Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 259.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ўзбек тилидаги изҳор гапли қурилмалар синонимиясининг функционал-семантик таҳлили

Купить
ЎЗБЕК ТИЛИДАГИ ИЗҲОР ГАПЛИ ҚУРИЛМАЛАР СИНОНИМИЯСИНИНГ ФУНКЦИОНАЛ-СЕМАНТИК ТАҲЛИЛИ Мундарижа Кириш ………………………………………………………………… ........ ..3 I БОБ. ТУРКИЙ ТИЛЛАР СИНТАКСИСИДА ИЗҲОРЛИ ҚУРИЛМАНИНГ ЎРНИ : МАСАЛАНИНГ НАЗАРИЙ АСПЕКТЛАРИ §1.1. « Изҳорли » терминининг мазмуни ва унинг ўзбекча муқобили муаммоси..................................................................................................................12 §1.2. Изҳорли қурилманинг коммуникатив мавқеи....................................16 §1.3.Туркий тилларда полипредикатив тузилмаларни ўрганиш тарихидан..................................................................................................................18 Биринчи бобга хулоса....................................................................................37 II БОБ. ИЗҲОРЛАШНИНГ СЕМАНТИК АСПЕКТЛАРИ §2.1. Изҳорловчи қисмнинг семантик типлари..........................................42 §2.2. Изҳорловчи предикатларнинг лексик - семантик гуруҳлари.............44 Иккинчи бобга хулоса...................................................................................8 2 III БОБ. ИЗҲОРЛИ ҚУРИЛМАНИНГ СТРУКТУР-ГРАММАТИК АСПЕКТЛАРИ §3.1. Структур-грамматик жиҳатдан изҳорли қурилмалар синонимияси ҳамда структур-функционал типларининг умумий тавсифи.....................................................................................................................84 §3.2.Синтетик-объектли изҳорли қурилмаларнинг препозицион - объектли изҳорли қурилмалари ҳамда семантик - грамматик категориал талқини......................................................................................................... ........ ..... 89 §3.3. Препозицион-объектли изҳорли қурилмалар алоқасининг аналитик усуллари ҳамда уларнинг икки томонлама синтактик боғланиш ……………... 9 5 §3.4. Препозицион-субъектли ва присубъектли изҳорли қурилмалар.............................................................................................................10 6 §3.5. Изҳорли қурилманинг иккинчи даражали бўлаклари вазифасида келиши ҳамда уларнинг постпозицияси антиципик ва анафорик асосда боғланиши......................................................................................... .....................112 §3.6. Изҳорловчи – (ёйиқ гапли) кенг қурилмалар ҳамда перифразалар..........................................................................................................118 Учинчи бобга хулоса...................................................................................125 Умумий хулоса.............................................................................................129 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ ..............................136 КИРИШ (фалсафа доктори (PhD) диссертацияси аннотацияси) Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон тилшунослигида синтактик муносабатларнинг ўзига хос томонларини тадқиқ этишда гапга хос қурилмаларнинг шакл ва мазмун муносабатидан келиб чиққан ҳолда функционал-семантик ҳамда структур-семантик ёндашув асосида тавсифлашга доир кўплаб тадқиқотлар амалга оширилган. Синтактик тузилмадаги маъно ва унинг компонентлариаро воқеланувчи семантик- грамматик таъсир ҳамда ҳар бир компонентнинг семантик белгиларига асосланган оддий компонентларидан тузилган содда гапдан фарқли равишда шаклланган мураккаб тузилишга эга семантик-синтактик қурилмани ташкил қилувчи предикатив комплексларни замонавий тадқиқот усуллари билан текшириш айни соҳада шу вақтгача амалга оширилган илмий изланишлар кўламини кенгайтиришга, келгусида бажариладиган тадқиқотларга янги йўналишлар очиб бериш нуқтаи назаридан муҳимдир. Дунё лингвистикасида гапнинг конструктив схемасини, уларнинг синтактик-семантик хусусиятини, гап компонентларининг семантик ролини, синтактик тузилмадаги бирликларнинг лексик, морфологик хусусиятларини ҳамда уларда юз берган маъновий ва шаклий ўзгаришларнинг лисоний, нутқий хусусиятларини аниқлаш ва баҳолаш катта илмий аҳамиятга эга эканлиги қайд этилади. Изҳор қурилмали (ИҚ) гапнинг синтактик тузилмаси унинг структур-композицион белгилари ҳамда семантик мазмунининг яхлитлиги ҳам шулар жумласидандир. Бинобарин, изҳорли қўшма гапларга семантик-структур ва функционал-синтактик жиҳатдан ёндашув уларнинг структур-семантик хусусиятларни атрофлича тадқиқ этишга кўмаклашади ҳамда мавзунинг долзарблигини белгилаб беради. Ўзбек тилшунослиги мустақиллик йилларида ўзбек тили мазмуний синтаксисини формал-функционал ёндашувларга асосан ёритишда катта муваффақиятга эришди. Шундай бўлса-да, изҳорли эргаш гапли қўшма гап каби синтактик тузилмаларнинг синонимик муносабатларини функционал- семантик ва функционал-синтактик ёндашувларга асосланган ҳолда жаҳон тилшунослигининг илғор усуллари билан тадқиқ этиш зарурати мавжуд. Ўзбек тилини илмий ўрганиш ва ўқитишга эътибор давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айлангани Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонида «Бугунги глобаллашув даврида ҳар бир халқ, ҳар қайси мустақил давлат ўз миллий манфаатларини таъминлаш, бу борада аввало ўз маданиятини, азалий қадриятларини, она тилини асраб-авайлаш ва ривожлантириш масаласига устувор аҳамият қаратиши табиий» 1 – дея алоҳида таъкидланган. Ҳолбуки, изҳорли қурилмалар структур-семантик типларини ва улардаги синонимик муносабатларни систем тилшунослик нуқтаи назаридан тадқиқ қилиш муайян назарий ҳамда амалий аҳамиятга эга. Бу эса, мазкур тадқиқот мавзусининг ўзбек тилшунослиги учун долзарб эканлигидан далолат беради. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 13 майдаги «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги ПФ-4797-сон Фармони, 2017 йил 16 февралдаги «Олий ўқув юртидан кейинги таълимни янада такомиллаштириш тўғрисида»ги ПФ-4958-сон Фармони, 2017 йил 20 апрелдаги «Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-2909-сон қарори , «Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 2019 йил 21 октябрдаги ПФ-5850-сон Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланиши - нинг устувор йўналишларига мослиги. Диссертация тадқиқоти республика фан ва технологиялари ривожланишининг «Ахборотлашган жамият ва 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони // Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами. – Тошкент, 2017. – Б.39. демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий, маданий, маънавий- маърифий ривожлантириш, инновацион иқтисодиётни ривожлантириш» устувор йўналишига мувофиқ бажарилган. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси . ХХ асрнинг 30-90-йилларида ва, айниқса, Ватанимиз мустақилликка эришганидан сўнг ўзбек тилининг турли сатҳларини ўрганиш бўйича кўплаб тадқиқотлар амалга оширилди, тилимизнинг синтактик сатҳидаги ўзига хос хусусиятларни очиб бериш бўйича катта ишлар қилинди. Жумладан, XX асрнинг 50-йилларидан бошлаб тилшуносликда синтактик ҳодисаларни тадқиқ этишда структур-семантик методни қўллашга кўп эътибор қаратила бошланди. Улар учун синтактик структураларнинг ўз шакли ва ўз мазмунига эгалиги синтактик муносабатларнинг ўзига хос томонларини тушунишда умумий тамойилга айланди 1 . Аммо тўласинча структур-семантик ёндашув ёки метод ўзбек тилшунослигида, умуман кенг маънода туркийшуносликда эндигина ўз йўлини топмоқда. Бунга мисол тариқасида М.А.Абдуразаков (1978), И.Х.Ахматов (l983), К.М.Абдуллаев (l983; 1984), Р.Г. Сибагатов (1984)ларнинг китоблари ва диссертацияларини, улар орасида А.Нурмонов (1982; 1983), Д.М.Насилов (l983), Н.М.Маҳмудов (1984), А.Б.Абдуллаев (1979; 1984), А.Н.Нурмонов ва Н.Маҳмудовларнинг(1995) ўзбек тили синтаксисига бағишланган китоб ва мақолаларини келтириш мумкин. 1 1 Фитрат А. Ўзбек тили қоидалари тўғрусида бир тажриба. Сарф. Наҳв. /Фитрат А. Танланган асарлар. IV жилд. – Т., 2006. –Б.140 – 213; Кононов А.Н. Грамматика современного литературного узбекского языка. – М.–Л., 1960; .Асқарова М. Ҳозирги замон ўзбек тилида қўшма гаплар. – Т., 1960; Асқарова М. Ҳозирги ўзбек тилида эргашиш формалари ва эргаш гапларнинг турлари. – Т., 1966; Абдураҳмонов Ғ. Қўшма гап синтаксиси. – Т., 1964; Абдураҳмонов Г. Исследование по староузбекскому синтаксису (XI век). – М., 1967; Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек тили. Синтаксис. – Т., 1965; Иванов С.Н. Родословное древо тюрок Абул Газихана (Грамматический очерк). – Т., 1969; Равшанова С. Боғланган қўшма гаплар. – Т., 1969; Сайфуллаев А. Ҳозирги ўзбек адабий тилида кириш бўлак. - Т., 1972; Расулов И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида бир составли гаплар. - Т., 1974; Ўзбек тили грамматикаси. II том. – Т., 1976; Абдуллаев А.Б. Ҳозирги ўзбек адабий тилида ўзга гапларнинг ифода формалари. – Тошкент, 1983; Маҳмудов Н. Ўзбек тилидаги содда гапларда семантик-синтактик асимметрия. - Т., 1984; Нигматов Х. и др. Структура предложения и актуальные вопросы синтаксиса тюркских языков // Тезисы формально-функционального исследования // Советская тюркология. – Баку, 1984. – №5. – С. 5-10 ;Нурмонов А. Гап ҳақида синтактик назариялар. - Т., 1988; Мамажонов А. Қўшма гап стилистикаси. – Т., 1990; Бердиалиев А. Эргаш гапли қўшма гап конструкцияларида семантик-сигнификатив парадигматика – Т.: Фан, 1989; Бердиалиев А. Семантико-сигнификативная парадигматика и синтагматические отношения в конструкциях сложноподчиненного предложения узбекского литературного языка. АДД. – Т., 1989; Бердиалиев А. Ўзбек тилида омоним моделли эргаш гапли қўшма гаплар – Т.: Фан, 1990; Нурмонов А., Маҳмудов Н., Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. – Т., 1992; Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Синтаксис. –Т., 1995; Қурбонова М. Ҳозирги замон ўзбек тили (содда гап синтаксиси). - Т., 2002; Лутфуллаева Д.Э. Гапни семантик-синтактик қолиплаштириш муаммолари. - Т., 2005; Бозоров О. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив (актуал) тузилиши: Филол. фанлари номзоди ... дис. автореф. – Фарғона, 2004. Аммо шунга қарамай, синтаксисдаги изҳорли қурилмалар ва синтактик синонимия туркийшунослик учун янги мавзу бўлиб, бу борада проф.Р.Р.Сайфуллаева 1 ва бошқаларнинг 2 айрим ишларигина амалга оширилган, холос. Ушбу ҳолни қониқарли деб бўлмайди. Ўзбек тили синтаксиснинг бу йўналишга оид кўплаб масалаларига аниқлик киритилмай қолмоқда. Буларнинг барчаси изҳорли қурилмалар ҳамда улар ўртасидаги синонимик муносабатни чуқур таҳлил қилувчи тадқиқотга эҳтиёж мавжудлигини кўрсатади. Тадқиқотнинг диссертация бажарилган олий таълим муассаса - сининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Диссертация Самарқанд давлат университети илмий-тадқиқот ишлари режасининг «Замонавий тилшунослик масалалари ва хорижий тиллар ўқитиш услубияти» мавзусидаги тадқиқот режаси асосида бажарилган. Тадқиқотнинг мақсади. Ўзбек тилида изҳорли қурилмаларнинг шаклланиши, уларнинг лексик-семантик ва шаклий-денотатив дифференцияси, изҳорли қурилмалар компонентларининг семантик-синтагматик алоқалари, изҳорли қурилмалар синонимиясининг семантик-структур ва функционал- семантик муносабатларини ёритиб бериш ишнинг асосий мақсади саналади. Тадқиқотнинг вазифалари қуйидагилар билан бeлгиланади: изҳорли эргашган қўшма гапларнинг кўпинча нисбатан мураккаб синтактик тузилмалар таркибига кириши, изҳорли қурилмалар гапда гапнинг иккинчи даражали бўлаги вазифасида келиши масаласини ёритиш; изҳорли эргашган қўшма гапнинг номинатив шаклдаги изҳорловчи компонент ўз предикати изҳорланаётган предикатга нисбатан субъект мақомида бўлган препозицион-аналитик шаклда, изҳорловчи компонент изҳорланувчи предикатга нисбатан объект мақомида бўлган постпозицион- 1 1 Сайфуллаева Р. Ҳозирги ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал-функционал талқини. – Тошкент: Фан, 1994; Сайфуллаева Р.Р. Ҳозирги ўзбек тилида қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқини. – Тошкент: Фан, 2007. 2 2 Лутфуллаева Д.Э. Гапни семантик-синтактик қолиплаштириш муаммолари. – Т., 2005; Бозоров О. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив (актуал) тузилиши: Филол. фанлари номзоди ... дис. автореф. – Фарғона, 2004; Мамажонов А., Тешабоев Д. Қўшма гаплар семантикасига доир баъзи мулоҳазалар –https://uzjournals.edu.uz/cgi/viewcontent.cgi?article=1056&context=fdu (апрель, 2019) аналитик ва анафорик ҳамда компонентларнинг боғловчили алоқасини текшириш; изҳорли қурилмаларда парадигматик ўзгаришларнинг таянч сўзнинг синтактик роли ўзгариши ва предикатив синтагмалардан изҳорланаётган қисм аниқловчили ёки ҳолли оборот бўлиши, структур-семантик ўзгаришнинг тобе синтагмада юз бериши натижасида предикативликдан атрибутив ёки номинативга айланиши ҳамда бунда ИҚ компонентлари орасидаги алоқа усулларининг структур расмийлашувини ёритиб бериш; препозицион-объектли, постпозицион-аналитик ва анафорик ИҚларда изҳорловчи бўлак изҳорланувчи ўтимли феълнинг объектли валентлилигини тўлдириши ва препозицияда предикатив муносабатларнинг ихчамлашиши ва синтетик кўрсаткичлар (келишиклар) олишининг синтактик-семантик механизмини очиб бериш. Тадқиқот объекти эргаш гапли қўшма гап хусусида туркологиядаги қарашларга муносабат, ўзбек тилида ИҚни шакллантирувчи предикатларнинг таснифи, ИҚнинг структур-грамматик аспектлари. Тадқиқот предмети изҳорли гап қурилмасининг функционал-семантик таҳлили. Тадқиқот усуллари интерпретация, тавсифлаш, қиёслаш, синхрон ёндашув, когнитив, контекстуал, субстанциал, дискурсив, синтактик ва синтагматик таҳлил. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: объектив воқеликнинг хабар объектига айланадиган ҳар қандай вазиятни фикрий ёки ҳиссий ўзлаштириш, баҳолаш ва шу кабилар изҳорлаш мазмунининг ифодаланиши ҳамда изҳорловчи қисм ҳаракат, жараён, ҳолат, сифат, борлиқда жойлашиш ўрни, самарадорлик, натижа ва далиллар мажмуаси ва уларнинг ўзаро алоқаси каби ҳар хил предикатлардан иборат бўлиши асослаб берилган; изҳорловчи предикатнинг семантик имкониятларининг намоён бўлиши унинг структур-грамматик асоси бўлган таянч сўзларнинг лексик-семантик табиати ва шаклланишига қараб белгиланиши, уларнинг лексик-семантик (валентлик) ва грамматик хусусиятлари изҳорланаётган қисмга семантик- синтактик жиҳатдан боғлиқлиги очиб берилган; изҳор предикатлари хабар (айтиш, маълум қилиш, сўраш); идрок (ҳиссий – эшитиш, кўриш, ёки тафаккурга оид – билиш, тушуниш); ҳис-туйғу (эмоционал реакция – қувониш, эмоционал кечинма – қўрқиш, эмоционал муносабат); билим ва фикр (билиш, ўйлаш); баҳо (яхши, ёмон, оз, кўп, енгил, қийин); турмуш ва намоён бўлиш; модал (истак, имконият, эҳтиёж ва муқаррарлик) каби семантик-структур компонентлардан иборат эканлиги ёритиб берилган; изҳорли қурилмаларнинг турли кўринишлари, синтетик ва аналитик шакллари структур-семантик типларининг лексик, грамматик ва лексик- синтактик модификациялари трансформация туфайли ҳосил бўлиши ҳамда изҳорли предикатларнинг функционал-семантик ва функционал синтактик синонимияси ядровий структуралар грамматик трансформацияси ва синтактик перифразалашиш қатори бўйича синонимиялардан иборат эканлиги далилланган. Тадқиқотнинг амалий натижалари. Олиб борилган кузатишларнинг амалий аҳамияти шундан иборатки, изҳорли қурилмаларнинг шаклланиши ва трансформациясининг турли кўринишларини, тилдаги изҳорли қурилмалар предикатларининг ИҚ синонимиясини ва уларнинг семантик-синтактик структураларини ҳосил қилишдаги ролини очиб беришга хизмат қилди; ИҚнинг аниқловчи ва изоҳловчи эргаш гаплардан фарқи очиб берилди ва унинг ўзига хос томонлари таърифлаб берилди. ИҚларда тобе қурилмадаги кесимнинг у ёки бу шакли (тугалланган ёки аксинча, инфинитив шакл - сифатдош, равишдош ёки келишик шаклидаги ҳаракат номи) тобе қурилмада боғловчи элемент роли (боғланиш тармоқлари) учун унинг формал мослашиши (деформация, трансформация) даражаси кўрсаткичи бўлиб хизмат қилиши исботланди. ИҚларда формал-синтактик ва семантик алоқалар препозицион- субъектли ИҚлар, присубъектли ИҚлар, гапнинг иккинчи даражали бўлаклари ролидаги ИҚлар, ИҚларда изҳорловчи қисм постпозицияси, изҳорловчи - (ёйиқ гапли) кенг қурилмалар, изҳорловчи қурилмалар перифразалари, перефразалар - кенгайиш каби ҳоллар билан ҳам шартланиши кўрсатиб берилди. Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги қўлланилган ёндашув, усул ва назарий маълумотларнинг ишончли илмий ва бадиий манбалардан олингани, келтирилган таҳлиллар қиёслаш, фалсафий-гносеологик, контекстуал, субстанциал, дискурсив таҳлил методлари воситасида асосланганлиги, назарий фикр ва хулосаларнинг амалиётга жорий этилганлиги олинган натижаларнинг ваколатли тузилмалар томонидан тасдиқланганлиги билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти мазкур натижаларнинг туркий тилшунослик, ўзбек тилшунослиги, синтаксис, функционал семантика ва функционал синтаксис, когнитив тилшунослик, услубшунослик, нутқ маданияти йўналишларида амалга ошириладиган янги тадқиқотлар учун илмий манба бўла олиши билан белгиланади. Тадқиқот натижаларидан олий таълимда «Ўзбек тили синтаксиси», «Ҳозирги ўзбек тили», «Қўшма гап синтаксиси», «Когнитив тилшунослик» каби курсларни ўқитиш ҳамда шу фанларга доир дарслик ва ўқув қўлланмаларини тайёрлашда фойдаланиш мумкин. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Олинган илмий натижалар қуйидаги ишларда жорийланган: тадқиқот натижалари 2017-2020 йилларда бажарилган ФА-Ф1-Г003 рақамли «Ҳозирги қорақалпоқ тилида функционал сўз ясалиши» фундаментал илмий лойиҳасида фойдаланилган (Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2020 йил 17 сентябрдаги 89-03-3359-сонли маълумотномаси). Натижада сўз ясалиши маъно уйғунлиги масалаларини таҳлил қилишда назарий асос мустаҳкамланган. 2007-2011 йилларда бажарилган ОТ-Ф8-062 “Тил тараққиётининг деревацион қонуниятлари” фундаментал илмий лойиҳасида фойдаланилган. (2020 йил 11 сентябрдаги 1419/30.02.01-сонли маълумотнома). Натижада изҳорли гап, тушунтириш гапи, эслатма, изоҳ, изҳорлаш муносабати, изҳорли қурилма сингари терминларнинг ҳосил бўлиши ва изоҳланишининг конкретлашишига эришилган. 2017-2020 йилларда бажарилган ОТ-Ф1-78 рақамли «Ҳозирги глобаллашув даврида ўзбек тили, унинг тарихий тараққиёти ва истиқболлари (вазифавий услублар таҳлили асосида)» фундаментал илмий лойиҳасида фойдаланилган (Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2020 йил 7 октябрдаги 89-03-3745-сонли маълумотномаси). Натижада « Изҳорлашнинг семантик аспектлари » бобидаги объектив воқеликнинг хабар объектига айланадиган ҳар қандай вазияти фикрий ёки ҳиссий ўзлаштириш, баҳолаш сингариларда изоҳлаш мазмуни бўлиши туфайли изҳорловчи предикатларни лексик-семантик гуруҳларга ажратиш: идрок предикатлари, ахборот предикатлари, билим ва тафаккур предикатлари, баҳоловчи тавсифловчи семантик предикатлар, модал предикатларининг ҳосил бўлиши ва уларнинг ўзига хослигини ифодалашга оид хулосаларнинг такомиллашувига эришилган. Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг Самарқанд вилоят ҳудудий бўлинмаси қошидаги «Садоқат» ижодий тўгарагида ёш ижодкорларга маърузалар қилинган (Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг 2020 йил 7 октябрдаги 01-03-05/814-сонли маълумотномаси). Натижада илмий хулосаларнинг амалиётда қўлланилиши тўгарак аъзолари ёш ижодкорларга ўзбек тили ва мумтоз адабиётимиз анъаналарини муносиб давом эттиришга илҳомлантириш ва тасаввурларини кенгайтиришга эришилган. Диссертация материалларининг якуний натижаларидан Самарқанд вилоят телерадиокомпаниясининг «Ассалом Самарқанд», «Таълим ва тараққиёт» каби ўқув-маърифий ҳамда илмий-оммабоп телекўрсатувларида фойдаланилган (Самарқанд вилоят телерадиокомпаниясининг 2020 йил 5 октябрдаги 09-01/300-сонли маълумотномаси). Натижада кўрсатувлар янги манбалар воситасида тўлдирилиб илмий-оммабоплиги таъминланган ҳамда илмий янгиликлар билан бойитилган. Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Мазкур тадқиқот натижалари 4 та халқаро, 3 та республика илмий-амалий анжуманларида муҳокамадан ўтказилган. Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Диссертация мавзуси бўйича жами 12 та илмий мақола (уларнинг 4 таси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссиясининг докторлик диссертациялари асосий илмий натижаларини чоп этиш тавсия этилган илмий нашрларда, 1 таси Scopus базасидаги халқаро илмий журналда, 2 таси хорижий журналларда ва 5 та бошқа журналларда чоп қилинган мақолаларда ўз ифодасини топган). Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация таркиби кириш, уч боб, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Диссертациянинг умумий ҳажми 146 саҳифадан иборат. I БОБ. ТУРКИЙ ТИЛЛАР СИНТАКСИСИДА ИЗҲОРЛИ ҚУРИЛМАНИНГ ЎРНИ: МАСАЛАНИНГ НАЗАРИЙ АСПЕКТЛАРИ 1.1. « Изҳорли » терминининг мазмуни ва унинг ўзбекча муқобили муаммоси Ўзбек тилшунослигида гап турлари ва бўлаклари тавсифига оид мавжуд адабиётларда «изҳорли гап» термини остида аниқловчи ва изоҳловчи эргаш гаплар тушунилади. Мазкур ҳолат юқорида қайд қилинган икки типдаги қурилмаларнинг ўзига хос семантик-грамматик хусусиятларини аниқлаш ва фарқлашда ўзига хос мураккабликларни юзага келтирмоқда. Масала моҳиятига аниқлик киритиш учун дастлаб «изҳорли гап»га мувофиқ келувчи тушунча ва терминларнинг мазмуни, уларнинг ифодаланиши таҳлилига эътибор қаратайлик. Рус тилшунослигида ўтган асрнинг 60-йилларидан қўллана бошлаган «изҳорли» термини ўша давр учун моҳиятан неологизм ҳисобланар эди, аммо рус тили академик луғатларида у «эскирган» белгиси билан қайд этилган 1 . Кейинчалик нашр этилган луғатларда бу сўзнинг қуйидаги изоҳларини ўқиймиз: Изъяснительный, -ая, -ое. устар. Содержащий в себе изъяс нение чего-л. изъяснительные слова. Изъяснение, -я, ср. род . у стар. Действие по знач. глагол изъяснить - изъяснять и изъясниться - изъясняться. Неточное изъяснение дела. Слова, высказывания, объясняющие, излагаю щие что-л. Изъяснить, ... у стар. Выразить, высказать, изложить 2 . Кўринадики, изҳорламоқ сўзи тушунтирмоқ, англатмоқ, баён қилмоқ, тушунтириб бермоқ маъноларини англатади. Изҳорли сўзининг мазмунини очиб беришда изҳорлаш мазкур сўзнинг 1 1 Даль А.Толковый словарь живаго великорусскаго языка -http://slovardalja.net/word.php? wordid=11603 (апрель, 2019) 2 2 Словарь русского языка в 4-х томах. Изд. 2-е. Т. I . - М., 19 81. – C . 657. муҳим семантик компонентини кўрсатади: ниманинг, кимнинг. Изҳорламоқ - бу шунчаки ифодалаш, айтиш, баён қилиш эмас, балки ниманингдир : иш, вазият, сўз, фикр, ҳиссиёт ва шу кабиларнинг мазмунини очиб беришдир. Грамматик термин айнан «изҳорловчи» сўзининг яширин, имплицит ҳусусиятига асосланган. Изҳорлаш муносабати - бу ниманингдир маъно муносабатини ифодалашидир; бундай ифодасиз изҳорланаётган сўз ёки гап тўлиқ бўлмайди. Масалан, Мен яхши кўраман, деб бўлмайди. Чунки, « Мен яхши кўраман » қурилмасида жумла тугалланмай қолади (бундай контекстлардан ташқари, одатда диалогларда изҳорлаш мазмуни изҳорланаётган предикат олдидан келади). Албатта, изҳорланаётган предикат мазмунини очиш, ифодалаш лозим: Мен болаларнинг ўйнаётганини (ўйнаётган болаларни - болаларнинг ўйинини) яхши кўраман. Ўзбек тили луғатларида ҳам ана шундай вазиятга дуч келамиз. Жумладан, «Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси»да изоҳ сўзи шундай шарҳланган: «Изоҳ - 1) сўз, ибора, воқеа-ҳодиса ва б.га бериладиган тушунтириш, шарҳ, тавсиф (мас; сўз маъносининг изоҳи, қонун моддасининг изоҳи, шарҳи); 2) матннинг айрим жойига киритилган ёки айрим масалага берилган қўшимча маълумот, тушунтириш, эслатма, уқтириш». 1 «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да изоҳ сўзи ва у воситасида ҳосил қилинган сўзларга берилган шарҳларда ҳам ўзаро уйғунлик мавжуд: Изоҳ (а.) - тушунтириш, шарҳ 1. Сўз, ибора ёки воқеа-ҳодиса ва ш.к.га берилган шарҳ; тушунтириш. Китоб изоҳ ва шарҳлар билан таъминланган. Зайнаб кейинги сўзларга тушуна олмаган. Кумушдан изоҳлар олмоқчи эди. (А.Қодирий. «Ўтган кунлар»). Менингча, савол равшан, изоҳга эҳтиёж йўқ! ( А.Қаҳҳор. «Мунофиқ»). 2. Матннинг айрим ерига киритилган ёки айрим масалага берилган қўшимча маълумот, тушунтириш, эслатма, уқтириш. И з о ҳ бермоқ 1) сўз. ибора ва ш. к. маъносини (мазмунини) тушунтирмоқ, шарҳламоқ, изоҳламоқ. Сўзга изоҳ бермоқ; 2) тушунтириш, изоҳ тарзидаги гап айтмоқ. - Бизнинг театр ҳали янги-да. Уста ўйновчилар 1 1 Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. – Тошкент, 2002. 101 – б. йўқ, - деб изоҳ бера бошлади Абдишукур. (Ойбек, «Танланган асарлар»). – Албатта, албатта, – деди Суннат ва Элмуродга изоҳ берди: – Бу хотиннинг укаси бизда хизмат қилади. Мен билан жуда иноқ . (Шуҳрат. «Шинелли йиллар»). Изоҳламоқ. Сўз, ибора, воқеа-ҳодиса ва ш. к. маъносини, мазмунини тушунтирмоқ; изоҳ бермоқ. Сўз маъносини изоҳламоқ. Қонуннинг айрим моддаларини изоҳламоқ. - Чунки унинг (Отабекнинг) сўзига қараганда, сиз уни оғирроқ тариқа билан дарбозангиз ёнидан жўнатган экансиз, - деб изоҳлади уста . А. Қодирий. Ўтган кунлар. Бердиёровнинг ўзбек фразеологизмларини изоҳлаган икки китоби нашрдан чиқди. Назармат. Жўрлар баланд сайрайди 1 . «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да «изҳор» тушунчасига берилган таърифлардан у оддий изоҳлаш эмаслиги, балки «ш а х с ёки п р е д м е т н и а н и қ л а ш , з о ҳ и р қ и л и ш , кўрсатиш» усули экани маълум бўлади: И з ҳ о р [a. - а н и қ л а ш , з о ҳ и р қ и л и ш , кўрсатиш]. Зуҳр этиш, аёнлик ҳолати; б и л д и р и ш ; и ф о д а. Миннатдорлик изҳори. Мисол: - Рихсивой аканинг ичи қоралигини сезардим-у, бунчалик ошкор изҳорини кўрмагандим, - деди Абдуғофур ота. (Р. Ф а й з и й. «Чўлга б а ҳ о р к е л д и»). Тилим лол, сўзларим ожиздир, бироқ Нурдан пардоз олган чеҳрамда изҳор. ( Г. Жўраева. « И қ б о л»). Изҳор этмоқ (ёки қилмоқ, айламоқ). Б и л д и р м о қ , и ф о д а л а м о қ . Мақсадини изҳор этмоқ. Мисол: Мен ҳар нима бўлса ҳам, ўқишга боришимни изҳор қилдим. ( С. А й н и й. «Эсдаликлар» ) . Севишганлар ўз кўнгилларини тил билан изҳор этмайдилар. ( Шуҳрат . «Шинелли йиллар» ) . У шу жилмайишида ишқини менга изҳор айлади . ( М.Исмоилий. « Ф а р ғ о н а т о н г о т г у н ч а» ) . 2 Бу таърифлардан ҳам ҳали ўзбек тилшунослигида бу икки синтактик ҳодисани – изоҳловчи қурилма ва изҳорли қурилмаларни фарқлашда ягона фикрга келинмагани, бошқа тарафдан, тилшунослигимизда ИҚнинг структур- семантик типларини ва уларнинг синонимик муносабатларини ўрганиш 1 1 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси » Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б.18 3 . 2 2 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б.184. орқали ўзбек тили синтаксисининг долзарб масалаларидан бирини ҳал қилишга эҳтиёж борлиги ойдинлашади. Изҳорлаш муносабатининг ўзига хос томони шундаки, изҳорлаш маъноси предмет эмас, балки предметсиз моҳият (туб маъно): кимга ёки нимагадир тааллуқли бўлган қандайдир предметнинг ҳолати ёки хусусияти, воқеа ёки факт 1 . Табиийки, изҳорлаш муносабати икки вазиятнинг қўшилишидан пайдо бўлиб, уларнинг ҳар бири оз ёки кўп даражада ифодаланган предикатив структурага эга. Шу маънода « Мен болаларни яхши кўраман » гапида предикат ва пациенс орасидаги алоқа изҳорли эмас балки предмет объект деб қаралади. Чунки структур-грамматик планда пациенснинг ҳаракат белгиси йўқ. «Мен болаларни ўйнаётганини (ўйнаётган болаларни, болаларнинг ўйнашини) яхши кўраман» гапида предикат ва пациенс орасидаги алоқа изҳорли. Чунки структур-грамматик планда пациенснинг ҳаракат белгиси мавжуд. Кўринадики, изҳорлаш муносабати шундай синтактик муносабатки, у фақат полипредикатив қурилмаларда вужудга келади ва ушбу изҳорли семантика предикатининг мазмуни бошқа бир предикат ёрдамида ифодаланади ёки маълум бўлади. Изҳорли муносабатнинг бирдан-бир ва муҳим белгиси изҳорланмиш предикатнинг мазмуни бошқа бир предикатив қурилма ёрдамида изҳорланиши изоҳли муносабатдан фарқ қилади. Изоҳли муносабатда эса, бошқа бир предикатив қурилма қўшимча мазмун бериш жараёнида иштирок этади. Мен болаларни яхши кўраман, яъни уларнинг бир иш билан машғул бўлганини яхши кўраман. Ўзбек тили синтаксисига оид адабиётларда «изоҳли гап» термини мавжуд бўлиб, ортидан «тушунтириш гапи» маъносини қўйишни тақозо қилади. Бу «тушунтириш», юқорида таъкидлаб ўтилганидек, «1) сўз, ибора, воқеа-ҳодиса ва б.га бериладиган тушунтириш, шарҳ, тавсиф (мас., сўз маъносининг изоҳи, қонун моддасининг изоҳи, шарҳи); 2) матннинг айрим жойига киритилган ёки айрим масалага берилган қўшимча маълумот, 1 1 Арутюнова Н.Д. Об объекте общей оценки // Вопросы языко знания, 1985, №3. – С.13. тушунтириш, эслатма, уқтириш». 1 (изоҳли луғат), «эслатма, изоҳ», шунингдек, «бошқа сўзлар билан аталганларнинг мазмунини очиш» билан боғлиқ. Айнан шу қаторда изоҳловчи термини мавжуд бўлиб, у «шахс ёки предметни бошқа бир ном бериш йўли билан аниқлаб келадиган бўлак» 2 маъносини англатади. Биз ўзбек тилида «тушунтириб берадиган, англатадиган, тушунтирувчи, изоҳловчи, изоҳли, шарҳли» маъноларини беришда лингвистик атама сифатида қўлланилаётган «изоҳловчи» тушунчаси билан бир қаторда «ифодалаш, изҳор қилиш» маъноларини билдирувчи изҳор сўзини қўллашни таклиф қиламиз (масалан, дўстлик изҳори), изҳор этиш, билдириш. Изҳорли гап (билдириш, изҳорни ифодаловчи гап) терминининг ички формаси юқорида кўриб ўтилган изҳор моҳиятини ва мазмунини ифодалаш заруриятини акс эттиради. 