг таъсир кучи юқорилиги шундаки, уларда мақола, хабар, лавҳа қаҳрамонининг номи аниқ акс этиб туради. Эссе жанрида ҳам атоқли отларнинг сарлавҳа тарзида қўлланилганлигини гувоҳи бўлдик. “Мулла Шукур” (ЎзАС, 2008, 20 март, Н.Фозилов) сарлавҳали эсседа ёзувчи Шукур Холмирзаев ҳақида фикр билдирилган бўлиб, унда ёзувчининг адабиётга кириб келиш йўлидаги илк қадамлари бадиий ифодалар билан баён қилинган. “Газеталарда атоқли отни сарлавҳа сифатида ишлатишда маълум эспрессив-стилистик мақсад назарда тутилади. Масалан, номи кўпчиликка маълум бўлмаган кишилар, шоирлар, 133 тарихий шахсларнинг исмларини сарлавҳада ифодалаш газетхон диққатини шу матнга тортишга хизмат қилади” 184 . Шоир Асқар Маҳкамнинг “Адабиёт ибодати” сарлавҳали бадиаси (ЎзАС, 2004, 22 декабр) ҳам маънавий - ижодий масалаларга бағишланган бўлиб, унда шоир Шавкат Раҳмоннинг ҳаёти ва ижодига доир чизгилар ўрин олган. Сарлавҳа матн мазмунига мос танланган. Эсседа сўз бирикмалари ҳам сарлавҳа сифатида қўлланилган ўринлар ҳам учрайди. “Хива суҳбати” сарлавҳали бадиада (ЎзАС, 2005, 4 феврал, М.Қўшжонов) отли бирикмадан фойдаланилган, бунда ҳоким компонент от билан ифодаланади. Ушбу бадиада Хоразмда яшаб ўтган Жалолиддин Мангуберди, Паҳлавон Маҳмуд ва бошқа аждодларимиз ҳаёти ва фаолиятига доир турли қизиқарли фактлар келтирилади, муаммолар ўртага ташланади. Муаллиф ўз бадиасини хоразмлик ёзувчи, қатор тарихий асарлар яратган Эркин Самандар билан суҳбат шаклида ёзган. Сўз бирикмасидаги номинативлик, эмоционаллик, экспрессивлик ва стилистик оттенкани ифодалаш каби хусусиятлар публицистик услуб, хусусан, газета тили учун муҳим аҳамият касб этади. Мазмунни нисбатан конкрет ифодалаш, ихчамликни, экспрессивлик, миллий-маданий реалияларни таъминлашда сўз бирикмаси сўзга кўра катта имкониятларга эга. А.Абдусаидовнинг қайд этишича, газеталарда сарлавҳа сифатида сўз бирикмаларидан кўплаб фойдаланилган. Кузатишлардан маълум бўлишича, газеталардаги сўз бирикма-сарлавҳалар орасида қаратқич бирикма сарлавҳалар алоҳида ўрин тутади. Бу хил сарлавҳалар газета табиатига мослиги билан ажралиб туради. Улар орқали ифодаланган мазмун коннотатив маъно, яъни қўшимча экспрессив маъно муҳим стилистик восита ҳисобланади. Қаратқич бирикма таркибидаги қаратқич келишиги қўшимчасини тушириш орқали маънонинг умумий тарзда ва ихчам 184 Абдусаидов А. Газета сарлавҳаси. – Самар қанд, 19 99, 34-б. 134 ифодаланишига эришиш, келишик қўшимчасини сақлаган ҳолда конкретликни таъминлаш мумкин. Энг муҳими, ҳар иккала ҳолатда ҳам маънони аниқ, ихчам, равон, мазмунли ифодаласа бўлади. Эсселарда қаратқич келишиги қўшимчаси ишлатилган, яъни белгили қаратқич бирикма сарлавҳалар учрайди: “Бобомнинг боғи” (Ҳ.Ахмедова), “Тошбақанинг эрки” (М.Отамуродова), “Шукур аканинг боғи” (Н.Боқий) . Яъни бобомнинг боғи, Шукур аканинг боғи сарлавҳаларида таъкидлаш, эътироф этиш маънолари кучли ифодаланган. Сарлавҳа орқали матн боғ ҳақида эканлиги ва бу боғ айнан кимники эканлиги маъноси англашилиб турибди. Тошбақанинг эрки сарлавҳасидан дунёдаги барча тирик жонзот эркинликда яшашни хоҳлаши мазмуни келиб чиқади. Кўринадики, қаратқич контакт бирикмаларнинг белгили ишлатилиши сарлавҳада ифодаланган маънони таъкидлаш учун ҳам, ихчамлик учун ҳам газетабоп ҳисобланади. Қаратқич келишигининг белгисиз ҳолатда ҳам қўлланган сарлавҳалар мавжуд: “Карвон йўли” (У.Азим), “ Митти гиёҳ мўъжизаси ” (Н.Жонузоқ), “ Мажнунтол тагида” (ЎзАС. А.Аъзам), “ Шоирлик шарафи” (ЎзАС. Ш.Салом) кабилар. Бундай сарлавҳалар ихчамлик, қисқалик, аниқлик ва конкретлик газета жанрларининг барчаси учун хос хусусият ҳисобланади. Қаратқич келишиги қўшимчаси орқали таъкид маъноси кучли намоён бўлса, белгисиз қўллаш орқали эса ана шу маъно оттенкасининг таъсир даражаси пасайтириши мумкин. Эссе жанрида ҳам бошқа бадиий-публицистик жанрларда ҳам сарлавҳани тўғри танлаш муаллифнинг дунёқараши ва билим савияси билан боғлиқ. Тўғри танланган сарлавҳа матннинг ўқимишлилигини таъминлайди. А.Абдусаидовнинг тадқиқотларида қайд этилишича, гапнинг нисбий тугал фикр ифодалаши, сўроқ, ҳис-ҳаяжон, буйруқ-истак кабиларни англатиши публицистик матн, хусусан, газета тилида аниқ мазмунни ифодалаш, таъсирчанликни таъминлашда катта аҳамиятга эга. Гап - сарлавҳалар орасида, айниқса, сўроқ гаплар ўз экспрессив-стилистик имкониятлари билан алоҳида диққатни тортади. 135 Эсселарда гапларнинг барча турлари сарлавҳа бўлиб келиши мумкин. Дарак гап - сарлавҳаларнинг қўлланишида ҳам ўзига хослик мавжуд. Газеталарда бир таркибли гаплар, жумладан, шахси маълум гапларнинг сарлавҳа сифатида қўлланганини кўриш мумкин. Улар нисбатан ихчамлиги, мазмунлилиги, равонлиги, силлиқлиги ва турли маъно нозикликларини ифодалаши билан ажралиб туради. Уларнинг ана шу хусусиятлари эссе жанри учун жуда мос бўлиб, фикрни ихчам, равон, ўқимишли тарзда газетхонга етказиш учун хизмат қилади. Икки таркибли гаплар орасида содда ёйиқ гаплар эга ва кесим билан бирга аниқловчи, тўлдирувчи, ҳол кабиларнинг иштирок этиши натижасида фикрни бирмунча яхлит, тўлиқ ифодалашга ёрдам беради. Уларда тугалланган, яхлит, мазмунли фикрнинг ифодаланиши ва маълум даражада ихчамлиги газета тили учун кенг имкониятларни юзага келтиради. Шунинг учун ҳам эссе жанрида содда ёйиқ гаплардан унумли фойдаланилади. Чунки, бу хил гапларда ихчам шаклда кенг мазмун ифодаланади ва матн енгил ўқилади, барча газетхонларга тушунарли бўлади. Содда ёйиқ гаплар барча хусусиятлари билан сарлавҳабоп ҳисобланади. Эссе жанрида қўлланган содда ёйиқ гапларнинг аксарияти ихчам жумлалардан танланган. Сарлавҳада ифодаланган дастлабки маъно мавзуни қисман аниқлашга хизмат қилади ва газетхон эътиборини тортади. Масалан, Мен ҳаётга муҳлисман (ЎзАС. Ш.