1.2. ИҚнинг коммуникатив мавқеи Агар изҳорли муносабат предикатив қурилмаларнинг (изҳорловчи ва изҳорланмиш) коммуникатив боғланиши бош ва ягона мақсади бўлса, бунда биз изҳорли гап тўғрисида фикр юритишимиз лозим бўлади. Аммо ИҚнинг амал қилиши гап мавқеи билан чегараланмайди. Биринчидан, маълум категориядаги жумлаларда изҳорли эргашган қўшма гапларнинг ўзи кўпинча нисбатан мураккаб синтактик тузилмалар таркибига киради, иккинчидан, изҳорли қурилмалар гапда гапнинг иккинчи даражали бўлаги вазифасида келиши мумкин: Бу ерда қанча вақт ўтирганлари ҳозир Онахоннинг эсида йўқ, аммо шуни аниқ эслайдики, доим ғовур-ғувур эшитилиб турган ичкари эшикдан кутилмаганда Ефим Данилович чиқиб келди (А.Мухтор « Опа - сингиллар»). Мазкур зидлаш маъносини ифодаловчи боғланган қўшма гап қисмларининг ҳар бири ўз навбатида изҳорли эргашган қўшма гапнинг турли структураларидан ҳосил бўлган: биринчи қисми – предикати номинатив шаклдаги изҳорловчи компонент изҳорланаётган предикатга нисбатан субъект 1 1 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2006 – Б.183. 2 2 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б.184. мақомида бўлган препозицион-аналитик шаклда, иккинчи қисмда – изҳорловчи компонент изҳорланувчи предикатга нисбатан объект мақомида бўлган постпозицион-аналитик ва анафорик ҳамда компонентларнинг боғловчили алоқаси шаклида келган . Таъкидланганидек, ИҚнинг дастлабки ёки ядровий турли кўринишлари ва бошқа типлари мазкур иш давомида таҳлил қилинади. Аммо икки (ёки бир неча) ИҚ бирикмаси, шунингдек, ИҚ бирикмасининг бошқа қурилмалар билан «жуда мураккаб» гап таркибида келиши ишда кўриб чиқилмайди, бу муаммолар қўшма гап синтаксиси бўйича бошқа ишларда ҳам ўрганилмаган. Одатда, бундай мураккаблашиш ҳолатларида асл ИҚ таркибида ҳеч қандай структур ёки семантик ўзгариш содир бўлмайди. Бизнингча, бундай қурилмаларда ИҚнинг коммуникатив мақоми ўзгаради. Зотан, изҳорли муносабат мураккаб гап компонентларининг шаклланишидир (мисолдаги каби: икки изҳорли эргашган қўшма гапларнинг бири зидлов боғловчили боғланган қўшма гап). Шундай бўлсада, ишимизда ИҚнинг «жуда мураккаб» гап таркибидаги ўзаро алоқанинг баъзи бир кўринишлари ҳам ўрганилган. Айнан перефраза асосида ИҚ нинг қайта қурилиши ҳам кузатилди (Кенгайтирилган перефразага бўлимига қаранг). Вазифавий ИҚ перифразасининг барча кўринишлари аниқловчи бўлиб келади. Аммо ИҚ перифразасиз иккинчи даражали гап (ҳол) вазифасини бажариши ҳам мумкин. Камдан-кам учрайдиган ИҚнинг бундай функцияси ҳам ишимизда ўрганилган. “Шуни унутмаслик лозимки, инсон ўз нутқий фаолиятини мақсадли режалаштириш билан чекланиб қолмасдан, унинг ҳосиласини баҳолаб, мазмунли ва коммуникатив мақсадга осон эришишни таъминловчи шаклда бўлишига ҳаракат қилади 1 ”, – деб ёзади С.Боймирзаева. Биз мазкур масалада ушбу фикрга тўлиқ қўшиламиз. Чунки ҳар қандай нутқий ҳосилаларда ҳам лисоний фаолият шахсининг ўзига хос жиҳатлари акс этади. Таъкидлаш жоизки, структур-маъновий мураккаблашиш ИҚнинг нафақат изҳорланувчи қисмда, балки изҳорловчи қисмда ҳам юз бериши 1 1 Қаранг: Боймирзаева С. Бадиий матнда қўшма гап. – Самарқанд, 2008., – Б. 15 мумкин. Масалан: Сизлар айтинглар, турсин, шунча ётгани етар (К.Яшин). Бундай гапларда изҳорловчи қисм « турсин »га яна бир сабабий асос вазифасини бажараётган гап ( « турсин (чунки) кўп ётган » ) қўшилмоқда. Табиийки, келтирилган мисолда изҳорловчи қисм сабаб эргаш гапли қўшма гап ҳисобланади. ИҚнинг бундай мураккаблашиши ҳам тадқиқотда аниқлик киритиладиган ўринлардан биридир. Шундай қилиб, ИҚлар изҳорли гаплар ҳосил қилиб, нафақат коммуникатив жиҳатдан полипредикатив қурилманинг асосий синтактик мазмунини шакллантиришда, балки гапга нисбатан янада пастроқ даражада, мураккаблашган содда, қўшма ва «ўта мураккаб» гаплар компонентларининг синтактик мазмунини шакллантиришда иштирок этади. Агар синтаксис бўйича грамматикалар ва махсус ишларда тавсиф объекти кўпинча гап компонентларининг ўзаро шартланган компонентларини коммуникатив боғлаш йўли билан шакллантирган изҳорли қурилмалар бўлса, мунозара предмети - қўшма-мураккаблашган гап назариясида ўзининг намоён бўлишида структур-грамматик шаклларининг ранг-баранглиги билан фарқланиб турувчи «боғлиқлик тугунлари»ни баҳолаш ҳисобланади. 1.3. Туркий тилларда полипредикатив тузилмаларни ўрганиш тарихидан Туркий тилларнинг полипредикатив тузилмаларини таснифлаш ва турларга ажратиш Ҳинд-Европа тиллари синтаксисига оид тадқиқотларни таъқибан XX асрнинг 20-йилларида пайдо бўлди. Шу вақтга қадар бир хил маънога эга бўлган барча «сифатдош, равишдош ва отлашган феълли қурилмалар» ва бошқалари «эргаш гаплар» сифатида қаралди. «Бу нуқтаи назар туркий тиллардаги синтактик ҳодисалар табиатига аниқ мантиқий ёндашувга асосланган». 1 Бу анъана «ҳозиргача ўзининг илмий аҳамиятини сақлаб келаётган» 2 машҳур «Олтой тиллар грамматикаси»дан (1869) бери 1 1 Гаджиева Н.З., Б ирюкович P . M . Реликты древнетюркского синтак сиса в современных тюркских языках. (На материале чулымско-тюркского языка) //Советская тюркология, 1983, № 2. – С.8. 2 Қаранг: Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников V-VIII вв. – Л., 1 982. – С. 302. давом этмоқда. Бу ерда эгасига мавжуд бўлган равишдошли оборотлар оддий гапдан мураккаб гапга ўтувчи оралиқ структура деб қаралган 3 . Қайд этилган асарда сифатдош ва ҳаракт номи орқали ифодаланган аниқловчи синтагмалар эргашган қўшма гапга тегишли деб ҳисобланган 3 . Шунингдек, «тобе» гуруҳига кирувчи, биз таҳлил қилаётган ИҚнинг барча турлари, ҳол, пайт ва шартли синтагмалар ҳам эргашган қўшма гапга тегишли деб қаралган 3. Қўшма гаплар компонентларининг ўзаро муносабати синтактик алоқанинг ўзига хос мураккаб кўринишини тақозо этади. Шу боис синтактик қурилманинг мазкур турида предикативлик белгиси ҳам содда гапдаги предикативлик белгисидан тубдан фарқ қилади. Буни ҳозиргача амалда бўлган қўшма гапнинг боғловчили, боғловчисиз ва эргаш гапли турларининг учаласида ҳам кузатиш мумкин. 4 Туркий тиллар синтаксисининг ўзига хос томонларини ҳисобга олишда полипредикатив қурилмаларни формал-функционал тушунишда Ж.Дени ҳал қилувчи қадамни қўйди. У(1) Čоbаn bilirki ev yandi (2) Čоban eviň yandigini bilir каби жумлаларни қатъий чегаралади: иккиси ҳам маъносига кўра: чўпон биладики, уйи ёнди гапини ҳисобга олсак, биринчи гап бош ва тобе гапдан иборат бўлса (иккала гапларнинг эгаси ҳам бош келишикда, предикатлари финит шаклда), иккинчи гапни Ж.Дени «квази» гап деб қараган. Ж.Денининг фикрича, «квази» гапнинг предикати феълнинг финит ёки отлашган шаклида бўлиш керак 3 . Агар предикат феълнинг финит ёки отлашган шаклида бўлиб, ўз эгаси бўлмаса, қуйидаги мисолимиздаги каби иборали қурилма бўлиб қолади: « rien ne sert de courir, il faut partir a point қочгандан кўра ўз вақтида кетиш керак» . Унинг фикрига кўра, бошқирд ва рус тили каби турли типологиядаги тилларда «айнан бир хил бўлган мазмунни тилнинг ҳар хил шаклида бериш мумкин». 1 Шундай ёндашув Н.К.Дмитриевнинг ишларида янада 3 3 Грамматика алтайского языка. Составлена членами Алтайской миссии. – Казань, 1869. 3 3 Грамматика алтайского языка. Составлена членами Алтайской миссии. – Казань, 1869. 3. 3 Грамматика алтайского языка. Составлена членами Алтайской миссии. – Казань, 1869. 4 4 Қаранг : Хайруллаев Х. Предикативлик ҳодисаси ва унинг ифода объектлари. – Самарқанд, 2002., – Б.49 3 1 ривожлантирилди. Эргаш гапларнинг белгилари, биринчидан, уларнинг маъноларида нисбатан мантиқий мустақилликнинг мавжудлиги, иккинчидан, эга ва кесимнинг алоҳида финит шакли мавжудлиги; ана шу мезонлар асосида «сифатдошли ва равишдошли гапларнинг кўпчилиги эргаш гапларнинг асосий талабларини қониқтирмайди» 2 . Н.К.Дмитриев полипредикатив ИҚга « минен каçан кайтасагымды белдегезме? » «менинг қачон қайтишимни биласизми?» деган мисолни келтиради. Н.К.Дмитриев «Бу ерда « кайтасагымды » отлашган феълли оборотни қамраб олган содда гапга эгамиз» 1 деб ҳисоблайди. Хуллас, Ж.Дени ва Н.К.Дмитриев концепцияларида унча билинмасада, аммо муҳим фарқи бор. Гўёки Ж.Денининг квази-гаплари Н.К.Дмитриевнинг отлашган феълли оборотларига мувофиқ келади ва ҳамма гап фақат терминларда, аммо Н.К.Дмитриев барча мураккаб ИҚларни содда гап сифатида қарайди, Ж.Дени эса, худди шу каби қурилмаларни содда гап эмас, балки эргаш гапли қўшма гапга ўтувчи оралиқ гап деб қарайди. Ж.Дени ва Н.К.Дмитриев концепцияларидаги бошқа фарқлар сифатдошли ва равишдошли қурилмаларнинг бир хил бўлмаган хусусиятга эгалигидадир. Н.К.Дмитриев эски формал-функционал ёндашувга жиддий ён босади: «Сифатдошли ва равишдошли оборотлар орасидан, – деб ёзади у, – сифатдош ёки равишдошда гапнинг қолган қисмидаги эгадан фарқли равишда грамматик ифодаланган эгаси мавжуд бўлганларни тарафдоримиз. Ваҳоланки, бундай оборотлар эргаш гапларнинг юқорида қўйилган асосий белгиларини ифода этмайди (кесим шахсни ифодаловчи шакллардан бирида), аммо биз ўтувчи типда бўлса-да, уларни эргаш гап деб ҳисоблашни маъқуллаймиз: бу типда шахсни билдирувчи кесим шаклининг мавжуд эмаслиги гўёки грамматик (ва мантиқий) аниқ ифодаланган эга томонидан тўлдиради». 2 Н.К.Дмитриев ўз эгасига эга бўлган ўтимли типдаги эргаш гапларни оборотлар деб аташи билан Ж.Денининг концепциясига яқинлашади, чунки квази-гаплар – бу ҳали гап эмас, балки эргаш гапдан фарқли, «гўёки» ёки 2 1 1 Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – М. –Л. ,1948. – С.245-246. 2 Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – М. –Л. ,1948. – С.247. 2 2 Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – М. –Л. ,1948. – С.247. «сохта» гап, айнан оборотдан эргаш гапга ўтувчи типдаги гапдир. Шундай қилиб, Ж.Дени уч хил тобе предикатив синтагмани ажратади: 1 . Оборот; 2. Квази гап ; 3. Эргаш гап. Н.К.Дмитриев ҳам уч типга ажратган эди: 1.Оборот; 2. Ўтимли типдаги эргаш гап; 3.Эргаш гап. Аммо Н.К.Дмитриев тобе қурилмаларни умумий таснифлашда уч қисмли бўлишдан фойдаланмайди, модомики, иккинчи ва учинчи типларни эргаш гап термини остида бирлаштирган, қўшимча фарқловчи белгилашни («ўтимли тип) иккинчисига нисбатан деярли қўлламаган. Н.К.Дмитриевнинг юқорида кўрсатилган бундай қурилмаларнинг уч типда бўлиши ҳақидаги қарашларини ҳисобга олганда, айрим қурилмаларни таснифлашда (туркумлашда) бир хил бўлмаган типларга ажратилган. Феълнинг финит шаклига эга бўлган эргаш гаплар бир хил учинчи типга киритилган; равишдош оборотлар ўз эгалари билан бир хил иккинчи типга киритилган; ИҚлар асосий ўринни эгалловчи ҳаракат номи билан ифодаланган қурилмалар тобе синтагманинг предикатив маркази сифатида Н.К.Дмитриев томонидан биринчи типга-оборотларга киритилган, Ж.Дени эса, уларни равишдош оборотлар, квази-гаплар каби иккинчи типга киритган. А.П.Поцелуевский ўзининг «Основы синтакси са туркменского литературного языка» 1 (1943) номли фундаментал асарида туркий тиллардаги мураккаб синтактик қурилмаларнинг назарий таҳлилини Ҳинд-Европа тилларига нисбатан мувофиқ равишда анча чуқурлаштирди. А.П.Поцелуевскийнинг умумий концепциясида ўзига хослик туркий тиллар синтаксисида номинатив гапларнинг муҳимлигига алоҳида эътибор қаратилганлигидир (предикат ролидаги аниқ отлар ҳамда отлашган феъллар). Бундай номинатив гапларни мураккаб гапларнинг тобе қисми сирасига киритиш уларни тобе гап сифатида даражалашни тўхтатиш учун асос бўла олмайди 2 . Туркий тиллардаги бундай тобе гапларнинг фарқланувчи томонлари «уларнинг бош гап билан формал алоқасининг ўзига хослигида»: улар бутун 1 1 Қаранг: П оцелуевский А.П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. – В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. – Ашхабад, 1975. 2 2 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C. 172. гапга тегишли формал кўрсаткичларни (от характеридаги предикатда) қабул қилиши мумкин, Европа тилларида эса, тобе гапнинг бош гап билан синтактик алоқасининг асосий формал кўрсаткичи ёрдамчи сўз (бирикмада қўшма гапга хос махсус оҳанг) ҳисобланади» 3 . Кўрсатилган туркийдаги бу тобе гап гапнинг барча бўлаклари билан синтактик чамбарчас боғланганлиги учун уни бир бутун деб қабул қилиш мумкин. Шунинг учун ҳам тобе гап бутун гапнинг баб-баравар лексик бирлиги бўлиб қолади 1. 1. Юқорида кўриб ўтилган гаплар билан бир қаторда, туркий тилларда ҳам Европа тилларидаги каби тобе гапнинг предикати «verbum finitum» шаклида келувчи гаплар ҳам кенг қўлланилади. Тобе қисмнинг бош гап билан алоқа усулларидаги муҳим фарқларидан келиб чиқиб, А.П.Поцелуевский эргашган қўшма гапларнинг уч асосий типини аниқлайди: аналитик тип а) боғловчи билан; б) ёрдамчи сўзларсиз, фақат оҳанг жиҳатдан боғлиқлик; в) номинал феъллар ва кўмакчили бирикмада сифатдош билан; синтетик тип (феълнинг финит шакли билан (finite form of the verb), аналитик-синтетик биргаликдаги типи (боғловчилар билан қўшилишда феълнинг финит шакли). Сифатдошли, равишдошли гаплар ва номинал феълли оборотлар бу таснифга кирмайди, улар эргашган қўшма гап ҳисобланмайди, балки содда ва қўшма гаплар орасидаги ўтувчи типларни ташкил қилади. 2 Олим «эргашган қўшма гап содда гапнинг кейинги тараққиёти ва мураккаблашиши ҳисобланади», ва шунга мувофиқ бундай тараққиётнинг етти асосий босқичи ўрнатилади, 1 босқич – содда гап, VI ва VII – синтетик ва аналитик типга мувофиқ эргашган қўшма гаплар, II-V- босқичлар – тобе қисмда субъект ифодаланишининг грамматик хусусиятлари билан фарқ қилувчи ўтимли типлар деб ҳисоблайди. Бунда асосан қайд этиш лозимки, тобе фикрни юзага келтирувчи «нутқнинг феъллашган оборотлари» уч 3 3 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C.172-173. 1. 1 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C.173. 2 2 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C.174-175. кўринишга ажратилади. Биринчидан, агар тобе фикрнинг субъекти «грамматик жиҳатдан аниқланмаган» 3 бўлса, улар содда гап таркибидаги оборотлар бўлиши мумкин. Иккинчидан, агар тобе фикрнинг эгасига билвосита ишора қилувчи, кишилик, кўрсатиш олмошлари, олмошли қўшимчалар орқали грамматик ифодаланган мантиқий эгаси бор бўлган тобе фикр «потенциал» яширин гап бўлиши мумкин. 1 Учинчидан, улар «эргашган қўшма гаплар» 2 таркибидаги эргаш гаплар бўлиши мумкин. «Потенциал» ва эргаш синтагма орасида «мен сениň хер не эдэн ишини билирим «мен сенинг нима иш қилаётганингни биламан» 3 модели асосида шаклланган «оралиқ тип» мавжуд. Шундай қилиб, А.П.Поцелуевский ҳам худди Ж.Дени ва Н.К.Дмитриев каби тобе предикатив қурилмаларни оборот, яширин гап ва эргаш гап сингари уч турга бўлиш тўғрисидаги хулосага келади. Юқорида номлари қайд этилган олимларнинг асосий масалада қарашлари ўзаро мувофиқ келса-да, айрим деталларни тавсифлашда бирмунча фарқланади. Биз Ж.Дени, Н.К.Дмитриев ва А.П.Поцелуевскийнинг синтактик концепцияларининг асосий қоидаларини синчиклаб таҳлил қилиб чиқдик, чунки кейинчалик кўплаб тадқиқотчилар бу олимларнинг назарий қарашларини танқидий давом эттириш билан ташқи терминологик томонга кўпроқ, ишнинг моҳиятига, туркий тилларнинг ўтган асрнинг 60-70 йиллардаги тараққиёти ва новаторлик соҳасида ютуқларга эришилган концептуал томонига камроқ эътибор қаратдилар. Қўшма гапни изоҳлаш борасидаги ноёб ҳолатларни ўтган асрнинг 40- йилларида Н.П.Дыренкованинг грамматика соҳасидаги ишларида кўришимиз 3 3 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C.238. 1 1 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C.238. 2 2 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C.2 42 . 3 3 П оцелуевский А .П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. - Ашхабад, 1975. – C.2 40-241 . мумкин. Унинг фикрича, бир турдаги кесим ёки эгали гаплар – уюшиқ бўлакли гап; бир-биридан мустақил содда гаплардан иборат гаплар – мураккаб гап; полипредикатив қурилмаларнинг барча қолган турлари – қўшма гаплар. «Қўшма гаплар, – деб ёзади Н.П.Дыренкова, - икки ёки ундан ортиқ гапларнинг махсус бирикмаси ҳисобланади. Бундай гапларнинг бири – асосий ёки тугалланган гап, бошқаси ёки бошқалари, агар улар бир нечта бўлса, гапнинг ёйиқ бўлаги ёки обороти бўлади. Асосий ёки тугалланган гап ўзининг финит шаклдаги феъл кесмига (аниқ ёки буйруқ-истак майлидаги) эга. Оборотларнинг хусусияти шундаки, уларнинг кесимлари тугалланган феъл шаклида эмас, сифатдош ёки равишдош шаклида расмийлашган бўлади. 1 Қўшма гап таркибида оборотдан ташқари тусланувчи феъл шаклидаги мустақил кесимга эга бўлган тобе гап бўлиши мумкин: шарт, тўсиқсиз, истак, аниқловчили-нисбий. 2 Шундай қилиб, В.Г. Адмони томонидан қайд этилганидек, Н.П.Дыренкованинг қўшма гаплар ҳақида қилган мукаммал илмий изланишлари алоҳида таҳсинга сазовордир. Аммо бизни қизиқтирадиган мураккаб синтак қурилманинг компоненти анъанавий таҳлил қилинган, яъни мураккаб оборотли гаплар эргаш гапли қўшма гаплардан умуман ажратилмаган. А.Н.Кононов ўзининг турк ва ўзбек тиллари фундаментал грамматикасига оид синтактик қарашларида изоҳлашда полипредикатив қурилмаларнинг икки қисмга бўлинишидан келиб чиқади. Ҳаракат номи, сифатдош ва равишдош, олимнинг ёзишича, «ўзининг феълга «дахлдорлиги»га кўра, гапнинг иккинчи марказини ташкил қилади»; «гапнинг иккинчи маркази» сўзини бундай сўз бирикмаларида предикатив муносабатнинг мавжудлигига ишора сифатида тушуниш мумкин, аммо уларнинг барчаси гапнинг бир аъзоси сифатида содда ёйиқ гап деб қаралган. 3 А.Н.Кононов фақат тобе қисм предикати тугалланган кесим шакли-феълнинг финит шакли ёки от кесим билан ифодаланган полипредикатив қурилмаларни эргашган қўшма гаплар тизимига киритади. Кесими феълнинг финит шакли ёки кесим 1 1 Дыренкова Н.П. Грамматика шорского языка. М. – Л., 1941. – С.285. 2 2 Дыренкова Н.П. Грамматика шорского языка. М. – Л., 1941. – С.298-301. 3 3 Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. – М. – Л., 1956. – С.437. билан ифодаланган эргаш гапларнинг бош гапга морфологик тобелиги усулларини қараб чиққандан кейинги боблардан бирида шундай дейилган: «Ўхшаш гапларда dik = (y)açak шакллари қўлланган ҳолларда улар (гаплар)ни қўшма гап сифатида қараб бўлмайди, чунки dik = (y)açak шакли мустақил гапнинг кесими эмас, балки гапнинг ёйиқ бўлаги ( ёйиқ аниқловчи ёки ёйиқ тўлдирувчи) ҳисобланади». 1 Цитатада келтирилган муносабат ўта муҳим: ёйиқ бўлак, лекин кесим эмас. «Гапларнинг мустақиллиги» деган ибора нотўғри тушунчага олиб келиши мумкин. Тобе предикатнинг финитлиги бу коммуникатив (алоқа воситаси) эмас, балки морфологик-синтактик моҳиятидир, – деб ёзади, предикатнинг ҳусусияти тўғрисида муаллиф ўзининг бошқа грамматикасида ва тобе предикатнинг коммуникатив (алоқа воситаси) эмас, морфологик-синтактик моҳиятини кўрсатади: «...гапнинг ташқи қурилишига эга эргашган қўшма гап қисмлари, – деб ёзади у, – маъно ва оҳанг тугаллигидан маҳрум, коммуникатив мустақилликка эга эмас». 2 Хуллас, тобе аниқловчили ёки изҳорли қурилмаларни эргашган ёки квази-гаплар сифатида таснифлаш мумкин, ёки аксинча, феълли шакл ва унинг семантик агенси (ҳаракат бажарувчиси) орасидаги синтактик муносабат характерини тушуниш билан феълли-отли оборот ёки содда гапнинг ёйиқ бўлаклари деб талқин қилиш мумкин. Агар бундай муносабат предикатив сифатида тушунилса, тобе қурилмалар гапнинг қандайдир тури ҳисобланади; агар бу муносабат аниқловчили деб тушунилса, қурилма содда гапнинг аъзоси мақомида қаралади. Шу жиҳатдан А.Н.Кононовнинг нуқтаи назари ўзаро зиддиятли эканлиги билан ўз тараққиётига мувофиқ истиқболли деб тан олиниши мумкин, у саволни қуйидагича тушунишга олиб келади: бир томондан, феълли шакл ва унинг агенси орасидаги муносабат – ҳақиқатан ўз муносабати асосига кўра предикатив; бошқа томондан, қачонки қурилма мураккаб синтактик тузилма таркибига киритилар экан, кўрсатилган 1 1 Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка . – С.526 2 2 Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка . – С.408 муносабат ўзгаришга учрайди. Ҳамма гап уларнинг қандай аспектда ўзгаришга учраши ва қай даражада ўзгармай қолишида. Ғ.Абдураҳмонов ўз вақтида бир қатор ишларида қўшма гаплар, жумладан, эргашган қўшма гапларнинг турларини таснифлаш бўйича муфассал ва далилланган фикрларни баён қилган эди. 3 Н.С.Поспелов (1950) ишларидан кейин рус грамматикасига оид адабиётларда, хусусан, рус тили академ грамматикасида қўшма гап қисмлари орасидаги боғловчисиз алоқа синтактик алоқанинг асосий турларидан бири деб қабул қилиниши одат тусига кирди. Модомики «боғловчисиз гапларда тенг ва тобе алоқа йўққа чиққан, шунингдек, қисмлар ўртасидаги синтактик ва маъновий муносабат расман ифодаланмаган» 1 . Боғловчисиз қўшма гаплар бундай ёндашувда боғланган қўшма гап ва эргашган қўшма гап қаторида учинчи тур ёки қўшма гап ҳисобланади. Қўшма гапларни айнан шундай уч турга умумий бўлиш қайд этилган адабиётларда ва 1976 йилда нашр этилган ўзбек тили академик грамматикасининг Ғ.А.Абдураҳмонов томонидан ёзилган қисмларида ҳам келтирилади. 2 Изҳорли муносабатни ифодаловчи қўшма гаплар «Кириш» қисмида кўрсатилиб, бундай таснифда боғловчисиз ва эргашган қўшма гапларда қараб чиқилган. Эргашган қўшма гаплар ҳақида фикр юритганда, Ғ.Абдураҳмоновнинг уларни таснифлашда ўзаро боғлиқликда бўлган икки аспект тўғрисидаги фикрларини инобатга олиш лозим: биринчидан, эргаш гапнинг бош гап билан алоқаси. Бунда Ғ.Абдураҳмонов А.П.Поцелуевский қарашларини давом эттириб, алоқанинг уч турини ажратади: синтетик, аналитик ва аналитик- синтетик. Иккинчидан, эргаш гапнинг маъноси ва вазифаси. Бу ҳолда эргаш гаплар қуйидаги анъанавий типларга ажратилади: аниқловчили, тўлдирувчили, эгали, кесимли, замон, ўрин, сабаб, мақсад, шарт, тўсиқсиз, натижа, ҳаракат образи, қиёсий. 3 3 3 Қаранг : Абдурахмонов Г. Қўшма гaп синтаксиси асослари –Тошкент, 1958 ; Абдурахманов Г. А. Основы синтаксиса сложного предложения современного узбекского языка. –Ташкент, 1 960 ; Абдурахманов Г.А. Исследование по старотюркскому синтаксису (XI век). – М., 1967. 1 1 Грамматика современного русского литературного языка. – М., 1970. – С. 354. Грамматика русского языка. Т. 2. Синтаксис, ч. 2. – М., 1954. – С.382. 2 2 Қаранг.: Ўзбек тили грамматикаси. 2-том. Синтаксис. –Тошкент: Фан, 1976. 3 3 Абдурахманов Г. А. Основы синтаксиса сложного предложения современного узбекского языка. – Кўринадики, иккинчи аспект бўйича тасниф қоришиқ характерга эга: маълум типлар эргаш гапларнинг семантик-синтактик роли асосида ажратилади (аниқроғи, ҳатто – бутун қўшма гапнинг семантик-синтактик маъноси; замон, ўрин, сабаб, мақсад, шарт, тўсиқсиз, натижа кабилар назарда тутилади), маълум типлар структур-грамматик асосга, яъни моҳиятан шаклига, эргаш гапнинг қўшма гап таркибидаги вазифасига кўра ажратилади (аниқловчили, тўлдирувчили, эгали ва бошқалар). Эргашган қўшма гапларни таснифлашда муҳим бўлган структур ва функционал-синтактик мезонлар Э.А.Грунина (1961)нинг бир қатор ишларида ва илгари ёқланган диссертациясида батафсил изоҳланган (1952). «Эргаш гаплар таснифининг структур принципи тушунчасига нафақат эргаш гап ва бош гапнинг тузилиши (масалан, кесим эргаш гапда кесимнинг шахсли ёки шахссиз шаклда бўлиши) киради», - деб ёзади Э.Грунина, - аввало, эргаш гапнинг бош гап билан алоқасида грамматик шаклларни ҳисобга олиш, мураккаб яхлитликда алоҳида қисмларнинг бирлаштирилиши ҳисобга олинади». 1 Эргашган қўшма гапларнинг умумий структураси уч турга бўлинади: 1. Боғловчисиз эргашган қўшма гаплар: а) содда гап асосида шаклланган эргаш гапли боғловчисиз қўшма гаплар; б) икки ёки бир неча содда гапларнинг қўшилиб, яхлитлик ҳосил қилиши асосида шаклланган боғловчисиз қўшма гаплар. 2. Бош гапга - ки, чунки боғловчилари ёрдамида боғланадиган эргаш гаплар. 3. Ўзга нутқ асосида шаклланган эргашган қўшма гаплар. Эргаш гап бунда кўчирма гап шаклида намоён бўлади. Иккинчи мезон бўйича таснифда эргаш гапли қўшма гап таркибидаги бош ва эргаш гапларнинг ўзаро грамматик муносабати ҳисобга олинади. Эргаш гапли қўшма гапга сифатли муносабатни айнан эргаш гап беради, деб Ташкент, 1 960. – С.84-89. 1 1 Грунина Э. А. Некоторые вопросы синтаксиса сложноподчиненного предложения в современном литературном узбекском языке // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Ч. 3. Синтаксис Изд-во АН СССР, 1961 – С . 135 - 163. ҳисоблайди Э.А.Грунина, модомики эргаш гапли қўшма гапларнинг таснифи асосида эргаш гапларнинг ҳар хил фарқлари ётади. Бу фарқлар эргаш гапли қўшма гап таркибидаги эргаш гапнинг ҳар хил синтактик вазифалари оқибатидан келиб чиқади (ҳол, тўлдирувчи, аниқловчи ва б.) деб ёзади Э.А. Грунина. Эргаш гапни ташкил қилувчи маълум синтактик вазифа, морфологик воситалар эргаш гапларнинг маъноси, семантикасини намоён қилади». 2 С.Н. Иванов ўзининг ўзбек тилидаги – ган шаклини синтактик вазифаси ва «ички грамматик моҳияти» тўғрисидаги муфассал тадқиқотида – ган шакли базасида ясалувчи атрибутив ва ҳолли оборотлар – тобе қурилма обороти ичидаги предикатив бирикмали содда гап (икки таркибли ёки турли субъектли оборотлар) деган фикрга асосланади. 1 Бу қурилмада содда ва қўшма гапларнинг (содда гап синтагмаси ва предикатив алоқа) бирикиш белгиси С.Н. Ивановнинг фикрича «-ган шакли предикатив бирикмани ташкил қилувчи оборот бўлагига нисбатан постпозицион аниқловчи вазифасидадир. Яъни феъл кесимига хос барча сифатларни ифодаламайди». 2 Муаллиф бундай қурилмалар «қандайдир аномал ёки оралиқ тип қурилмалари эмас», балки улар - ган сифатдоши моҳияти билан шартланган, «шартли равишда икки ёқлама деб аташ мумкин: бир томондан, оборот қисми сифатида унинг атрибутив хусусиятини шакллантирувчи -ган шакли аниқланмишга мўлжалланган; бошқа томондан, аниқловчили-шахсий ҳаракат маъносини ифодаловчи - ган атрибутив шакл сифатида, албатта, ҳаракат субъектига мос келади, оборотнинг ўзи таркибида акс этишини таъкидлайди. Унинг фикрича, «ҳаракат субъекти оборот таркибида ифодаланганлигидан қатъий назар бу типдаги қурилмалар атрибутив қурилма бўлиб қолаверади» 1 . Кейинги вазиятда С.Н.Иванов Н.К.Дмитриев киритган таклифга (бир 2 2 Ўша манбада, 161-б. 1 1 Иванов С.Н. Категория залога в определительных сочетаниях с формой на =ган в узбекском языке // «Вопросы языкознания ”, № 1 , 1957 . – Р. 2. 2 2 Иванов С.Н. Очерки по синтаксису узбекского языка (форма на -ган и ее производные). – Л.: Изд. ЛГУ, 1959 . – С. 88-89. 1 1 Ўша ерда, с.89. субъектли қурилма-оборот, ҳар хил субъектли ўтимли типдаги эргаш гап) қарама қарши хулоса билдиради. - ган шаклидаги атрибутив оборотларни икки категгорияга бўлиниши - ган шаклли аниқловчи қурилмани сунъий равишда ўзига хос системага ажратиш» - дейди 1 . -ган шаклли тобе қурилмаларнинг эга ва тўлдирувчи вазифасида келишини С.Н.Иванов келтирилган таснифга мувофиқ «эгалик аниқловчили сўз бирикмаси» (термин Н.А.Баскаковники) ёки «эгалик сифатдошли сўз бирикмаси» сифатида тасниф қилади. Уларнинг номинал изофали қурилмалардан фарқи шундаки, -ган шаклли номинал сўз бирикмаларида изофанинг биринчи аъзоси иккинчисига нисбатан нафақат субъектга молик бўлиши, балки ҳаракат субъекти ҳам бўлади». 1 Н.А.Баскаков қўшма гапларга «таркибида феълнинг шахсли шакли (verbum finitum) билан ифодаланган икки ёки ундан ортиқ кесим мавжуд бўлган гаплар»ни киритади. 2 Н.А.Баскаковнинг қўшма гапларнинг умумий таснифида учта асосий тип мавжуд бўлиб, олдинги икки типи боғланиш усулига қараб кичик типларга бўлинади: қўшма гап (боғланган, боғловчисиз), эргашган қўшма гап (боғланган, боғловчисиз), кўчирма гапли эргашган қўшма гап. 3 Н.А.Баскаков худди А.Н.Кононов каби сифатдош ва ҳаракат номига асосланган тобе қурилмаларга гапнинг ёйиқ бўлаклари сифатида қарайди. «Ёйиқ бўлакли гап, – деб ёзади Н.А.Баскаков, – содда гапга тегишли бўлиши керак, уларда оддий содда гаплар каби грамматик жиҳатдан бир эга ва бир кесим ифодаланган». 4 Тўғри, бу ерда Н.А.Баскаков ёйиқ бўлакли гаплар «содда ва қўшма гаплар орасида ўрта ўринни эгаллайди», – деб тан олади. 5 Э.В.Севортян ўзининг «Туркий тилларда эргашган қўшма гапларнинг айрим масалаларига доир» (1961) номли мақоласида «формал ёндашув»ни 1 1 Ўша ерда, с.89. 1 1 Иванов С.Н. Очерки по синтаксису узбекского языка. Л., 1959. – С. 91, 147. 2 2 Баскаков Н.А. Простое предложение в каракалпакском языке. В кн.: Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Синтаксис. М., 1961 – С.230. 3 3 Ўша ерда, Б.222. 4 4 Баскаков Н.А. Простое предложение в каракалпакском языке. В кн.: Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Синтаксис. М., 1961. – C.72. 5 5 Ўша ерда , б .72. танқид остига олади, қачонки шахссиз шаклдаги кесимли тобе предикатив синтагма эргаш гап мавқеини рад қилади, уни «ёйилган аъзо», «тарқалган аъзо», «гапга ўхшаш аъзо» деб эълон қилади. 6 Танқиддаги жўшқинликдан бу сўз бирикмаси, аввало, предикативликка эга деган тушунчага олиб келади. Э.В.Севортян томонидан предикатив алоқанинг икки шакли – аналитик ва синтетик шакли тўғрисида тушунча киритилди. Эга ва кесимнинг аналитик алоқасида грамматик жиҳатидан сўз тартиби, эганинг аниқ ифодаланиши шарт, синтаксисда бундай зарурият йўқ, чунки, «синтаксисда предикатив алоқани бир сўз билан кесим деб ифодалайди». 1 Агар сўз бирикмасида предикатив алоқа у ёки бу шаклда ифодаланган бўлса, «кесим вазифасини равишдош, сифатдош ёки феълнинг шахсли шаклидан фойдаланганлиги сабабли бундай вербал алоқани гап деб тан олиш учун грамматик жиҳатидан аниқловчи моҳиятига эга эмас. Бу барча кесимлар тенг мезонда қонуний, улар ўз-ўзича эмас, балки предикатив алоқани ҳосил қилувчи сўз, эга билан боғлиқлигига кўра муҳимдир» 2 . М.З.Закиев ўзининг татар тили синтаксисига бағишланган фундаментал ишларида структур жиҳатдан эргаш гапнинг бош гапга боғланиши характерига кўра эргашган қўшма гапларни синтетик ва аналитик турларга ажратади. У синтетик эргаш гапларнинг шаклий белгиси бош гапга ўз кесими воситасида тобеланиши, струтур белгиси эса, от билан асосий келишикда ифодаланган мустақил эганинг мавжудлигида, деб билади. 3 Сифатдошли, равишдошли, шартли ва феълли-отли қурилмаларни предикативликнинг айрим белгиларига кўра синтетикликка киритар экан, М.З.Закиев «уларни сўзнинг айнан маъносига кўра эргашган деб ҳисоблаш мумкин эмас»лигини кўрсатади. «Бундай қурилмаларни, -деб ёзади у, - оборотлар деб аташ мумкин, таъкидлаш керакки, улар икки типга: предикатив белгили оборотлар ва предикатив белгиси бўлмаган оборотлар, яъни эгасиз оборотлар ва эгали оборотларга 6 6 Севортян Э.В. О некоторых вопросах сложноподчиненного предложения в тюркских языках. В кн.: Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Синтаксис. – М., 1961. – С.122. 1 1 Ўша ерда , с.124. 2 2 Ўша ерда , с.125. 3 3 Закиев М.З. Сложное предложение. - В кн.: Современный татарский литературный язык. Синтаксис. – М., 1971. – С.169-170. бўлиш мумкин. Агар эгасиз оборотлар содда гап асосида ўрганилса, эгали оборотларни, шунингдек, предикативлик белгисига эга қурилмаларни қўшма гап асосида қараш лозим» 4 . М.З.Закиевнинг концепциясини ойдинлашиши ва ривожи В.Г.Адмонининг «Советская тюркология» журналидаги мақоласига жавобан ёзган моқаласида ўз аксини топди. М.З.Закиевнинг фикрича, қўшма гапнинг умумий структур-семантик турлари боғланган, эргашган қўшма гаплар, мураккаб бириккан ва кўп бўлакли мураккаб гаплардир. «Фақатгина мана шу кўп турлар асосида соф структур тавсифлаш яъни боғловчили, боғловчисиз турларини ажратиш мумкин». 1 Эргашган қўшма гапларнинг синтетик алоқаси ёки боғланган қўшма гаплар (бундай терминларни ишлатишни М.З.Закиев маъқуллайди) масаласида М.З.Закиев яна бир бор қўшма ва эргашган қўшма гапларнинг фарқлари ва муштарак тарафлари мавжудлигини таъкидлайди. «Қўшма гапларни (гап бўлакларини эмас) тан олиш учун уларда икки таркибли, камдан-кам ҳолларда бир таркибли шаклда ифодаланган предикатив ядронинг мавжудлиги етарли. Аммо қўшма гаплар, умуман, эргаш гаплардан фарқ қилади: боғловчи восита биринчи ҳолатда кесим таркибига кириб, унинг шаклини ҳосил қилади, шунинг учун у мустақил гапнинг кесимига ўхшамайди. Ўзининг бундай хусусияти билан боғланган қўшма гап предикатив ядрога эга бўлмаган, оборот деб юритилувчи иккинчи даражали бўлакларга яқин.». 2 Полипредикатив қурилмаларнинг предикатлари ва уларнинг ифодаси хусусида фикр билдирганида Х.Хайруллаев эргаш гапли қўшма гапнинг фақат бош гапи нисбий мустақил бўлиши мумкинлигини, мазмун ва синтактик шакли қандай бўлишидан қатъи назар, эргаш гап бош гапга тобе бўлишини, унинг предикатив салмоғини ошириш учун хизмат қилишини асослаб беради 5 . 4 4 Ўша ерда , с. 170 1 1 Закиев М.З. Актуальные проблемы сложных предложений в тюркских языках. – Советская тюркология, 1983, № 3. 2 2 Ўша ерда , с.35 5 5 Қаранг : X айруллаев Х. Предикативлик ҳодисаси ва унинг ифода объектлари. – Самарқанд, 2002., – Б. 57-58 Биз ҳам мазкур фикрга қўшиламиз. Полипредикатив қурилмалар назариясига С.А.Соколовнинг тадқиқотлари салмоқли ҳисса бўлиб қўшилди. 3 Унда Ж.Дени, Н.К.Дмитриев, А.П.Поцелуевский, Э.В.Севортянларнинг қарашлари ривожлантирилиб, таҳлилда қўшма тузилмаларнинг нафақат структур ва формал-грамматик белгиларига асосланилди, балки уларнинг ўзаро категориал муносабатлари таҳлил этилган. Жумладан, туркий тилларда бундай қурилмаларнинг бир- бирига аста-секинлик билан ўтиши ва кўп типли эканлиги тўғрисидаги ғоя эътиборга моликдир 4 . А.З.Абдуллаев ва бошқаларнинг «феълнинг шахссиз шакли (сифатдош, равишдош, феълли от) учун эргаш гапни тузиш қобилиятини тан олишни танқид қилар экан 1 , С.А.Соколов қуйидаги муҳим қоидани қайд этади. Биринчидан, «эргашган қурилмалар»да аввало «субъектли-предикатли марказ ҳосил қилиш имконияти»ни 2 тушуниш лозим бўлган хусусий предикативлик мавжуд. Иккинчидан, «мустақил субъект ва феълнинг шахссиз шаклида бўлган қурилмалар предикат сифатида гап орасида бутунлай бошқача ўрин тутади, гапнинг бошқа бўлаклари билан бошқача синтактик алоқада бўлади, феълнинг ҳаракат номи оддий сифатдош, равишдош оборотларга нисбатан «тобеланиш шакли» бошқача бўлади.» 3 Тобе қурилмаларни типларга ажратар экан, С.А.Соколов уларнинг икки аъзоли (эргаш – оборот) бўла олмаслигини таъкидлайди, унинг фикрича, улар тўрт аъзоли бўлиши мумкин: 1) тугалланган шаклдаги эргаш гаплар; 2) сифатдош, равишдош шаклидаги эргашган квази-гаплар; 3) феълли атрибутив- предикатив сўз бирикмалари; 4) нопредикатив оборотлар, гапнинг ёйиқ бўлаклари (сифатдош оборотлар, равишдош оборотлар ва ш.к.) 4 . 3 3 Соколов С.А. Типология сложных синтаксических конструкций в турецком языке. - В кн.: Вопросы тюркской филологии. – М., 1966; 4 4 Соколов С.А. Исследование по синтаксису сложного предложения в современном турецком языке: Автореф. дисс. докт. филол. наук. – М., 1974 . – С. 6-7. 1 1 Абдуллаев К.М. Взаимоотношение составных частей сложного предложения в азербайджанском языке //Советская тюркология», 1983, № 6. 2 2 Соколов С.А. Исследование по синтаксису сложного предложения в современном турецком языке: Автореф. дисс. докт. филол. наук. – М., 1974. – C.144. 3 3 Ўша ерда , c. 147 . 4 4 Соколов С.А. Исследование по синтаксису сложного предложения в современном турецком языке: Автореф. дисс. докт. филол. наук. – М., 1974. – C.178. Тобе қурилмаларнинг назарий жиҳатдан англаниши ва муфассал тавсифланиши В.Г.Адмонининг тадқиқотларида акс этди 5 . У бу муаммога мураккаб синтактик қурилмаларнинг барча асосий типларининг умумий контекстида ёндашди ва икки қатордаги тушунча ёки парадигмани ажратди: ўта мураккаб синтактик қурилмалар парадигмаси (буни у барқарор гаплар –БГ деб атади) ва уларни ташкил қилувчилар парадигмаси (буни у элементар гаплар - ЭГ деб атади). ЭГ парадигмасини содда гаплар, боғланган қўшма гаплар компонентлари, эргашган қўшма гапнинг бош ва тобе компонентлари, ясама гаплар (парантеза) ҳосил қилса, БГ парадигмасига табиийки, содда, қўшма ва эргашган қўшма гаплар, шунингдек, период боғланган ва эргашган қўшма гапларнинг чатишмаси сифатида киритилди. 1 Ўзаро мос тушунчаларнинг кўрсатилган қаторларини В.Г.Адмони тобе қисмнинг синтактик алоқаси билан мураккаб синтактик структура маънолари билан тўлдиришни таклиф қилади, уларни ЭГнинг тобе қисмлари деб номлайди, бутун қурилмани эса мураккаб боғланган БГ деб атайди. Умумназарий жиҳатдан парадигмаларни кўрсатилган тарзда тўлдириш мураккаб қурилмалар тизими ўзгаришига олиб келади, энди улар В.Г.Адмони фикрича, «бу тизимлар жамланмасига мустаҳкам кириш даражасига кўра уч қисмли қурилмага айланади: боғланган қўшма БГ (паратаксис) , барча ЭГ принцип жиҳатдан тенг мақомли, эргашган қўшма БГ (гипотаксис) улар чамбарчас алоқада бўлган мураккаб боғланган БГ (гипертаксис) билан ўта мустаҳкам даражада боғланган» 2 . Турли олимларнинг тобе қурилмаларни таснифлаш ва белгиларини аниқлаш, типларга ажратишга доир қарашларини таҳлил қилиш шундай хулосага олиб келадики, кўп сонли тортишувлар ва фикрларнинг турли-туман эканлигига қарамай, мазкур муаммога доир назарий баҳолашда (ёки синтаксиснинг фан сифатида ривожланишига ёндашув нуқтаи назаридан – қайта баҳолаш) умумий анъана мавжуд бўлиб, қуйидаги принципиал 1 1 Ўша ерда , с. 32 2 2 Адмони В. Г. Теоретическая грамматика немецкого языка. Строй современного немецкого языка: учеб. пособие для пед. ин-тов по спец. «Иностр. яз.» / В. Г. Адмони. - 3 -е изд., дораб. – М.: Просвещение, 198 2 . – С .35. ҳолатларни тавсифлайди: 1) предикатив муносабатни қамраб олган, аммо предикат инфинитив шаклда бўлган (феъл катеогриясига оид шаклда бўлган) тобе қурилмалар илгари эргашган гапга сўзсиз тенглашган ёки аксинча, кейинчалик бир қатор олимлар томонидан тўлиқ рад қилинган «гапга хос» мақоми учинчи гуруҳ олимларнинг фикрича, махсус ўтувчи типдаги эргашган қўшма гаплар, квази- гаплар, алоқанинг синтетик шаклидаги ўзига хос эргаш гаплар билан, тарихийлик нуқтаи назаридан гаплар – трансформалар билан ва ҳоказо. 2) кўрсатилган қурилмаларнинг тобе (В.Г.Адмони бўйича элементар) гаплар сифатида мавқеининг тасдиқланиши гапнинг структура сифатида ҳосил бўлиш жараёнида унинг етакчилик ролининг тан олинишига, кесимнинг шаклига қараб эмас, балки қурилмада хусусий предикатив муносабатнинг мавжудлигига асосланиш орқали воқеланади; 3) тобе қурилмадаги кесимнинг у ёки бу шакли (тугалланган ёки аксинча, инфинитив шакл – сифатдош, равишдош ёки келишик шаклидаги ҳаракат номи) тобе қурилмада боғловчи элемент роли (боғланиш тармоқлари) учун унинг формал мослашиши (деформация, трансформация) даражаси кўрсаткичи бўлиб хизмат қилади. 4) тобе қурилмадаги эганинг шакллари тўғрисидаги фикрларни тугалланган деб ҳисоблаб бўлмайди: дастлаб субъектнинг қаратқич келишигида бўлиши қурилмани предикативликдан аниқловчига айлантиради (биз ҳам шу фикр тарафдоримиз ва бу ҳақда «Синтетик-объектли ИҚларнинг семантик ва категориал-грамматик намоён бўлиши» деб номланувчи III бўлимга қаранг) деб тахмин қилишди, аммо бу йўналишдаги тадқиқотчиларга мансуб айрим қайдларда субъект характери ва қурилма предикативлиги субъектнинг бош келишикда ўзгармаслигига оид фикрлар мавжуд. Турк тилшунослигидаги синтаксиснинг турли масалаларига бағишланган академик тадқиқотларда ва ОТМ учун ёзилган дарсликларда ҳам ИҚни кириш жумлалари қаторида талқин қилиш ҳолларига дуч келинади 1 . 1 1 Karahan, Leyla. Türkçede Birle ş ik Cümle Problemi // Türk Dili, S.505, Ankara, 1994, s.19-23; Karahan, Leyla. Türkçede Söz Dizimi.- Ankara: Akçağ Yay., 6. Baskı, 1999; Karahan, Leyla. Yapı Bakımından Cümle Sınıflandırmaları Üzerine// Türk Dili, S.583, Ankara, Temmuz 2000, s.16-23; Kara Serdal. Girişik cümle problemi ИҚнинг баъзи турлари бир қарашда кириш гапларига ўхшаб кетса-да, бу қурилманинг семантик-синтактик белгилари тамоман бошқачадир ва у гап (қўшма гап)нинг таркибига маъно ва тузилиш жиҳатидан сингиб кетиши кузатилади. Синтактисга оид изланишларда илмий ёндашувларнинг чуқурлиги ва энг муҳими, ўзбек тилининг лисоний табиатига мос келадиган тадқиқотларнинг амалга оширилганлиги билан ажралиб турувчи туркологиянинг таркибий қисми бўлмиш ўзбек тилшунослигида ИҚ масаласи ҳам систем тилшунослик нуқтаи назаридан ёндашилган ҳолда ёритиб берилган. Жумладан, проф. Р.Р.Сайфуллаеванинг ўзбек тилидаги қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқинига бағишланган монографик тадқиқотида ўзбек тили нутқида қўлланиладиган барча гап турлари тил коллективи аъзоларининг онг ва тафаккурида шаклланган минглаб (миллионлаб) қолипларнинг маълум луғавий қуршов ва нутқ шароитида воқеланиши натижаси, деб кўрсатилади. Маълумки, – деб ёзади олима, – нутқимизда берилган ва анъанавий синтаксисимизда атрофлича таҳлил этилган гап, унинг шакл ва вазифа турлари тил сатҳида, онгимизда мавжуд бўлган умумийликнинг, гап энг кичик қолипининг турли луғавий қуршов ва нутқ шароитларида минглаб муайян шаклларда юзага чиқишида намоён бўлади 1 . ИҚли гап ва унинг турлари бундан мустасно эмас, албатта. Синтаксик бирликларга формал ёндашиш, унинг турлари ва кўринишларини схематик талқин қилиш лисоний бирликларнинг нутқда реализациясининг турларини чеклаш ва бир томонлама ёритишга олиб келган бўлса, систем тилшунослик методи гапнинг (шу жумладан ИҚли қурилмаларнинг) чексиз миқдордаги турларини вариантлар кўринишида юзага чиқиши деб баҳолайди ва уни шу ёндашув асосида ўрганади. Бинобарин, «ҳар бир тил бирлиги онгимизда маълум бир шакл ва маълум бир мазмун (вазифа)нинг барқарор, яхлитлиги, бутунлиги сифатида (инвариант ҳолатда) яшайди ва нутқда чексиз кўринишлар (вариантлар) üzerine bir inceleme // Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or TurkicVolume 7/2 Spring 2012. – Р. 643-648 . 1 1 Сайфуллаева Р.Р. Ҳозирги ўзбек тилида қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқини. – Тошкент: Фан, 2007. – Б. 52. сифатида юзага чиқади. Бу нутқий кўринишларни санаб ниҳоясига ета олмаймиз, зероки ҳар бир тил бирлигининг миллиард-миллиард бу кўринишлари бизгача яратилган ва яна ўн чунон келаси авлод томонидан яратилади. Лекин биз бу нутқий кўринишларни вариант ҳолатида бўлган тил бирликлари ва вариант шаклида юзага чиқадиган нутқий кўринишлари оралиғида турувчи типик кўринишлар, вариант турларига бирлаштира оламиз» 2 . Изҳорли қурилмаларнинг ушбу тадқиқот доирасида кузатилган синонимик муносабатдаги қолиплари айнан ана шундай ёндашув орқали инвариант қолипнинг алломоделидир, дейиш мумкин, албатта. Олима ИҚли қурилмаларни [ WPm , WPm ] типли кўриниш ҳосилаларида таркибий қисмлар орасида ранг-баранг муносабатлар бўлиши фонида олиб қарайди. Бу муносабатлар, – деб ёзади проф. Р.Р.Сайфуллаева, – ҳар бир гапнинг таркибидаги [W]лар, [Р m ]лар, қўлланилган боғловчи воситаларнинг маъно ва вазифалари билан алоқадор бўлиб, бевосита синтактик хусусият – гапнинг қурилиши билан боғлиқ эмас. Чунончи, Раҳим тушунди. Бойдан ҳеч нарса ундириб бўлмайди. Бу матнда икки мустақил содда гап билан ифодаланган фикр қуйидаги шаклларда берилиши мумкин: 1. Раҳим тушундики, бойдан ҳеч нарса ундириб бўлмайди. 2. Раҳим шуни тушунди: бойдан ҳеч нарса ундириб бўлмайди. 3. Раҳим тушунди: бойдан ҳеч нарса ундириб бўлмайди. 4. Раҳим шуни тушундики, бойдан ҳеч нарса ундириб бўлмайди. 5. Раҳим бойдан ҳеч нарса ундириб бўлмаслигини тушунди. 1-4 ҳосилалар [ҚГ] бўлса, 5-гап содда гапдир. проф. Р.Р.Сайфуллаева бу гапларнинг бири иккинчисини талаб этиши, асосан, тушунмоқ феълининг ўтимлилиги ва бу феълда воситасиз манба (объект)нинг зарурий кенгайтирувчи бўлиб келиши билан боғлиқдир, деб хулоса чиқаради 1 . Ҳақиқатан ҳам, кўпгина ҳолларда қўлланилган ИҚнинг турлари ва улар 2 2 Ўша ерда, - б 130. 1 1 Сайфуллаева Р.Р. Ҳозирги ўзбек тилида қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқини. – Тошкент: Фан, 2007. – Б.134. ўртасидаги маънодошлик боғловчи воситаларнинг маъно ва вазифалари билан алоқадор бўлиб, улар ИҚли қурилмаларнинг синонимик муносабати учун тегишли шарт-шароитлар яратади ва улар вариантлар сифатида шу тахлит нутқда воқеланадилар. БОБГА ХУЛОСА 1. Ўзбек тилшунослигида гап турлари ва гап бўлаклари бўйича ёзилган адабиётларда «изҳорли гап» термини остида аниқловчи ва изоҳловчи эргаш гаплар тушунилади. Ҳам илмий ёндашувларда, ҳам термин қўллашда бундай ажратилмаганлик юқорида қайд қилинган икки типдаги қурилмаларнинг ўзига хос семантик-грамматик хусусиятларини аниқлаш ва қайд қилишда жиддий тўсиқ бўлмоқда. Ўзбек тили синтаксисига оид тадқиқотларда «изоҳли гап» термини мавжуд бўлиб, ортидан «тушунтириш гапи» маъносини қўйишни тақозо қилади. Бу «тушунтириш» аслида «1) сўз, ибора, воқеа-ҳодиса ва б.га бериладиган тушунтириш, шарҳ, тавсиф (масалан, сўз маъносининг изоҳи, қонун моддасининг изоҳи, шарҳи); 2) матннинг айрим жойига киритилган ёки айрим масалага берилган қўшимча маълумот, тушунтириш, эслатма, уқтириш», «эслатма, изоҳ» , шунингдек, «бошқа сўзлар билан аталганларнинг мазмунини очиш» билан боғлиқ. Айнан шу қаторда изоҳловчи термини мавжуд бўлиб, у «шахс ёки предметни бошқа бир ном бериш йўли билан аниқлаб келадиган бўлак»маъносини англатади. ИҚнинг табиати ва нутқда воқеланишини ўзбек тилида «тушунтириб берадиган, англатадиган, тушунтирувчи, изоҳловчи, изоҳли, шарҳли» маъноларини беришда лингвистик атама сифатида қўлланилаётган «изоҳловчи» тушунчаси билан бир қаторда «ифодалаш, изҳор қилиш» маъноларини билдирувчи изҳор сўзини қўллаш мақсадга мувофиқдир. 2. ИҚнинг амал қилиши гап мавқеи билан чегараланмайди. Биринчидан, маълум категориядаги жумлаларда изҳорли эргашган қўшма гапларнинг ўзи кўпинча нисбатан мураккаб синтактик тузилмалар таркибига киради, иккинчидан, изҳорли қурилмалар гапда гапнинг иккинчи даражали бўлаги вазифасида келиши мумкин. ИҚлар изҳорли гаплар ҳосил қилиб, нафақат коммуникатив жиҳатдан полипредикатив қурилманинг асосий синтактик мазмунини шакллантиришда, балки гапга нисбатан янада пастроқ даражада, мураккаблашган содда, қўшма ва «ўта мураккаб» гаплар компонентларининг синтактик мазмунини шакллантиришда иштирок этади. Агар синтаксис бўйича грамматикалар ва махсус ишларда тавсиф объекти кўпинча гап компонентларининг ўзаро шартланган компонентларини коммуникатив боғлаш йўли билан шакллантирган изҳорли қурилмалар бўлса, мунозара предмети – қўшма-мураккаблашган гап назариясида ўзининг намоён бўлишида структур-грамматик шаклларининг ранг-баранглиги билан фарқланиб турувчи «боғлиқлик тугунлари»ни баҳолаш ҳисобланади. 3. Туркий тилларнинг полипредикатив тузилмаларини таснифлаш ва турларга ажратиш Ҳинд-Европа тиллари синтаксисига оид тадқиқотлар асосида XX асрнинг 20-йилларида пайдо бўлди. Шу вақтга қадар барча сифатдош, равишдош ва феълли-отли қурилмалар бир хил маънога эга бўлган «эргаш гаплар» сифатида қаралди. Бу нуқтаи назар туркий тиллардаги синтактик ҳодисалар табиатига аниқ мантиқий ёндашувга асосланган эди. Туркий тиллар синтаксисининг баҳсли масалаларини, жумладан, ИҚнинг синтаксисдаги мақоми ва унинг воқеланиш усуллари умумтуркологияда (Ж.Дени, Н.К.Дмитриев, А.П.Поцелуевский ва Н.П.Дыренкова) гаплардан, бошқача айтганда, эргашган қўшма гаплардан қатъий ажратилмаган. В.Г.Адмони, А.Н.Кононов, Ғ.Абдураҳмонов, Э.А.Грунина, Н.А.Баскаков, С.Н.Иванов, Э.В.Севортяннинг синтактик концепцияларида изчил ўрганилган ҳамда ҳар бир олим ўз тадқиқотларидан келиб чиққан ҳолда ИҚнинг моҳиятини турлича изоҳлаган. Туркия Республикасидаги тадқиқотларда ИҚнинг кириш гаплар билан алоқадор қурилма сифатида таҳлил этилганининг гувоҳи бўламиз. 4. Турли олимларнинг тобе қурилмаларни таснифлаш ва белгиларини аниқлаш, типларга ажратишга доир қарашларини таҳлил қилиш шундай хулосага олиб келадики, кўп сонли тортишувлар ва фикрларнинг турли-туман эканлигига қарамай, мазкур муаммога доир назарий баҳолашда (ёки синтаксиснинг фан сифатида ривожланишига ёндашув нуқтаи назаридан – қайта баҳолаш) умумий анъана мавжуд бўлиб, қуйидаги принципиал ҳолатларни тавсифлайди: а) предикатив муносабатни қамраб олган, аммо предикат инфинитив шаклда бўлган (феъл катеогриясига оид шаклда бўлган) тобе қурилмалар илгари эргашган гапга сўзсиз тенглашган ёки аксинча, кейинчалик бир қатор олимлар томонидан тўлиқ рад қилинган «гапга хос» мақоми учинчи гуруҳ олимларнинг фикрича, махсус ўтувчи типдаги эргашган қўшма гаплар, квази- гаплар, алоқанинг синтетик шаклидаги ўзига хос эргаш гаплар билан, тарихийлик нуқтаи назаридан гаплар – трансформалар билан ва ҳоказо. б) кўрсатилган қурилмаларнинг тобе гаплар сифатида мавқеининг тасдиқланиши гапнинг структура сифатида ҳосил бўлиш жараёнида унинг етакчилик ролининг тан олинишига, кесимнинг шаклига қараб эмас, балки қурилмада хусусий предикатив муносабатнинг мавжудлигига асосланиш орқали воқеланади; в) тобе қурилмадаги кесимнинг у ёки бу шакли (тугалланган ёки аксинча, инфинитив шакл – сифатдош, равишдош ёки келишик шаклидаги ҳаракат номи) тобе қурилмада боғловчи элемент роли (боғланиш тармоқлари) учун унинг формал мослашиши (деформация, трансформация) даражаси кўрсаткичи бўлиб хизмат қилади. г) тобе қурилмадаги эганинг шакллари тўғрисидаги фикрларни тугалланган деб ҳисоблаб бўлмайди: дастлаб субъектнинг қаратқич келишигида бўлиши қурилмани предикатдан аниқловчига айлантиради. 5. Ўзбек тилшунослигида ИҚга ёндашув чуқур илмий асослангани билан ажралиб туради. Туркий (ўзбек) тилининг лисоний табиатига мос келадиган тадқиқотларнинг амалга оширилганлиги билан ажралиб турувчи ўзбек тилшунослигида ИҚ масаласи ҳам систем тилшунослик нуқтаи назаридан ёндашилган ҳолда ёритиб берилган. Жумладан, проф. Р.Р.Сайфуллаеванинг ўзбек тилидаги қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқинига бағишланган монографик тадқиқотида ўзбек тили нутқида қўлланиладиган барча гап турлари тил коллективи аъзоларининг онг ва тафаккурида шаклланган минглаб (миллионлаб) қолипларнинг маълум луғавий қуршов ва нутқ шароитида воқеланиши натижаси, деб кўрсатилади. Олиманинг фикрича, нутқимизда берилган ва анъанавий синтаксисимизда атрофлича таҳлил этилган гап, унинг шакл ва вазифа турлари тил сатҳида, онгимизда мавжуд бўлган умумийликнинг, гап энг кичик қолипининг турли луғавий қуршов ва нутқ шароитларида минглаб муайян шаклларда юзага чиқишида намоён бўлади. ИҚли гап ва унинг турлари бундан мустасно эмас. ИККИНЧИ БОБ ИЗҲОРЛАШНИНГ СЕМАНТИК АСПЕКТЛАРИ Ишнинг биринчи бобида изҳорлаш семантикаси предикатининг мазмуни унга тобе бўлган бошқа предикатив тузилма ёрдамида очиб берилганда ҳосил бўлувчи синтактик муносабат сифатида намоён бўлиши тўғрисида фикрлар баён қилинган эди. Бу ерда қайд қилинган структур-семантик белгилар изҳорлаш муносабатининг ҳосил бўлиши учун ягона асос эмас. Бу таъриф оддий бошланғич структур-грамматик модель учун мўлжалланган. Аммо шуни ҳам ёдда тутиш керакки, синтактик бирликлар бошқа бошланғич структуралар қаторида синтактик дериватлар мавжуд - мазкур тил қоидалари асосида ўзгартирилган ҳосила характерида бўлиши мумкин бўлган қурилмаларга эга парадигмаларни ҳосил қилади. Бу каби барча модификацияларда синтактик-грамматик шакллар ўзгаради, хусусан, бошланғич ва ҳосила структураларнинг синтактик маъноси инвариант бўлиб қолади. III бўлимдаги материаллар таҳлили шуни кўрсатадики, ўзбек тилида ИҚ ҳам шундай жуда кенг тарқалган синтактик парадигмаларга эга. Олдиндан умумий тарзда ишнинг моҳияти ҳақида шуни айтиш мумкинки, ИҚларда парадигматик ўзгаришлар бир неча йўл билан амалга ошади: а) таянч сўзнинг синтактик роли ўзгариши мумкин ва предикатив синтагмалардан изоҳланаётган қисм аниқловчили ёки ҳолли оборот бўлиши мумкин; б) структур-семантик ўзгариш тобе синтагмада бўлиб ўтиши мумкин ва у предикативликдан атрибутив ёки номинативга айланиши мумкин; в) ИҚ компонентлари орасидаги алоқа усуллари структур расмийлашиши ўзгариши мумкин. Бу грамматик, структур-семантик ва структур ўзгаришларнинг барчасида мазкур қурилмадаги ўзига хос изоҳлаш маъноси ўзгармай қолади. Бундай ҳолларда мазкур маънони нима аниқлайди ёки белгилайди? Изоҳлаш маъноси биринчи навбатда таянч сўзнинг лексик-семантик хусусиятларига қараб белгиланади. Мазкур бобда қайд қилинган барча лексик-семантик гуруҳлар (ёки қаторлар, типлар) тадқиқот материалларида учровчи изҳорли сўзлар семантикаси тавсифини қамраб олган. Мазмуннинг соддалигини таъминлаш учун предикат вазифасини бажарувчи таянч сўзнинг биргина синтактик вазифаси шарҳланди, ваҳоланки бу сўз предикат вазифасини бажарганда бу ерда индикатив шаклнинг –моққа алмаштирилган шахс шаклидаги аниқлик нисбатида бўлади. Тадқиқотимиз натижаларидан бири ИҚ таркибидаги изҳорли предикатлар лексик-семантик жиҳатдан ўзгармай қолмаслигини кузатишдан иборат бўлди: унга умумий семантик маъно таъсир қилади, бунда тобе синтагма изҳорлаш семантикасининг таянч сўзи билан муносабатга киришади. Шунинг учун изҳорлаш предикатларининг лексик-семантик гуруҳлари тавсифига бағишланган III бобнинг асосий қисми мазкур муаммо таҳлилидан иборат бўлган қисмларга ажратилди. 2.1. Изҳорловчи қисмнинг семантик типлари Объектив воқеликнинг хабар объектига айланадиган ҳар қандай вазияти, фикрий ёки ҳиссий ўзлаштириш, баҳолаш ва шу кабилар изҳорлаш мазмуни бўлиши мумкин. Шунинг учун тобе изҳорловчи қисм ҳаракат, жараён, ҳолат, сифат, борлиқда жойлашиш ўрни, самарадорлик, натижа ва далиллар мажмуаси ва уларнинг ўзаро алоқаси каби ҳар хил семантик типларни қамраб олган предикатлардан иборат бўлиши мумкин 1 . Кўрсатилган предикатлар типларининг хилма-хиллиги, қачонки улар гапнинг мустақил асосий предикатив маркази ролини ўйнаса, тобе предикат вазифасида келувчи кичик типларни бирлаштириш мумкин. Н.Д.Арутюнова уларни икки типга: жараёнли ва далил ҳосил қиладиган предикатларга бирлаштиришни таклиф қилади 2 . Н.Д.Арутюнованинг кўрсатилган ишида таҳлил қилинган нафақат баҳоловчи, балки изҳорли предикатларнинг барча типларига мувофиқ. Таъкидлаш мумкинки, айнан шу гап ИҚ асосида сўзловчининг изоҳлаш қисми мазмунида жараёнга ёки далил ҳосил қилувчи мазмунга нисбатан эътиборига қараб турли маънога эга бўлиши мумкин: Асадбек қизидан хотиржам эди, 1 1 Селиверстова О.Н. Семантические типы предикатов. – М.: Наука, 1982. – С.151. 2 2 Арутюнова Н.Д. Об объекте общей оценки // Вопросы языко знания, 1985 . – С. 1. №3 ўқиши яхши , ҳамма нарсага ақли етади, ақл-идроки зўр (Т.Малик. «Шайтанат»). Ўқишгани яхши, одам бўлишади , – деб қўйди Жалил (Т.Малик. «Шайтанат»). Тоҳир Маликнинг «Шайтанат» романидан келтирилган мисолда умумбаҳоловчи «яхши» предикати тобе предикат «ўқимоқ» билан қўшилади. Биринчи мисолда тобе синтагма жараённи англатади, иккинчисида далил ҳосил қилувчи маънони; биринчи ҳолатда ҳаракатнинг ўзи баҳоланмоқда, иккинчисида эса ҳаракат далили ижобий баҳоланмоқда ёки бошқача айтганда, биргина ҳаракатга субъектнинг аралашиш аспекти бу ҳаракатга малакасиз аралашиш унинг муваффақиятли-муваффақиятсиз тугашига олиб келиши ифодаланмоқда. Охиргисидан маълум бўляптики, ким ўқиса, яхши ўқиши шарт эмас, аммо уларнинг билимга қизиқиши «одам бўлиши»га хизмат қилади. ИҚлардаги аналогик фарқлар ҳиссий идрокни билдирувчи предикатларда кузатилади: Танчали уйда воқеаларни ҳайрат билан кузатиб турган Асадбек отасининг кириб келаётганини кўриб , йиғламоқчи бўлди, нега бундай қилаётганини ўзи ҳам билмади (Т.Малик. «Шайтанат»). Бобомиз ўз фикрларини ҳар қандай одамга тушунтиришга моҳир бўлса- да, гаплари Оқподшога бориб етмаганини кўриб , қўл силкайди (Тоғай Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Келтирилган мисолларнинг биринчиси – Тоҳир Маликнинг «Шайтанат» романидан келтирилган парчада «кўрмоқ» предикати изҳор субъектнинг тобе синтагмада ифодаланган «йиғламоқ» ҳаракати ҳосиласини бевосита идрок қилишини юзага келтирган. Табиийки, изҳорланаётган қисм бу ерда жараён маъносида келмоқда. Умуман, ҳиссий идрокни билдирувчи «кўрмоқ», «эшитмоқ» каби феъллар (бу ҳақда 2-гуруҳда кенгроқ) аввало, жараён, ҳолат кабиларни, синхрон амалга ошишини, «кўрмоқ», «эшитмоқ»да ҳозир содир бўлаётган ва бевосита кузатишга асосланган ҳаракатни акс эттиради. Аммо иккинчи мисолда –Тоҳир Маликнинг «Шайтанат» романидан олинган парчада тобе синтагмада «муаммони тушуниш» ҳақида сўз юритилади. Аммо кимнингдир тушунишини бевосита кузатиш мумкин эмас, у ҳақда фаҳмлаш, ўз фикрлашлари асосида хулоса қилиш мумкин. Тафаккур фаолиятининг объекти атроф-воқеликда юз бераётган ҳодиса эмас, балки улар тўғрисидаги билим, далиллар ва шу кабилар. Бинобарин, иккинчи мисолдаги изҳорланаётган қисм далил ҳосил қилувчи маънода келмоқда. Кейинги ҳолатга кўра, «кўрмоқ» изҳор предикати аниқ ўз маъносини ўзгартирган ва ҳиссий эмас, балки ментал идрокни ифодалаган: « гаплари Оқподшога бориб етмаганини кўриб » жумласи « бобо қандайдир кўринарли белгиларга кўра унинг сўзлари етиб бормаётганини тушунди (англади)» маъносини ифодаламоқда. Келтирилган «кўрмоқ» предикатли мисоллар тобе қисмнинг умумсемантик типлари изҳорланаётган предикатнинг лексик-семантик мазмуни ўзгаришига таъсир қилишини кўрсатади. 2.2. Изҳорловчи предикатларнинг лексик-семантик гуруҳлари Бундай гуруҳлар ҳаммаси бўлиб олтита. Биз уларни ажратишда, аввало, «Грамматика современного русского литературного языка» 1 китобидаги дастлабки беш гуруҳ «-ки» боғловчили изҳорловчи эргашган қўшма гаплар, педикатнинг семантик типлари сифатида ажратилганлиги 2 тўғрисидаги ҳамда проф. Р.Р.Сайфуллаеванинг [ WPm  WPm ] типик кўринишли қўшма гаплар хусусидаги қарашларига 3 суяндик. Аммо бу ажратишларни функционал- семантик асослашда, майда гуруҳларга ажратиш ва семантик изоҳлашнинг бошқа кўплаб масалаларида биз гоҳ мустақил, гоҳ келтирилган адабиётдаги масалалар талқинига асосландик. Изҳорлаш семантикаси предикатларининг лексик-семантик типлари (гуруҳлари, турлари) тавсифига ўтамиз. 1.Ахборот предикатлари Мазкур гуруҳ предикатлари маълумотнинг типик лексик маъносига эга, қандайдир ҳолат тўғрисида маълумот етказиш вазифасини бажаради. Агар 1 1 Грамматика современного русского литературного языка. – М., 1970 . – С .703-706. 2 2 Ўша ерда , C .704 3 3 Сайфуллаева Р.Р. Ҳозирги ўзбек тилида қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқини. – Тошкент: Фан, 200 7. – Б. 199-205. бошқа семантик гуруҳларнинг изҳорловчи предикатлари худди феъл каби, шунингдек бошқа сўз туркумлари – равиш, сифат, от сингарилар билан ифодаланса, ахборот предикатлари фақат феъл билан ифодаланади. Хабарнинг предмети ёки мазмуни қандайдир ҳодисанинг ўзи, унинг аниқ-просессуал кўриниши эмас, балки у ҳақидаги далил, у ҳақидаги билим ҳисобланади. Демак, ИҚнинг тобе изҳорланувчи қисми бу гуруҳларнинг предикатларида (бошқа гуруҳларнинг предикатларидан фарқли равишда) фақат далил ҳосил қилувчи маънода келади. Ахборот предикатлари барча типларининг бошқа гуруҳ предикатларидан фарқли равишда яна бир муҳим семантик хусусияти уларнинг кўчирма гапли қурилмалар билан боғланишида, синонимликда эканлигидир. Аниқ мазмуни, шунингдек, референтлик даражасига кўра кўчирма гапли қурилмалар ва ИҚ бир-бирига айнан ўхшаш, таққосланг: Келаман, - деди . Келишини айтди. Аммо бундай жумлалар ўзининг синтактик-грамматик маъносига кўра фарқланади. Кўчирма нутқ қурилмаларини қўллашда хабарнинг мазмун томонини ажратиш таъкидланади, нутқ феълини ўз ичига олган синтагма ёрдамчи роль ўйнайди: у хабарнинг ўраб олган матн билан алоқасини таъминлаш учун хизмат қилади. ИҚларда мазмунан тенг бўлган жумла ва кўчирма нутқда хабарнинг мазмуни эмас, балки хабарнинг ўзи биринчи ўринда туради. Кўчирма нутқ қурилмалари билан ахборот предикатларининг турли типлари орасидаги боғланиш ҳамда айрим фарқлар ва ИҚ тўғрисида (қаранг, пастда, В пунктида). Ахборот предикатлари гуруҳидаги айрим лексик-семантик хусусиятларга кўра қуйидаги кичик гуруҳларга ажратилади: Кичик гуруҳ а): демо қ айтмо қ сўйламоқ , ҳикоя қилмоқ башорат бермоқ шама қилмоқ, ишора қилмоқ ваъда бермоқ ишонтирмоқ онт ичмоқ, қасам ичмоқ ёлғонламоқ дўқ қилмоқ . Мисоллар: Айғоқчи унга арғумоқлар пишқириб, бетоқат гижинглаганини, суворийларнинг елкасидаги ўқ-ёй, найзалар ярқираганини, махсус хизматкорлар-қушчилар қарчиғай, лочин каби ўргатилган ов қушларини қўлларига қўндириб олганини айтарди (Х.