Салом) номли эсседа ҳам сарлавҳа матн мазмунига сингдирилган. Эга (мен), кесим (муҳлисман) ва аниқловчи (ҳаётга) дан ташкил топган ушбу сарлавҳа матн мазмунига мос танланган. Ушбу содда ёйиқ гапда аниқловчи гап бўлаги орқали сарлавҳанинг экспрессивлиги таъминланган. Кўринадики, улар нисбатан ихчам, мазмунли, шунинг учун ҳам бу хил сарлавҳалар эссе жанрида ҳам ишлатилган. Дарак гап - сарлавҳалар кўп учрайди, чунки уларнинг хабарни бирмунча тўлароқ етказишдаги имкониятлари катта. Қайтмас йиллар баҳори... (ЎзАС. С.Турсунов) сарлавҳали эсседа дастлабки маъно орқали мавзуни англаш бироз қийин бўлса-да, матн мазмунига сингдирилган. 136 Ўқувчи ушбу сарлавҳа орқали матн болалик йиллари ҳақида эканлигини билиб олиши мумкин. “Ватан ҳақида қўшиқ” (ЎзАС. А.Умирова) сарлавҳали эсседа эса матн Ватан, инсоннинг киндик қони тўкилган жой ҳақида эканлиги маъноси англашилади. Ушбу сарлавҳа матн мазмунига мос танланган. Дарак гапларда хабар мазмуни билан бирга кучли таъсирчанлик ҳам акс этади. “Ой нурида мутолаа” (ЎзАС. Ф.Жабборов) сарлавҳаси орқали берилган эсседа матн мазмунига сингдирилган. Ёзувчи Мурод Хидирнинг “Маърифат” газетасининг 2003 йил 26-декабр сонида босилган “Ибтидода сўз бўлган” бадиаси ҳам маънавий масалаларни қаламга олади. Унда китоб ва унинг шу кунги инсон ҳаётидаги ўрни масалалари мушоҳада этилади. Муаллиф яхши, ўқимишли китоблар яратиш ва нашр этиш борасида қатор масалаларни ўртага ташлайди. Ушбу эсседа гап сарлавҳадан фойдаланилган бўлиб, сарлавҳа матн мазмунига мос танланган. Сарлавҳада экспрессивлик ва таъсирчанлик кучли бўлиб, китобхон диққатини ўзига тортади ҳамда матннинг ўқимишли бўлишини таъминлаган. Демак, газета сарлавҳаларининг қўлланишини ўрганиш журналист маҳоратини тадқиқ этишнинг ажралмас қисмидир. Сўз, сўз бирикмаси, гап – сарлавҳаларнинг экспрессив-стилистик мақсадда ўринли ёки ноўрин қўлланишини баҳолаш, имло қоидаларига риоя этилишини ёритиш журналистларнинг маҳоратини оширишга хизмат қилади. Натижада газета материалининг ўқимишлилиги, мазмунлилиги, таъсирчанлиги таъминланади. Учинчи боб юзасидан хулосалар Ўзбек тилшунослигида газета тилининг бир қатор хусусиятлари, газета жанрларининг тили ва услуби каби масалалар ўрганилган бўлса-да, долзарб муаммолар мавжуд. Ана шундай долзарб масалалардан бири эссе жанри сарлавҳаларининг тил хусусиятлари ва матн билан уйғунлиги муаммосининг ҳозирги давр газеталари мисолида ўрганилишидир. Эссе матн ларида қўлланган лингвомаданий бирликлар миллатнинг 137 дунёқараши, ақл-идроки, одоб-ахлоқини акс эттирувчи муҳим манба бўлиб хизмат қилади. Лингвомаданий жиҳатдан тадқиқ этиш эса, ўзбек миллатининг маънавияти, миллий онгининг ўзига хосликлари, қадриятлар тизими моҳиятини ёритишда муҳим аҳамиятга эга. Эссе матнларида қўлланган лингвомаданий бирликларнинг таҳлили, уларнинг миллий лингвомаданиятда тутган ўрни, уларда акс этган миллий-образли тафаккури, қадриятлар тизимининг иньикоси, ижодкорнинг миллий ўзига хос нигоҳини ёритиш имконини беради. Мустақиллик йилларининг кейинги даврларида нашр этилган эссе сарлавҳалари мазмунлилиги, ихчамлиги, ҳаёт билан ҳамнафаслиги, таъсирчанлиги, рекламалилиги билан газетабоп ҳисобланади. Сўз – сарлавҳаларнинг миқдори анча кўп бўлиб, аниқликни таъминлаш учун аҳамиятлидир. Сўз бирикмаси - сарлавҳалар орасида қаратқич-қаралмиш конструксияли сарлавҳаларнинг алоҳида ўрни бор. Гап - сарлавҳалардан дарак гап - сарлавҳаларнинг ихчам гап бирликларидан танлангани, мазмунлилиги, таъсирчанлиги, матн билан уйғунлиги алоҳида эътиборни тортади. Уларнинг мазмунида истиқлол йилларида олиб борилаётган ислоҳотлар, бунёдкорлик ишларига ҳамоҳанглиги кўринади. 138 УМУМИЙ ХУЛОСАЛАР 1. Кейинги йилларида ўзбек тилшунослигида лингвостилистика бадиий-публицистик жанри - эссе матни тилнинг айнан эстетик вазифасининг намоён бўлиши тарзида ўрганувчи соҳа эканлиги эътироф этилди ва бу борада салмоқли тадқиқотлар яратилди. Замонавий ўзбек лингвостилистикаси ўз тадқиқ тамойиллари ва илмий-назарий хазинасига эга бўлган, ривожланиб бораётган соҳа ҳисобланади. 2. ОАВ жамиятнинг кўзгуси ҳисобланади. Бугунги ҳаётимизни матбуотс из тасаввур қилиш қийин. ХХI асрнинг “ахборот асри” деб номланаётгани ҳам буни исботлаб турибди. ОАВ, жумладан, газета тилини ўрганиш ҳар доимо муҳим аҳамият касб этиб келган. Шуни таъкидлаб ўтиш лозимки, газета тилини тадқиқ қилиш адабий тилни ўрганиш ва унинг имкониятларини юзага чиқариш нинг таркибий қисми ҳисобланади. 3. Бадиий-публицистик жанрлар ва уларнинг лингвистик хусусиятлари давлат газеталари материаллари асосида ўзбек тилшунослигида етарлича ўрганилган бўлиб, шу тадқиқотларнинг хулосаси сифатида бир неча монографиялар нашр этилган ва диссертациялар ҳимоя қилинган. Аммо мустақиллик даври оммавий ахборот воситаларида ўзига хос ўрин эгалловчи газеталарда эссе жанрининг лингвистик хусусиятлари алоҳида диссертацион тадқиқот сифатида ўрганилмаган. 