Султонов. « Бобурийнома » ). Аланг-жаланг бўлади. - Нима бўлди? — дейди. Бобомиз билганимни айтаман, билмаганимни йўқ дейман , дейди. (Т.Мурод. « Отамдан қолган далалар » ). Ўлим тўшагида ётган бобомга ўч олмайман, деб ваъда берганман (Т.Малик. « Шайтанат » ). Ўша овда жайроннинг Умаршайх мирзонинг таъқибидан қутилиши, она йўлбарснинг ўз боласини дунёга келтириши овга чиққан инсонларга яхши бир мужда келишидан башорат бердилар (Х.Султонов. «Бобурийнома » ). Бундай кичик гуруҳлар предикатлари маълумотнинг нутқий ифода, қандайдир вазият, ҳодисани қайд қилиш тарзида хабарни англатади. Бу ерга аввало, нутқ ҳосил қилишнинг умумий (ўзига хос бўлмаган ва кучайтирмайдиган) маъноли феъллари, шунингдек, « сўзламоқ», «айтмоқ» ҳамда нутқ ҳосил қилишнинг ўзига хос ва кучайтирувчи феълларининг катта гуруҳи мансуб. Масалан, «ҳикоя қилмоқ» феълида интенсивлик шу билан характерланадики, бу нутқий ҳаракат «бир неча ёки кўплаб ҳодисалар ҳақида изчиллик билан сўзлаш»ни тақозо қилади; « олдиндан айтиш» келажакни олдиндан кўришни кучайтиришни тақозо қилади ва ш.к. «Шивирлаш», «бақирмоқ» каби ўзига хос нутқий ҳаракатлар ҳам ўзида интенсивлик маъноларини қамраб олади. Нутқ феъллари семантик таснифи доирасида «ўзига хос» ва «кучайтирувчи» феъллар турли синфларни ташкил қилиши керак, улар шундай семантик белгиларига кўра фарқланади: биринчиси ҳаракатнинг юзага келишида нутқ субъектининг физиологик тиришишини кўрсатади, иккинчиси – субъектнинг адресатга маълумот етказиш билан унда хабарга муносабатни юзага келтириш (предикатив кичик гуруҳлардаги каби ҳаракат реакциясидан фарқли равишда) мақсадида таъсир этишга интилишини кўрсатади. Иккинчи ҳолатда биринчи ҳолатдаги каби физиологик эмас, балки изоҳлаш субъектининг иродали, ахлоқий, ақлий тиришиши акс этади. Изҳорлаш семантикаси предикатларининг функционал (коммуникатив) таснифи доирасида бу феълларни бир кичик гуруҳга бирлаштирииш мумкин. Умумий характердаги нутқ феъллари («сўзламоқ», «айтмоқ») ўз маъноларидан бирида мақол, ибора, матал фикр билдиришда қўллашда ва маълум грамматик шаклларда семантик жиҳатдан қайта ҳосил бўлади ва маиший предикатлар гуруҳига ўтади (қаранг, пастда, 5 пункт); ўзининг бошқа маъноларида улар фикр актларини ифодалайди ва уларнинг семантикаси тафаккур предикатларига эга бўлиб, синонимлашади (қаранг, пастда, 3.6 -пункт). Кичик гуруҳ б): билдирмоқ ахборот (хабар) бермоқ , маълум қилмоқ маълумот бермоқ баён қилмоқ (этмоқ ) огоҳ қилмоқ (этмоқ), огоҳлантирмоқ уқтирмоқ ёзмоқ изҳор этмоқ ёрилмоқ таъкидламоқ Мисоллар: Ботаётган қуёшнинг нилий гумбазлардаги ярқироқ жилолари вақт намозшомга яқинлашганини билдирарди (Х.Султонов. «Бобурийнома » ). Аввало, деди прокурор ўйланиб, устингдан шикоят тушганлигини маълум қилмоқчиман (Т.Малик. «Шайтанат » ) . Анжаннинг қулоч етмас чинорлари, қайрағочлари сизга гувоҳлик берсинларки , улар кишилар мурдасидан мева қилганларми? ( Ғ.Ғу лом). ... соқчилар қушларнинг безовта чуғурлаши яқин орада ўша жонзотларнинг борлигидан огоҳлантираётир , деб гапиришар эди (М.Булгаков. «Касофат тухумлар » ). Қирқ тўртинчи йилдан бери йиғилган дардимни сизга ёрилай , сўзимни бўлмай эшитинг (Т.Малик. «Шайтанат » ). Москвадаги бошлиқлар бу хабарни ошиғич совхоздагиларга етказиш лозимлигини таъкидлади (М.Булгаков. «Касофат тухумлар » ). Бу кичик гуруҳ предикатлари турли усуллар: нутқ, ёзув, белгилар каби турли усуллар воситасида ифодаланган маълумот тўғрисидаги хабарни англатади. Дарҳақиқат, кўпчилик ҳолларда хабар нутқий асар шаклида берилади, деб ўйланади. Аммо бундай бўлмаган ҳоллар ҳам мавжуд, жумладан, Ғафур Ғуломнинг «Нетай» повестидаги мисолларни қиёсланг («Қуёш хабар берди...»). Аналогик ҳолда ва «гувоҳлик бермоқ», «белги бермоқ», «очмоқ (юрагини)» каби феъллар лексик-семантик мазмунида бу ҳаракатнинг нутқ шаклида амалга ошишига қатъий кўрсатма йўқ. Ўйлаш мумкинки, бундай феълларда нутқ семантик белгиларини қарама-қарши қўйишда нутқ ва нутқ семалари, табиийки, ихтиёрий равишда нейтраллашади. Бизнингча, бу қоида нафақат ўзбек тили, балки рус тили учун ҳам хосдир. «Нутқий ифодалаш» семантик белгисининг мавжуд эмаслиги эмас, айнан факультативлик М.Булгаковнинг таржима асаридаги икки мисолни қиёслашда тилга киради (мазкур пунктдаги охиргиси ва А пунктда келтирилгани). Иккисида ҳам бўлғуси ҳодисотларни билвосита кўрсатиш тўғрисида сўз боради: биринчи ҳолатда – қуёшнинг ҳаракати белгиларига, иккинчисида қушларнинг чуғурлашига кўра. Аммо биринчи ҳолатда нутқ феъли қўлланилган, иккинчисида – умумахборот. Бу қиёслаш, феълларни танлаш характери, бизнингча, сўзловчига ва услубий вазифасига қараб мотивлашади: нутқ феъллари изоҳлаш субъектига тегишли хабарни сўзлар орқали аниқ ва қатъий тарзда етказади; умумахборот феъллари буни алоҳида кўрсатмайди, сўз орқали шаклланиш бу ерда ноаниқ, нутқ субъектига (сўзловчига) тегишли бўлиши мумкин. Информатив предикатларнинг бу кичик гуруҳларига идрок предикатларини ташкил қилувчи кузатив шаклдаги феъллар ҳам тегишли (қаранг, пастдаги 2б ва 2в пунктлар); бу ерда билдирмоқ ва уқтирмоқ мисол келтирилган. «Ахборот» ва «идрок қилмоқ» предикатларининг маълум шароитда ўзаро боғлиқликка киришиши уларнинг синонимик муносабатга киришишига имкон беради .(бу ҳақда қаранг,2б пункт). Кичик гуруҳ в): сўрамоқ илтимос қилмоқ илтижо қилмоқ даъват этмоқ ундамоқ маслаҳат бермоқ буюрмоқ тайинламоқ талаб этмоқ (қилмоқ) айнитмоқ рози (этмоқ) қарши (этмоқ) Мисоллар: Борган замоним соғ-саломатлигим, имтиҳондан қандай ўтганлигим тўғрисида ёзиб юборишни сўрай дилар . Мен ҳам уларнинг хат ёзиб туришларини сўрайман (Ғ.Ғулом. «Ёдгор » ). Оқподшо мулла Намознинг ўзини занжирбанд қилиб юборишни генерал Скоболевдан талаб этади . (Т.Малик . «Шайтанат » ). Бобомиз Деновни макон этади. Кузи билан мардикорлик қилади. Қишда одам ёллайди - Фарғонадан бола-бақрасини янги даласига даъват этади . (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар » ). Ҳатто у мени доктор бўлишдан айнитиб , авиация мактабига киришга ундай бошлади (Ғ. Ғулом. «Ёдгор » ). Отаси ҳамма гапга тушунса-да, энди ёлғиз ўғлига айланган Зоҳидни Москвага ўқишга юборишга рози бўлмади (Т.Малик. «Шайтанат » ). Ўғлим, ўқишга кетишингга қ арши эмасман, деди ўйчан ҳолда отаси (Т.Малик. «Шайтанат » ). Бундай кичик гуруҳ предикатлари тобе синтагмада ифодаланган «программа», хабар адресатини ҳаракатга келтириш мақсадида унга нутқий таъсирни акс эттиради: « …учун илтимос қилди, ...учун сўради» каби. «Сўради», «таклиф қилди» типидаги феълларда «хабар» мазмуни бўлмаслиги мумкин, бу кўриб чиқилаётган I гуруҳдаги белгиловчи предикатлар ҳисобланади. Ваҳоланки, у бундай эмас, шунчаки мазкур семантик белги ёки сема маълум даражада сабабий алоқа маъносини босиб кетади. Буни исботлаш учун а, б ва в кичик гуруҳидаги предикатларни кўчирма нутқ қурилмалари билан ўхшаш ҳамда ИҚ билан боғланишда эканлигини таҳлил қиламиз: а) «Мен келаман», – деди у. У келишни айтди. б) «Мен келаман», билдирди у. У келишини билдирди. Кўчирма нутқ қурилмаларидаги кўриб чиқилаётган семантик кичик гуруҳлар предикатлари билан фақат ундов мазмунидаги гаплар билан уйғунлашади: в) « Келинг», – деди у. У бизнинг келишимизни сўради. Кўчирма нутқ қурилмасидаги «сўради» феъли хабар мазмунига эга, уни «у ўз илтимосини айтди» перифразаси билан алмаштириш мумкин. Кўчирма нутқни қайта шакллантиришда гипотактик қурилмадаги «сўрамоқ» предикати изҳорлаш қисмида тарқалади, бу ундаги императивни индикативга алмаштиришга имкон беради; бунда ИҚдаги «сўрамоқ» да йўқолган тобе синтагмадаги императивлик биринчи режага чиқади ва ифодаланади. Ўхшаш ҳолда бу кичик гуруҳда «сўрамоқ» феъли ва унинг синонимларини кўчирма нутқли қурилмаларда у сўроқ гап билан боғланишига кўра изоҳлаш лозим: «Сиз келасизми?» – сўради у. ИҚда бу типдаги жумлаларнинг қайта ҳосил бўлишида савол мазмуни шахсий саволлар ҳисобига сақланиши мумкин: Жалилдан гина қилишдан олдин хотинининг сўзлари қанчалик тўғри эканлигини ундан сўраб билмоқчи бўлди. (Т.Малик. «Шайтанат » ). Мазкур кичик гуруҳлардаги феълли предикатлар кўрсатилган боғлиқликка кўра буйруқ майлидаги кўплаб нутқ феъллари (а кичик гуруҳи) билан синонимликда бўлади. II . Идрок предикатлари Бу гуруҳда тўпланган предикатлар ҳолатни идрок қилишнинг ҳиссий ёки фикрий умумий семантик белгиларига эга. Идрок термини бу ерда нафақат бевосита кўриш, эшитиш ва шу кабиларнинг ҳиссий актларига эмас, балки хабар олиш, эслаш ва қайта ишлашнинг турларини акс эттирувчи ақлий фаолият актлари, шунингдек, эмоционал идрокнинг турли кўринишларини ва у асосида шаклланувчи инсонни ўраб турган олам ҳолатларига эмоционал муносабатни билдирувчи типларга нисбатан ҳам шартли равишда қўлланилади. Предикатлар лексик семантикаси идрокнинг у ёки бу томони ифодаланишига боғлиқлигига кўра мазкур гуруҳ бир қатор кичик гуруҳларга бўлинади. Идрок феъллари лексик-грамматик муносабатга кўра содда ёки таркибли бўлади. Биринчиси одатда семантик бошланғич тушунчани ифодалайди; таркибли феъллар (от + феъл) кўпинча семантик мураккаблашган тушунчани акс эттиради, қиёсланг: «кўрмоқ»қа нисбатан «тасаввур қилмоқ»нинг иккиламчилиги ва бошқалар. Кичик гуруҳ а): кўрмоқ эшитмоқ сезмоқ пайқамоқ тушга кирмоқ тушда кўрмоқ тасаввур этмоқ (қилмоқ) кўз олдига келтирмоқ Бобур кириб келганида Нўён кўкалтош хиргоҳда Қаро барлос билан билан сўзлашиб ўтирганини кўрди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Асадбек шу бир куннинг ўзида негадир жуда эзилиб кетганини ўзи ҳам сезди . (Т.Малик. «Шайтанат»). Элчин, тор кўчада ҳеч ким кўринмаганини сезгач , сутранг «Жигули»дагиларга эътибор бермай, эшикни тақиллатиб ўтирмай ҳовл и га кирди (Т.Малик. «Шайтанат»). Бобомиз Оқподшо қўшинининг даласининг орқа томонига ўтганини пайқаб қолиб ... (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Азадорлар уни кўмиб бўлиб кетишгач зим-зиё мозорда ўзининг ётишини кўз олдига келтирди, ичи музлади ( Т.Малик. «Шайтанат»). Бундай кичик гуруҳлар предикатлари бир вақтда кузатиш, ҳис қилиш, тасаввурда гавдалантириш каби жараён сифатида тасаввур қилинувчи ҳолатни идрок қилиш ҳисларини англатади. Ваҳоланки, идрок қилиш етарли даражада чўзилган ҳам бўлиши мумкин. Т.Малик асаридан келтирилган мисолга қаранг. Агар, юқоридаги параграфда кўриб ўтганимиздек, тобе синтагма (сўзловчи истагига кўра) далил ҳосил қилувчиларга нисбатан ўзининг жараёний маъносини ўзгартирса, бундай ҳолда сезги феъллари, мазкур гуруҳни ташкил қилувчи предикатлар билиш жараёнини идрок қилиш билан ўз семантикасини ўзгартиради (бу ҳақда қаранг, б ва в пунктлари). Кичик гуруҳ б): билмоқ дарак топмоқ хабар олмоқ Колхознинг фойдаси кимларга тегади, ҳали билиб қоларсан, дейди отамизга (Т. Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Зелихон эшитган ҳар гапини амалда синаб кўриб, унинг нечоғлиқ тўғрилигини билса бўлади, деб ўйларди (Т.Малик. « Шайтанат»). «Эшитмоқ» феъли изҳорловчи предикат ролида кўпинча далил ҳосил қилувчи маънода тобе синтагма билан қўшилади. Бу ҳолда у «билмоқ, у ёки бу далилни эшитиб (кимдандир)» маъносини англатади. Аввало, бундай ҳолларда ахборот манбаи бевосита-шахсий деб фикр қилинади ва бу билан боғлиқ тарзда эшитмоқ изҳорловчи предикати бундай қўлланишда нутқ феълларининг маиший изҳорловчи предикат вазифасида келиши билан боғланади (бу ҳақда қуйида 5 пунктга қаранг). Кейин Саид қиморвознинг сувга чўкиб ўлганини эшитишди . (Т.Малик. «Шайтанат»). Пилат бошини аёвсиз қиймалаган оғриққа Ершалаимдаги ҳакиму ҳозиқларнинг давоси шифо эмиш, деб эшитган эди . (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Менинг аскарий хизматни тамом қилиб келганимни эшитган кампир орқаворатдан тўйни тезлатиш харакатига тушиб қопти. (Ғ.Ғулом. «Ёдгор»). Бундай кичик гуруҳ предикатлари у ҳақда маълумот олиш, шунингдек, далилларни билиш каби йўллар билан ҳолатни идрок қилишни англатади. Табиийки, тобе синтагма бу каби предикатларда фақат далил ҳосил қилувчи маънода иштирок этади. «Хабардор бўлиш» предикатлари бошланғич нокаузатив коррелятлар сифатида «хабар» предикатлари билан боғланади (1б гуруҳи), грамматик ва лексик-грамматик ҳосила бўлган жуфт феълларда ўз тасдиғини топади, қиёсланг: билмоқ - билдирмоқ хабар олмоқ - хабар бермоқ. Бундай жуфтликлар семантик фарқи ҳаракат актантларининг ўзаро қарама-қаршилигида намоён бўлади. «Хабардор бўлиш» предикатларида грамматик субъект ролига мустаҳкамланган, маълумотни қабул қилувчи (олувчи) шахс муҳим рол ўйнайди, бундай предикатларда хабар манбаи мажбурий эмас. Қачонки манба ифодаланса, у унинг нофаол ролини кўрсатувчи бошқа грамматик объектлар билан берилади. «Хабар» предикатида маълумот манбаи маълумотга эга бўлган субъект позициясини эгаллаб, бошланғич актант ҳисобланади, ўзининг грамматик роли ўзга объект – ҳаракат адресатига берилган, шунингдек, бу актант факультатив характерда ифодаланган нофаол ролни бажаради. «Хабардор бўлмоқ» ва «хабар» предикатли тузилиш жиҳатдан тўлиқ қурилмалар лексик-грамматик перифразалар билан синонимлик ҳосил қилади (юқорида кўрсатилган грамматик фарқлар билан): «Мен ундан билдимки...», «У менга хабар қилдики...». Бундай типдаги предикатлар синонимиясининг нутқда аниқ қўлланиши камдан-кам, мувофиқ қурилмаларда кўпинча факультатив позиция банд бўлмайди. Бошқа томондан, тегишли қурилмаларда («билмоқ» ва «хабар қилмоқ» билан) грамматик мувофиқлик сўзсиз синонимик ўзгариш заҳирасини ташкил қилади. Бу заҳира етарли даражада «хабар қилмоқ», «хабардор бўлмоқ» типидаги каузатив семантика предикатларининг нофаол ҳосил бўлишида қўлланади; «менга хабар қилинган эди», «менга хабар қилишди» каби адресат позициясининг тўлдирилишида «мен билдим» синонимик қурилмаси ўзбек адабий тилида кўп қўлланади. Кичик гуруҳ в): тушунмо қ англамо қ ўқимоқ фаҳмламоқ ҳисобга олинмоқ эътибор бермоқ ёдга (ёдимга, ёдинга, ёдига ва шу каби шахслар бўйича) тушмоқ, «эсламоқ», «хотирасига (менинг, сенинг, унинг каби, шахслар бўйича) келмоқ», эсга ( эсимга ва шу кабилар шахслар бўйича) келмоқ, тушмоқ «эсламоқ», « хотирага (менинг ва бошқалар шахслар бўйича) келмоқ», эсга олмоқ эсламоқ аниқламоқ текширмоқ . Бобоси кўнглидан ўтганларни ф аҳмлаб , гапни айлантириб ўтирмай, уни имтиҳон қили б, Зелихоннинг ҳамма нарсани тушунганини аниқлади (Т.Малик. « Шайтанат»). Балдаги воқеаларнинг тез ривожланаётгани ҳ исобга олиниб , Азазеллога ишорат қилинди. (М.Булгаков. « Уста ва Маргарита»). Ўша қора шарпани ёғий санаб унга ўқ узганини эсласа , навкарнинг тепа сочлари тикка бўлиб кетарди (Х.Султонов. « Бобурийнома»). Агар дастлабки икки кичик гуруҳларда бошланғич идрок жараёни ёки изҳор субъекти далиллари берилган бўлса, кўриб чиқилаётган кичик гуруҳлар предикатлари билиш актининг кейинги – биринчи босқичда олинган маълумотларни тушуниш босқичини англатади. Бундай ҳолатда «тушунмоқ» феълининг маъноси ва унинг синонимларини қуйидаги тарзда талқин қилиш мумкин: мазкур вазият тўғрисида субъектда маълумот бор эди, аммо уларнинг ўзаро алоқаси ёки ниманингдир маъносини тўла тушунмаган эди (масалан, тобе синтагмада берилган ҳаракат учун ва шу кабилар). Билмоқ феълининг муносабатидаги кўрсаткичлар, асосан, ўз маъносида ўзининг «эшитиб билмоқ» динамик маъносида (б кичик гуруҳи) изҳорловчи предикатларнинг учинчи гуруҳига киради ва «ҳис қилмоқ», «англамоқ» (кўриб чиқилаётган кичик гуруҳ) ҳозирги иккинчи гуруҳга киради. Қуйидаги мисолларнинг биринчисида билмоқ « ҳис қилмоқ, сезмоқ (кўриш, эшитиш ёки мафтун этишлиги билан) эмас, балки «ўзининг сезишларини ҳис қилиш, англаш (субъект учун сезиларсиз, тўпланган) яширинган бўлса, иккинчи мисолда «англаш» ақл-идрок асосида содир бўлаётганлиги ўз ифодасини топган: Хаёлга чўмган Аҳмад Қосим кеч кирганини билиб ўрнидан турди (Х.Султонов. « Бобурийнома»). Чувринди саволнинг ноўрин берилганини ўзи ҳам яхши биларди... (Т.Малик. « Шайтанат»). Мазкур гуруҳнинг тушунтирмоқ, эсга туширмоқ, эслатмоқ ва шу кабилар) барча феъл предикатларидан каузатив шакллар «хабар» семантик белгисига эга бўлиб, уларда каузатив маънони юзага келтиради (хабар қилмоқ -шундай қилиш керакки, ҳеч ким билмасин, тушунди) ва ахборот предикатларига тааллуқли (1-б гуруҳга). Кўрсатилган феълларнинг каузатив шаклда амалга ошишида семантик мувофиқлиги 2-б пунктда тавсифлангани каби ўхшаш ҳолатларда изҳорлаш семантикаси жумлаларини тузишда синонимик ўзгариши учун шароит яратади. Кичик гуруҳ г): севинмоқ қувонмоқ хурсанд бўлмоқ таажжубланмоқ ҳайрон этмоқ завқланмоқ хижолат бўлмоқ қўрқмоқ хавотирланмоқ, хавотирда этмоқ таскин топмоқ пушаймон бўлмоқ мамнун этмоқ нафратланмоқ фахрланмоқ севмоқ яхши кўрмоқ ёқмоқ Мисоллар: Бобур Мирзо кўп қон кечган саркардадан эмас, оддий жангчидан шундай маслаҳат чиққанига севинарди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Ўзим оми бўлсам ҳам, саргузашт китобларни ўқишдан завқланаман, деди Жалил (Т.Малик. «Шайтанат»). Соқоли ўсиб, юз-кўзини чанг босган рус солдатлари бойваччанинг княз мулкларига кетаётганига ажабланишмади , улар йигитчанинг етук ва нафис рус тилида гаплашишига аслзодаларга хос лутфу тавозе билан қилган муомилаларига ҳайрон эдилар» . (А.Мухтор). Эрининг васият мақомидаги сўзларини унутаёзганидан Қутлуғ Нигор хоним хижолат бўлди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Табиб боши Элчиннинг гапларидан оғринса ҳам, бу қорақош, кўркам йигит уни абгор қилиб кетишидан қўрқди (Т.Малик. «Шайтанат»). Буюк бобокалонининг салтанатини тиклаш хаёли билан яшаётгани учун у вақтлар нақадар бахтли эди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Маргарита Устанинг яхши инсонлигини юракдан ҳис қилар, унинг ярим подвал бошпанасида бирга яшаб, бахтли бўлганидан мамнуну масрур эди . (М. Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Ўшанда у ўзини ювувчи ёки мурдашўй эмас, улуғворроқ ном билан, яъни арабчасига ғассол деб аташларини яхши кўрар экан (А.Мухтор). Пискентдаги овга бир гала маҳаллий беку бекваччаларнинг келгани меҳмонларга ёқмади. (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Бундай кичик гуруҳлар предикатлари жараёнлар ва эмоционал-ҳиссий доиралар ҳолатларини билдиради. Семантик муносабат жиҳатдан улар бир хил бўлмай, уч хил кўринишга эга. Уларнинг бир қисми изҳор субъектининг ҳолатга эмоционал муносабатини ифодалаб, унга қувонч, мамнунлик, ғам, ажабланиш («қувонмоқ», «мамнунлик ҳис қилиш», «ажабланиш», «сабр- тоқат», «хижолат бўлмоқ» каби предикатли мисоллар) каби турлар шаклларини берса, шу кичик гуруҳнинг бошқа қисм предикатлари ғусса, хафагарчилик, қўрқиш, уят, афсус, бахт, лаззатланиш («қўрқмоқ», «бахтлилик», «мамнунлик» предикатли мисоллар) каби эмоционал кечинмаларни акс эттиради. Кўриб чиқилаётган кичик гуруҳнинг учинчи қисми ҳиссиёт ва баҳо – «ёқмоқ», «севмоқ» кабиларни биргаликда ифодаловчи эмоционал муносабатни акс эттиради. Қайд этилган предикатлар гуруҳлари Л.М.Васильев томонидан сезги феъллари доирасидаги мустақил семантик синфлар сифатида келтирилган 1 . Уларнинг семантик жиҳатдан яқинлиги табиий, уларнинг барчаси «идрок» (нимаси билан изҳорли предикатга таалуқли эканлигига қараб), «таъсирчанлик» ва «субъектив муносабат» каби семантик белгига эга, аммо 1 1 Васильев Л . М . Семантические классы русского глагола чувства , мысли, речи // Очерки по семантике русского глагола . – Уфа: Изд-во Башкирского госуниверситета, 197 . – С.18. предикатларнинг ҳар бир гуруҳида бу оилалар «турли пропорциялар»да намоён бўлади. Қайд этиш керакки, баъзан эмоционал-ҳиссий предикатлар баҳоловчиларга қўшиб юборилади. Бунда «қувонч», «мамнунлик», «ғам», «хафалик» ва бошқа шу каби ифодаларда инсон у ёки бу эмоционал-ҳиссий реакцияларга сабаб бўладиган ҳолат ёки далилларга ижобий ёки салбий баҳо беради. Баҳонинг семантик структураси худди модаллик каби икки ташкиллаштирувчи – муносабатнинг икки шаклини қамраб олади: субъектнинг вазиятга субъектив (шахсий) муносабат ва вазиятга объектив (ижтимоий-аҳамиятли) мезонлар асосида (батафсил, қаранг, қуйида 4 пунктда). Эмоционал-ҳиссий семантика предикатлари субъектив ташкиллаштирувчи баҳога эга, аммо объектив муносабат унинг ташкил қилувчиларини қамраб олмайди 1 . Демак, биз нимагадир ўзимизнинг қувонч, мамнунлик каби муносабатларимизни ифодаласак, шу «нимадир» ҳақидаги ижтимоий аҳамиятли мезонлар тўғрисида гапирмаймиз. Масалан, маъно жиҳатдан умумий ўхшаш бўлган жумлалар 1) келганингдан севиндим «Мен сенинг келганингдан севиндим», 2) келганинг яхши «сенинг келганинг яхши бўлди» лисоний маъносига кўра сигнификатив, бу жумлалар турлича. Биринчисида фақат субъектнинг шахсий ижобий муносабати ифодаланмоқда, иккинчисида ижобий шахсий муносабат вазиятнинг қандайдир объектив нуқтаи назардан ижобий аҳамияти мотивлашиши билан мувофиқ келмоқда. (қаранг, қуйида 4 пункт). Айтилганлардан хулоса қилиш мумкинки, бизнингча, ҳолатга биноан субъектнинг субъектив муносабатининг барча семалари идрок предикатида кўчирма баҳоловчи вазифадаги сўзни «қувватлайди»: юқоридаги мисолга қаранг: «Маргарита ...турмушга омадли (бахтли) чиққанидан жуда мамнун эди», «омадли» жойлашган тобе синтагма жумлага баҳолаш асосини – унинг «объектив» ташкиллаштирувчисини киритмоқда. 1 1 Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Синтаксис. –Т., 1995 . 102-103- б. Бошқа томондан, баҳони «объектив» тарзда ташкиллаштирувчи компонент сўзловчининг фикрига кўра имплицит тарзда ёки контекстда эмоционал-ҳиссий предикат билан ифодаланади. Айрим ҳолларда сўзловчи мақсадига мувофиқ у ҳис-туйғудан устун туради. Бу, асосан, эмоционал- ҳиссий семантикага эга равишлар учун характерли. Мазкур ҳолат баҳоловчи маъно тузилишининг ўзига хос томони билан боғлиқ бўлиб, унга феълдан фарқли равишда кўпроқ мувофиқ келади, шунинг учун мазкур ҳодиса қуйида, 4-бандда қараб чиқилади . Эмоционал реакция ва кечинмалар предикатлари учун хос бўлган семантик-синтактик хусусиятлар (муносабат предикатларидан фарқли равишда) улар ўртасида ва тобе синтагмалардаги изҳорлаш муносабати сабаб маъносини қийинлаштиради. Тобе синтагмада етказилган ҳолат, бўлғуси семантик объект (эмоционал ҳолат предмети ёки доирасини изоҳлаганлиги учун) айни вақтда манба бу ҳиснинг пайдо бўлиши асоси ёки сабаби ҳисобланади. Кейинги йилларда амалга оширилган тадқиқотлар эмоционал ҳолат предмети ва унинг доираси гап унсурлари, жумладан, унда қўлланилган уялиш, хижолат бўлиш, таъкид, ундов, ачиниш, қўрқув маъноларини берадиган тил бирликларининг қўлланиши билан бевосита боғлиқ эканлигини кўрсатмоқда 1 . «Йигит сўяди» ҳолати хавотирланиш мазмунини ташкил қилади («бундан» субъект хавотирланмоқда). Бу ҳолатни ҳиссиёт сабаби сифатида талқин қилиб бўлмайди: у қўрқди, чунки бу йигит уни сўяди. Бундай жумлада барибир сезги феъли объекти етишмайди. (бу объект назарда тутилади): «бу йигит пичоқ тиқиб ўлдириб кетади деб кўчага чиқишидан қўрқди» «у қўрқди (нимадан? – кўчага чиқишдан), чунки бу йигит уни сўйиши мумкин». Биз томонимиздан тузилган гапда сабаб ҳолати ва объект турли вазият ҳисобланади. Мирмуҳсиндан келтирилган матндаги мисолда бу икки семантик моҳият ёки роли бир вазиятда мос келади: у йигит уни сўйиб кетади деб 1 1 Salamova K.B., Mirzəyeva S.S. Verbal ünsiyyətin psixolinqivistik təhlili, 233-235 s.; Əliyeva L.M. Nitq fəaliyyətinin psixolinqvistik aspektləri, 235-236 s.; İsmayılova M.C. Şəxsiyyətin psixolinqvistikası və onun dəyər istiqamətləri, 236-239 s. //Elmlərarasi inteqrasiya: linqvodidaktik, linqvokulturoloji və psixolinqvistik aspektlər beynəlxalq elmi konfransin materiallari, 19-20 dekabr 2019-cu il. -Sumqayıt, 2019. – S . 524. қўрқди (бу ерда тобе синтагма, аввало, нимадан? деган сўроққа жавоб бўлиб, объект маъносига эга, аммо иккинчи томондан у нега? деган сўроққа жавоб бўлиб, сабаб маъносини ҳам ифодаламоқда). Эмоционал-ҳиссий характердаги предикатли ИҚларда сабаб маъносини аниқлаш ва кўп таъкидлаш мувофиқ келувчи шаклий расмийлашишга имкон беради: чиқиш келишигидаги бошқарув ёки ҳатто, учун кўмакчилари бу ҳолатда экспрессивликни ифодалашда лисоний восита вазифасини бажаради. Ўзбек тили учун характерли бўлган ва кенг тарқалган структур хусусият шундаки, эмоционал реакция маъносига эга предикатлар изҳорланувчи қисмни бевосита эмас, балки ўзига хос занжирли тузилмани ҳосил қилиб, идрокнинг бошқа лексемалари орқали қабул қилади: Анов ёқдан чиққанингизни эшитиб, хурсанд бўлдим, эсон-омон чиқиб келдингизми? (Т.Малик. « Шайтанат » ) . Қутлуғ Нигор хоним зимдан қараб, набирасининг намоз ўқиётганини кўриб завқланарди (Х.Султонов. « Бобурийнома » ). Бу ҳодисанинг бошдан - оёқ диққат билан кузатиб турган Ҳамза чолнинг гуноҳи нималигини ҳеч билолмай ҳайрон эди (К.Яшин). Навкарлар жангдан кейин ишлари орқага кетгани ва аҳволлари оғирлашганини англаб, саросимага тушдилар (Х.Султонов. « Бобурийнома » ). Маргарита жимгина ўтирар, ўзига ва устага жабр қилганларнинг кирдикорларини эшитиб нафратланарди . (М.Булгаков. « Уста ва Маргарита » ). Келтирилган мисолларда шаклий даражада тобе синтагмаларни «эшитмоқ», «кўрмоқ», «билмоқ», «тушунмоқ» изҳор феъллари маънолари ташкил қилиб, ўз навбатида, сабаб ҳоли ёки эмоционал феълларни асослаш сабаби ролини бажаради. Аммо бу охирги гапларнинг мазмун объекти ва айни вақтда уларнинг сабаби бўлиб изҳорловчи синтагмада етказилган ҳолат хизмат қилади. Хуллас, биринчи ва иккинчи манбалар (сабаб) мисолларида ва «қувонч» (объект) изҳори доирасида «хабардор бўлиш» факти эмас, бевосита билиб олинган мазмун хизмат қилади; учинчи мисолда Ҳамза ўзининг «тушунмаслигига» эмас, балки қариянинг айблашига «ажабланади»; тўртинчи мисолда «аҳвол оғирлашгани» сабаби бўлиб, пациент тарафидан буни англаш эмас, «аҳволнинг оғирлашгани» хизмат қилади; бешинчи мисолда Маргарита эшитганлари эмас, «кирдикорлар» бўйича «нафратланди». Шундай қилиб, изҳорловчи синтагма икки изҳорланувчи предикатга ҳам тегишли экан, айрим семантик-функционал бирликни ҳосил қилади. Изоҳловчи синтагма + идрок предикати + ҳис-туйғу – ҳиссий идрок феъли типидаги тузилма маълум даражада ўзининг лексик-семантик яхлитлигини йўқотади ва деб бириктирувчисига ўхшаш эмоционал предикат ҳамда тобе синтагма орасидаги ўзига хос лексик-грамматик бириктирувчи вазифасини бажаради (қаранг, қуйида, III бобда). Нисбатан бундай занжирли тузилмаларда «эшитмоқ», «кўрмоқ» феъллари кўпроқ кузатилади ва уларнинг қисман десемантизациялашишига шароит яратади. Бошқа, аммо асосий шароит – икки предикат «занжирининг» синтактик позициясидир. Бу бош шароитнинг бузилишида идрок феълларининг лексик мукаммаллиги тикланади, идрок предикати асосида аниқловчи перифразаларнинг ҳосил бўлишини кузатиш мумкин. Бу ҳақида навбатдаги бўлимда батафсил маълумот берамиз: Соқчи тирқишдан мўралаганда «мени чақиришармикин», деб нажот кўзи билан қараган одам «Сиз озодсиз» деган сўзни эшитиб таажжубланган эди (Т.Малик. «Шайтанат»). III . Билим ва тафаккур предикатлари Кўрсатилган предикатларга содда ва қўшма феъллар, шунингдек, (камдан-кам ҳолларда) интеллектуал фаолият доирасидаги турли семантик синфга доир отлар ва сифатлар мансуб: фикрлаш жараёни ва унинг натижаси, билим, хотира 1 . Маълумотларни ўзининг тўғри маъносида қабул қилиш ёки ўзлаштиришда (қайта ишлашда) бу предикатлар қачонки фикр ва билим объекти предмет ёки тушунча бўлса, монопредикатив тузилмалар таркибида келади, масалан: Шу китоб ҳақида ўйлаб тураман. Шу китобни биламан. Аммо бу предикатлар полипредикатив тузилмалар таркибида изоҳловчи сифатида келади: Шу китоб яхши деб (китобнинг яхши эканлигини) 1 1 Васильев Л . М . Семантические классы русского глагола чувства , мысли, речи // Очерки по семантике русского глагола . - Уфа: Изд-во Башкирского госуниверситета, 1971 . – С. 24 . ўйлайман (биламан). Аммо мазкур предикатлар полипредикатив тузилмалар таркибида изҳорловчи сифатида келади. Аммо мазкур предикатларнинг турли семантик синфлари ва ҳатто алоҳида предикатлар ўзини функционал-семантик режада бир хил намоён қилмайди. Фақат маълум структур-семантик шароитда билим ва фикр предикатлари ўзининг тўғри маъносида қўлланади. Бу қўлланишнинг кам қисми яққол ифодаланиши бўлиб, кўпчилик ҳолларда мазкур предикатлар тахминий модаллик кўринишларидан бирини ифодалайди. Кичик гуруҳ а): билмоқ хабардор бўлмоқ бехабар (этмоқ) аён (этмоқ) маълумот бор эсимда (эсингда, эсида ва шу каби шахслар бўйича) (эмоқ) «эслаш, хотирада сақлаш», эсламоқ, ёдда тутмоқ эсимдан (эсингдан ва шу кабилар шахслар бўйича) чиқмоқ «унутмоқ», хотирдан чи қ армо қ унутмоқ хотирада тутмоқ . Ушбу кичик гуруҳни биринчи ўринда ақлий маълумотлар, шунингдек, хотира феъллари ва ҳиссий идрок маълумотлари, маълумотларга эга бўлишнинг умумий семантик белгиларини намоён қилувчи билим ва хотира предикатлари ташкил қилади. Гарчи унутмоқ предикатлари маълумотлар йўқолишини англатса ҳам, аммо маълум мулоҳазаларга кўра улар шу ўринда кўриб чиқилиши лозим. Феълли предикат аниқ, гипотетик ҳолат сифатида ифодаланган тобе синтагмани бўйсундириши мумкин. Ҳозирги ва ўтган замон муносабатида вазиятнинг реаллиги ҳолатида тобе синтагманинг бош ва тобе қисми далил ҳосил қилувчи маънога эга бўлади, изоҳловчи гапда аниқ факт ҳақида билим етказилади. Мавжуд маълумотлар ва хотира предикатлари тобе синтагмаларни фақат аниқ вазиятларда бўйсундиради (ҳақиқатда бўлмаган нарса «маълум бўлиши» ва «эсланиши» мумкин эмас). Билим предикатларининг барча типларидан фарқли равишда - «билмоқ» ва «маълум» хотира предикатларининг тобе синтагмалари икки асосий маънода – далил ҳосил қилувчи ва жараёний бўлиши мумкин. Бу шундай изҳорланадики, «хотирада сақлаш» билим, қандайдир вазиятдаги бевосита ҳиссий идрок бўлиши мумкин: Ҳиротдаги Алишербек ижод бўстонида яратилган туркий назм ва насрнинг ажойиб дурдоналаридан қанчалик насибадор эканимни билурсиз . (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Балх шаҳрида неча кунлаб осилиб ётганини ким билмайди?! (К.Яшин). Ўзингизга маълум, ўртоғим Анвар яхшигина шоир ва тарихни чуқур билгич олим (Т.Малик. «Шайтанат»). Ёш подшоҳ ўша талотўпда кимга қандай амрлар берганини, китобатига эса қачон қандай мазмунда хотира битганини эсида олиб қоларди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Эсингда бордир, болам, бир вақтлар сенга чордоқдаги китоблар солинган сандиқни кўрсатган эдим (Т.Малик. «Шайтанат»). Унутиш предикатлари изҳорловчи предикатларнинг мазкур семантик кичик гуруҳларига мансуб бўлиши мумкин, чунки «унутмоқ» ва «эслаш» предикатларининг ижобий ёки салбий шакли ўзаро тескари синонимияни вужудга келтиради: «мен эслайман» = «мен унутмадим, унутмайман»; «мен эслай олмайман» = «мен унутдим»: ...эсим қурсин, гапга алаҳсиб Хонзодага чой қўйишни айтишни ҳам унутибман (Т.Малик. «Шайтанат»). Агар гипотетик ҳолатни билдирувчи «билмоқ» предикати тобе синтагмага қўшилса, у ҳолатнинг амалга ошишига қатъий ишончни, дастлабки билдирилаётган баҳонинг тўғрилиги ва шу кабиларни англатади. Чунки «билади» фақат далиллар, гипотетик ҳолатнинг далилларга «тенглаштирилиши» унинг гипотетиклигидан келиб чиқиши мумкин бўлган шубҳа элементларини нейтраллаштиради. Аммо бундай «нейтраллашиш»га қарамай, келиб чиқиши аниқ бўлган ҳолатга тахминий муносабат сақланиб қолади. Табиийки, «билмоқ» предикатини бундай қўллашлар ноаниқ, аммо тахминий модалликни ифодалайди (навбатдаги кичик гуруҳлар предикатлари каби ўзининг асосий қўлланишида). Мисоллар: Хунрез айғоқчилар Қамақ Қайёнийдек ханжари бурро, ҳамма ерда оч арвоҳдек ҳозиру нозир эканликларини Муҳаммад Азиз Сидқий яхши биларди (Мирмуҳсин). Шариф кутилмаганда заводга ўзи бош бўлгани учун мингта манфаатдор кўзини тиккан корхонада дадил ўзгариш қилиш қийин эканлигини биларди (Т.Малик. «Шайтанат»). «Билмаслик» инкор предикатида ё ҳолатнинг бундай намоён бўлишига ёки унинг бирор альтернатив усули амалга ошишига ишончсизлик ифодаланади. Бундай ҳолларда ишончсизлик нисбатан кенг ифодаланади; у кўпроқ кучайтирилган равиш ҳамда юклама билан аниқланади ва таъкидланади. Ишончсизликнинг охирги нуқтасида «ҳеч ким билмайди...», «биргина худо билади...» иборалари қўлланилиб, улардаги қўшимча мазмун уларни фразеологизмларга айлантиради – сўзловчи аҳволнинг нохуш тугашини тахмин қилади, аммо уни тўғри айтишга қарор қилмайди. Мисоллар: Нима дейишимни ҳам билмайман (Т.Малик. «Шайтанат»). Бу ерда қолсанг, нима бўлишингни худо ўзи билар эди , – деди Элчин дўстига ишшайиб (Т.Малик. «Шайтанат»). Кичик гуруҳ б): фикр предикатлари . Бу кичик гуруҳни феъллар ва отлар, аслида фикрлаш жараёнини ифодаловчи – «ўйламоқ» ва унинг синонимлари, шунингдек, фикрий фаолият натижалари ташкил қилади. Предикатларнинг кейинги синфига ўзининг лексик маъносини етказувчи сўзлар киради, бунда субъектда ўзининг фикрлаши ёки билими натижасида фикр-мулоҳазаси, қандайдир ҳолатга тааллуқли – «ҳисобламоқ», «тахмин қилмоқ», «ишонмоқ», «орзу қилмоқ» ва шу каби тасаввур ёки истаклари бўлади. ИҚ таркибидаги кўрсатилган предикатларни изҳорланаётган предикатив синтагма билан бирлаштиришда икки қурилма компонентлари семантик қиёфасида ўзгариш содир бўлади: изҳорловчи предикатда ва тобе синтагмаларда. Изҳорланаётган вазият изҳорлаш субъекти учун гипотетик бўлган ҳодиса мақомини олади. Масалан, «у келди» жумласи ўзининг грамматик шаклига кўра (аниқ модалликнинг ўтган замони) сўзсиз, аниқ воқеани ифодалайди. Аммо бу кичик гуруҳдаги предикатли бирикмалар («мен ўйлайман-ҳисоблайман-ишонаман у келган ва шу кабилар») «у...келди» компоненти орқали ифодаланган ҳолат изҳорлаш субъекти, унинг идроки учун аниқ амалга ошмайди. Фикрнинг изҳорлаш предикатлари ва ақлий муносабат бундай ҳолларда изҳорлаш субъекти нуқтаи назаридан воқеа ҳақиқийлигига нисбатан тахминий модал муносабатни ўрнатади. Бундай кичик гуруҳлар предикатларининг лексик маънолари у ёки бу тур, даража, тахминга кўра ўзгаради. Улар бутун узун синонимик қаторни ҳосил қилиб, унинг алоҳида қисмлари гоҳ яқин қўшилиб кетади, гоҳ бир- бирини тўлдиради, бу ҳар бир предикатга қуйидаги қисқача изоҳда берилган. ўйламоқ, фикр қилмоқ (этмоқ) – изҳорлаш субъекти фикрий таҳлил, хулоса чиқариш асосида қандайдир ҳолатнинг ҳақиқийлиги ёки унинг содир бўлиши ҳақида тахминий фикр билдиради. Бундай семантика мазкур предикатларда изҳорлашни ҳозирги режага тааллуқли деб билишда ифодаланади. Изоҳлашнинг ўтган замонга тегишлилигида бу феъллар ёрдамида қўшимча маълумотлар, ҳодиса аслида бўлмаганлиги, ўрни бўлмаганлиги, ваҳоланки субъект унинг бўлишига тўлиқ имкон бор деб билиши, унда бу масалада ҳеч қандай шубҳа йўқлиги каби маънолар ифодаланади. Инкор предикатли жумлаларда аксинча, ҳақиқатда субъект фикри тасдиқланмаганлиги ифодаланади. Тобе қисм ва изоҳловчи предикатнинг бир субъектли эканлигида охири истак маъносига эга ва тафаккур предикатлари бундай ҳолларда истак предикатлари билан синонимлашади. Мисоллар: Ўйлайманки, соҳибқирон аждодингизнинг салтанати сизнинг каби бир тождорга муштоқдир, бегим (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Одам боласи шул қадар зеҳнли бўладур, деб ў йламаган эдим , илм доналарини мунчоқдай териб тафаккурига жойлайдур (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Шу чеҳрасидан зах тепиб, боши сукунатдан юқори кўтарилишга мажол топмаган турли ёшдаги мулаваччаларнинг ҳаммаси ҳам «ҳар икки олам»да оқ юз, обрўли бўлишни ўйлайдилар (Ғ.Ғулом). Биламан, сиз ҳамма нарсани тубдан бузиб, ер билан яксон қилишни ў йлайсиз (А.Мухтор). Ифодаланган ҳолат «ўйламоқ» феълида агар -дай, -дек ўхшатиш юкламалари ёрдамида «рўёбга чиқувчи тахмин» маъносига эга бўлса, предикат ўтган замон шаклида бўлади. Ўйлаганидек , онаси шу ерда, нимқоронғида унга интизор бўлиб турган экан, бағрига бош қўйди (А.Мухтор). «Ўйламоқ» предикатлари нафақат агар тобе синтагмада альтернативлик мавжуд бўлса, ИҚда фикрий жараёнда ўзининг дастлабки маъносида келиши мумкин: У жонидан умидини узган, лекин ўғлини қизғанар, уни ҳозир ёғиши мумкин бўлган тош бўронидан қандай эҳтиёт қилишни ў йлар(ди) (К.Яшин). Ушбу мисолларни юқорида кўриб ўтилган, шунингдек, қуйида келтириладиганлар билан қиёсланса, қуйидаги қонуният маълум бўлади. Тахмин семантикаси (ва айнан альтернативликда) фикр предикати маълум тобе предикат билан боғлиқ бўлади; бундай ҳолларда аниқ ҳолат, аниқ ҳодисанинг имконияти-имконсизлиги тахмин қилинади. Аксинча, фикр предикатидаги аниқлик семантикаси (қаердан унинг аслида «фикрий» маъноси) тобе предикатнинг альтернативлигига боғлиқ. Юқоридаги мисолларда «яхшилаб ўйлаб кўриш» нисбатан «ўғилни қутқариш»нинг бир неча усулларида бўлиб ўтади, шунингдек, бир неча имконли альтернатив ҳаракат устида фикр-мулоҳазалар берилади. Қуйидаги мисолларда изҳорлаш субъекти (поезд машинисти) фақат битта воқеани тахмин қилади (поездни тўхтатиш сабаби сифатида): кимдир рельсга йиқилди; предикатнинг сўроқ шакли ифодаланаётган ҳаракат альтернативлигини эмас, балки кутилмаган ёки исталмаган, гарчи ўзини оқлайдиган ҳаракатни ифодалайди; тобе синтагма субъекти альтернативлиги унинг предикати аниқлигига таъсир қилмайди: У бирорта лапашанг мулозим ёки мулла танбурда мустахаб қила туриб, изга йиқилганмикан, деб ўйлаган эди (Ғ.Ғулом). Ҳамсуҳбатларга изҳорлаш субъекти фикрлари мазмуни маълум қилинган матнларда (амалий томондан, бу доимо – сўзловчи, грамматик томондан саналганларнинг иккисида ҳам 1 шахс) нутқ феъллари тафаккур феъллари билан синонимлашиши мумкин. Бундай ҳолларда нутқ феъллари «суҳбатдошга сўз билан нимадир ҳақда хабар бериш» маъносини эмас, балки «ўзига сўзлаш, ўзи ҳақда ўз сўзларини сўзда шакллантириш» маъносини ифодалайди; бунда нутқ феъллари тафаккур феъллари каби қўшимча «ўз фикрларини овоз чиқариб айтмоқ, эълон қилмоқ» коммуникатив маъносига эга бўлади (аммо кимгадир эмас): Бу ёғин бугун-эрта тинмайдими дейман, шаҳзодам ... (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Сезмоқ, хаёлга келтирмоқ – тасаввурида кўриш маъносида бундай феъллар ва уларнинг синонимлари идрок предикатлари гуруҳида қолади (қаранг, юқорида 2а бандида), «фикран тахмин қилиш» маъносида улар «ўйламоқ, тахмин қилмоқ»қа синоним ҳисобланади. Муҳаммад Азиз Сидқий кейинги кунларда изига одам тушганини сал-пал пайқаган эди-ю, лекин бундай тез бостириб келишларини хаёлига келтирмаган эди (Мирмуҳсин). Ишонмоқ – изҳор субъекти тафаккурий таҳлил, тўлдирилган эмоционал-ҳиссий муносабат асосида ўзининг қандайдир ҳолатнинг амалга ошишига ишончини баён қилади; бунда воқеанинг амалга ошиши аниқлиги тобелиги изҳорлашнинг вақтинчалик режаси «ўйламоқ» каби бўлади: Моссалитдагиларнинг бу ҳангамага, унинг ақл бовар қилмас тафсилотларига эътибор беришларига унча ишонмайман (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Кутмоқ – субъект ички ишонч асосида қандайдир вақтда содир бўлишига кўра (мувофиқ шароитнинг бошланиши билан) қандайдир воқеанинг бўлишини тахмин қилади (умид қилади). Қабристонни макон қилиб олган янги «қорилар» бу ерга қимматбаҳо машиналарда бойваччароқ одамларнинг келишини, уларга яқинлари учун «бир ҳовуч фотиҳа ўқиб қўйишни» илтимос қилишларини кутадилар (Т.Малик. «Шайтанат»). Бошига лунгий ўраган бу одам Муҳаммад Азизнинг дўстларидан бири эканига шубҳа қилишмади (Мирмуҳсин). IV. Баҳоловчи-тавсифловчи семантика предикатлари Ўзини ўраб турган воқелик билан муносабатга киришар экан, инсон ўзининг онгида ўз «мени»ни ажратишга, уни қолган барчасига қарама-қарши қўйишга ва ўз «мени»ни «мен эмас» билан муносабатини ўрнатишга лаёқатли, муносабатнинг турларидан бири барча лисоний сатҳларда намоён бўлувчи баҳо: морфологик (кучук-кучукча), лексик (мебель –лаш-луш), синтактик 1 . Баҳонинг синтактик сатҳда намоён бўлиши турли тилларда ҳар хил усулларда юзага келади. Бизнинг мавзумизга боғлиқлигига кўра қандайдир ҳолат баҳосининг изҳорловчи типнинг полипредикатив тузилмаси ёрдамида ифодаланиш ҳолларини кўриб чиқамиз. Изҳорланаётган ҳолат бевосита тўлиқ ўз баҳосини олиши (бундай тузилмалар семантикасини ўз баҳолаш деб аташ мумкин) ёки изҳорланаётган қисм субъекти малакаси орқали (бундай тузилмалар семантикасини тавсифловчи деб аташ мумкин) ифодаланишига кўра икки турга ажратиш мумкин. Биринчи турдаги тузилма изҳорловчи предикат сифатида умумбаҳоловчи, шунингдек, иккинчи – фақат шахсий-баҳоловчи каби хусусий-баҳоловчи тарзида қўлланиши мумкин. Таъкидлаш лозимки, тилшуносликда баҳоловчи унсурнинг маъно структураси ва баҳоловчи предикатларнинг таснифи турли тиллар намунасида кўплаб марта амалга оширилган 2 . Жумладан, Т.Бушуй ва Ш.Сафаровларнинг 1 1 Вольф Е.М. Функциональная семантика оценки. - М., 1985 . – с .6-7. 2 2 Қаранг: Арнольд И.В. Современные лингвистические теории взаимодействия системы и среды//Вопросы языкознания. - 1991. - № 3. - С.118-126; Баранов А.Н., ПаршинП.Б. Процедурный метаязык в лингвистической семантике// Известия АН СССР / Сер. Лит. и яз. 1990.Т. 49, N1. - C.39I-397; Белодед О. Р. Структурно-семантические и прагматические особенности высказываний благодарности: Автореф. канд. дисс. Киев, 1990. - 24 С.; Городецкий Б.Ю. От лингвистики языка к лингвистике общения // Язык и социальное познание / Отв. ред. В. В. Петров. М., 1990. - С.118-134; Сафаров Ш.С. Этносоциопрагматика речевого фикрича, ташқи кўриниши бир хил бўлган сўзларнинг алоҳида маънолари ўртасида ўзаро боғлиқлик борлиги ёки йўқлиги умумий маъно хусусияти мавжудлиги мезонида қаралади. Бундай ҳолларда сўзлар (ёки маъно компонентлари) ўртасидаги «семантик масофа»ни қуйидаги формула ёрдамида ўлчаш мумкин: Sab = 1 - Ma Mb Ma Mb Бу ерда Sab - а ва b маънолари ўртасндаги «семантик масофа», Ма - а маънонинг бўлаклари тўплами, Мв - в маънонинг бўлаклари тўплами . ~ - тўпламлар кесими белгиси (мос келадиган маъно хусусиятлари миқдори), — тўпламлар бирикуви белгиси (барча маъно бўлаклари йи ғ индиси). Ушбу формулага асосан алоҳида маънолар ўртасидаги семантик масофа нолдан биргача бўлиши мумкин. Масалан, «кўрмоқ» 1 (кўриш ёрдамида идрок этиш) ва кўрмоқ; 2 (сезиш, англаш) ўртасидаги бундай масофа қуйидагига тенг: 1) идрок қилиш - идрок усули; 2) кўриш воситасида; 3) тасаввурда; 4) идрокнинг натижалилиги. КТ тадбиқ этилаётган сўзларнинг синтагматик хусусиятлари инобатга олинган ҳолда бажарилса, лексик синонимлар таснифи осон кечади. Чунки луғат бирликларининг фарқловчи маъно хусусиятлари бир хил имкониятга эга бўлмайди 1 . Бинобарин, баҳо предикатлари баҳо субъектининг баҳоланувчи ҳолатга баҳолаш муносабатини ўрнатади. Баҳолаш муносабати ўзаро таъсир қилувчи икки семантик компонентни ташкил қилади: баҳолаш субъектининг баҳоланаётган ҳолатга субъектив (шахсий) муносабатини ва шу субъектнинг кейинги қандайдир объектив мезонларга нуқтаи назарининг мувофиқ келиши. общения (принципы сопоставительно-типологического описания): Автореф. дисс. докт. филол. наук. -Л., 1991. - 42 С.;Бушуй Т.А., Сафаров Ш.С. Тил қурилиши: таҳлил методлари ва методологияси . – Тошкент : Фан , 2007. – Б. 191 ; CastanedaH. Thinking, Languageand Experience. Minneapolis (Minn.), 1989; Cheepen C. The Predictability of Informal Conversation. London , New York , 1988. Арутюнова Н.Д. Об объекте общей оценки // Вопросы языко знания, 1985, №3 ; Вольф Е.М. Функциональная семантика оценки. - М., 1985 . 1 1 Бушуй Т.А., Сафаров Ш.С. Тил қурилиши: таҳлил методлари ва методологияси . – Тошкент : Фан , 2007. – Б. 1 55. Мезон сифатида ижтимоий қайта ишланган, бузилмасдан турган ва у ёки бу жамоада ёки умумқабул қилинган халқ баҳолаш шкаласи чиқади ( нима кўп, нима кам, нима қийин, нима енгил ва шу кабилар) ва қимматли мўлжаллар ( нима яхши, бор, нима ёмон ). Баҳолаш ва мўлжаллар шкалалари предикат лексик маъносида ифодаланмаган, фақат назарда тутилади. Баҳонинг семантик структурасида шунингдек, унга асос бўлиб хизмат қилувчи баҳолаш аспектлари ажратилади. Баҳонинг кейинги кўрсатилган семантик белгиларидан баҳоловчи предикатларни икки тенг бўлмаган кичик гуруҳларга бўлиш мумкин: а) умумбаҳолаш ва б) хусусий баҳолаш. В пунктида биз шунингдек, эмоционал- ҳиссий предикатларнинг баҳоловчи ифодаларда қўлланишини кўриб ўтамиз (баҳоловчи коммуникатив вазифада). а) Умумбаҳоловчи предикатлар: яхши, ёмон Мисоллар: Германияда ўқишгани яхши , энг камида дунё кўриб, одам бўлишади, деб ўйларди (Т.Малик. « Шайтанат » ). Сабоғингни ҳозир ўқиб олганинг яхши (Х.Султонов. « Бобурийнома » ). Ҳа, кетганинг яхши бўлди, римлик соқчиларнинг отлари оёғи остида қолган бўлур эдинг (М.Булгаков. « Уста ва Маргарита » ). Яхши ҳамки одми чопон кийиб олган экан (А.Мухтор). Бешкунлик ўткинчи дунёнинг лаззатларига учиб, охиратимни куйдирмасам яхши эди , деб ўйларди (Т.Малик. « Шайтанат » ). Яхши ҳам , бу пайт ҳансираб Мўминшо етиб келди (А.Мухтор). Я хши ҳам шу бола дунёга келиб қолган экан, сени кўргандек бўлиб юраман... (Ғ.Ғулом). Онангнинг ёнига ўзингни хотиржам тутиб борганинг яхши (Т.Малик. « Шайтанат » ). Келтирилган мисоллар асосида баҳоловчи ифодаларнинг семантик структурасини таҳлил қиламиз. Равишда феълдаги сингари белгининг лексик мазмунида субъектив тааллуқлилик йўқ. Аммо предикат ролида равиш структур жиҳатдан ифодаланмаган имплицитлик касб этади, субъектив тегишлилик, шахс категориясидан ташқари предикативлик категорияси намоён бўлмайди. Равишли предикатда субъект сўзловчи – кўчирма ёки ўзлаштирма гап муаллифи ҳисобланади. Биринчи мисолда «яхши» предикати биринчидан, унинг имплицит субъекти, айнан сўзловчи субъектнинг бу ҳаракатни ўрганишига ижобий ёндашади. Иккинчидан, бундай муносабат асоси ёки мотиви бўлиб сўзловчига ундаги «таълимот»нинг ижтимоий қадриятларга мос келиши тўғрисидаги тасаввур хизмат қилади: бундай ҳолда бу жумланинг иккинчи қисмида яққол ифодаланган («таълим» яхши, чунки таълим олувчилар жамиятда тан олинадилар –«одам бўладилар»). Равишнинг «субъектсиз» грамматик шакли баҳонинг субъектив ва объектив томонини бирга қўшишга қулай. Бундай қўшилиш учинчи гуруҳ, тип предикатлари асосида перифразалар мавжудлигидан далолат беради: «ўқишгани яхши деб ўйлайман» деб шакллантирилганда «объектив» томонини нейтраллаштириш ва қийматли баҳолашнинг жамиятга тегишли эканлигини кўрсатиш назарда тутилади, субъект унинг бевосита «қурилмаси» ҳисобланади. Шу тарзда хулосалаш мумкинки, «яхши» предикати биринчи мисолда кенг маънода бўлиб, ижтимоий қийматли тушунчалар, баҳолашга мўлжаллаб қўлланилган. Навбатдаги мисолда мазмуни ўхшаш жумлада бу предикат бутунлай бошқа маънода қўлланилган. Бу ерда айнан ҳозир (кейинчалик эмас) ўқиш имконияти ижобий баҳоланган. Ўқиш вақтини афзал кўриш худди ўқиш сингари ижтимоий аҳамият касб этиши мумкин эмас (худди биринчи мисолдаги каби). Бундай ҳолларда баҳолаш аспекти нисбатан шахсий характер касб этади. Ушбу мисолда баҳо бу вазият субъекти учун изҳор субекти нуқтаи назаридан вазият (ҳаракат) мақсадга мувофиқлигига кўра мотивлашган. Худди шундай маънони – ҳолатнинг унинг субъекти учун мақсадга мувофиқлигини – учинчи ва тўртинчи мисолларда ҳам кўриш мумкин. Кейинги уч мисолда ҳам ҳолат субъекти учун эмас, балки вазиятнинг бошқа иштирокчилари учун мақсадга мувофиқлик тасдиқланган ( олтинчи мисолда – атрофдаги назарда тутилганлар, Ғ.Ғулом асарларидан олинган мисолларда – сўзловчи учун). Охирги мисолда баҳоланувчи ҳолатда субъект ҳаракати унинг учун мақсадга мувофиқлик белгисига қараб эмас, ахлоқий қоидалар белгисига мос келишига кўра ижобий баҳоланган. Шундай қилиб, 2-8 мисолларда умумбаҳоловчи «яхши» предикатининг мавжуд хусусий баҳоловчи маъносида қўлланиши унинг «тўғри», «омадли», « қулай» сўзлари билан синонимиклик ҳосил қилишини тасдиқлайди. Ўзбекча «яхши» предикатининг русча «хорошо», инглизча well, nice предикатларига нисбатан кенг доирада қўлланишини сезиш мумкин. Баъзан «яхши» предикати компаратив баҳога эга бўлади. Бу изҳорлаш характеридаги бундай жумлаларда қиёслаш асоси ифодалангани ёки назарда тутилгани билан боғлиқ. Й ў лдан четга чи қ манг-да б ў лмаса... Қий ши қ б ў лса ҳ ам й ў л яхши , деганлар (О. Ҳ усанов). -ми, -чи сўроқ юкламали бирикмаларда «яхши» ва «ёмон» умумбаҳоловчи сўзларининг жуфт қўлланиши ўзига хос фразеологизмлашган предикатларни ҳосил қилади, уларда альтернативлик эмас, кузатиш мумкинки, баҳолаш субъекти (сўзловчи)нинг ижобий муносабати акс этади, субъект аниқ объектив pro ва contra мавжудлигини англайди, бу предикатнинг маъноси – умумбаҳоловчи: Я хшими, ёмонми, ҳар ким ўз тупроғига киндигидан боғланган бўлади... ( А.Мухтор). б) Хусусий баҳоловчи предикатлар. Аслида хусусий-баҳоловчи предикат сифатида кўпинча икки гуруҳ сўзлар чиқади: миқдорий, чекловчи ва малакали характердаги аслий равиш ва отлар; бу ролда айрим феъллар ҳам амал қилиши мумкин. Баҳонинг мазкур семантик типига баҳоловчи изҳорловчи-муфассал қурилмаларни (III бобда кўриб чиқиладиган) киритиш мумкин, улар бош синтагма субъектининг шахсий асосларига кўра малакали эканлигидан иборат. Эҳ, менга уруш очган номаълум қасоскор, юрагимга ханжар урганинг каммиди , демак энди хотиржам ҳаётим тугади, деб ўйларди ... (Т.Малик. «Шайтанат » ). Иншоолло, бу дунёлигим бут, уч-беш танга охиратлигимни ҳам ғамлаб қўйганман (Т.Малик. «Шайтанат » ). Ёвдан қутулишим қийин-ов , деб ўйлади, Пискент суйини кечиб тоққами ўрласам... (Х.Султонов. «Бобурийнома » ). Душман қочганда, уларнинг ортидан тушган, қизишиб кетган навкарларни тўхтатиш қийин бўлади (Х.Султонов. «Бобурийнома » ). Массолитнинг мажлисига барча тўпланган, йиғилишдан кейинги бални маҳтал бўлиб кутган ижод аҳлини тўхтатиб туриш қилиш осон эмас эди , албатта (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита » ). Уйқу ҳали барчамизни домига тортади, уйқу ўли м га баробар дейишади, чиқиб қоравуллардан хабар олайми? (Х.Султонов. «Бобурийнома » ). Икки ярим ойлик умрни бекорга ўтказиш маслаҳат эмас эди (Ғ.Ғулом). Устанинг уйига борган оқшом Маргарита бир ёмғир ёғиб берса ҳам, уст бошимизни шалаббо қилиб, ивитиб юборса ҳам майли эди , уни устозни кутган Левий Матвей каби кутар эдим, деб ўйларди (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита » ). Ҳаммасини ҳам қўяверинг, сўнгги олти ой ичида жуда ҳам қаттиқ ҳавас билан рус тилини анча ўрганиб олдим, ҳовлига юбориладиган хатларнинг адресини ўзим ёзаман (Ғ. Ғулом). Сиздай аёлларнинг садағаси кетса арзийди , Маргарита Николаевна! (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита » ). в) Эмоционал-баҳоловчи предикатлар . Бу кичик гуруҳни эмоционал идрок семантикасига эга равишлар ташкил қилади. Лексик маъноси мувофиқлигига кўра улар идрок предикатлари гуруҳида кўриб чиқилиши керак. Аммо кўпчилик ҳолларда бундай равишлар шубҳасиз, сўзловчи томонидан боғлиқ вазиятни ижобий ёки салбий баҳолаш учун баҳоловчи- предикатив маънода қўлланади, баҳо характери контекстдан билиниб туради: А ф суски , энди мен кетиш и м керак (А.Мухтор). А ф сус , бугун чап ёнингиз билан турдингизми дейман, Никанор Иванович? (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита » ). Лекин минг афсуски, биз қ орон ғи лик ичида қ олганмиз (Мирму ҳ син). Қ изи қ, я қи н-я қи нгача бирор кишини четга ўқ ишга юбориш амримаҳол эди, иккала ўғлини бирдан хорижга бирпасда жўнатибди ( Т.Малик. «Шайтанат » ). Бир ҳ афтадан бу ё н қ идириб юришгани, қ абристонга ҳ ам изма-из келишгани жуда таажжуб (Мирму ҳ син). V . Турмуш ва намоён бўлиш предикатлари. Бу гуруҳ предикатлари кам сонли сўзлардан ҳосил бўлиб, ўзларида вазифавий жиҳатдан ажралиб қолган шаклларни, боғлиқ вазиятдаги воқеликни тасдиқлашда ўзига хос маълумотни полипредикатив тузилмада етказишга лаёқатли бўлади; бунда қайд этилган ўзига хослик қуйидаги маъноларни ташкил қилади: а) содир бўлаётганларнинг тасодифийлиги («бўлади», «содир бўлади»). б) мавжуд ҳолат ёки ҳаракатнинг амалга ошиши ҳақида хулоса чиқариш («кўринадики», «афтидан», «назаримизда», «келиб чиқадики», «демак», «балки»). Боғлиқ ҳолат тўғрисидаги бу ҳолатларнинг барчаси сўзловчи идрокининг «призмаси орқали» ўтказилади ва идрок ҳолатининг ноаниқлиги, ҳодисалар сонининг амалга ошиш сонига яқинлиги, унинг сўзловчи учун кутилмаганлиги каби баҳоловчи жиҳатларни қамраб олади. Идрок белгиларига кўра, бундай предикатлар идрок гуруҳлари предикатлари билан, баҳо белгисига кўра, баҳоловчи-тавсифловчи предикатлар билан синонимлашади. Олампаноҳ... — деди олим қўлини кўксига қўйиб, шогирдларимни тез-тез кўрмасам, ниманидир йўқотгандай бўламан (Х.Султонов. «Бобурийнома » ). Ш ундай нимарсалар бо рк и , бизда ул шайнинг номини ҳ ам билмайдилар (А.Мухтор). Балга келаётган мардумнин г кўкрагига, пеш о насига сирли тамғаларни босиш, уларга мозийдаги кийим-анжомларни кийдириш одат тусига кирган , деди Азазелло паст товуш билан ( М.Булгаков. «Уста ва Маргарита » ). Энди Сурхону Бухоро, Фарғона тарафлар бош к ў тарганга ў хшайд и , Қизил зотини энасини жабдуқлайман! ( Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар » ). Сиз Шўрони билмайдиганга ўхшайсиз ( Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар » ). Ростдан ҳ ам Красноярдан келган вакил мени алдамаганга ўхшайди . .. (Т.Малик. «Шайтанат » ). Шариф Намозов ўз шаънига доғ тегизишни хоҳламайди, аммо Асадбек ларга мой и лро қ к ў ринади ... (Т.Малик. «Шайтанат » ). Демак , зиёфатдан кейин нималар бўлганини эслолмайсиз ва билмайсиз, шундайми? (Т.Малик. «Шайтанат » ). Нутқ феъллари ўзининг асосий маъносига яқин маълумотни нутқий шаклда етказишда қандайдир маълумотнинг мавжудлиги маъносини қабул қилинган фикр, қанотли нутқ, баҳолаш шаклида қўлланиши мумкин; кейинги ҳолатда баҳоловчи предикат нутқ феъли билан бирлашади, гарчи ташқи томондан бу бирикма нутқ акти баҳосини англатса-да, аслида бу ерда нутқ актида баҳонинг мавжудлиги етказилмоқда: Шу тор йўлдан водийга ҳам ўтса бўлади, дейишади , у ёғи Андижонга бир қадам (Х.Султонов. «Бобурийнома » ). Хўжа Зуҳуриддин маҳдумни ҳам жадид дейдилар... (А.Мухтор). Эҳ, биродар, Тавротда, худо оламни олти кунда яратди , дейилган . Москвага сафаримизнинг ҳам олтинчи куни (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита » ). Мошнинг ўзи ош бўлмас, қўл йиғилиб бош бўлмас, деб машойихлар кўп тўғри айтганлар (Ғ.Ғулом). «Танаси бошқа дард билмас», деб бекорга айтмаганлар (Т. Мурод. «Отамдан қолган далалар » ). ... ажнабийга кўзи тушган ҳеч ким унга ўз ёшини бермас, олтмиш- олтмиш беш ёшларга борган бўлса керак, дейишарди (Ж.Шарипов). Ҳеч ким унга ўзининг (ўн уч) ёшини бермас, ўн етти ёшга тўлган бўлса керак, деб гапиришарди (Газетадан). «Дейишади» (ва ўхшашлари) шаклининг бундай қўлланиши « у (мен, сен, биз ва бошқалар) дейдики (дейман...ва бошқалар)» типдаги жумлаларга ўхшаш бирор шахс томонидан берилган хабарни кўрсатмайди. Келтирилган мисолларда сўз, кирувчи маълумот умуман йўқ, биринчи шахснинг кўчирма нутқи билан унинг ўрни тўлдирилишида бундай жумлалар қўйилади. Агар маълумот манбаи биринчи шахс бўлмаса, бу нисбатан мураккаб қурилмалар билан берилиши мумкин: «у айтдики, бу ердагиларнинг айтишича, бу йўл бўйича...». Дастлаб қараганда айнан «маълумот хабари» ва «маълумот мавжудлиги факти ҳақидаги хабар» маънолари ўртасидаги фарқда тавтологик қурилмалар мавжудлиги кўринади. VI . Модал предикатлар Модал маъноли ИҚлар – ўзбек тилида модал маъноларнинг кенг ва кўп қиррали доирасининг бир қисмидир. Бу маъно, бир томондан, ўзининг турли- туман комбинацияларига эга семантик ташкил қилувчиларига мувофиқ тил бирликларининг кўплаб синонимик қаторини ҳосил қилади, шундай экан, лингвистик адабиётларда модаллик турларини ажратиш баҳсталаблигича қолаверади. Бошқа томондан, шакл нуқтаи назаридан мутлақо бир хил бўлган модал сўзли кўплаб қурилмалар турли семантикага эга бўлиб, омоним ҳисобланади. Бу шароитда биз ўз кузатишларимизни: биринчидан, истак, имконият, эҳтиёж ва муқаррарлик каби модалликнинг асосий турлари; иккинчидан, полипредикатив характердаги тузилмаларни ва шу кабилар, фақат модал режа алоҳида ҳолатни ифодалаган, тўлдирилган, вазиятга мувофиқ келган, тобе синтагмада берилган ҳолларда чегараладик. Кейингиси ИҚ доирасида ҳаракат субъектининг предикатга муносабатини етказувчи (қаранг, б ва в бандлар) субъектив модаллик деб аталувчи қурилмаларни рад қилади; аммо истак предикатли қурилмаларда субъектив ва объектив модалликни чегаралаш кенг тарқалмайди. (қаранг, а банд). Полипредикативлик талабларига кўра биз морфологик-синактик восита деб ҳисобланувчи, бўлмоқ феъли асосидаги модал қурилмалар, шунингдек, модал маъноларнинг кенг жамланмасини ифодалаш учун морфологиялашган перифрастик қурилмаларни ўрганмадик 1 . Бўлмоқ аналитик шакли асосидаги қурилмаларда мумкин, керак каби предикатли қурилмаларга нисбатан омонимлик юқори, чунки уларда тузилмаларда турли типлар ва кўринишлар 1 1 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М. - Л., 1 960 . – С. 201- 202, 276-278 . объектив ва шунингдек, субъектив модаллик ифодаланади. Адабиётларда бўлмоқ иштирок этган феълли бирикмалар модаллигига боғлиқ муаммолар таҳлили кўплаб маротаба ўтказилган. Айрим янги натижалар бу ерда биз томонимиздан қуйида, б ва в бандларида (яхлит шу бўлимда) амалга оширилган семантик ёндашувда қўлланилиши мумкин. а) Истак предикатлари Истакнинг феълли (истамоқ, хоҳламоқ) ва айрим таркибли предикатлари изҳорловчи сифатида субъектда қандайдир ҳолатга киришда узвий эҳтиёж борлигини англатади. Ҳаммасидан кўра истак предикатлари маъноси турли субъектли модалликда ва тобе қисмда акс этади. Бунда модал предикатларда каузациянинг қўшимча семантик белгиси ҳосил бўлади, чунки модал субъект қандайдир маънода ўзининг истагини билдиради ва бу тобе қисм субъектига таъсир қилиши тахмин қилинади: Саройга тўпланган олимлар, шоирлар, уламо ва аъёнлар унинг подшо бўлишни истайдилар (Х.Султонов. Бобурийнома). ...вазир томонидаги жуда кўп одамлар Халқ-демократик партияси аъзоларига ўлим жазоси берилишини истарди (Мирмуҳсин). Исталган вазиятдан истакнинг ажратиб олиниши истак маъносининг изҳорлаш характерига қандайдир таъсир қилади, бу тобеланувчи предикатда семантик даражада ўзининг аниқ ҳаракат ижрочиси бўлган бундай бир субъектли тузилмаларда яққол сақланади. Руҳилло «хотини» Мадинани жаҳл устида «уч талоқ» қўйиб, бирон ҳафталардан кейин уни қўлдан чиқариб юборишни истамай қолди (Мирмуҳсин). Водариғо, хон додаси ҳам унинг гапини охиригача эшитишни хоҳламай ... (Х.Султонов. Бобурийнома). Келтирилган мисолларнинг биринчисида «унинг» билан грамматик тўлдирилиши фурсат, имконият каби маъноларни англатувчи «қўлдан бермоқ» каузатив феъли ҳаракатининг аниқ ижрочиси ҳисобланади, яъни, семантик жумла қуйидагиларни англатади: У унинг кетишига ижозат беришни (имкон беришни) истамас эди. Иккинчи мисолда «ажралганлик, тарқоқлик» модал ва тобе ҳолатда аниқроқ: Бобур унга нохуш хабарларни айтишни давом эттиришларини истамади. Бошқа кўплаб ҳолларда истак ифодаловчи модал предикатли бир субъектли қурилмаларда модалликнинг субъектив ва объектив йўналтирилганлиги орасидаги фарқ қуйидаги мисолдагидек нейтраллаштирилган: Тўғри, авиация ҳам жуда қизиқарли илм, лекин доктор бўлишга кўпроқ ҳавасим бор (Ғ.