4. Газеталардаги бадиий-публицистик жанр материаллари бошқа ижтимоий-сиёсий газеталардан фарқли жиҳатларга эга. Жумладан, газеталарда бадиий-публицистик жанр имкониятларини юзага чиқариш, жанр талабига жавоб бериш, тилдан фойдаланиш ҳолати, ҳажми кабиларда сезиларли фарқлар бор. 5. Бадиий-публицистик жанрлар орасида эссе жанри алоҳида ўрин тутади. Ахборот жанрларига яқин хусусиятларга эга бўлган ушбу жанрнинг ифодаланиши ОАВда фарқланади. Публицистик услубни назарий- методологик жиҳатдан таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, бугунги кунда жаҳон тилшунослиги ва ўзбек тилшунослигида функционал услублар бўйича 139 деярли якдил фикрга келинган. Тил элементларининг функционал чегараланиши ҳар бир миллий тилнинг тараққиёт даражасини белгилайди. Шундан келиб чиқиб, бугунги ўзбек тилини тараққий этган ва маданий жиҳатдан юксак тиллар қаторида қарашимизга барча асослар бор. 6. Публицистик услуб образлилиги, таъсирчанлиги, тасвирий воситаларнинг кўп қўлланиши билан бадиий услубга яқинлашади, лекин диалектизмлар, историзмлар, арго ва жаргонлар қўлланилмаслиги билан бу услубдан узоқлашади. Фандаги ҳар бир тушунча каби бадиий - публицистик жанрларнинг ҳам бошқалардан фарқловчи хусусиятлари - мезонлари мавжуд. Матбуот информативлик, ахборот бериш, тарғибот ва ташвиқот қилиш, тарбиявийлик, рекламалилик, таъсирчанлик каби жиҳатларни намоён қилади. Ушбу вазифаларни ифода этадиган публицистик жанрлар бир неча турларга бўлиб тасниф қилинади. 7. Бадиий-публицистик жанрлар сирасига кирувчи эссе жанрини лингвокультурологик нуқтаи назардан таҳлил қилиш ҳам ушбу стилнинг ўзига хос жиҳатларини намоён қилишга ёрдам беради. Ҳар бир тил муайян маданият маҳсули сифатида юзага келади ва такомиллашиб боради. Ҳар бир матнда тил соҳиблари мансуб бўлган халқнинг анъаналари, урф-одатлари, миллий мулоқот меъёрлари, рамз ва стереотиплари акс этади. Шу туфайли тил+маданиятшунослик, маданиятшунослик+тил моделлари алоқадорлиги асосида лингвомаданиятшуносликнинг ўрганиш объекти эътироф этилади. Шу нуқтаи назардан эссе матнларининг ижодкорлари, бир томондан, ўзи мансуб бўлган маданият вакили ва тарғиботчиси, иккинчи томондан, сўз воситасида халқининг миллий-маданий қиёфасини яратувчи шахс мақомида бўлади. 8. Эссе матнларида зид маъноли сўзлар воситасида матннинг таъсирчанлиги оширилган ҳамда ижодкорнинг бадиий-публицистик нияти аниқ ва ёрқин тасвирланган, кўзланган мақсад ўқувчига янада тез ва осон етказилган. Маънодош сўзлар орқали эса муаллиф тасвир мақсади ва руҳига мувофиқ келадиган аниқ сўзни топиб қўллашга ҳаракат қилган, шу тариқа 140 қаҳрамонлар руҳияти ҳамда тасвир объектининг энг кичик қирраларини ҳам реал кўрсатиб берган. Воқеликка ижобий ёки салбий муносабат ифодалашда унга мос маънодош бирликларни маҳорат билан қўллай олган ҳамда бир тушунчани ифода этувчи синонимлар қаторидан назарда тутилган маъно ва ҳис-туйғуни ифода эта оладиган сўзни топиб, ундан ўринли фойдалана олган. 9. Эссе жанрини лингвокультурологик тадқиқ қилиш натижасида ушбу жанрнинг бадиий – публицистик жанрлари орасида алоҳида ўринга эга эканлиги, тили ва услуби жиҳатдан ўзига хослиги, ўз навбатида бошқа жанрлардан фарқли ҳамда ўхшаш жиҳатларининг мавжудлигини кўрсатиб беришга ҳаракат қилдик. 10. Эссе матнларида ўзбек халқининг образли тафаккури, дунёқараши, турмуш тарзи, қадриятлари, феъл-атвори, эътиқоди, урф- одатлари ва анъаналари акс этган концептлар кўп учрайди. Эътиборли жиҳати шундаки, ижодкорлар тасвирийлик ва образлилик мақсадида халқнинг миллий-маданий тасаввурлари, образли тафаккури инъикоси бўлган концептларнинг кўплаб қўллаши оламнинг ўзбекча лисоний манзарасига хос кўринишлар «панорамаси»ни юзага келтирган. Эссе матнлари тилини халқона, миллий ва таъсирчан қилган омиллардан бири матнларда мана шу каби миллий ифодалар – лингвомаданий бирликларнинг унумли ва ўринли қўлланганидир, деб айтиш мумкин. 11. Эссенавислар лингвомаданий бирликлардан воқеликнинг муҳим қирраларини фалсафий, айни вақтда, образли тарзда ёритишда моҳирона фойдалана билган. Матнларда бетакрор қиёслар ортида оламни ўзбекча идрок билан кузатаётган ўзбек лингвомаданиятига мансуб кишининг нигоҳи яққол сезилиб туради. Эссе матнларнинг лингвомаданий таҳлилида мана шундай – ижодкорнинг миллий тафаккурини ўзига хос лисоний шаклда намоён этувчи матнларга ҳам алоҳида эътибор қаратмоқ лозим. 12. Эссе матнларидаги ономастик метафоралар халқимизнинг бадиий меросига, диний ва мифологик персонажларга, тарихий воқеалар, ижтимоий ва маданий ҳодисалар, ўзга лингвомаданиятлар билан мулоқотига 141 асосланган. Ономастик метафоралар таҳлили ижодкорларнинг прецедент номларни лингвопоэтик мақсадда нисбатан кўп қўллаганини кўрсатди. Наполеон, Сталин, Отелло, Гўрўғли, Афанди каби прецедент номлар шулар жумласидандир. Ижодкор ушбу лингвомаданий бирликлардан маънони кучайтириш, персонаж хусусиятларини бўрттириш, интертекстуал матн яратиш каби лингвопоэтик мақсадларда фойдаланган. Эссе матн ларида қўлланилган ономастик метонимияларда эса лингвопоэтик вазифадан кўра лингвомаданий вазифа устуворлик касб этади. 13. Ўзбек тилшунослигида газета тилининг бир қатор хусусиятлари, газета жанрларининг тили ва услуби каби масалалар ўрганилган бўлса-да, долзарб муаммолар мавжуд. Ана шундай долзарб масалалардан бири эссе жанри сарлавҳаларининг тил хусусиятлари ва матн билан уйғунлиги муаммосининг ҳозирги давр газеталари мисолида ўрганилишидир. 14. Мустақиллик йилларининг кейинги даврларида нашр этилган эссе сарлавҳалари мазмунлилиги, ихчамлиги, ҳаёт билан ҳамнафаслиги, таъсирчанлиги, рекламалилиги билан газетабоп ҳисобланади. Сўз – сарлавҳаларнинг миқдори анча кўп бўлиб, аниқликни таъминлаш учун аҳамиятлидир. Гап - сарлавҳалардан дарак гап - сарлавҳаларнинг ихчам гап бирликларидан танлангани, мазмунлилиги, таъсирчанлиги, матн билан уйғунлиги алоҳида эътиборни тортади. Уларнинг мазмунида истиқлол йилларида олиб борилаётган ислоҳотлар, бунёдкорлик ишларига ҳамоҳанглиги кўринади. 