Ғулом). б) Имконият предикатлари. Ўзбек тилида мумкин модал сўзи имконият предикати вазифасида келади. Бу предикат билан бўлмоқ феълли аналитик (перифрастик) предикатли қурилмалар синоним бўлади, аниқ ёки ноаниқ модалликдаги асосий феъл, юқорида қайд қилинган сабабларга кўра ишда қараб чиқилмайди. Бошқа баҳоловчи предикатлар каби «мумкин» предикати семантикаси объектив ва субъектив ташкил қилувчилардан иборат. Объектив ташкил қилувчи ҳаракатнинг амалга ошиши учун объектив шароит мавжудлигини англатади. У бу предикат билан ИҚнинг барча типларида ўзгармайди. Аксинча, сўзловчининг муносабатини билдирувчи субъектив ташкил қилувчи (бу предикатнинг имплицит субъекти сифатида) ўз муносабати йўналтирилиши ёки шаклини ўзгартириши мумкин. Кўрсатилган вариациялар типларини аниқлаш ИҚ компонентларининг мувофиқ грамматик расмийлашувига ёрдам беради. Шунга кўра, биз имконият изҳорловчи қурилмаларининг уч семантик-функционал кўринишини, ва шунга мувофиқ, «мумкин» модал предикатининг уч маъносини ажратамиз. Мисоллар асосида биринчи кўринишни таҳлил қиламиз: ... фақат миср ипдан бўладиган бу энлик матони шу даройи дўкондагина тўқиш мумкин эди (А.Мухтор). ... ўша чоқда ҳали Қизил тоққа ўрламаган, Сурхон билан Шаҳрисабз орасидаги йўллар очиқ, бемалол, хавф-хатарсиз юриш мумкин бўлади (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Лекин шу лаҳза, Боғиумум четидаги кўп қаватли баланд бино деразаларидан бирининг ярим тавақаси секин очилди. Буни ҳеч ким сезмади. Қобул шамоли ўйнаяпти, деб ўйлаш ҳам мумкин эди (Мирмуҳсин). Дастлабки икки мисолда сўзловчи бундай умумий амалга ошадиган ҳаракатни эмас, балки мазкур шароитда унинг маълум чегараланган ёки талаб қилинган мезонлар асосида амалга ошиши аниқлигини тасдиқламоқда. Изҳорлашнинг имплицит субъекти модал муносабатни (объектив ташкил қилувчи) ҳол билан ифодаланадиган тарқатувчига (фақат Сурхон билан Шаҳрисабз орасида «хавфсиз»), йўналтиради, бу муносабат билан уларни тобе синтагмалар предикатлари билан боғлайди. Аслида айнан ҳол билан ифодаланадиган тарқатувчилар ахборот чўққиси ёки бутун мураккаб тузилманинг ремаси ҳисобланади. Мазкур типга тааллуқли учинчи мисолда ҳам сўзловчи (тавсиф муаллифи) контекстдан келиб чиқувчи ўша аниқ шароитда шамолнинг ўйнаши ойнанинг очилишига сабаб бўлганлиги ҳақида тахмин (фикр) ҳосил бўлишининг аниқлигини тасдиқлайди (дераза секин очилди, хуллас, қандайдир киши ҳаракатининг амалга ошганлигини «ҳеч ким сезмади »). Мазкур гапда, умуман, контекстда бу шароит тилга олинмаган, аммо тахмин қилинган (инсоннинг аралашуви кўринмайди). Шунинг учун бундай ҳолларда «умуман» у ёки бу ҳаракат имконияти (модомики ҳар қандай ҳаракат «мумкин») эмас, балки у ёки бу омилдаги ҳаракат тасдиқланади. Бу, айниқса, мазкур модал предикатларда инкор ифодаланган мисолларда яққол кўринади. Менинг эрим Му ҳ аммад Азиз Сид қ ий жанобларининг д ў сти. Бошингизга тушган катта мусибатдан бизлар хабардормиз. Ҳ овлингизга бориш ёки к ў чада одамлар орасида гаплашиш мумкин б ў лмади (Мирму ҳ син). Орқа кўчалар, умумий ҳовлилар орасидаги қо рон ғ иликда бирор ки ши нинг изини топиш ам р има ҳ ол ( М.Булгаков. «Уста ва Маргарита» ). Дунё к ў рган одамлар фа қ ат биргина Ма д ина эмас, бутун Аф ғ онистон чодра ичида эканлигини ҳ ам пай қ амай иложла ри йўқ (Мирму ҳ син). «Имконсизлик» предикатли мисоллар талқини гапда ёки контекстда ёки назарда тутилган омиллар ва ҳолларда тобе синтагма предикати ҳаракати амалга ошиши ҳақида айтилганларни тасдиқлайди. Биринчи мисолда ҳовлига кириш «имконсиз» «умуман» эмас, аммо кузатув шароитида; иккинчисида – ерда изларни топиш «имконсиз» «умуман» эмас, аммо қоронғулик шароитида; учинчисида – «имконсиз» «умуман ниманидир» сезмаслик эмас, балки барча жойда ҳукм сурувчи ва Афғонистондаги Савр инқилобига қадар халқнинг эзилганлиги барчага кўриниб турганлигини сезмаслик мумкин эмас. ИҚда кўриб чиқилган маънони ҳосил қилиш гапда субъектнинг модал ва унга тобе предикат сифатида структур-грамматик ифодаланишининг мавжуд эмаслигига кўра ҳосил бўлувчи тобе предикатдаги умумлашма-шахс семантикаси билан боғлиқ. Агар тобе предикат субъекти грамматик ифодаланишида жой бўлса, шундай мисолларда намоён қилинган имкон ИҚнинг бошқа икки кўринишида амалга оширилади: Йўқ, йўқ, қизиллар қувиб етиши мумкин , Ҳайиткалнинг жарига яширинайлик, дейди отамиз (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). О, худолар, худолар! - бошидаги оғриқдан ингради прокуратор. Кейин пичирлади: худоларнинг хоҳишини янглиш тушунган бўлишинг мумкин (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Сиз ҳам бир-икки марта сўкишингиз мумкин (Ғ.Ғулом). Ҳеч ким залдан чиқиши мумкин э мас , чинқирди мушук, бу қоидага хилоф! (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Дастлабки икки мисолда қурилма семантикаси шундай: сўзловчи таъкидлайдики, изҳорланаётган синтагмадаги ҳаракат амалга ошиши бошқа ҳеч кимдан эмас, субъектнинг иродаси, истаги кабиларга боғлиқ, бунинг учун барча объектив шароит бор. Бу ерда айрим ҳолларда субъектнинг ҳаракат учун «жавобгарлиги» прагматик маъноси юзага келади. Учинчи ва тўртинчи мисолларда сўзловчи тобе синтагмалар субъектининг ўз ҳаракатини амалга ошириши учун имконият бериш билан (ёки рухсат бермаслик – рад этиш билан) унинг ҳаракати учун жавобгарликни ўз бўйнига олади. Бундай маъно фақат барча жумланинг ундашга йўналтирилганида намоён бўлади, яъни аввало, субъектнинг иккинчи шахс, шунингдек, бошқа кишилар билан: «мени сўкиши мумкин эканини унга айт »; ёки ҳатто биринчи шахснинг кишига савол беришида мазкур ҳаракатнинг бажарилишига «рухсат» берилиши мумкин: «Сизни (уни) сўкишим мумкинми? Фақат кўриб чиқилган субъектив йўналтирилганлик маъносидаги имконият ИҚнинг икки типи модал предикатда субъектлилик семантик белгилари бўлганига қарамай, ўз семантикасига кўра, субъектив модаллик қурилмасидан қатъий фарқ қилади. Ўзбек тилида имконият объектив ва субъектив модаллиги турли лексик-грамматик тимсолларга эга. Масалан, рус тилидаги « қизиллар қувиб етиши мумкин » жумласини икки хил тушуниш мумкин: 1) Бўлиши мумкинки, қизиллар қувиб бориб ушлаб олади . 2) Қизиллар ўз душманларини қувиб бориб ушлаб олиш ҳолатида (аммо, нега буни ҳозир қилишни истамайди). Ўзбек тилида биринчи маъно (объектив модаллик) мумкин предикатида берилади, иккинчи маъно (субъектив модаллик) «имконият аспекти»нинг морфологик воситалари билан ифодаланади 1 : «қизиллар қувиб ета олади» . в) Зарурат ва муқаррарлик предикатлари. Зарурат ва муқаррарлик предикатлари модаллик (объектив ва субъектив) тури сифатида турли семантик моҳиятга эга, аммо уларнинг бош воситаси умумий, бу «керак» модал сўзидир. Керак ва лозим предикатли зарурат маъносидаги қурилмалар қуйидаги семантикага эга: сўзловчи модал предикатнинг имплицит субъекти сифатида ўз ҳаракатида субъектив тобе синтагмалар мавжудлигига объектив зарурат борлигини (дастлабки уч мисол) тасдиқлайди. Мажбур предикати субъект ҳаракати амалга ошиши шароит босими остида, субъект томонидан ҳаракат зарурати англанган (ёки англанмаган), аммо унга юкланган эканлигини (тўртинчи мисол) кўрсатади. Зарурат қурилмаларидан фарқли равишда керак предикатли муқаррарлик маъносидаги қурилмаларда сўзловчи тобе синтагма субъекти ўз вазифаси, ижтимоий ёки бошқа бурчи, ўрнатилган қоидаларга кўра ўз ҳаракатини амалга ошириши лозимлигини тасдиқлайди (бешинчи ва олтинчи мисоллар). Масалани узил-кесил ҳал қилишдан олдин Синедрионнинг фикрини сўраш 1 1 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М.-Л., 1 960 . – С. 201 . керак (М.Булгаков. Уста ва Маргарита). Ерда битган ноз-неъматгаки, зулм нуқси урибди, энди чек қўймоқ керак (О.Ҳусанов). Ҳар ҳолда, у жанобга қарши сиз билан мендан айрим бир тайёргарлик бўлмоғи лозим эди (Ғ. Ғулом). Машинист муваққатан – бу галча тўхташга мажбур эди (Ғ.Ғулом). Рим прокураторига фақат игемоин деб мурожаат қилиш ва ҳузурига кирганда ер ўпишлари керак эди. (М.Булгаков. Уста ва Маргарита). Ахир инсон деганнинг фикрида мундо қ ушлов б ў лиши керак-ку. (О. Ҳ усанов). БОБГА ХУЛОСА 1. Синтактик бирликлар бошқа бошланғич структуралар қаторида синтактик дериватлар мавжуд. Мазкур тил қоидалари асосида ўзгартирилган ҳосила характерида бўлиши мумкин бўлган қурилмаларга эга парадигмаларни ҳосил қилади. Бу каби барча модификацияларда синтактик-грамматик шакллар ўзгаради, хусусан, бошланғич ва ҳосила структураларнинг синтактик маъноси инвариант бўлиб қолади. Изҳорлаш семантикаси эса, предикатининг мазмуни унга тобе бўлган бошқа предикатив тузиилма ёрдамида очиб берилганда ҳосил бўлувчи синтактик муносабат сифатида намоён бўлади. 2. Ўзбек тилида ИҚ ҳам шундай жуда кенг тарқалган синтактик парадигмаларга эга. ИҚларда парадигматик ўзгаришлар бир неча йўл билан амалга ошади: а) таянч сўзнинг синтактик роли ўзгариши мумкин ва предикатив синтагмалардан изоҳланаётган қисм аниқловчили ёки ҳолли оборот бўлиши мумкин; б) структур-семантик ўзгариш тобе синтагмада бўлиб ўтиши мумкин ва у предикативликдан атрибутив ёки номинативга айланиши мумкин; в) ИҚ компонентлари орасидаги алоқа усуллари структур расмийлашиши ўзгариши мумкин. Бу грамматик, структур-семантик ва структур ўзгаришларнинг барчасида мазкур қурилмадаги ўзига хос изоҳлаш маъноси ўзгармай қолади. 3. Объектив воқеликнинг хабар объектига айланадиган ҳар қандай вазияти, фикрий ёки ҳиссий ўзлаштириш, баҳолаш ва шу кабилар изҳорлаш мазмуни бўлиши мумкин. Шунинг учун тобе изҳорловчи қисм ҳаракат, жараён, ҳолат, сифат, борлиқда жойлашиш ўрни, самарадорлик, натижа ва далиллар мажмуаси ва уларнинг ўзаро алоқаси каби ҳар хил семантик типларни қамраб олган предикатлардан иборат бўлиши мумкин. Ушбу хилма- хил предикатлар гапнинг мустақил асосий предикатив маркази ролини ўйнаса, тобе предикат вазифасида келувчи кичик типларни бирлаштириш мумкин. 4. Ўзбек тилида изҳорловчи предикатларнинг лексик-семантик гуруҳлари ҳаммаси бўлиб олтитадир: ахборот предикатлари, идрок предикатлари, билим ва тафаккур предикатлари, баҳоловчи-тавсифловчи семантик предикатлар турмуш ва намоён бўлиш предикатлари, модал предикатлар. III БОБ. ИҚНИНГ СТРУКТУР-ГРАММАТИК АСПЕКТЛАРИ 3.1. Структур - грамматик жиҳатдан изҳорли қурилмалар синонимияси ҳамда структур - функционал типларининг умумий тавсифи Изҳорловчи предикатнинг семантик жиҳатдан тобе синтагмага қўшилиши билан унинг семантик имкониятларининг намоён бўлиши ўзининг структур-грамматик жиҳатдан юзага чиқишида унинг муайян қонуниятга эга эканлигини кўрсатади. Бу қонуният, аввало, унинг грамматик имкониятлари асоси бўлган таянч сўзларнинг лексик-семантик табиати ва шаклланишига қараб белгиланади. Уларнинг лексик-семантик (валентлик) ва грамматик хусусияти биринчидан, изҳорланаётган қисмга, шунингдек, мураккаб яхлит структурада унинг семантик-синтактик ролига структур мақом беради; иккинчидан, чекланган шаклий ва лексик воситалар ва алоқа усулларини белгилайди, сўзловчи ҳар бир аниқ шароитда коммуникатив ва услубий мақбул бўлган усул ва воситаларни танлаб олади. Нисбатан аниқ кўринишда қайд қилинган омиллар ҳар бир ҳолатга икки ёки кўпроқ альтернатив имконият бериш билан қуйидаги йўналишлар бўйича ҳаракат қилади. ИҚнинг изҳорловчи ва изоҳланувчи қисмлари алоқасининг функционал семантикаси йўли бўйича: тобе (изҳорловчи) қисм бош (изҳорланувчи) қисм таркибида гапнинг структур-зарур бўлаги ёки кенгайтирувчи позициясини эгаллаши мумкин; тобе қисм гапнинг турли бўлаклари, аввало, тўлдирувчи ёки эга вазифасида келиши мумкин. Алоқанинг формал усулларига кўра: ИҚ қисмларининг позицион ўзаро жойлашуви – олд қўшимча ёки тобе қисм постпозицияси; боғловчи воситалар – боғловчи ёки боғловчи сўзнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги; антецендентнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, ва ниҳоят, ИҚ маълум типларининг грамматик даражасининг белгиланишида асосий масала – алоқанинг синтетик ва аналитик шакли. Изҳорловчи қурилмада компонентлар қўшилишининг грамматик расмийлашиши имкониятларининг турли бирикмаларда намоён бўлиши ИҚнинг ядровий моделлари ва бошланғич доирасини ҳосил қилади. Бу бошланғич моделлар ўзининг қандайдир қисмида бир-бирига нисбатан синоним бўлиши, шунга боғлиқ ҳолда айнан шу денотатив мазмун турлича етказилиши мумкин: қисмларнинг синтетик ёки аналитик (боғловчили ёки боғловчисиз) алоқаси, препозиция ёки постпозицияли изҳорловчи қисм, алоҳида таъкидланган изоҳловчи қисмнинг олмош ёки шу кабилар билан келиши кабилар. Синонимия бошланғич полипредикатив модел босқичида биринчи поғона ёки изҳорловчи қурилмалар синонимик доирасини ташкил қилади. Изҳорловчи қурилмаларнинг турли кўринишлари ва ҳар хил структур- семантик типлари лексик, грамматик ва лексик-синтактик модификациялар ҳамда трансформациялар туфайли ҳосил бўлади. Бундай ўзгаришлар уларнинг синтактик синонимия ҳодисасига муносабати нуқтаи назаридан турлича баҳоланиши керак. Бошланғич моделнинг турли модификациялари: грамматик замон категорияси хусусий маънолари, модаллик ва шахс бўйича, семантик- грамматик – модал ва даврий, экспрессив-коммуникатив – ундов, сўроқ- тасдиқ, сўроқ-ундов ва ш.к. 1 Агар барча модификациялар изҳорловчи қурилма қисмлари орасидаги алоқа усулларини ва унинг структур компонентларидаги семантик-грамматик мавқеини ўзгартирмаса, уларни бошланғич моделнинг синтактик маънода синонимлари эмас, балки уларнинг турли хил парадигмаларини ҳосил қилувчи лексик-грамматик вариантлари сифатида ўрганамиз. ИҚ парадигмаларини ҳосил қилувчи лексик-грамматик вариантлиликдан фарқли равишда изҳорловчи қурилмаларнинг иккинчи гуруҳ синонимияси бошқа таркиб ҳодисаси туфайли таърифланади. Айнан структур-семантик тузилиш, шунингдек, унинг асосий компонентлари – ИҚнинг икки қисмидаги субъект ва предикатдаги грамматик ўзгаришларни кузатиб борувчи ва аниқловчи деб тавсифланади. Бу ўзгаришларнинг барчаси очиқ, ихчамлашган, иккинчи предикативлик билан конденсациялашган структурада 1 1 Золотова Г.А. Коммуникативные аспекты русского синтаксиса . – М., 1962 . – С.181-182. Яна қаранг: Бушуй Т.А., Сафаров Ш.С. Тил қурилиши: таҳлил методлари ва методологияси. –Тошкент: Фан, 2007.– Б.131 - 135; Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Синтаксис. –Т., 1995, – Б.144-149. полипредикатив структураларнинг пайдо бўлишининг ягона ички чизиғида жойлашган бўлиши мумкин. Кўрсатилган ўзгаришнинг семантик-грамматик хусусияти таржимада, предикатив ва атрибутив муносабатнинг транспонировлашишида кўринади. Ташқи структур-грамматик ифодаланиш даражасида бу ерда икки йўл бўлиши мумкин: грамматик йўл ва структур йўл. Биринчи ҳолатда тобе қисмда грамматик ўзгариш содир бўлади: предикат (феъл – сифатдош отлашган қўлланишда – отлашган феъл ёки мавҳум от, мотивлашган феъл) ва ёки субъект (бош келишик ↔ бош келишикдан бошқа келишиклар). Иккинчи ҳолатда атрибутивда тобе предикатив синтагмаларни қайта қуришда перифразалашиш мавжуд бўлади, яъни ўша муносабат мазмунини сақлашда аниқ конструктив ўзгаришлар. Агар иккинчи ҳолатда атрибутивлашиш очиқ бўлса, биринчида асосий ҳолда предикатнинг ички (ташқи эмас) категориал-семантик ўзгариши ҳисобига кам сезиларли, деярли яширин бўлади. Мана нима учун туркийшуносликда бундай «яширин» ўзгартирилган структуралар таснифи муаммоси ҳалигача туганмас мунозаралар тарзида давом этмоқда 1 . Ўзаро тортишувларда уларни оборотлар деб ҳисоблаш керакми ёки эргашган гапларми, деган масала кун тартибидан тушмай келаётир (Биз бу масалага ишнинг биринчи бобини бағишлаганмиз). Синтаксисда синонимик муносабатларни тушунишда гапнинг асосий ва ясама модели иерархияси сифатида биз Г.А.Золотова томонидан киритилган гапнинг синтактик майдони тушунчасига таянамиз. 2 Аммо синонимик қаторлар изчиллиги баёни бизда бошқача, яъни қарама-қарши. Бу шу билан 1 1 Қ аранг: Вопросы грамматики тюркских языков: Материалы координационного совещания по проблемам глагольного вида и сложноподчиненного предложения в тюркских языках. – Алма-Ата, 1958; Горелова Л. М. Способы выражения подчинения в полипредикативных конструкциях в маньчжурском языке // Грамматические исследования по языкам Сибири. - Новосибирск, 1982 , С. 40–56; Предикативное склонение причастий в алтайских языках. – Новосибирск, 1984; Скрибник Е. К. Полипредикативные синтетические предложения в бурятском языке. – Новосибирск, 1988; Структурные типы синтетических полипредикативных конструкций в языках разных систем. – Новосибирск, 1986; Убрятова Е. И. Исследования по синтаксису якутского языка. II. Сложное предложение: В 2 кн. – Новосибирск, 1976; Черемисина М. И. Некоторые вопросы теории сложного предложения. Новосибирск, 1979; Черемисина М. И. Теоретические итоги исследования сложных предложений в алтайских языках Сибири // Изв. СО АН СССР. - 1984. - № 14. Сер. истории, филол. и филос. Вып. 3. – С. 15–20; Черемисина М. И., Шамина Л. А., Монгуш Д. А. Структурно-семантические характеристики сказуемых в тюркских языках Южной Сибири // Гуманитарная наука в России: Соросовские лауреаты. – М., 1996. – С. 224–229; Шамина Л. А. Система бипредикативных конструкций с инфинитными формами глагола в тюркских языках Южной Сибири: Автореф. дис. … д-ра филол. наук. – Новосибирск, 2004. 2 2 Золотова Г.А. Коммуникативные аспекты русского синтаксиса, - М., 1962 , – С.181. изоҳланадики, Г.А.Золотова содда гапга бошланғич монопредикатив модель сифатида қарайди ва унинг полипредикативликкача бўлган мураккаблашиш йўлидан боради. Биз ўзимиз асосланаётган материалларга асосланиб изҳорловчи қурилманинг бошланғич модели полипредикатив модель деган хулосага келдик. Бу ҳақда Н.З.Гаджиеванинг ишларида ишонарли кўрсатилганки, туркий тилларда полипредикативликнинг бошланғич шакли «содда гапларнинг бир мураккаб гапда бирлашиши....содда битишув, гапларнинг боғланиши» 1 , бу ерда ҳеч қандай тенг эргашиш ёки структур қўшилиш йўқ эди. “Равшанки, қўшма гап тушунчаси нутқ бирликлари поғонали муносабати қонуниятлари бузилишига олиб келади, зотан гап иккинчи бир гап таркибига сиғмайди, унинг синтактик фаоллик олиши ўзидан катта бирлик – матн сатҳида воқеланади”, – деб ёзади 3 , Х.Хайруллаев. Биз бу борада мазкур фикрга қўшиламиз. Шундай қилиб, биз навбати билан структур-грамматик тартиб омилларини, ИҚнинг турли типларининг ҳосил бўлишида иштирок этувчи - бошланғич (ядровий) моделлар, уларнинг структур ва лексик-грамматик вариантлари, трансформация ва префразаларни кўриб ўтамиз. Бунда иш олдига қўйилган вазифаларга мувофиқ ИҚ типларининг ўзаро боғланиши масалаларини юқорида қайд қилинган ёндашувга асосан синтактик синонимия режасига кўра таҳлил қиламиз. ИҚнинг нисбатан муҳим бўлган структур-семантик белгиларидан бири унга мувофиқ тақсимланувчи асосий типлар, тобе синтагманинг вазифавий белгиланишидир. Тобе синтагмаларнинг асосий синтагманинг ёки унинг эркин тарқалишининг шартланган структур-грамматик аъзоси сифатида хизмат қилиш имконияти энг умумий вазифавий мезон бўлиб ҳисобланади. Шундан келиб чиқиб, ИҚларни ажратилган ва ажратилмаган типларга бўлиш мумкин, бунда ИҚнинг ажратилмаган типида икки хил структура (тузилма) мавжуд бўлади. 1 1 Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – М., 1973 . – С .211 . 3 3 Хайруллаев Х. Нутқ бирликларининг поғанали муносабати. – Самарқанд, 2008., – Б.70 ИҚинг асосий ва нисбатан оммавий ажратилмаган типи тобе қисм изҳорловчи предикатнинг лексик ва грамматик хусусиятлари билан – субъект ёки объект актанти сифатида зарурий позицияни эгаллайди. ИҚнинг бу турини хусусий-изҳорли қурилмалар деб атаймиз. Баъзан ўзбек тилида ИҚнинг ажратилмаган типида ўзаро олмош билан боғланган қурилмаси ҳам учрайди. Ундаги изҳорловчи синтагмага мўлжалланган объектли ёки субъектли позиция кўрсатиш олмошлари билан банд бўлади, тобе синтагма эса ёювчи сифатида бош қисмга боғланади. Бу ҳолда тобе синтагма бўлғуси ўзига хос «изҳорловчи», структур жиҳатдан тўғридан-тўғри қисм ролини ўйнайди, чунки у олмош билан изҳорловчи предикатда бир позицияни эгаллайди. Тобе синтагманинг ажратилган қисми қурилмасида худди ажратилмаган ИҚ каби структур жиҳатдан зарурий бўлак эмас, балки структур ортиқча ҳол билан ифодаланадиган ёювчи позицияни тўлдиради. Биз бундай конструкцияни изҳорловчи-ёйиқ қурилма деб атаймиз. Ўзаро олмош билан боғланган ИҚлар ва изҳорловчи-ёювчи қурилмалар ўзбек тили синтаксисида ИҚлар тизимида ўзининг периферик ҳолтига кўра кам ўрин эгаллаши билан ажралиб туради. Бу бобда улар изоҳига кам эътибор қаратилган (тегишли параграфларга қаранг), биз асосий эътиборни ИҚнинг асосий тури – хусусий-изҳорли қурилмаларга қаратамиз. ИҚнинг кейинги таснифи (фақат хусусий-изҳорли қурилмалар) анча хусусий бўлган структур, грамматик ва шаклий мезонларга асосланади. ИҚнинг позицион тузилиши. Хусусий-изҳорли қурилмалар бошқа умумий структур-вазифавий типлардан фарқли равишда ўз қисмларининг ўзгарувчан позицион тузилишини қамраб олади. Биз шартли равишда I тип тузилмасини изҳорланаётган муносабатига кўра изҳорли қисм препозицияси, II- типни эса изҳорли қисм постпозицияси деб белгилаймиз. Кўпчилик ҳолларда изҳорланувчи қисм интерпозицияси субъект ва изҳорланувчи предикати орасида I тип ривожланишига тегишли бўлиши керак, изҳорловчи қисм предикати, аввало, изоҳланувчи предикат билан унинг объектли актанти сифатида шаклий алоқада бўлади. Туркий тилларга хос гап қурилишида объектли актант субъект ва предикат ўртасида жойлашиши лозим. Интерпозиция II типни ривожлантирувчи ҳисобланмайди (схема бўйича: «мен биламан, у келди» биринчи синтагма мен ...биламан ва унга иккинчиси киритилади: мен унинг келганини биламан ) бундай позицияда изоҳловчи синтагманинг жойлашиш ҳолатини кўрсатади, деб бириктирувчиси, инфинитив шакл изҳорловчи предикатдан олдин бошқа позициянинг имконсизлигини исботлайди: Зелихон ўзини шунча одам кутиб олади деб ўйламаган эди (Т.Малик. «Шайтанат»). Олд қўшимча ёки изоҳловчи қисмнинг постпозицион жойлашуви коммуникатив вазифа билан боғлиқ ва актуал бўлиниш принципига жавоб беради: тема гап бошида, рема охирида, гап барча компонентларининг одатдаги талаффуз қилинишида: бошқача айтганда, урғу изоҳлаш мазмунига берилади (II да), ушбу фактда изҳорловчи қисмда очилган қандайдир ҳолатнинг ментал-ҳиссий идроки (I да) акс этган. Одатдагидай, гапнинг тема-рематик қурилиши актуаллашиш учун синтактик мослашиши охирги позицияда бўлмаган компонентларнинг интонацион бўлиниши воситалари билан бузилиши мумкин. ИҚнинг икки асосий полипредикатив позицион-структур типлари коммуникатив аспекти орасидаги фарқ қуйидаги муносабатда муҳим ҳисобланади. Туркий синтаксисда финитлик категорияси шартлиги, феълнинг инфинитив функционал шаклига ўзгара олмаслиги учун II типда изоҳловчи қисм предикати охирги позицияда бўлади. I типда, аксинча, бундай трансформация кўп содир бўлади. Адабиётларда изҳорловчи қисм препозицон ҳолатда бўлган изҳорловчи эргаш гапли қўшма гапларда ИҚ қисмлари орасида алоқанинг синтетик шакли етакчилик қилади, деган қарашлар пайдо бўлди. Аммо бу фақат предикат ўтимли феъллар билан ифодаланган қурилмалар учун қисман тўғри, изҳорловчи қисм объектли позицияни эгаллайди. Бу қоидаларни батафсил асослаш учун бундай структур- функционал типларнинг ҳар бирини алоқа усуллари билан биргаликда кўриб чиқамиз. 3.2. Синтетик-объектли изҳорли қурилмаларнинг препозицион - объектли изҳорли қурилмалари ҳамда семантик - грамматик категориал талқини Семантик гуруҳларидаги изҳорловчи предикатлар аниқлик майлидаги ўтимли феъл билан ифодаланган бўлса, изҳорловчи қисм тўлалигича семантик объект – хабар предмети, идрок, фикр ва билиш ролини ўйнайди. Объект вазифанинг формал етказилиши тушум келишигидаги тобе қисм предикатини ўз зиммасига олади; охирги тобе предикат ё от категориясига оид, ёки феъллашган бўлса, у феълнинг номинатив шаклини қабул қилиб, ҳаракат номи (отлашган феъл) шаклида бўлиши мумкин. Мазкур типдаги модель субъектнинг морфологик шакли тобе синтагмалардан фарқ қилувчи бир неча структур схемаларда ифодаланади. I структур схема S1-----S2 (Nom)-----P2(Vnom f OB)------P1 Левий Матвей Рим коҳорталарининг маҳбусларни қандай қ ийно ққ а солганини эшитган эди ( М . Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Биринчи марта анови касалхонадан чиққанида онаси билан хотинининг мунғайиб кутиб олганини эслади (Т.Малик. «Шайтанат»). Новча навкар иккала отни етаклаганича ҳовлига қадам қўяр экан, ҳеч ким йўқлигини билса ҳам овоз бериб қўйди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). От ёки ҳаракат номининг морфологик шакли тўлиқ феъл бошқарувига, унинг тўлиқ ёки билвосита ўтимлилигига боғлиқ. Бу ҳолда структур схема қатъий ўзгармайди, у феъл предикатнинг замон ва майл категорияси бўйича грамматик ўзгариши каби грамматик модификацияга учрайди. Шунинг учун структур схемага грамматик шакллар индекси эмас, тобе предикатнинг бош предикатга нисбатан семантик роли (вазифаси) киритилади. Навбатдаги икки мисолдан маълум бўладики, бош келишикдан бошқа объектсиз келишиклар – чиқиш ва жўналиш келишигида ўзбек тилидаги феъл бошқарувининг ўзига хослигидадир, шунингдек, от ёки ҳаракат номининг морфологик шакли феълнинг бошқарувига боғлиқ. Тоғаваччаси итини дарахтга боғлаб қўйиб, қора чопонли бир одам билан гаплашиб турган эди , гапинг борга ў хшайди , қўрқмай айтавер,- деди (Т.Малик. «Шайтанат»). Уста Маргаританинг ёноқлари чўғдай товланиб, кўзлари ўтдай чақнаётганига ҳавас ва қувонч билан боқарди (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Тобе объектли синтагмаларнинг кейинги грамматик трансформацияси, унинг предикативлигини сўндиришга қаратилган, субъект ва предикат орасидаги муносабатни аниқлаштириш атрибутив характерга нисбатан икки йўл бўйича: субъект ва предикатнинг ўзгаришига боғлиқ. Биринчи ҳолатда кўпинча ҳаракат субъекти, изҳорланаётган вазият белгиси ёки ҳолати қаратқич келишигида бўлади ва бундай моделнинг структур схемаси юқорида келтирилганлардан фақат бир элементи – тобе субъект шаклига кўра фарқ қилади: S1-----S2 (Gр)-----P2 (Vnom f Ob)-----P1. Чувринди хабарчининг яна бир нарса демоқчи бўлгинини сезди, шекилли, орқага қайтди, уни бир чеккага имлади (Т.Малик. «Шайтанат»). Агар мен билан борсангиз эди, Ватанимизнинг қанчалик катталигини яна яхшироқ кўрган бўлар эдингиз (Ғ.Ғулом). Мен ёлланиб уни қўйдим, боланинг ҳам ҳали қиз-ўғиллигини билмайман (Ғ.Ғулом). Тобе синтагма алоқанинг синтетик кўрсаткичи келишик шакли билан объектли актант сифатида гапга киришар экан, субъект ва бош қисм предикати ўртасида кўп ҳолларда оддий тўлдирувчига мос позицияни эгаллайди. Аммо қатор ҳолларда изҳорловчи қисм субъект ва предикат орасига кирмай, бош қисмга препозиция холатида қолади. Бундай усул изҳорловчи қисмда, субъектдан, ёки бутун ситуациядан етказилган, ИҚнинг асосий қисмида ифодаланган айрим бўлинишларда услубий восита, ҳолатнинг мустақиллиги вазифасини бажаради. Масалан: Чолнинг оғзи сассиқлигини бошқа хотинлари ҳам билишар, у билан узоқроқ туриб гаплашишар эди (Мирмуҳсин). Бундай ҳолларда асосий структур схема эмас, балки мувофиқ келувчи структур схемаларнинг позицион вариантлари ифодаланади, чунки уларнинг ифодаланишида структур ўзаро боғланиш ва шаклий усуллар ўзгармайди. Изҳорловчи қисм субъекти тузилиш компоненти сифатида тушиб қолиши мумкин, аммо ўз предикатида III шахс эгалик қўшимчаси ёрдамида грамматик воситанинг семантик моҳияти сифатида етказилади. Тушиб қолган субъект қаратқич ва бош келишикда тикланиши мумкин. Бинобарин, эллиптик қурилма иккита ҳар хил тўлиқ қурилма билан боғланишда бўлади, шунинг учун уни ўз схемасига эга бўлган махсус тузилишли ҳосила сифатида тан олиш лозим бўлади: S2-----P2 (f Ob)-----P1 Берлиозни даҳшат қамраб олди, ажнабий ундан гaп кутаётганини биларди (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Яратган Тангридан унга зафар ато этишини илтижо билан сўради (Х.Султонов. «Бобурийнома) ». Бироқ эгаси юганни тортиб-тортиб қўяди – нариги отдан ўтиб кетмасликни «уқтиради» (О.Ҳусанов). Юқорида кўриб чиқилган полипредикатив ҳосилали ИҚлар «классик» ҳисобланиб, у хусусий, субъектлари бир-бирига ўхшамайдиган тобе ва бўйсунувчи предикатларга эга ҳолатда бўлади. «Баъзан ҳар хил субъектлилик қурилмаларнинг коммуникативлик даражаси ўсиши, уларни оборотдан (бир хил субъектларда) «оралиқдаги эргаш тип»га (бу ҳақда қаранг, юқорида 1 боб, «Ўрганилиш тарихидан...»1.3- фаслида) омили билан тан олинади. ИҚнинг изҳорловчи ва изҳорланувчи қисмлари субъектларининг семантик босқичда мос келиши барчасини ўзгаришсиз қолдиради: бир референтли субъектли икки алоҳида ҳолат мавжуд: бу ҳолатлар кўпинча синтактик предикативликнинг бир белгиси (модаллик, замон)га кўра мос келмайди: Шу бир куннинг ўзида негадир жуда эзилиб кетганини ўзи ҳам сезди (А.Мухтор). ... турли ёшдаги муллаваччаларнинг ҳаммаси ҳам «ҳар икки олам»да оқ юз, обрўли бўлишни ўйлайдилар (Ғ.Ғулом). Ўхшаш гапларда ифодаланган асосий тузилиш схемаси: S1-----P2-----(f Ob)-----P1 илгари келтирилган схемалардан фарқ қилади, биринчидан, P2дан олдин S1 қоидасининг (агар у структур ифодаланган бўлса) қайд қилинганлиги, иккинчидан, S2нинг структур ифодаланишининг имконсизлиги, ваҳоланки P2 тобе предикатида ифодаланган ҳаракат шахсий-субъектив ёки ноаниқ-шахсий характерга эга ( P1даги субъект характерига боғлиқ). Айнан бунда бир субъектли ИҚнинг структур-грамматик босқичда ҳар хил субъектлидан фарқланиши юз беради. Юқорида келтирилган структур схемаларнинг ифодаланиши ва уларнинг позицион ва грамматик модификацияси ўзида изҳорловчи қисм бош қисмнинг предикати ҳисобланган, унга бўйсунувчи таянч сўзга нисбатан объект (фикр предмети, ҳис-туйғу, нутқ ва бошқалар) сифатида чиқувчи бундай изҳорловчи семантиканинг полипредикатив қурилмалари, яъни припредикатив-объектли ҳар хил субъектли ва бир субъектли ИҚларни қамраб олади. Предикатнинг предмет маъносида ўзгартирилиши (предмет эмас, балки предметнинг фикрий ўхшаши) феълнинг категориал шаклларининг феълнинг функционал шаклларида мужассамлашгани туфайли содир бўлади. Феълнинг ҳаракат номи шакли икки ёқлама табиатга эга – феъл ва от 1 . Тобе предикат от сифатида эгалик категоряси, келишик ва сонни қабул қилади. Келишик категорияси ёрдамида у ўзининг бош қисм предикатига – феълга бўйсунишини аниқ намоён қилади, унинг объектли валентлигига муносабат билдиради. Шахсий характердаги эгалик категорияси ва сон категорияси ёрдамида тобе предикатда ўз субъектига муносабат ифодалайди. Охиргиси, асосан, юқорида ИҚнинг бир субъектли қисмларидаги субъективлик, шунингдек, субъектсизлик маъноси эмас, ноаниқ-умумлашган субъект маъноси иштирок этган ҳар хил субъектли ИҚларда камдан-кам ҳолларда эгалик қўшимчаларининг бўлмаслиги кабилар тўғрисида айтилганлар билан тасдиқланади. У бўлганини айтади - бизлар, сўнгги бўғинларга (Ғ.