15. Эссе матнларида ўзбек халқининг руҳияти, умуман, миллий менталитетига оид лисоний бирликлар маҳорат билан қўлланган. Хусусан, матнда учрайдиган миллий реалиялар, этнографизмлар, қарғиш, дуо ва қасамлар, ибора, мақол, ўхшатиш ва метафора каби лингвомаданий бирликлар ўзбек кишиларининг миллий психологияси, миллий турмуш тарзи тасвирининг ҳаққоний, образли, таъсирчан бўлишини таъминлаган. 142 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ I. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва методологик аҳамиятга молик нашрлар: 1. Мирзиёев Ш.М. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир. Президент Ш.Мирзиёевнинг Ўзбекистон ижодкор зиёлилари вакиллари билан учрашувдаги маърузаси // Халқ сўзи. – 2017 йил 4 август. 2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – 483 б. 3. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. – Тошкент: O‘zbekiston, 2017. – 32 б. 4. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2016. – 32 б. 5. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. М. Мирзиёевнинг БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида сўзлаган нутқи // Халқ сўзи. Шавкат Мирзиёевнинг матбуот ва оммавий ахборот воситалари ходимларига табриги. 2018 йил 27 июнь . 6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари” тўғрисидаги қарори // Халқ сўзи. – 2017 йил 21 апрель. 7. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси” тўғрисидаги Фармони // Халқ сўзи. – 2017 йил 8 февраль. II. Илмий-назарий адабиётлар 1) Миллий нашрлар 8. Usmonova Sh. Lingvokulturologiya. – Toshkent, 2019. – 120 б. 9. Абдусаидов А. Газета сарлавҳаси. – Самар қанд, 19 99, - 150 б. 10. Абдусаидов А. Газета тили ва адабий норма. – Самарқанд, 1988 . – 32 б. 143 11. Абдусаидов А. Журналистнинг тилдан фойдаланиш маҳорати. Монография. – Самарқанд, 2004. – 102 б. 12. Бобоева А. Газета тили ҳ ақида. - Тошкент: Фан , 1983. – 160 б. 13. Газета жанрлари услубияти: Махсус курс дастури // Университет таълими учун журналистика мутахассислиги б ў йича ў қув дастури. Масъул мухаррирлар: И.Тошалиев, О.Мадаев. - Тошкент: Университет, 1997. – 160 б. 14. Журналистик ижод назарияси ва амалиёти (жанрлар) // Тузувчи: Ғ . Ғ афуров . – Тошкент: Университет, 1997, – 145 б. 15. Каримов С. Бадиий услуб ва тилнинг ифода тасвир воситалари. Ўқув қўлланма. – Самарқанд: СамДУ нашриёти, 1994. – 105 б. 16. Каримов С.А. Ўзбек тили функционал стилистикаси. Монография. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2010. – 96 б. 17. Косимов Н., Тошпулатова Н., Шофайзиева Н., Муратова Н. Босма оммавий ахборот воситалари тахририятлари учун қўлланма. –Т.: 2008,– 100 б. 18. Маданиятшунослик. Ўқув-услубий мажмуа. – Самарқанд, 2019. – 80 б. 19. Мазкур ҳадис матни Наби Жалолиддиннинг “Хайём” романидан олинди. – Тошкент: Ўзбекистон, 2011. – 254 б. 20. Махмараимова Ш. Лингвокультурология. –Тошкент: Чўлпон номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2017. – 16 б. 21. Нaзaров Б., Рaсулов А., Қaҳрaмонов Қ., Aхмедовa С. Ўзбек aдaбий тaнқидчилиги тaрихи. – Тошкент: Чўлпон номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2012. – 416 б. 22. Неъматов Ҳ., Расулов Р. Ў збек тили систем лексикологияси асослари. – Тошкент, 1995. – 200 б. 23. Неъматов Ҳ., Сайфуллаева Р., Қурбонова М. Ў збек тили структурал синтаксиси асослари. –Тошкент, 1999. – 150 б. 24. Расулов Р. Умумий тилшунослик. – Тошкент, 2006. – 200 б. 25. Тоғаев О. Публицистик тадқиқот санъати. – Тошкент: Ўзбекистон, 1986. – 145 б. 144 26. То ғ аев О. Публи ц истик жанрлар. Ў қув қ ў лланма. – Тошкент : Ў қитувчи , 1976, – 110 б. 27. Тожиев Ё. Ўзбек тилида шахс отлари ясовчи аффикслар синонимияси. – Тошкент: Университет. 1987. – 11 0 б. 28. Тошалиев И. Матбуот тили маромларига доир (Ҳозирги ўзбек тилининг тараққиет йўналишлари): – Тошкент, 1990. – 200 б. 29. Тошалиев И. Сарлавҳа стилистикаси. – Тошкент, 1995. – 85 б . 30. Турдимов Ш. «Гўрўғли» достонларининг генезиси ва тадрижий босқичлари. Т.: «Фан», 2011. – 117 б. 31. Усмонов С., Умумий тилшунослик. – Тошкент, 1972. – 171 б. 32. Усмонова Ш. Таржиманинг лингвомаданий аспектлари. – Тошкент: Тошкент давлат шарқшунослик институти, 2015. – 192 б. 33. Худойқулов М. Журналистика ва публицистика. Ўқув қўлланма. - Тошкент: Университет, 2008. – 200 б. 34. Ҳамидов З. Ғафур Ғулом прозаси лексикаси. – Тошкент: ЎзМУ, 2003. – 1 00 б . 35. Чориев Б. Ғафур Ғулом поэзиясининг лексик-семантик хусусиятлари. – Тошкент: ТДПУ, 2007. – 61 б. 36. Юсупов К. Ўзбек адабий тилининг лексик-семантик ва стилистик хусусиятлари. – Тошкент: ФАН, 1986. – 123 б . 2) Хорижий нашрлар 37. Айимбетов М. Опыт лингво-статистического анализа лексики и морфологии каракалпакского публицистического текста. – Нукус: Билим, 1991. – 128 б. 38. Айимбетов М., Насиров Д. Алфавитно-частотный словарь избранных произведений Бердаха. – Нукус: Каракалпакстан, 1993. – 128 б . 39. Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-сысловое пространство языка. – Москва: ФЛИНТА, 2016. – – 200 б. 145 40. Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. – Нукус, 1973. – 200 б. 41. Дмитровский А.Л. Жанр эссе: очерк теории жанра. - Орел, 2006. – 90 б. 42. Кайда Л.