Ғулом). 1 1 Қиличев Э. Ўзбек тилининг амалий стилистикаси(Грамматика). Педагогика олийгоҳларининг филология факультети талабалари учун ўқув-қўлланма. –Тошкент : Ўқитувчи, 1992– Б. 66-67. Феъл сифатида тобе предикат ўз субъекти билан, ҳаракат сифатида ўз агенси билан боғлиқ; аммо эгаликни олиш, ифоданинг сустлиги, ҳаракатнинг агенс билан боғлиқлиги билан предикатив боғлиқликдан атрибутив алоқага айланади. Семантик босқичда субъект ва предикат муносабати ҳаракат ва уни амалга оширувчи муносабати бўлиб қолади, грамматик жиҳатдан – предмет тушунчаси ва унинг эгаси юзага келади: мен (унинг) келганини биламан. Мен биламан, у келди. Юқорида феъл шаклидаги тобе предикатнинг семантик қиёфаси ҳақида айтилганларнинг барчаси сифат ёки равиш (бундай ҳолларда грамматик отлаштирувчи ролини боғлама ўз зиммасига олади) билан ифодаланган предикатга ҳам тегишли, чунки ё боғлама ёки тобе предикатнинг боғланувчи қисми -лик қўшимчаси ёрдамида отлашади. Бу қўшимчадаги мавҳумлик маъноси изҳорловчи семантика предикати билан қўшилиши мумкин бўлган тушунчага ҳар қандай аниқ белгини ўтказади. Демак, айтиш мумкинки, объектли позициядаги номиналлашган предикат ва предметли от ўртасидаги позиция семантик босқичда аниқ ва у икки маъноли эмас, грамматик сатҳда йўқ қилинади, ўчирилади. Аниқроқ айтганда, кўринишдан ҳеч қачон мутлақ амалга ошмайдиган йўқотиш анъанаси мавжуд. Предметли отнинг айтилган вазифадаги предикатдан сақланиб қолган фарқларидан бири шуки, охиргиси ўзининг баъзан кучли, баъзан кучсиз намоён бўладиган вақтинчалик режасини доимо сақлаб қолади. Предметли объектнинг вақтинчалик режага эга эмаслиги тушунарли. Сақланишда вақтинчалик маъно билан бир қаторда, тобе предикатнинг феъллашиш даражаси унга феъл ҳаракати усуллари 1 категориясини етказишга имкон яратади, масалан: Суҳбатдошнинг ҳиссиётга берилиб кетаётганлигини ҳазил билан уқтирди, Устоз (Мирмуҳсин). Предикатликнинг ушбу томони, юқорида айтилганидек, предикативнинг номинализациялашиши билан тўхтаб қолмайди; Бу категориянинг яна бир 1 1 Насилов Д.М. Формы выражения способов глагольного действия в алтайских языках. (В связи с проблемой глагольного вида). – В кн.: Очерки сравнительной алтайских языков. – Л., 1978 . – С .88-100; Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников V-VIII вв. – Л., 1 98 0. – С. 197-200. томони – шахс категорияси, юқорида аниқланганидек, шахсий-субъект эгалик категорияси орқали билвосита ифодаланади. Модал аспект ва коммуникатив йўналтирилганлик феъл шакли ва тобе предикатда етказила олмайди, феъл шаклига эга бўлган ва уни изҳорловчи бирликка бўйсуниши билан морфологик кўрсаткичлар (келишиклар ва бошқалар). Бундан ташқари, тобе синтагманинг предикативлик характерини сақлаш анъанасини биз қарама-қарши анъаналар мисолларида – изҳорловчи объектли предикатнинг от туркумига хос хусусиятларининг кучайишида кўрамиз. Бу анъана билан боғлиқ грамматик усуллардан бири предикатнинг қўйилиши, феълнинг -иш ёки бошқа отлашган шакллари билан ифодаланган предикат ҳисобланади. Бундай ҳолларда структур схемалар, ўзида бошланғич схемалар ривожини акс эттирувчи схемаларда намоён бўлади: ( S1 Nom)-----S2-----P2+Kpostp-----P1 S1(Gр)-----S2-----P2+Kpostp-----P1 Мисоллар: Мен ўртоғингизга бир гап айтай, деб кирган эдим, у билан сўзлашмоқчи эдим (Т.Малик. Шайтанат). Азазелло кибр-ҳаво билан «ҳм» деб пичинг қилди-да, жавоб қайтарди: МАССОЛИТ аъзолари ҳаётининг ҳар бир тарафи ҳақида унинг қўлида етарлича маълумот бор эди (М.Булгаков Уста ва Маргарита). Иккинчи мисолда борлиг и шакли – субстантив предикат ва бор кўмакчи билан қўшилган предикатнинг отли характерини ишонарли исботлаб беради. 3.3. Препозицион-объектли изҳорли қурилмалар алоқасининг аналитик усуллари ҳамда уларнинг икки томонлама синтактик боғланишлари Бир қатор омиллар шундай тарзда ҳаракат қиладики, изҳорловчи бўлак изҳорланувчи ўтимли феълнинг объектли валентлилигини тўлдиради ва препозицияда предикатив муносабатларнинг ихчамлашиши ва ўз субстантив- атрибутив мазмунида синтетик кўрсаткичлар (келишиклар) олиши учун қулай бўлади, ўз предикатининг финит лиги каби элементар гапнинг номинатив синтагмада трансформациялашмайди. ИҚ қисмларининг тобе алоқаси ва мураккаб коммуникатив яхлитлик таркибидаги бирлиги, аввало, изҳорланувчи қисмнинг структур-семантик етишмовчилиги ҳамда позицияси ва оҳанг туфайли ифодаланади. Аммо бу ҳаммаси эмас. Бундай аниқлашда уни бошқарувчи ёки инфинитив шаклга айлантирмасдан, аммо жумланинг бу қисмига коммуникатив тугалланмаганлик ва бош қисм билан синактик боғлиқлик ифодалаб тобе предикатнинг морфологик кўрсаткичлари иштирок этиши мумкин. Одатда, бундай ҳаракат воситалари қуйидагилар: а) тобе предикатда -ми сўроқ юкламаси; б) тобе предикатда -дай/-дек ўхшатиш юкламаси; в) - са шарт майли шакли; г) келаси замонда ижобий ёки салбий аспектдаги феълнинг такрор шакли; д) келаси замон шаклидаги экан 1 юкламаси. Бундай типдаги тузилмани «морфологик мўлжалланган» дейиш мумкин. Уни препозицион тобе қисмга бирикадиган морфологик белгилардан тўлиқ холи бўлган асинтетик 2 дан фарқлаш лозим, бу ҳолда финитли предикатли икки гап яхлит бирликда жойлашиши мумкин. Икки типнинг ҳам тузилиш формуласи бир хил: S2-----P2(fin)-----S1-----P1 Препозицион-аналитик объектли ИҚнинг учинчи бўлиши мумкин бўлган типи деб боғловчисининг қўлланиши била боғлиқ. Уни ўзига хос хусусиятга эга сифатида дастлабки иккисини алоҳида қараб чиқамиз, уни «боғловчисиз боғланиш» типлари сифатида бириктириш мумкин (биз кўпчилик туркийшуносларнинг фикрларига қўшилган ҳолда, бу шартли номлашга қўшиламиз). Мазкур алоқанинг «морфологик мўлжалланган» типи 1 1 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М.-Л., 1 960 . – С.412; Соколов С.А. Типология сложных синтаксических конструкций в турецком языке. – В кн.: Вопросы тюркской филологии. – М., 1966. – С. 151 . 2 2 Соколов С.А. Типология сложных синтаксических конструкций в турецком языке. – В кн.: Вопросы тюркской филологии. – М., 1966 . – С .151. боғланиш ва эргашишдан фарқ қилувчи алоқанинг махсус тури сифатида «боғловчисизлик»ка дахлдор эмас 1 . а) Асинтетик (боғловчисиз) ва «морфологик йўналтирилган» тип қурилмаси Препозицион жойлашган тобе предикатнинг шахс маъносини сақлашга таъсир қилувчи омилларни материални текширишдан ўтказиш билан аниқлаш мумкин, у мураккаб яхлитликдаги тобе ва бош қисм ўртасидаги фарқ – етказиш вазифаси гап ҳосил қилувчи қуйидаги синтактик категорияларда аниқланади: - коммуникатив воситаси бўйича (сўроқни ифодаловчи ёки аксинча ); - модаллик бўйича; - замон бўйича; - шахслар бўйича. Кўрсатилган омиллар, афтидан, бош ва тобе қисмда турли модал маъноларни етказиш зарурлигидан ташқари, қатъий тартибда шахсли кесимнинг тобе қисмини расмийлаштиришга олиб келган, деб айтиб бўлмайди. Кўпчилик ҳолларда феълларда шахсли предикатлар бўлиши мумкин. Шунинг учун асосийси, морфологик тугалланган гапнинг тобе қисми сўзловчининг нутқий ҳолати, жумла тузишнинг услубий вазифаларини тасаввур этишга ёрдам беради. Қайд қилинган омилларнинг ҳаракатини кўриб ўтамиз. Тобе қисмда савол йўналишини бериш заруратида тобе синтагма морфологик тугалланган гап сифатида расмийлашиши мумкин. Бунда ҳар доим иккала қисм предикатида фарқ ва грамматик шахс кузатилади: Семённинг о қ ибати нима б ў лди - билмадик ... ( Ғ . Ғ улом) . — Нимага керак бўлибман унга , билмадингми? — деб сўради Маргарита қувлик била н (М. Булгаков. «Уста ва Маргарита» ) . Шу боис, яқин орада бу йўлдан биронта йўловчи ўтганми йўқми, билиб бўлмайди (О.Ҳусанов). Изоҳловчи қисмда саволнинг мавжудлиги ноқатъий тартибда унинг 1 1 Грамматика современного русского литературного языка – М., 1970 . – С .155. предикатидаги шахс шаклини аниқлайди. Қиёсланг: Отамиз қизилларнинг ким эканини яхши билади (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). ... Кампир бу чақалоқнинг қайси бирисиники эканлигини билмас эди (Ғ.Ғулом). Сенинг нега келганингни биламан , Наташа! (М. Булгаков. «Уста ва Маргарита» ) . Билмоқ феъл предикатли икки қатор мисолларни ўзаро қиёслаш шуни кўрсатадики, иккинчи қаторда тобе предикатлар – келишик қўшимчалари билан субстантив шаклда тобелик кўрсаткичлари сифатида. Изҳорловчи синтагмалар далил ҳосил қилувчи маънога эга, феъл ё «билмоқ» ёки «ўз тахминига қатъий ишончга эга» маъносига эга (қаранг: II боб, 3 а банд). Биринчи қаторда тобе предикатнинг феълли, отли бўлган шахсли-аналитик (бошқарувсиз) шакли синтагманинг жараён маъносини билдиради, б илмоқ феъли эса, «эшитиб билмоқ» идрок предикати сифатида иштирок этади. Материаллар таҳлилидан маълум бўлдики, бундай ҳолатлар орасида, айниқса, препозитив-объектли изҳорловчи қисм шахсли предикатга эга, биз бирданига тобе ва бош предикатнинг бир неча синтактик категориялари бўйича номувофиқликка дуч келамиз. Қуйида келтирилган мисолларнинг предикатлари коммуникатив йўналганлик бўйича ўзаро мос келмайди (тобе қисмда сўроқ, бош қисмда – тасдиқ), замон бўйича (1 мисолда тобе қисм – ўтган замонда, иккинчисида келаси замонда), икки мисолда ҳам бош қисм ҳозирги замонда), шахслар бўйича (биринчи мисолда тобе -III шахс бирликда, бош қисм -III шахс кўпликда ва иккинчи мисолда 1 шахс бирликда: Бечоралар, хонларнинг яхшилари борми? Ҳеч арслон бир кийикнинг мушфиқи бўлганми, ҳеч бир лочин қаноти тагида кабутар тухуми илиганми, ҳеч илон масканига, илон янчилмай туриб, саъва ин қўйганми - билмайдилар (Ғ.Ғулом). Энди нима б ў лади, билмайман , – дейди отамиз ( Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар» ). Қуйидаги мисолларда биз тобе ва бош предикатнинг модаллик бўйича (тобе қисм тахмин модаллиги турларидан бирида, бош қисм аниқ ҳаракат), замон ва шахс бўйича номувофиқлигини кўрамиз. Дўстим бор, душманим бор, маҳалла-кўй гузарим бор, қариган чоғимда кенжагинамнинг хотини менга пуштипаноҳ, қўл-оёқ, бўлармикан, деган эдим (Ғ.Ғулом). Ёғупа суртилган юзлари мислсиз гўзаллашган Маргаритани ҳеч ким ўттиз ёшли жувон демас, ўн олти - ўн еттиларга борган бўлса керак дейишарди (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Баъзан модалликнинг қандайдир тури бош предикатда, тобе қисмда модаллик бўйича нейтрал бўлган тури ифодаланади. Бунда тобе предикатни бош қисм билан боғлашда синтетик (келишикли) кўрсаткичли феъл шакли билан ифодалаш мумкин, аммо тобе предикат шахсли ифодаланади. Қуйида келтирилган мисоллардан маълум бўладики, тобе предикатнинг шахслиги учун моҳиятан услубий танлаш тобе қисмнинг сўроқ йўналиши, икки қисмда ҳам грамматик шахс ва ҳаракат замонининг номувофиқлиги каби омиллар таъсирида юз беради. — Йўқ, бу оз, кам, — деб пичирлади Коровьёв, бал даги оломон камаётибдими - кўпаяётибдими, билиб бўлмайди (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Амирзодам, довондан ошгандан кейингина, ўзингизни хавфдан йироқман, десангиз бўлади (Х.Султонов. «Бобурийнома»). ... ана шунда мени айтди дерсан (Ж.Шарипов). Маълум ҳолларда тобе қисмнинг предикатга асинтетик боғланиши бошқа бўлаклар билан ёйилмайдиган охирги қисм кириш сўз ҳолига тушади; бунда деярли ҳамма вақт шахслар бўйича номувофиқлик бўлади: «Арвоҳи пир» базмини, рисолага кўра устакорлар, оқсоқоллар вофурушлар ейди, биласан (А.Мухтор). ... эри ҳозир ўз уйида қалами дўкон тутади дейишади (А.Мухтор). б) Тобе қисми деб боғловчи сўзи ёрдамида боғланган қурилмалар Деб номустақил феълининг вазифалари турличадир. 1 Аввало, ўзбек 1 1 Баскаков Н.А. Простое предложение в каракалпакском языке. В кн.: Исследования по сравнительной тилида деб ёрдамида маълумот предикатли изҳорловчи гап структурасида нутқ бўлаги – гап ёки ҳатто сўзловчига тааллуқли бўлмаган (ўзга нутқдан цитата келтириш) ёки сўзловчига тегишли бўлган (ўз нутқидан цитата келтириш) аммо бу гапда ифодаланган жараёндан алоҳида жараён бўлган алоҳида номинация киритилади. Структура схемаси боғловчисиз типдан боғламанинг мавжудлигига кўра фарқ қилади: S2-----P2-----K (деб)-----S1-----P1 Мисоллар: Армияга кетар пайти ўша соҳибжамол қишлоқдошга тез- тез хат ёзиб тураман деб ваъда берган эди (Т. Малик. «Шайтанат»). Зелихон хонтахта устидаги шишадан пиёлага мусаллас қуйиб сипқорди: уканг жой топиб бераман, деб ваъда қилди-ку , -деди (Ж.Шарипов). ... во дариғ, нафси қулига айланган сарой аъёни, лашкарбошилар ҳали бўшамаган тахтга кимни ўтқизамиз,деб бош қотиришмоқда (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Сўзловчи нутқидан «иқтибос олиш»нинг кўрсаткичи сифатида деб характери қуйидаги мисолда яққол таъкидланган. Бунда деб сўзловчи ишора қилаётган кишига тегишли эканлига аниқ тегишли эканлигига урғу бериш учун қўлланилган: Худо ўз каломида келтирибдики, подшоҳлар худонинг сояси деб (Ғ.Ғулом). ИҚ қурилмаларида 3 ва 2 гуруҳ предикатлари билан ифодаланган ҳар хил турдаги гаплар ва нутқий бўлакдаги мазмун унинг ёрдамида цитата олинса, деб сўзининг бошқа маънолари ҳам мавжудлиги маълум бўлади. Кўпчилик ҳолларда деб сўзини қўллашда предикатдаги фикрда (ва бошқа фикр маъносидаги предикатларда, фикрлаш муносабати) цитата олинган маъно ё кейинги планга ўтади ёки бутунлай йўқолади, бунинг учун қуйидаги икки мисолни қиёсланг: Менинг қайғумга сиз ҳам шерик бўлармикансиз, деб ўйлаган эдим , азизим грамматике тюркских языков. Синтаксис. – М., 1961 . – С.227-230; Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. – М.-Л., 1 960 . – С.331-332; Сайфуллаева Р.Р., Менглиев Б.Р., Боқиева Г.Ҳ., Қурбонова М.М., Юнусова З.Қ., Абузалова М.Қ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Ўқув қўлланма. – Тошкент, 2006. – Б.175-176. Никанор Иванович (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Шу десангиз, биз мушукларни танго тушишга ўргатишса, бунинг ҳам уддасидан чиқсак керак, деб ўйлайман (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). - Бу машмашанинг охири яхшиликка олиб бормайди, деб қў рқаман , -деди Иван Иванович папирос тутунини юзимга пуфлаб (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Зўр келса Термиздами, Тошкандами судлаб қамайдилар, деб ўйлаган эдим, пойизда Масковга олиб келди (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Онам чақалоқни бирорта эгачи-синглимнинг ёки акамнинг боласи деб ў йлаган экан (Ғ.Ғулом). Навкар унга қароқчи ёки ёғий эмасмикин, деб қ аттиқ тикилди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Кейинги икки мисолда изҳорловчи предикат сўзлари овоз чиқариб айтилмаган, (ушбу гапда, кейинчалик матнда эмас) буни муаллиф сўз билан ифодалаган. Деб га иқтибосда жой йўқ; бундай ҳолларда у синтактик алоқага айланиб, олдинги жумла кейинги предикатнинг мазмуни ҳисобланишини кўрсата бошлайди. Нутқ феълларида деб ўзининг лексик характерини тўлиқ тугата олмайди, унинг бу вазифасини ёрдамчи сўз дейиш мумкин. Бундай типдаги қурилмани сўзсиз эргашган қўшма гапларга киритиб бўлмайди. 1 деб иштирок этган ИҚ ва объектли позицияда турган тобе қисмнинг шахсли предикати феълли объектли-синтетик қурилма билан синоним ва доимо уларни алмаштириш мумкин. У ёки бу тузилмани танлашни сўзловчи коммуникатив –услубий қурилишга мувофиқ амалга оширади. Юқорида кўриб чиқилган препозицион-объектли ИҚ ҳам синтетик, ҳам 1 1 Абдуллаев А. Б. Конструкции с чужой речью как самостоятель ная проблема узбекского синтаксиса: Автореф. докт. дисс. – Москва, 1979. – С.10-11; Абдуллаев А. Кўчирма гапли конструкция компонентларининг ўзаро муносабати. –Т., 1982; Иминов М. Ўзлаштирма гап борми? // Ўзбек тили ва адабиёти. 1994, № 1; Йўлдошев Б., Исроилов О. Ўзиники бўлмаган кўчирма гапнинг грамматик - стилистик хусусиятлари ва бадиий текстдаги ўрни. – Самарқанд: СамДУ, 1996. – Б.63.Сайфуллаева Р.Р., Менглиев Б.Р., Боқиева Г.Ҳ., Қурбонова М.М., Юнусова З.Қ., Абузалова М.Қ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Ўқув қўлланма. – Тошкент, 2006. – Б. 345-347. . аналитик усуллари билан фарқ қилади, бу фарқ ИҚнинг иккала қисмида формал-синтактик алоқа тобе қисм предикатининг изҳорлаш семантикаси таянч сўзига қўшилиши йўли билан содир бўлади. Кейингиси кўпинча гаапнинг асосий предикати бўлади, аммо бошқа вазифалар ҳам бўлиши мумкин (қаранг: пастда). Перифразалар мавжуд бўлишиниинг қатъий имконияти ИҚ компонентлари таянч сўзнинг грамматик мавқеидан ташқарида унинг лексик-семантик валентлиги ҳисобига боғланишини ҳам тасдиқлайди. Бунда айтиш мумкинки, бўйсунувчи синтагма таркибида тобе синтагманинг предикати ИҚ қисмлари орасидаги алоқа ягона синтактик қўшилишга эга (тобе алоқанинг бир йўли), тобе синтагмаларнинг қолган қисмлари синтагманинг ўзи ичида синтактик алоқага эга бўлади. Биз материаллар таҳлилида икки томонлама боғланган синтактик алоқали ИҚда (алоқанинг икки йўли) қачонки предикатдан ташқари яна тобе қисм субъекти бўйсунувчи синтагмага унинг аъзоси, унинг предикатига актант ҳуқуқида бўлса, формал бирика олишини аниқладик. Масалан: Б ир йилдан кейин кампирни касал деб эшитдим ( Ғ . Ғ улом). Сизни хаста деб эшитиб , ҳурматли Маргарита Николаевна, бир хабар олай дедим, -шанғиллади Наташа ( М.Булгаков. «Уста ва Маргарита» ). Кўрган тушини ҳеч кимга айтмади, марҳумларни тушда кўришни у бошқалар каби ёмонлик эмас, яхшилик аломати деб билар эди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Унинг бадқовоқлигини, тўмрайиб юришини маҳалладагилар бойлик туғдирган кибрдан деб, билишарди (Т.Малик. «Шайтанат»). Бундай қурилмаларнинг ҳосил бўлиш механизмини кўриб чиқамиз. Қайд этиш лозимки, келтирилган кейинги икки мисолда деб сўзи икки маротаба, аммо турлича қўлланилган. Биринчи ҳолатда «кимни ким деб ҳисоблаш; бошқарувчига боғланиш» маъносидаги тўлиқ маъноли феъл сифатида ўрганмоқ феълига -ган сифатдоши шаклида боғланиш бўйсунишни келишик шаклида аниқ ифодалаган феъл кўринишида бўлиши мумкин эди: « хаста бўлганини эшитган...», аммо услубий жиҳатдан икки шаклдан бири бошқа грамматик шаклда -ган га алмаштирилган. Иккинчи ҳолатда деб изҳорловчи қисмга сабаб маъносини чиқиш келишиги шаклида бериш учун қўшимча маънода қўлланилган. Асосий тузилиш аъзоларининг ўзаро муносабатига эътиборимизни қаратамиз. Биринчи жумла мисолида, биз, кампир касал предикатив синтагмасининг фикр, маълумот предмети эканлиги, изҳорланаётган предикатга икки томонлама боғлана олишини кўрамиз. Биринчидан, номинатив оборотга айланиш ва тобе феълда объект вазифасининг морфологик етказилиши орқали: ... кампир касал эканлигини эшитдим . Иккинчидан, Ғафур Ғулом матнидагидай иккиланган синтактик тобелик йўли билан предикативликнинг сақлаб қолиниши билан: тобе предикат бўйсундирувчи предикатга деб лексик боғламаси ёрдамида аналитик йўл билан боғланади – бу тобе алоқа; тобе предикат субъекти, шунингдек, ўзининг шаклий белгисини бўйсундирувчи предикатдан тушум келишиги қўшимчаси шаклида олади – бу ИҚ қисмлари алоқасининг иккинчи йўли. Шундай қилиб, тобе синтагманинг субъекти иккита вазифани бажарувчи синтаксемага айланади 1 : у бир вақтда иккита вазифани бажаради – изҳорлаш семантикаси феъл орқали ифодаланган ҳаракат объекти ва касал сифати билан ифодаланган предикатнинг субъекти ролини. Бундай типдаги жумлаларда ифодаланган структура схемаси қуйидаги кўринишга эга: S2(f S2 + f O1)-----P2-----K-----(S1)P1 Кўриб чиқилган икки томонлама боғланган синтактик алоқали қурилмаларда тобе предикат кўпинча асосий сўзга деб боғловчиси ёрдамида бирикади, ўз структур вазифасидан ташқари, шунингдек, модал синтактик оператор вазифасини ҳам бажаради: бу тобе предикат реал модаллик режасига эгалигини кўрсатади. Ирреал ёки тахминий модаллик режаси турли морфологик-синтактик воситалар ёрдамида ифодаланиши мумкин, аммо бу боғламанинг тушиб қолишига олиб келади. Тўғри, ҳозир унинг ташқи қиёфаси жуда ўзгарган эди. Шундан ўзини худди олтмиш-етмиш ёшдан ошган чолдай сеза бошлади (М.Булгаков. «Уста 1 1 Золотова Г.А. Коммуникативные аспекты русского синтаксиса, М., 1962 .– С.67. ва Маргарита»). Жалил шом чоғи кириб келди. Остонадан сўзланди: ўзимни қил устида тургандай сезяпман (Т.Малик. «Шайтанат»). Рассомларни сочи елкасига тушган одамлар каби тассаввур қилар эди (Ойбек). Гап шундаки, сеҳргар, регент, жодугар, таржимон – хуллас, аслида кимлигини ҳеч ким билмайдиган Коровьёвни шайтоннинг югурдаги десам , ажабтовур туллак ҳам экан (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Келтирилган мисолларда тобе синтагмалар модаллик режаси формал ифодаланган ( -дай ва -дир юкламаси, каби сўзи), бу ерда деб боғламаси тушиб қолган; қуйидаги келтирилган мисолда тобе синтагма модаллигининг формал кўрсаткичлари йўқ, боғлама ҳам тушиб қолган. Буни сўзловчи онгли равишда барча тахминийлик белгиларини ҳамсуҳбатга ишончсизлик белгиси сифатида «олиб ташлаган» ҳамда мазмуннинг аниқлигига гувоҳлик берувчи кўрсаткич – деб ни ҳам қўймаган деб тушуниш керак: Деҳқонқул Ақрабович, сизни уста деҳқон дейишган эди-ку, деди режиссёр (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Юқорида кўриб чиқилган тадқиқот материалларида ИҚларда унчалик тез-тез учрамайдиган тобе синтагмаларнинг бўйсундирувчи билан иккиланган синтактик алоқаси ИҚнинг одатдаги типини ўзгартириш йўли билан юзага келтирилган иккиламчи структуралар ҳисобланади. Бундай ўзгаришнинг муҳим шарт-шароити ўтимли феъллар изҳорлаш семантикаси ҳисобланади: ўйлаш, сўзлаш, эшитиш, билиш, ҳис қилиш ва шу кабилар. Анча оддий ИҚда тўғри объектли валентлик –предмет ёки мазмун (нима) ҳис-туйғу фикрлари ва шу кабилар: Мен кампирни касал деб эшитдим. Бошқа тўғри объектли валентликни эгаллаш -шахс фикр, ҳис-туйғу (ким ҳақда, ким тўғрисида) объекти сифатида предметли изҳорлашни семантик чегаралашга олиб келади: изҳорланувчи синтагмалар шахс-изоҳлаш объекти билан субъекти бир референтли (айнан ўхшаш) бўлиши лозим: Мен кампирнинг касал бўлганлиги ҳақида эшитдим. Ўзбек тилида ўзининг синтактик хусусиятига кўра, ИҚлар структурасида қайта қурилиш содир бўлади ва у қуйидаги кўринишда намоён бўлади: «...кампирни у - касал деб эшитдим» . бошланғич тўлиқ структураси ... кампирни касал деб эшитдим редукциялашган кўринишига ўзгаради. Ўзбек тилида гапларда сўз тартиби қонуниятига кўра денотатив ... кампирни у... ўзида тавтологияни ифодалайди; тобе синтагма субъекти у предикат олмош субъектисиз ифодаланиши мумкинлиги боис тушириб қолдирилиши мумкин. Бошқа томонлар, тобе синтагма қисқартирилди деб бўлмайди, «кампирни» (тушум келишиги) сўзи фақат изҳорловчи предикатга тегишли. Аксинча, ўзбек тилидаги ўхшаш гапларда бу сўзда «бегона» предикат билан иккиламчи субъект алоқаси юзага келади, чунки бу белги айнан шу сўз билан ифодаланган предмет (шахс)га тааллуқли бўлади. Мазкур сўз иккиланган вазифавий юк олган синтаксемага айланади; ИҚ тўласинча тобе ва бўйсундирувчи синтагмаларнинг иккиланган синтактик алоқали қурилмага айланади: тобе предикат йўли бўйича ва тобе субъект йўли бўйича. Белгиланган иккиланган синтактик алоқали ИҚларнинг ўзига хос структураси схемаси ҳосил бўлиши аниқ, бошланғич редукциялашмаган структуралар сақланишини исботлайди: Устози Ҳабиб Сатторович деган одамни кўп тилга олганидан, уни фан тоқига нарвон қўйган катта олим, деб ўйларди (Т.Малик. «Шайтанат»). Тобе синтагмада ўзига қарашли субъектнинг сақланиши, шубҳасиз, биринчидан, S1 ва S2 орасида ҳолли оборот жойлашади, иккинчидан, P2 предикати анча кенгайган. Жуда қисқа кўринишда мазкур қурилма субъект йўли бўйича қуйидагича жойлашиши мумкин: устозни катта олим деб ўйларди . Қизиғи шундаки, тобе ва бўйсундирувчи синтагмалардаги ўхшаш субъектларнинг қўшилишини изҳорловчи предикатдаги тобе синтагманинг изҳорловчи эмас, ҳолли бўлганида кузатиш мумкин: Уни келганда биласан, нариси бир ҳ афта ( Ғ . Ғ улом). (бу ерда Ғ.Ғуломнинг «Нетай» повести матни демак, у ким, қаерданлиги ҳақида «биласан», яъни «уни танийсан» маъносида (билмоқ феълининг изҳорлаш маъносида эмас). « уни у келганда биласан » бошланғич структурасида тобе субъект у ва уни сўзи тобе предикат келганда сўзи билан субъектли алоқага эга бўлади. Бу ҳолат ва юқорида айтилганлар бундай структуралар ҳосил қилиш учун таъминловчи омиллар шахс – бўйсундирувчи синтагма объекти ва тобе синтагма субъектининг позицион яқинлиги, шунингдек, уларнингг денотатив бир референтлиги ҳисобланади. Энди иккиланган синтактик алоқали ИҚларнинг келтирилган типларини алоқа усуллари нуқтаи назаридан қаралса, ИҚ маълумотлари бир вақтда аналитик ва синтетик алоқа усуллари бирлашади. Дарҳақиқат, кимни?, ким ҳақда?, ким тўғрисида? сўроқларига жавоб бўлувчи икки ўтимли феълнинг биринчи объекти тушум келишигидаги, яъни синтетик изҳорловчи феъл билан боғлиқ. Аммо нимани?, нима? сўроғига жавоб бўлувчи иккинчи объект бошқарувчи феъл билан келишик шаклида эмас, балки позицион жойлашувига қараб аниқланади, тўлдирувчи бўлиб ё деб боғламаси ёки тобе предикатнинг «морфологик мўлжалланганлиги» қўлланилади. 3.4. Препозицион-субъектли ва присубъектли изҳорли қурилмалар Субъектли, юқорида объектли деб кўриб ўтилган тобе қисм позицияси қатор предикатларнинг усуллари қўшилиши – уларнинг бир валентлигига сабаб бўлади. Бундай предикатларнинг ягона-субъектли позициясини ИҚларнинг изҳорловчи қисми ҳам эгаллайди. Бир валентлиликка ҳам семантик, ҳам грамматик режадаги, айнан асос (ядролик) нуқтаи назаридан ўз структурасининг иккиламчи предикатлари киради. Шунинг учун ташқи структур ўхшашликка қарамай ( S2-----P2-----P1 схемалар формулалари), бу ерда қурилманинг бир неча типларини ажратиш мумкин. а) Баҳоловчи-тавсифловчи ва модал предикатли қурилмалар. Мисоллар: Мен билан ча қ ало қ бу тарафда қ олиб икки киши жанжаллашиб ҳ ам кетди. Биттаси: «Ёш боланинг йи ғ лагани яхши, кўзи қ ора б ў лади», - деса, иккннчиси: «Йўқ, йи ғ ламагани яхши, к ў п йи ғ ласа, кўзига о қ тушади», - дейди ( Ғ . Ғ улом). Я х ши биласизки, оила эскича б ў лганидан кейин, қ из ажратиб олиш жуда катта иснод ( Ғ . Ғ улом). Фарғоначилар пахта ва полизнинг устаси, чорвадан фақат бўрдоқи боқишни билганлар, холос (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Ғўзам бир сувсади, бир сувсади, тоғдан жала келди майли, дедим, ёғаверсин , қотқалоққа ана кетмон, ана трактир бор (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). Ўлиб қолмаса яхши эди (Ғ. Ғулом). Ишқилиб, талоқ паттани қўлимга олиб берсангиз бас (Ғ.Ғулом). Краснояр билан яхшилаб гаплашиб олай, у ердаги харидор гапга кирса яхши, бўлмаса молнинг шу ерда қолгани маъқул (Т.Малик. «Шайтанат»). Мисоллар таҳлилига ўтишда субъектли позицияда бир валентли предикат ва тобе синтагма орасидаги алоқанинг характери масаласига тўхталишга тўғри келади. Гапнинг бош бўлаклари алоқаси тўғрисидаги замонавий синтактик назарияда аъзолар ўртасида ўзаро мувофиқлашишни ҳисобга олмайди, чунки бу - сўзнинг эргаштирувчи алоқаси тури бўлиб, у а) ташқи ўхшашлиги мослиги билан шаклий ўхшатиш ёки эга ва кесимнинг грамматик ўзаро мувофиқлашиши 1 ; б ) ноўхшаш жойлашиш ( соположение ) сифатида (ўша ерда, 634-635). Биз тўплаган материалларни юқорида қайд қилинган кўриб чиқилган ишлардаги материаллар билан қиёслаш натижасида шундай хулосага келиш мумкинки, изҳорловчи бир валентли предикат ва квалифисубъектли позицияни эгаллаган тобе синтагма ўртасидаги алоқани бир ҳолатда ноўхшаш жойлашиш, бошқасида грамматик ўзаро мувофиқлик деб баҳолаш мумкин. Ва ҳар икки ҳолатда ҳам бу алоқа аналитик деб ҳисобланиши лозим. Биринчи ва иккинчи мисолдаги каби (қаранг, шунингдек, III бўлим, 4 а банд) агар тобе предикат феъл шаклида субъект позициясини эгалласа, бош келишик мавжудлигига грамматик мослашиш белгиси сифатида қараш мумкин. Феъл шакли бундай позицияда келган ҳолда алоқа ноўхшаш деб қабул қилинади: тобе предикатнинг у ёки бу шахси ва сони, замон, модаллик – 1 1 Грамматика современного русского литературного языка. – М., 1970 . – с . 548. са га (ирреал – 4 ва 5 мисоллар, исталган - 6 мисол, шартли -7 мисол) фикр ифодаланиш вазифалари билан содир бўлади ва ҳеч қандай ҳолатда предикат остида қурилмайди. б) Предикатлар – ўтимли феълларнинг мажҳул трансформацияси Объект позициясини эгаллаган изҳорловчи қисм фаол (аниқ) нисбатда кенг тарқалган бу типнинг препозицион-субъектли ИҚлари ўзида бундай ўтимли феълларнинг (идрок, маълумот, билим ва тафаккур семантик гуруҳидан) нофаол трансформациясини ифодалайди. Аннушка бу маккорона ишда фақат ажнабийнинг эмас, анави хирсдай келадиган қора мушукнинг ҳам қўли борлигини сеза бошлади (М.