Г. Эссе: Стилистический портрет. - М., 2008. – 90 с . 43. Караулов Ю.Н. Общая и русская идеография. – Москва: Наука, 1976. – 100 с. 44. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М.: Наука, 1987. – 200 с. 45. Караулов Ю.Н. Язык и личность. – М.: Наука, 1989. – 216 с. 46. Караулов Ю.Н. Языковая личность: текст, словарь, образ мира. - Москва, 2006. – 95 с. 47. Кожина М.Н. О речевой системности научного стиля сравнительно с некоторыми другими. – Пермь: 1972. – 204 с. 48. Копыленко М.М. Социальное и этническое в языке (очерк взаимодействия). Облик слова. Сб. статей памяти Д.Н.Шмелёва. М., 1997. – 360 с. 49. Корнилов О.А. Языковые картины мира как производные национальных менталитетов /- 2–е изд., испр. и доп. - Москва, 2003. – 82 с. 50. Костомаров В. Русский язык на газетной полосе (некоторые особенности языка современной газетной публицистики) - М., 1971. – 200 с. 51. Красных В.В. Виртуальная реальность или реальная виртуальность. – М.: Изд-во “Диалог МГУ Москва”, 1998. – 150 с. 52. Красных В.В. Система прецедентных феноменов в контексте современных исследований / Язык, сознание, коммуникация: Сб. статей. – М.: Филология, 1997. Вып. 2. – 100 с. 53. Курбанов Т.И. Публицистический стиль современного узбекского литературного языка. — Самарканд, 1987. – 198 с. 146 54. Маслова В. Лингвокультурология: Учеб. пособие. – М.: Academia , 2001. – 208 с. 55. Машарипова Т.Ж . Публицистика теориясының бир пүтин концепциясы: илимий методологиялық анализ Қарақалпақстан баспасөзи материаллары мысалында). – Ташкент: Mumtaz so‘z, 2016. –290 б. 56. Мухамедов С., Пиотровский Р. Инженерная лингвистика и опыт системно-статистического исследования узбекских текстов. – Ташкент: Фан, 1986. – 190 с. 57. Нахимова Е.А. Прецедентные имена в массовой коммуникации. Уральский государственный педагогический университет , 2007. – 208 с. 58. Низамов И.М. Татар рекламы ьэм матбугат (Татар массакулэм мэгълумат чараларында реклам текстын оештыру, язу 11эм бизэунец кайбер мэсьэлэлэре) / И.М.Низамов. - Казан: Казан ун-ты нэшр., 1997. – 110 б . 59. Палуанов Б.Н. Қорақалпоқ адабиётида эссе жанри. – Тошкент, 2002. – 200 б. 60. Пьего-Гро Н. Введение в теорию интертекстуальности. – М.: ЛКИ, 2008. – 240 с. 61. Розенталь Д. Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. - М., 1980. – 200 с. 62. Сабитова З.К. Лингвокультурология. Учебник. – М.: Флинта: Наука, 2013. – 100 с. 63. Синченко Г.Ч. Парадокс правоблюстителя. Философско-правовые эссе. - Омск, 2010. – 203 с. 64. Солганик Г.Я. О языке газеты. - М., 1968. – 200 с. 65. Федин К. Собрания сочинений в девяти томах. IV том. – М.: 1962. – 570 с. 66. Эпштейн М.Н. Эссе об эссе / М.Н. Эпштейн. - М., 1998. – 300 с. III. Луғатлар 67. Абдураҳмонов А. Газета журналистикаси терминларининг қисқача изоҳли лу ғ ати. – Тошкент: Ў қитувчи, 1983, – 30 б. 147 68. Муҳамедов С. Ўзбек тилининг алфавитли-частотали луғати . – Тошкент: Фан, 1982. –111 б. 69. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. – Москва, 1997. – 982 c . 70. Ўзбек тилининг изохли луғати. 3 -том. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – 6 87 б. 71. Ўзбек тилининг изохли луғати. 4 -том. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – 606 б. 72. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 -том. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – 591 б. 73. Ў збек тилининг изоҳли луғати. 2-том. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – 671 б. 74. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2005, 1 жилд. – 734 б. 75. Ўзбекистон миллий энциклопедияси . – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2005, 7 жилд. – 640 б . 76. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2005, 10 жилд. – 6 56 б. 77. Ҳатамов Н., Саримсоқов Б. Aдабиёшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1979. – 361 б. 78. Ҳ ожиев А. Лингвистик терминларнинг изохли лу ғати. – Т. , 1978, – 158 б. IV. Бадиий адабиётлар 79. Абдиев А. Китобга қайтиш. https://kh-davron.uz/kutubxona/ uzbek/abdunabi-abdiyev-kitobga-qaytish-esse.html 80. Азим У. Карвон йўли. Рауф Парфи. https://kh-davron.uz/kutubxona /uzbek /memuarlar/usmon-azim-rauf-parfi.html . 81. Ахмедова Ҳ. Бобомнинг боғи. Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2013, 8 март. 148 82. Аъзам А. Мажнунтол тагида. Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2013, 25 октябрь . 83. Боқий Н. Шукур аканинг боғи . https://kh-davron.uz/kutubxona /uzbek/memuarlar/shukur-akaning-bogi.html 84. Бўтаев Ш. Шукур, айт-чи, бу ҳаёт нима? . Жаҳон адабиёти. 2014 йил, 9 сон. 85. Деҳқон қизи М. Гул сўқмоқлар. https://ziyouz.uz/ozbek-nasri /matluba-dehqon-qizi/matluba-dehqon-qizi-gul-soqmoqlar-esse-qissa/ 86. Дўстмуҳаммад Х. Қалб ҳамиша ўртада. https://kh-davron.uz/ kutubxona/uzbek/xurshid-dostmuhammad-qalb-hamisha-ortada-esse.html 87. Жабборов Ф. Ой нурида мутолаа. Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2011, январь. 88. Жангиров Ж.Ушоқ билан юзма-юз. Маърифат. 2013, 25 декабр . 89. Жонузоқ Н. Митти гиёҳ мўъжизаси . https://kh-davron.uz/ijod /adib/nodir-jonuzoq.html 90. Жураев А. Тинчлик дарахти Ёшлик. 2011, 7 сон. 91. Жўраев А. Шошаётган одам. https://kh-davron.uz/kutubxona /uzbek /ashurali-jorayev-shoshayotgan-odam-esse-monolog.html 92. Иброҳимова Н. Қичқириқ ортидаги изҳор . https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/nodirabegim-ibrohimova-ikki-esse.html 93. Иброҳимова Н. Юракдан юраккача… . https://kh-davron.uz/ kutubxona/ uzbek/nodirabegim-ibrohimova-ikki-esse-2.html 94. Қобул Б. Ота бўлиб…. https://kh-davron.uz/kutubxona /uzbek/behzod- qobul-ota-bolib-esse.html 95. Қўшжонов М. Хива суҳбати. Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2005, 4 феврал . 96. Малом Ш. Кўнгил обидасига йўл . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2011, 6 май. 97. Маҳкам А. Адабиёт ибодати. Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2004, 22 декабр. 149 98. Мирзо М. Армон. “Ёшлик” журнали, 2013 йил, 7-8-сон. 99. Нарзулла Жўраев. Таваллодан муножотгача (илмий-фалсафий эссе). “Жаҳон адабиёти”, 2013 йил, 6-сон . 100. Ортиқов Ш. “Годони кутиб” бизда саҳналаштирилса… . https://nodirabegim.uz/archives/3221 101. Ортиқов Ш. Истеъдод балоси. https://telegra.ph/ISTEDOD- BALOSI-11-02 102. Ортиқов Ш. Қизил иблислар ёхуд геноцид қайғуси. https://telegra.ph92USI-01-17 103. Ортиқов Ш. Қирол ўлди, яшасин қирол! 104. Ортиқов Ш. Мен гулбашакарни яхши кўраман . https:// nodirabegim.uz /archives/3517 105. Ортиқов Ш. Мифологик эпатаж. https://nodirabegim. uz/archives/2438 106. Ортиқов Ш. Фурсати келмаган эндшпиль . https://nodirabegim.uz /archives/4017 107. Ортиқов Ш. Хайрлашув мактуби . https://nodirabegim.uz /archives/1802 108. Ортиқов Ш. Шекспир, отелло ва рўмолча . https://nodirabegim.uz /archives/2588 109. Ортиқов Ш. Энг аҳамиятли давр . https://nodirabegim.uz/ archives/4042 110. Ортиқов Ш.Ташҳис: Алцгеймер. https://telegra.ph/ TASH%D2% B2IS-ALCGEJMER-12-04 111. Отамуродова М. Тошбақанинг эрки. Зарафшон. 2013, 23 октябрь. 112. Охунова Э. Аёл мафтунангман. Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2009, 3 апрель. 113. Очилов Н. Қайтиш. Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2003, 11 апрель. 150 114. Пардаев М . Мустақил яшаш маъсулияти. Зарафшон . 2013, 19 октябр. 115. Раҳмон С. Тинч оқар дарё . https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/ memuarlar/ sulaymon-rahmon-tinch-oqar-daryo-esse-ikkinchi-qism.html 116. Саййид С. Олис ишқ соғинчи ёхуд Ватан сурати . https://kh- davron.uz/ kutubxona/uzbek/sirojiddin-sayyid-olis-ishq-soginchi-yoxud-vatan- surati-esse.html 117. Салом Ш. Қорхат . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2011, 11 ноябрь. 118. Салом Ш. Мен ҳаётга муҳлисман . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2013, 21 март . 119. Салом Ш . Тулпорларим . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2010, 12 март . 120. Салом Ш. Шоирлик шарафи . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2012, 9 ноябрь. 121. Самандар Э. Қиёс . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2013, 9 август. 122. Турсунов С. Қайтмас йиллар баҳори... Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2013, 29 март . 123. Умирова А. Ватан ҳақида қўшиқ . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2008, 11 апрель . 124. Фозилов Н . Мулла Шукур . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2008, 20 март . 125. Хидир М. Ибтидода сўз бўлган. Маърифат. 2003, 26 декабр. 126. Эгамназаров А. Оқила аёл шарофати . Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2013, 1 март . 127. Эргаш О. Яхши одамлар ёхуд Ижод дарди . «Ёшлик» журнали, 2019, 9 сон. 151 V. Диссертация ва авторефератлар 128. Абдиев А. Алпомиш достони тилининг лексик-семантик ва стилистик хусусиятлари: Филол. фан. номз. ... дисс. автореф. – Нукус, 2011. – 23 б. 129. Абдусаидов А. Газета жанрларининг тил хусусиятлари : Филол. фан.докт ... дисc. автореф. – Самарқанд, 2005. – 23 б. 130. Абдусаидов А. Язык газеты и литературная норма (на материале местных и республиканских газет 70-80-х годов): Дис c ... канд. филол. наук. - Самарканд, 1988. – 222 с. 131. Абилхасимов Б. Язык газеты «Дала Уалаяты» (1888-1902 гг.): Автореф.дис c ... канд.фил.наук. - Алма-Ата, 1964. – 23 с. 132. Адилов М. Газет дили: Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Баку, 1973. – 23 с. 133. Айимбетов М. Опыт лингвостатистического анализа лексики и морфологии каракалпакского публицистического текста: Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Нукус, 1987. – 155 б. 134. Алиев Т.З. Язык газеты «Кяшкюль» ( XIX в.): Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Баку, 1973. – 23 с. 135. Арбузова В.Ю. Прецедентность в русском языке как лингвистический и культурный феномен: на материале научных и эпистолярных текстов: Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Елец: Елецский гос. ун-т, 2007. – 25 с. 136. Асқаров М.А . Газета «Казан-мохбире» (Казанский вестник) и её роль в развитии татарского публицистики начало ХХ века: Автореф.дисс. … канд.фил.наук. – Казань, 2004. –28 c . 137. Ахабаев А. Статистический анализ лексико-морфологиче-ской структуры языка казахской публицистики (На материале казахских газетных текстов за 1965-66 г.г.) : Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Алма-Ата, 1971. – 23 c . 152 138. Бекбергенов Қ. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилинде илимий стильдиң лексика-семантикалық ҳәм грамматикалық өзгешеликлери. Фил.илим.канд. … Автореф . дисс. – Нукус, 2001. – 25 c . 139. Бузальская Е.В. Типология русского эссе (лингвокогнитивный аспект): Автореф.дисс ... докт.фил.наук. – Санкт-Петербург, 2017. – 22с. 140. Гарифуллин В.З . Лингвостилистическая система татарского газетного текста. Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Москва, 1998. – 22с. 141. Джумабаева Ж.Ш. Мустақиллик даври публицистик асарларидаги қўшма гаплар талқини: (ўзбек ва инглиз тилларида мaтнларнинг қиёсий таҳлили асосида): Филол.фан.номз. ... дисс. автореф. – Тошкент, 2006. –22 б. 142. Дмитровский А.Л. Эссе как жанр публицистики: Дисс...канд. фил.наук. - Санкт-Петербург, 2002. – 202 с. 143. Егорова Н.В. Эссе в современной мордовской прозе: (проблемы стлповлепня и развития ж a нр a ). Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Саранск, 2011. – 22 с. 144. Емельянцева Л.П. Языковые и стилистические средства информационных жанров газет, радио и телевидения (на мат-ле производственной информации Узбекистана): Автореф.дис c ... канд.фил.наук. -Ташкент, 1979. – 25 с. 145. Зацепин К.А. Эссе как коммуникативная форма: проблемы чтения: Автореф.дис c ... канд.фил.наук . – Самара, 2006. – 24 с. 146. Ибрагимов Ҳ.Ҳ. Тўра Сулаймоннинг ўзбек тили лисоний имкониятларидан бадиий фойдаланиш маҳорати: Филол. фан. бўйича фалс. д-ри ( Phd ) дисс. автореф. – Гулистон, 2021. – 23 б. 147. Исаев М.С. Становление и развитие языка казахской периодической печати: Автореф.дис c ... канд.фил.наук. - Алма-Ата, 1974. – 23 с. 148. Исаев С.М. Язык периодической печати 1920-х годов: Автореф.дис c ... канд.фил.наук. - Алма-Ата, 1966. – 24 с. 153 149. Канаева Е.Н. Текстовые функции логоэпистемы: Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – М.:, 2007. – 24 с. 150. Карашева Н.Б. Грамматические особенности языка казахской публицистики начала XX века. Автореф.дис c ... канд.фил.наук. – Алма-Ата, 1959. – 23 с. 151. Каримов Ғ. Некоторые вопросы развития узбекского литературного языка 20-30-х годов: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Т.: 1972. – 23 с. 152. Қўчқорова М. Ҳозирги ўзбек адабиётида эссе жанри : Филол. фан. ном ... дисc. автореф. – Тошкент, 2004. – 23 с. 153. Мамажонов А. Стилистические особенности сложных предложений современного узбекского литературного языка: Автореф.дисс…док.фил.наук. – Ташкент, 1991, – 23 с. 154. Мамарахимова Ш. Ўзбек тилида метафораларнинг антропоцентрик тадқиқи: Филол.фан. докт. (DSc) диссер. – Самарқанд, 2020. – 283 б. 155. Мамедов Ж.А. Газетный стиль современного азербайджанского литературного языка: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Баку, 1973. – 23 c . 156. Мамедов М.Б. Публицистический стиль азербайджанских революционных демократов: Автореф.дисс… док. фил.наук. – Баку, 1976. – 23 c . 157. Махмараимова Ш. Оламнинг миллий лисоний тасвирида теоморфик метафоранинг когнитив аспекти: Филол.фан. бўйича фалс. д-ри (Phd) дисс.автореф. – Тошкент, 2018. – 25 б. 158. Мирзаев М.М. Советско-интернациональные слова в узбекской периодической печати (1945-1950 гг.): Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Ташкент, 1951. – 23 с. 159. Муқимова З.Р. Ўткир Ҳошимов асарлари тилининг лингвопоэтик ва лингвомаданий хусусятлари: Филол.фан. бўйича фалс. д-ри (Phd) дисс. – Тошкент, 2020. –160 б. 154 160. Мухамедов С. Статистический анализ лексико-морфологической структуры узбекских газетных текстов: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Ташкент, 1980. – 25 с. 161. Насруллаева Г. Антропоцентрик метафоранинг лингвомаданий, коммуникатив, прагматик аспекти: Филол.фан. бўйича фалс. д-ри (Phd) дисс. – Қарши, 2018. – 147 б. 162. Неъматова Д.С. Чўлпон публицистик асарларининг лингвистик таҳлили: Филол.фан.номз… дисс. автореф. – Тошкент, 2004. – 24 б. 163. Нурмуҳаммедов Ю.Ш. Миллий-маданий дунёқарашнинг фразеологик сатҳ аспектидаги таҳлили: Филол.фан. бўйича фалс. д-ри (Phd) дисс. – Самарқанд, 2021. –160 б. 164. Оразымбетова З.Қ. Қарақалпақ күнделикли баспасөзи тилиниң қәлиплесиўи (1924-1940-жыллар материаллары тийкарында): Фил.илим.канд. … дисс. – Нукус: КМУ, 2006. – 202 с. 165. Оразымбетова З.Қ. Қорақалпоқ вақтли матбуоти тилининг услубий хусусиятлари: Фил.фан.докт. дисc...автореф. – Нукус, 2019. – 33 б. 166. Орлова Н.М. Библейский текст – как прецедентный феномен: Автореф.дисс... док.фил.наук. – Саратов, 2010. – 51 с. 167. Оруджев А. Язык газеты «Эккинчи»: Автореф.дисс... канд.фил.наук. –Баку, 1947. – 33 с. 168. Перевозов Д.Н. Эссеизация текстов как выражение персонального журнализма в современной российской публицистике: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Воронеж, 2007. – 18 с. 169. Рахманов М. Синтаксические особенности языка газеты «Туркистон вилоятининг газети»: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Ташкент, 1971, – 33 с. 170. Рустамов Д. Лексемалар миллий маданий хосланган семемасининг лингвомаданий аспекти: Филол. фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) ...дисс. – Фарғона, 2018. – 129 б. 155 171. Салманова Г.А. Роль печати в обогащении словарного состава азербайджанского литературного языка: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Баку, 1958. – 33 б. 172. Слишкин Г.Г. Лингвокультурние концепти прецедентних текстов: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Волгоград, 1999. – 35 с. 173. Тошева Д. Зооним компонентли мақолларнинг лингвокультурологик хусусиятлари: Филол. фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) ...дисс. – Тошкент, 2017. – 151 б. 174. Турди a лиев Б. Морфологические особенности языка периодической печати 1905-1917 гг: Автореф.дисс... канд.фил.наук. – Ташкент, 1969. – 33 с. 175. Тухтаходжаева Н. Бадиий таржимада лингвокультуремаларнинг ифодаланиши (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида): Филол. фан. бўйича фалсафа д-ри (PhD) дисс. – Тошкент, 2017. – 141 б. 176. Усмонов Ф. Ўзбек тилидаги ўхшатишларнинг лингвомаданий тадқиқи: Филол.фан. бўйича фалсафа фалсафа д-ри (PhD) дисс . – Тошкент, 2019. – 160 б. 177. Хаджимусаева Н. «Орзигул» достонининг статистик, семантик- стилистик ва лингвопоэтик: Филол. фан. бўйича фалс. д-ри ( Phd ) дисс. автореф. – Жиззах, 2020. –46 б. 178. Худойберганова Д. Ўзбек тилидаги бадиий матнларнинг антропоцентрик талқини: Филол. фан. док. ...дисс. – Тошкент, 2015. –240 б. 179. Ҳамроева Ё. Ўзбек тилининг идеографик луғатини тузиш тамойиллари: Филол. фан. номз. дисс… – Тошкент, 2009. – 135 б. 180. Эшмуратов А.Г. Некоторые языковые и стилистическое особенности газеты «Урал»: Автореф.дисс... канд. фил. наук. – Казань, 1959. – 33 с. 181. Юлдашев М.М. Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи: Филол. фан. док... дисс. – Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2009. –316 б. 156 182. Юсупова Б. Көркем шығармаларда келбетликлердиң стильлик қолланылыўы: Фил.илим.канд.…дисс. автореф. – Нукус: НМПИ, 2001. – 23 б. 183. Янгибаева Н.Г. ХХ асрнинг 20-йиллари вақтли матбуотида ўзбек тилининг ўрганилиши (1925-1929 йиллар «Маориф ва ўқитғучи» журнали материаллари асосида): Филол. фан. бўйича фалс. докт. (PhD) дисс. автореф. – Қарши, 2019. – 25 б. VI. Илмий тўплам, журнал ва газеталардаги мақолалар 184. Алендеев П.В. Эссеистический тип текста в контексте особенностей современной науки // Известия Рос. гос. педаг. унив. им. А. И. Герцена. 2007. Т. 16. - №40. – 17-20 с. 185. Ахренов А. В. Испанский язык Венесуэлы: языковая картина мира // Вестн. МГОУ. Сер. Лингвистика, – М.: МГОУ, 2009. – №3. – 56 с. 186. Беценко Т.П. Взгляд на лингвокультурологический анализ художественного текста как вид учебной деятельности в системе современного гуманитарного образования // Человек в социокультурном измерении. 2021. – 14-21 с. 187. Боровков . А . К . Изменения в области узбекской лексики и новый алфавит (на основе русской графики ). – Ташкент: Изв. УзФАН СССР . 1940 . – № 7, – 31 с. 188. Бузальская Е.В. Эссе: общая типология жанра // Вестник Орловского гос. унив. Серия: Новые гуманитарные исследования. 2013. – №5 (34). – 123–125 с. 189. Йўлдошев Б., Мирзаев Б. Ўзбек тилида фразеологизм сарлавҳаларнинг стилистик хусусиятлари ҳақида (Матбуот материаллари асосида) // Ўзбек тили стилистикаси ва нутқ маданияти масалалари. – Самарқанд: СамДУ , 1982. – 109-114 б. 157 190. Киссен И.А. Опыт статистического исследования частотности лексики передовых статей газеты «Кизил Узбекистан» // Науч.труды ТашГУ. Новая серия. Вып. 247. – Ташкент, 1964. – 44-58 с. 191. Копыленко М.М., Колчин С.А., Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка // Филологические науки. 1998. – №2. – 109-114 с. 192. Курбонов Т.И. Публицистик услуб масаласига доир // Ў збек тили стилисткаси ва нутқ маданияти масалалари. – Самарқанд: СамДУ , 1980. – 77 б . 193. Маҳмудов Н. Оламнинг лисоний манзараси ва сўз ўзлаштириш // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2015. – №3. – 3-12 б. 194. Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб... // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2012. – №5. – 3-16 б. 195. Мирзаев Б. От туркумига хос бўлган сўзларнинг газета сарлавҳалари функциясида стилистик мақсадларда қўлланишига доир // «Ўзбек тили стилистикасидан кузатишлар» тўплами. – Самарқанд: СамДУ, 1983. – 76 б. 196. Муллагалеева О. И. Педагогическое эссе: разговор наедине // Химия в школе. 2006. – №9. – 2-3 с. 197. Одилов Ё. Ўзбек тилшунослиги мустақиллик йилларида // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2016. – №4. – 49 б. 198. Пугачева О.В. Лингвистические аспекты жанра эссе в публицистическом дискурсе // Вестник Брянского гос.университета. 2011. №2. – 344-346 с. 199. Рахимжонов Н. Бадиа ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти. 1983. – № 5. – 19 б. 200. Решетов В.В. Лексический состав современной узбекской прессы // Проблемы языка. Вып. №1, – Ташкент, 1934. – 41-51 с. 158 201. Усмонов Ф. Тил ва тафаккур муносабати ва тилшуносликда антропоцентризм тамойили хусусида // Илмий хабарнома, АДУ, 2015. – № 2. – 94 б. 202. Холмирзаев Ш. Эссе – эркин ижод // Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 2003, – № 16. – 3 б . VII. Интернет сайтлари 203. https://pnu.edu.ru/ru/recruitment/graduates/essay/ 204. Лямзина Т.Ю. Жанр эссе (К проблеме формирования теории) [электронный ресурс] // http://psujourn.narod.ru/lib/liamzina_essay.htm - (Дата обращения: 13.04.2013). 205. Маклакова Е.А. Национальная языковая специфика и лингвокультурологические особенности семантики слова. https://cyberleninka.ru/article/n/natsionalnaya-yazykovaya-spetsifika-i- lingvokulturologicheskie-osobennosti-semantiki-slova/viewer 206. Семина В. В. Особенности классификации эссе в дискурсе. - [Электронный ресурс] URL: httр://rimc-rybnoe.narod.ru/Li4nie str/Semina/ raznoe/ osbennosti i klass esse.doc (Дата обращения 11.10.2015) 207. Шестеркина Л.П., Николаева Т.Д. Методика телевизионной журналистики. - М., 2012. Режим доступа: http://dedovkgu. narod . ru/bib/shestjorkina.htm (Дата обращения 01.09.2014). 208. Эссеизм [электронный ресурс] // http://terme.ru/dictionary /951/word/yeseizm. - (Дата обращения: 13.04.2013). 159

Ўзбек тилида эссе матнларининг лингвостилистик ва лингвокультурологик тадқиқи

Купить