Булгаков. « Уста ва Маргарита»). Воланд ошириб-тошириб сўзлаётган Коровьевнинг оғзига тикилиб ўтирар, ташқаридан машиналарнинг тинимсиз гудоги, узоқлардан сув ташиган ўт ўчириш аравалари айғирларининг кишнаши эшитиларди (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Ҳар куни унинг тушига Самандар кирарди. У уч яшар бола эмас, улғайиб, ўзи билан гаплашадиган новча ўспирин бўлиб қолгандай кўринарди (Т. Малик. «Шайтанат»). Аниқ шахс ёки шахсларни ифодаловчи аниқ нисбатдаги эгали дастлабки икки жумла учун асос қилиб олинган моделда тобе предикат тушум келишиги шаклидаги феъл шаклида бўлса, биров ... борлигини сеза бошлади тарзида бўлади. Улар... машиналарнинг тинимсиз гудогини ва ўт ўчириш аравалари айғирларининг кишнашини эшитдилар. Мазкур ҳол – далил тушум келишиги шаклидаги субъектнинг предикат билан алоқасини грамматик мослашув сифатида тушуниш учун хизмат қилади. Охирги мисол учун ИҚ қисмлари орасидаги алоқа ўхшаш деб тан олиниши керак, яъни, нофаол бўлмаган қурилмаларда тобе қисмга ирреаллик маъносини берувчи ўхшатиш ҳосил қилувчи -дай қолганида эди, тушум келишиги орқали юзага келувчи мисолларнинг ҳосил бўлишига ҳалақит берарди: У ҳар куни Самандар улғайиб, ўзи отаси билан гаплашадиган бўлиб қолгандай тушида кўрарди. в) Билвосита шахсий субъективлик асосидаги қурилмалар. Бир валентли препозицион-субъектли ИҚнинг асосий бир турини предикатлари ўзининг номинатив ўзига хослигини отдан бошқа келишикларда ифодаловчи субъект (одатда – идрок ёки тафаккур), жумладан, предикатив синтагмада бевосита, яъни бош келишикда етказилган ҳолатни қабул қилиб олувчи объектдан иборат қурилмалар ташкил қилади. Шунга кўра, изорҳловчи синтагма ўхшаш предикатларда шаклий жиҳатдан субъект позициясини эгаллайди, ваҳоланки, аслида у ўзининг семантик мазмуни кучига кўра идрок ёки тафаккур объекти ҳисобланади: Ўз молининг бошқа бозорларда икки-уч баробар ортиқ баҳода сотилиши етти ухлаб тушига ҳам кирмайди (К.Яшин). Тепадан ҳарир туман пардасига чулғанган водийга боқар экан, бултур ёзда, шикорга келганида бу яйлов ва ўрмонларда сайр қилгани, навкарлар билан пойга қилгани, онаси ва опасининг унинг жавлон уришини завқланиб томоша қилгани бир-бир кўзи олдидан ўтди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Чорпоя олдида турган хонтахтага турли ноз-неъматлару май тўлдирилган кўзалар қўйган африкалик хизматкорнинг оти алланима эди, Прокураторнинг эсидан чиққан эди... (М.Булгаков. «Уста ва Маргарита»). Ўзим ҳам ҳайронман,-деди Чувринди чўзиб, бундай бўлади, деб хаёлимга ҳам келмаганди! (Т. Малик. «Шайтанат»). Қурилмаларнинг мазкур типининг характерли грамматик белгилари тобе предикатни феъл шаклида ўрнатиш, натижада асосий предикат билан грамматик алоқани мослаштириш ҳисобланади (биринчи ва иккинчи мисоллар). Аммо сўзлашув нутқида предикатнинг бош қисмга боғланишида шахсли-феълли расмийлашиш ҳоллари учрайди: асиндетик (учинчи мисол), деб боғловчиси (тўртинчи мисол); охирги ҳолатда ўз вақтида ИҚнинг изҳорловчи қисми семантик кўламида лисоний ҳис қилиш аниқланади. г) Маълумот манбаининг ноаниқ характерини ифодаловчи предикатли қурилмалар. Мазкур грамматик тип предикатлари нофаол трансформациянинг семантик предикатларига яқин (б бандга қаранг), аммо улардан фарқли равишда грамматик ясама ҳисобланмайди. Шунинг учун кўриб чиқилаётган қурилмаларни а пунктидаги каби ядровий деб ҳисоблаш лозим. Мазкур предикатлар бўлмоқ компоненти иштирок этган мураккаб-таркибли феъл ёки «маълум», «албатта» ҳолат равишлари, шунингдек, боғловчили ёки эмоқ боғловчисиз ҳисобланади (бундай ҳолларда тобе қисм кўпинча постпозицион боғланади, II боб 3 а пунктига қаранг): Аввал Жалолободга, ундан Кунар қишлоғи орқали Пешоварга қочиб ўтган, полиция генерал Тоҳер, бу барзангига савр инқилоби раҳбарларига суиқасд этишни топшириб кетгани кейинчалик маълум бўлди (Мирмуҳсин). Маккор Тоҳер ҳам бу ишда «Наполеонча»дан фойдаланаётгани аниқ бўлиб қолди (Мирмуҳсин). Юқорида кўрилган ИҚнинг препозицион структур-семантик тури функционал-грамматик планда умумий белгига эгадир. Яъни, изҳорли семантиканинг таянч сўзи предикат вазифасида бўлиб, изҳорловчи бўлак шу предикатга объект ёки субъект вазифасини бажаради. Бундай гап қурилмасини припредикат деб атаса ҳам бўлади. Қуйидаги мисолларимизда припредикатлик ИК қурилмасидан фарқли ўлароқ (бизнинг мисолларимизда жуда кам учрайди) шундай қурилма учрайдики, таянч сўз формал-грамматик жиҳатидан эга вазифасини бажаради; грамматик функция жиҳатидан изҳорли бўлак таянч сўзига тобе бўлади. Агар таянч сўз от билан ифодаланган бўлса, изҳорли бўлак унга аниқловчи бўлади. Ўхшаш ИҚларнинг тузилиш схемасини қуйидаги формула билан ифодалаш мумкин: A1 (f P2)-----S1-----P1 Масалан: У кейин ўзига аскар тўплади, қўмондон бўлиш истаги авжга кирди (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Изоҳловчи компонент тушунчасининг бундай усули ифода режасида ҳам, мазмун режасида ҳам оддий феълдан ясалган ҳисобланади. Мазмуннинг янги тузилиши (тўлиқ маъноли истамоқ феъли > феълдан ясалган от > ярим ёрдамчи ёки ёрдамчи тарзида қўлланилган феъл) ҳаракатнинг қўшимча тавсифини беришга имкон беради: даврий, модал, ўтиш характери бўйича ва шу кабилар. Бу тавсиф феъл билан («истак пайдо бўлди» –давр ҳаракати бошланди, «истак мустаҳкамланди» –давр бошланишидан кейинги оқим характери ва шу кабилар) ва феъл олдидан ҳол билан ифодаланувчи ёювчилар (кутилмаганда, тўсатдан, униси билан ҳам эмас, буниси билан ҳам эмас, пайдо бўлди; янада кўпроқ, сезиларли...мустаҳкамланмоқ) билан етказилади. қўмондон бўлиш синтагмаси қандай? деган сўроққа жавоб бўлиб, истак сўзи олдидан аниқловчи вазифасини бажаради. Аниқловчили алоқада бу ерда аниқловчининг аниқланмишга ва морфологик III-шахс эгалик аффиксининг аниқланмишга позицион-битишиши ифодаланади. Юқорида таҳлил қилинган ва кейинги келтирилган мисоллардан маълум бўладики, изҳорлаш предикати тушунчасининг ўхшаш структураси асосида барқатор ёки фразеологик сўз бирикмалари ётади: Винзавод муҳим, директорни қаматишнинг йўли борми? (Т.Малик. «Шайтанат»). Юқорида тавсифланган ҳолатлардан субъект позициясидаги изҳорлаш семантикаси сўзининг узуал ҳолатини белгилаш мумкин, шундай сўзларнинг оккозионал субъектлилигини (эгага оидлик) фарқлаш лозим бўлади, масалан: Анварни институтдагилар унча яхши билишмаса ҳам, «халқ отаси»нинг атрофида гирдикапалак шогирдлар орасида унинг тили заҳарлигини, қалами ўткирлигини, мақолалар ҳам ёзиб туришини биладиганлар бор эди (Т.Малик. «Шайтанат»). Энди фақат Самарқанд ва Тошкент эмас, Саратов, Москва, Ленинградга бориб ўқийман деганларнинг сони кундан-кун ошиб бормоқда, дея сўйланди Идеология (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар»). « билганлар ва деганларнинг сони» нинг эгалик сифатидаги ҳолати аниқланадиган субъектнинг тушиб қолиши (бил ганлар, билган кишилар; деганларнинг сони, деган кишиларнинг сони) натижасида юзага келувчи сифатдошнинг оккозионал отлашишидан кейин ҳосил бўлган. Қурилма тўлиқ кўринишда ўзида адъектив перифразани, келтирилган мисолларда тасдиқланган, перифразаларнинг структур схемаси вариантларига мансуб (қаранг, қуйида «Перифразалар –кенгайиш» бўлимида) қурилмаларни акс эттиради. Дастлабки икки мисолдан фарқли равишда (таянч сўз – от, тобе қисм – ундан олдинги аниқловчи) кейинги икки мисолда таянч сўз – сифатдош; гарчи бу сифатдош окказионал отлашишни олган бўлса-да, тобе изоҳловчи синтагмалар отлашмаган сифатдошлар сингари улардан олдин тўлдирувчи вазифасида қолади. Агар келтирилган мисолларни таянч сўз ва тобе изоҳловчи қисм орасидаги формал алоқа типи нуқтаи назаридан қаралса, ҳамма ҳолларда, охиргисидан ташқари, алоқа морфологик-синтетик ҳисобланади; охирги мисолдан маълум бўлишича, нутқ феъллари олдида тўғри нутқнинг сақланиб қолиши туфайли тобе предикатнинг мустақил шахсли ифодаланиши билан ИҚ компонентлари орасида аналитик алоқа бўлиши мумкин. 3.5. Изҳорли қурилманинг иккинчи даражали бўлаклар вазифасида келиши ҳамда уларнинг постпозицияси антиципик ва анафорик асосда боғланиши ИҚнинг юқорида кўриб ўтилган типлари улардаги таянч компонетлар гапнинг бош бўлаклари сифатида амал қилиши билан характерланади. Бундай ҳолларнинг барчасида изҳорлаш, мазмуннинг очилиши, хабар актининг аниқлашиши, ақлий ёки ҳиссий идрок, баҳо ва шу кабилар гапнинг коммуникатив мақсади ҳисобланади ҳамда унинг асосий семантик-грамматик мазмунини шакллантиради. Шунинг учун бундай гапларни тўлиқ ҳуқуқ билан изҳорли (бу ҳақда қаранг, I боб, «ИҚнинг коммуникатив мавқеи» бўлими) деб аташ мумкин. Аммо изҳорлаш характеридаги қурилмалар гапнинг иккинчи даражали бўлаги позициясини эгаллаган таянч сўз олдида мавжуд бўлиши мумкин. Бундай гаплар энди изҳорлашга тааллуқли бўлмайди, уларда изҳорлаш муносабати чеккада жойлашади ва етакчи синтактик-грамматик мазмуннинг шаклланишида иштирок этмайди. Мисоллар: Шайбонийхон Хўжанд сувини кечиб ўтиб, Шоҳруҳияни эгаллабдур, унинг Пискентга юриши ростми, ёлғонлигини билмоқ учун Тошкентга одам юборсак... (Х.Султонов. « Бобурийнома» ). Селим Зелихонга эътироз билдирса бу ҳоли вой бўлишини яхши билганлигидан ерга қараб индамай ўтираверди (Т.Малик. «Шайтанат»). ... менинг болам дегандан кейин , менинг болам ( Ғ . Ғ улом). ИҚ кўриб ўтилган ҳолатларда бир яхлитлик сифатида иккинчи даражали бўлак позициясини эгаллайди. Бунда у битта ҳолат тарқатувчи, шунинг учун у гапга ўзининг чўққиси – изҳорловчи предикати билан қўшилади, қолган барча сўзлар, жумладан, тобе қисм унинг предикати билан қўшилади. Гап таркибига қўшилишнинг бундай шароитида иккинчи даражали бўлак ҳолатида ИҚнинг препозицион типи жавоб беради. Одатда тобе синтагма объектли позицияни эгаллаганда нутқнинг ўтимли феъллари предикати сифатида идрок, билим ва тафаккур иштирок этади, тобе қисмнинг ўз предикати билан формал алоқаси усуллари ҳақида гапирганда ИҚ субъектларида, нутқ феълларида тобе предикатнинг шахслилиги сақланиши мумкин ва бунда алоқа аналитик ҳисобланади, феълнинг қолган семантик типларида алоқанинг морфологик- синтетик тури кузатилади. Шундай қилиб, мазкур бўлимда қараб чиқилган ИҚ структураларининг умумий структур-семантик таснифида алоқанинг синтетик ёки аналитик типили припредикатив-объектли ИҚнинг препозицион типининг ўзига хос кўринишлари (коммуникатив) ўрин эгаллайди. Ушбу бобнинг кўриб ўтилган бўлимларини ташкил қилувчи материаллар таҳлилидан маълум бўлдики, ИҚнинг тобе изҳорловчи қисмида бўлакларга ажратилмаган тузилмалар структур жиҳатдан доимо муҳим аъзолар – субъект (эга) ёки объект (тўлдирувчи) позициясидан бирини эгаллайди. Бу иккала қисм ҳам туркий тиллардаги гапда сўз тартиби қонун-қоидасига кўра кесимдан (предикатдан) олдин келади. Хуллас, шу нуқтаи назардан препозицион ИҚлар синтактик тузилмаларнинг классик типи ҳисобланади. Аммо бошқа туркий тиллар, масалан, озарбайжон, гагауз 1 каби тиллар қатори ўзбек тилида шундай қўшма гаплар мавжуд ва амал қиладики, уларда 1 1 См.: Грамматика азербайджанского языка (Фонетика, морфология и синтаксис). – Баку, 197 1; Покровская Л.А. Синтаксис гагаузского языка. – М., 1978. изҳорловчи предикат бошланғич позицияда (бошланғич позициялардан бирида) бўлади, тобе қисм эса, предикатдан кейин келади, унга нисбатан постпозицияда жойлашади. Бундай постпозицион ИҚларнинг муҳим хусусияти шундаки, асосий (изҳорловчи) предикат доимо финит шаклда келади, гарчи айтилганидек, гапда «классик» асосий позицияни эгалламайди. Бу позицияни финит шаклда бўлган (баъзи ҳоллардан ташқари ҳамма вақт; истиснолар ҳақида қуйида маълумот берилади) тобе қисмнинг предикати эгаллайди. Мисоллар: Билмадим . та қ дир унинг ва менинг п ешонамга нималар ёзгани к ин? ( Ғ. Ғ улом). Эсимда бор , сигир соғаётган ёки ўчоқбошида овқат пишираётган пайтларимда кўча томондан ишдан қайтаётган Кенжанинг овози келарди (Ш.Рашидов). Ёдингиздаму , Шайбонийдек пуртажриба лашкарбоши Сарипул урушинда не-не улуғ бекларидан, не-не содиқ навқиронларидан жудо бўлган эди? (Х.Султонов. « Бобурийнома » ). Эсларингдами , винзаводни касод қилинглар ва сотувга қўйилганданоқ ҳаракатларингни қилинглар, деганди (Т.Малик. «Шайтанат»). Изҳорловчи предикатнинг кўриб чиқилган тузилмаларда финит шаклда бўлиши, бизнингча, уларнинг реверсив (ҳаракат шаклини ўзгартиришга имкон берадиган), оддий препозицион тип тузилмасидан келиб чиққан, яъни қайта қурилган. Фақат шу тарзда туркий тиллар синтаксиси учун хос бўлмаган асосий структур компонентларнинг ўзаро жойлашишини изоҳлаш мумкин. Туркий тиллар учун қайд қилинган компонентлар тартиби, одатдагини бузиш билан ўзгартириш одатда коммуникатив тартиб омилларига сабаб бўлади. Юқорида, III бобнинг «ИҚнинг позицион структураси» бўлимида биз асосийсини кўрсатдик, бизнинг фикримизча, омил – актуал бўлиниш ёки мураккаб изҳорловчи гапнинг тема-ремали ташкил бўлиши 1 . Шубҳасиз, гап охирида 1 1 Қаранг: Абдуллаев К.М. Проблемы синтаксиса простого предложения в азербайджанском языке. – Баку, 1983 ; Махмудов Н.М. Семантико-синтаксическая асимметрия в простом предложении узбекского языка: дисс. на соискание ученой сепени докт. филол.наук. – Ташкент, 1984. келтирилган тобе изҳорловчи қисм бу позицияда рема ёки бундай ифода нима мақсадда қилинганлиги учун янги ифода мақомини олади. Аммо, бундан ташқари, тема ролини ўйновчи, изоҳловчи предикатга нисбатан функционал характердаги айрим ўринларни ҳам кўрсатиш мумкин. Бош бўлак предикати, умуман бутун бўлак биргаликда тингловчининг вазиятга киришишига хизмат қилади. Юқорида келтириилган мисолларда бу ўтмиш режасига тааллуқли (бу ердан «эсламоқ» предикатининг кўп қўлланиши). Аммо бу ҳозирги режа ҳолатига ҳам тегишли, бундай ҳолларда одатдаги «билмоқ» предикатлари хос: Нўён Кўкалтошнинг фавтининг хабарини, биласанми, подшоҳга ким етказди? (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Биласанми, ҳаётнинг бу формуласи жуда қадимий.. . Одамизод яралгандан бери унинг бир ҳарфи ҳам ўзгармади (Т.Малик. «Шайтанат»). Бегим, маълумингизки , бу тоғлиқ ерларда қиш фаслида тун узоқ, кундузи қисқароқ... (Х.Султонов. «Бобурийнома»). I) Позициянинг роли реманинг шаклланишида асосий омил эканлиги Е.А.Поцелуевский ва Г.Ц.Пюрбеевнинг Р.Г. Сибагатовнинг китобига ёзган тақризида 1 таъкидланган. Айтинглар , отам сизларга нима ёмонлик қилганлар? (К.Яшин). - Бегим тайинлик навкарлардан эшитдим , қўшиннинг бошида ўзингиз турсангиз аскарлар жаҳдларидан асло қайтмайдурлар (Х.Султонов. «Бобурийнома»). Анвар ўйлаганидек, онаси дарвозахонада, нимқоронғида унга интизор бўлиб турган экан, бағрига бош қўйди (Т.Малик. «Шайтанат»). Мисолларнинг ҳар икки гуруҳида ҳам изҳорловчи асосий қисмнинг шундай структур-грамматик хусусияти, унда бирликда ёки кўплик сондаги 2 шахсга бевосита мурожаат (мисол, 3 дан бошлаб) кўзга ташланади. Агар 1 ва 2 мисолларга шу нуқтаи назардан қаралса, билмадим, эсимда бор предикатлари ҳам тингловчига мўлжалланган ва унга тўғри, эксплицит эмас, 1 1 Поцелуевский Е.А., Пюрбеев Г.Ц., Рец. на кн.: Р.Г.Сибагатов. Теория предикативности. (На материале татарского языка). – Саратов, 1964 // «Совесткая тюркология», – 1964, № 6. балки яширин, имплицит мурожаатни қамраб олган. Айтилганлардан шундай хулоса қилиш мумкин: ифодада тема (эскиларни) позициясини эгаллаш билан изҳорловчи предикат ва асосий қисм шарҳлашнинг умумий семантикаси тингловчига (тингловчиларга) эксплицит ёки имплицит мурожаатга қўшилувчи вазиятга кириш туфайли маълум матн ҳосил қилувчи роль ўйнайди. ИҚнинг постпозицион типи компонентлари орасидаги алоқанинг морфологик усулларига келсак, бу ерда тузилманинг бу типига хос характерли томонлар борлиги маълум бўлади. Мисолларнинг катта қисми бундай ҳолларда осиндетик алоқа афзаллигини кўрсатади. Аммо алоқа бор жойда у асосий қисмда ифодаланади – бу -ки боғловчиси ва «морфологик мўлжалланганлик» воситаси -ми, -дек юкламаларидир. Шунинг учун хулоса қилиш мумкинки, препозицион жойлашган компонентларда, бу компонент ҳоким ёки тобе эканлигидан қатъи назар, формал алоқанинг ифодаланиши туркий тиллар синтаксиси қонуни ҳисобланади. Бошқа томондан, шубҳасиз, алоқанинг морфологик хусусияти бу ҳолларда умумий структур тафовут билан қиёслаганда унчалик катта бўлмаган аҳамиятга эга бўлади; мана биз шунга кўра, тузилманинг барча ўхшаш шаклий кўринишларини ИҚнинг постпозицияли тобе қисмли ягона типи сифатида қараймиз. Юқорида қараб чиқилган ИҚ нинг ажратилган типи изҳорланмиш қисм структураси тўлиқсизлик асосида 1 тузилган. Бу етишмовчиликни етишмаётган актант позициясини эгаллаб, тобе бўлак тўлдиради. Аммо ўзбек тилида баъзи ҳолларда бўлса-да, изҳорли гапда изҳорловчи синтагмага белгиланган позицияни (ўрнини) олмош эгаллайди. Умуман олганда, бош бўлак қурилиш жиҳатидан тўлдирилган; аммо олмош лексик жиҳатидан бўш бўлганлиги учун гап мазмунан тўлдирилишга муҳтож. Шунинг учун изоҳланаётган қисм гапга боғланади; у шаклий жиҳатдан олмош билан мос ва фақат асосий қисмни ёяди; аслида олмош мазмунини тўлдириб, у билан биргаликда бир жойни эгаллайди. 1 1 Ўзбек тили синтактик қурилишининг характерли хусусиятларидан бўлган тўлиқсизлик хусусида қаранг: Қурбонова М., Сайфуллаева Р., Боқиева Г., Менглиев Б. Ўзбек тилининг структурал синтаксиси (ўқув қўлланмаси). - Тошкент: ЎзМУ, 2004. Олмош бундай ҳолларда коммуникатив жиҳатдан кучайтириш воситаси ролини, тобе қисмнинг мазмунини таъкидлаш вазифасини бажаради. ИҚнинг умумий структур таснифи режасида олмошли ўзаро боғланишли тип бўлакларга ажралиш-ажралмаслик белгиларига кўра оралиқ ўринни эгаллайди: юқорида айтилганидек, шаклий жиҳатдан – бу бўлакларга ажралиш структураси, мазмуний жиҳатдан - бўлакларга ажралмаган ИҚнинг ўхшаш подтиплари мос келишидир. У структур жиҳатдан ўзаро боғланишда ва ИҚнинг бўлакларга ажралмаган қисмидан тубдан фарқ қилади (қаранг, қуйида). Биз шунинг учун структур таснифда кўриб чиқилаётган типни бўлакларга ажралмаган ИҚ таркибига киритамиз. Ўзаро олмош билан боғланган ИҚлар орасида тобе қисм постпозицион жойлашган подтип нисбатан кенг тарқалган, бунда олмош антицип вазифасини бажаради яъни олмошнинг асосий вазифаси ўзидан кейинги сўзнинг маъносига урғу беради: Шуни айтиб қўяй, кимсан Содиқжон бойваччадан совчи келди (К.Яшин). Шуни яхши билингки, Шоҳимардон биз учун энг муқаддас жой (К.Яшин). Шуниси диққатга сазовордирки, «Дукчи Эшон» тўғрисида ўша замоннинг прогрессив демократ шоирларнинг кўплари ҳам салбий фикрдадирлар (Ғ.Ғулом). Ўзбек тилида ИҚнинг тобе қисми препозицияли типи ва постпозицияда жойлашган асосий қисмда ўзаро боғланишли – ажратувчи олмошли қисм кам учрайди. Олмош бу ерда анафорик роль ўйнайди (олдинги сўзга кўрсатма): Нима деяётган бўлсам шуни эшитяпсиз (К.Яшин). Нўён сувга чўкдими ёки тубсиз жарга қуладими, буни билиб бўлмас эди, бегим (Х.Султонов. Бобурийнома). Борай деса уни билмайди, қолай деса уни билмайди Мисоллардан маълум бўладики, шу олмоши мазкур вазифада келса, анафорик ролда бошқа олмош келиши мумкин. Тобе қисмнинг асосий қисм билан шаклий алоқаси усулларига келсак, асосий воситадан - ўзаро боғланишли бўлган олмошдан ташқари, бу ерда, асиндетик жойлашиш билан боғловчи алоқа усуллари -ки билан ва тобе предикатнинг морфологик мўлжалланган шакллари усуллари қўлланилади. 3. 6 . Изҳорловчи – (ёйиқ гапли) кенг қурилмалар ҳамда перифразалар Бу тип асосий тузилмадаги баҳоловчи ИҚларни ифодалайди: уларда асосий изҳорланувчи қисм икки таркибли ёйиқ гап шаклида, яъни баҳоловчи предикат ўз субъектига эга: тобе қисм асосий икки таркибли синтагмага тенг алоқа асосида боғланади: Яша, Деҳқонқул, ўзим ҳам саволимга худди шундай деб жавоб айтарсан, деб эдим (Т.Мурод. «Отамдан қолган далалар » ). Зелихон аҳмоқми , ўзидан бақувват тўда билан беллашгани (Т.Малик. «Шайтанат » ). Воланд безори гумашта ларининг Масков ижодкорлари тўпланган клубда бир ғавғони бошлашини ҳар минут кутиб турарди (Мирмуҳсин). Диссертацияда баъзан «...безори гумашта» мисолларидаги ёйиқ синтагма сабаб маъносида келган, чунки улар сабаб қурилмаси билан синонимлашади; « улар – безори гумашта, чунки улардан ҳар бир минутда ғавғо кутиш мумкин...». Аммо аслида асосий синтагмада белгиланган ҳодиса сабабини бундай синтагмалар ўзида ифодаламайди: Зелихон шунинг учун ақлики, у тобе синтагмада кўрсатилганларни қилмайди, аммо аксинча, буни қилмайди, чунки у ақлли; безори гумашталарнинг хулқ-атворини олдиндан айтиш сабаб эмас, балки ёмон хислатлари натижасидир. Бу каби тузилишларда тобе синтагмада баҳо аспекти ва асоси ифодаланади: аспект – баҳоланувчи субъектнинг ахлоқий ёки бошқа хислатлари, баҳо асоси – бундай фазилатларнинг у ёки бу тарзда ифодаланиши. Аммо баҳолаш асоси умуман, ҳодиса сабаби эмас; шунинг учун таҳлил қилинаётган қурилманинг семантик-синтактик маъносини нисбатан аниқ баҳолаш асоси билан изҳорловчи-баҳоловчи сифатида баҳолаш лозим (изҳорловчи-сабабчи эмас); бундай маъно фақат бўлакланган – кенг характердаги тузилмаларда ифодаланади, шунинг учун бундай қурилмаларни «муҳим структур-семантик тип» сифатида бўлиш мақсадга мувофиқ. Синтаксисда трансформация қатори синтактик муносабатни ташкиллаштиришнинг муҳим воситаларидан бири перифразалар ҳисобланади. Бир қурилма (ёки гап, ифода) бошқа, асосий, бошланғич қурилманинг (ёки бошланғич гап, ифоданинг) перифразаси ҳисобланади, агар у денотат бўйича айнан ўхшаш бўлса, ўша ҳолатни тавсифлайди, аммо сигнификат бўйича фарқ қилади 1 . Икки ифоданинг синтактик сатҳда сигнификатив фарқи уларнинг турлича структур-семантик ташкиллашишини англатади. Масалан, предикатнинг бошланғич ифодасида финит бўлса, перифразада атрибутга айланади ёки нима субъект бўлса, предикатга айланади. Ифоданинг структур- семантик перифразалашиши ихтиёрий содир бўлмайди, аммо гапнинг структур схемалари ҳосил бўлишида маълум қоидалар бўйича аниқ намоён бўлади ва қайд қилинади. Ҳозирги ўзбек адабий тилида изҳорловчи қурилмалар перифразаларининг бир неча типлари мавжуд. Перифразанинг асосий типи изҳорлаш семантикаси предикатида объектли позицияни эгалловчи изҳорловчи қисмнинг ҳосил бўлиши билан боғлиқ, изҳорловчи қисм предикати хусусий субъектда атрибутга айланади, тобе қисм субъекти бевосита асосий предикатнинг объекти ҳисобланади. Структур схема қуйидаги кўринишга эга: S1-----A1(fP2)-----O1(f S2)-----P1 Мисоллар : Янги тўданинг боши ким-у, раҳнамоси ким эканини билмас эди, аммо рақибига орқадан урилган ти ғ унга жуда ё қ ди ( Т.Малик. «Шайтанат» ) . Хиргоҳдан югуриб чиққанлар ялангбош ва ялангоёқ шаҳзодани к ўри б , ҳ анг - манг б ў либ қ олдилар ( Х.Султонов. «Бобурийнома» ) . Очликдан дармони қ уриб йи қ илган ва ҳатто ўлиб қ олган одам ларни ў з кўзи билан к ў рган эди , дийдаси қотгани сабаби ҳам – шу ( Т.Малик. «Шайтанат» ) . Ёв қалъага яқинлашган эди, шу сабабли ту ғ кўтариб, қиличларини қинларидан суғуриб овозларининг борича бақириб коҳорталарини олға ундаган 1 1 Степанов Ю.С. Имена, предикаты, предложения . – М., 1961 . – С. 201-211 . аскарбошиларни к ў рди ( М . Булгаков. «Уста ва Маргарита» ). Келтирилган ҳар бир мисолга муносабатда синтактик структура: аниқловчи оборотли предметли тўлдирувчига изҳорловчи феъл–гапнинг семантик мазмуни тўлиқ айнан бир хилдай кўринади. Аммо бу бундай эмас. Биринчи мисолда асосий қисм субъектига албатта, «зарба» эмас, балки зарба бериш далили ёқади. Бундай семантикага нисбатан оддий (грамматик ядроли) тип структураси жавоб беради: «унга рақибига тиғ урилгани жуда ёқди». Учинчи мисолда изҳорли предикат субъектини бундай одамлар эмас, балки очлик туфайли толиққан инсонларнинг йиқилиши эгаллайди. Бунга нисбатан семантик жиҳатдан аниқликни ифодаловчи «у одамларнинг... очликдан дармони қуриб йиқилганини ва ҳатто ўлиб қолганини... кўрган эди» жумласи мос келар эди. Тўртинчи мисолда маълумотнинг асосий мазмуни Берунийнинг аскарбошиларни кўргани эмас – у уларни кўриши, улар ўртасида содир бўлган тортишувни кўриши керак эди: «...аскарбошининг бақираётганини кўрди». Бошланғич ядровий припредикатив-объектли ИҚларни бадиий адабиётдан келтирилган мисолларда ифодаланган прифразалар билан таққослаш қуйидагиларни кўрсатади. Ядровий структуралар ҳозирги, ўтган ва келгуси замондаги ҳаракатга, ирреал ва реал далилларга диққатни жамлайди. Перифразанинг коммуникатив вазифаси нутқ субъекти (муаллиф)нинг бу ҳаракат туфайли эришган (эришаётган ёки эришадиган) натижаларга диққатини жамлаш истаги ҳисобланади; бу тобе синтагма субъектида ҳаракат жараёнида содир бўладиган ўзгариш билан боғлиқ ҳолда амалга ошиши мумкин, буна перифразалашган қурилма унинг ҳаракат натижасида эришилган моҳияти, сифати тарзида намоён бўлади: «зарба бермоқ», «берилган зарба», «ўлаётган одамлар», «ўлган одамлар» ва шу кабилар. Кейинги келтирилган мисолда бошланғич қурилма учун «эшитмоқ» феълли предикатни назарда тутамиз: аскарбошиларнинг сўкинаётганини эшитди. Аммо перифраза ўтишда изҳорлаш семантикаси феълида объектли позицияни предикат эмас, субъект эгаллай бошласа, изҳорли феълнинг (эшитмоқ, кўрмоқ) лексик характерини ўзгартиришга тўғри келади, сўзловчининг нутқий фаолиятини фақат эшитиш мумкин, турли, шу жумладан, нутқий ҳаракатни амалга оширган субъектнинг ўзини кўриш мумкин. Ўхшаш структур тур перифразаларининг кўп сонли эканлиги ноаниқ семантикали отнинг, умумий, бутун ҳолатнинг ноаниқ белгиланишининг номинатив мазмуни объектли позицияда эканлигида ҳосил бўлади. Бу отли тип «воқеа», «тур», «кўй», «аҳвол», «ҳол», «одат», «гaп», «фикр» ва шу кабилар. Мен миллатни фақат илм-маърифатгина жаҳолат ботқоғидан олиб чиқади ва тараққиётнинг юксак босқичларига етказади, деган фикрни ҳ урматлайман, афандим,- олис чет мамлакатдан телефон қилган меҳмоннинг овозида ҳаяжонланиш сезилди (Т.Малик. «Шайтанат»). Кеча билан ўзимни яна дарс тайёрлаб ўтирган ҳолда кўриб қоламан (Ғ.Ғулом). ... Бу ерда бўлиб ўтган даҳшатли воқеаларни ўз кўзим билан кўрганман (Ш.Рашидов). Шу тобда бобосининг тафтли кафти, меҳрли кўзлари, мулойим овози Зелихоннинг эсига ту ш ди (Т.Малик. «Шайтанат»). Ўқ овози қарсиллаб акс садо бераётган пайтда ҳеч ким кутмаган ҳодиса юз берди (А.Мухтор). С.Н.Иванов и Е.А.Поцелуевский 1 каби олимлар бундай қурилмалар таҳлилига алоҳида эътибор қаратдилар, аммо улар бу тузилмага уларнинг ядровий структураси, яъни перифразаларга мувофиқлик нуқтаи назаридан қарамадилар. Ваҳоланки бундай мувофиқлик шубҳасиз: « мен ўйладимки...» «калламга шу ҳақда фикр келдики...», « у сўзлагани ҳақида эслади», « у унинг ҳақидаги сўзини эслади» ва шу кабилар. 1 1 Қаранг.: Иванов С.Н. Очерки по синтаксису узбекского языка. – Л., 1959 . – С.59-60; Иванов С.Н. К проблеме придаточных предложений в тюркских языках. (Изъяснительные причастные конструкции в узбекском языке и вопрос о трансформах // Тюркологический сборник. 1977. – М.,1981 ; Поцелуевский Е.А. Тюркский трехчлен. - М., 1967 , с.17-20. Яна қаранг: Иванов С. Н. Родословное древо тюрок Абу-л-Гази-хана. Грамматический очерк. — Ташкент: Фан, 1969;Иванов С. Н. Курс турецкой грамматики: Учебное пособие. В двух частях. – Л.: Издательство ЛГУ, 1975. Перифразанинг яна бир кўриниши изҳорлаш семантикасининг асосий предикати объектли позицияда тобе қисм объекти чиқиши туфайли содир бўлади, тобе қисм предикати ўз субъекти билан хусусий объектда аниқловчили оборотга айланади. Структур схема бундай ҳолларда қуйидаги кўринишга эга бўлади: S1-----S2-----A2-----O1(O2)-----P1 Ўтгандан, кетгандан гапиришдилар, гaп айланиб Дукчи Эшон воқеасига тақалди, бу тўғрида ҳамма ўз билгани, ўз кўргани ажойиблардан сўзлади (Ғ.Ғулом). Зерикиш деган нарсани билмайман ( Ғ . Ғ улом). Ў лимга тик борадиган бунда й х аёлпарастлар ҳ а қ ида Анвар илгари к ў п эшитган э д и ( Т.Малик. « Шайтанат » ) . Бу нотаниш одамнинг хатти-ҳаракати поччани қаттиқ ҳайратга солди , ичида унинг Берлиознинг хотирасига к ў рсатаётган ҳурматига қ ойил қ олд и ( М. Булгаков. « Уста ва Маргарита » ). Кўрилган типлардаги перифразаларнинг бошланғич қурилмалардан муҳим структур-семантик фарқи шундаки, гап – перифраза полипредикатив ҳосила ҳисобланмайди, синтактик (структур) сатҳда у монопредикатив. Айни вақтда денотатив босқичда бундай гапларда хусусий субъектли-предикатли структурали икки ҳолат етказилади, масалан: « македонияликлар рўмолларини силкитадилар, буни қўриқчилар кўради»; улар илгари ҳар хил ажабланарли нарсаларни кўрганлар ва улар бу ҳақда ҳозир ҳикоя қиляптилар. Перифраза, перифраз (юн. periphrasis - тасвирий ибора; киноя, истиора) – борлиқдаги нарса ва воқеаларнинг номини тўғридан-тўғри атамасдан, уларни билвосита, яъни турли хил сўз ёки тасвирий иборалар билан ифодалаш; мажозий ифодалардан бири (мас., «шер» ўрнида «ҳайвонлар шоҳи»; «пахта» ўрнида «оқ олтин», Алишер Навоий ўрнида «ўзбек адабий тилининг асосчиси» ибораларининг кўлланиши). Перифразада тасвирланаётган тушунчанинг айни матн ва вазият учун энг муҳим сифати, белгиси, хусусияти биринчи ўринга қўйилади. Перифразанинг асосий вазифаси матннинг ифодавийлигини, баённинг таъсирчанлигини оширишдир. Перифраза, асосан, бадиий адабиёт тилида, публицистик ва оғзаки нутқда учрайди, илмий нуткда эса, тасвирийликдан холи бўлади ва термин сифатида қўлланади. Функционал жиҳатдан перифразанинг 2-тури фарқланади: ҳамма томонидан қабул қилинган, ҳамма тушунадиган перифраза (фразеологизмлар, ҳикматли иборалар) ва вазиятга боғлиқ бўлган, мазмуни, маъноси муайян матнгагина алоқадор бўлган индивидуал перифраза (буларнинг баъзилари изчил қўлланиш натижасида 1-турдаги перифразалар қаторига ўтади). Шу билан бирга бадиий, образли перифразалар ( оқ олтин — пахта, зангори олов — газ, пўлат қуш — самолёт каби) ва мантиқий перифразалар (мас., эвфемизмлар, табулар) ўзаро фарқланади. Аксарият перифразалар отли бирикмалар бўлиб, метафора, метонимия, синекдоха сингари кўчимлар асосида юзага келади. Изҳорловчи қурилмаларнинг структур-семантик қайта қурилиши перифразаларнинг ҳосил бўлишига олиб келади, бу ҳолатда вазиятга боғлиқ бўлган, мазмуни, маъноси муайян матнгагина алоқадор бўлган индивидуал перифразалар намоён бўлади. Жумладан, изҳорловчи қурилмаларнинг структур-семантик қайта қурилиши асосий қисмга –жумланинг изҳорланувчи қисмига ҳам таъсир қилиши мумкин. Бундай ҳолларда изҳорловчи семантика предикати субъект олдида атрибутив шаклда (сифатдош) қайта тузилади ва шу туфайли янги предикат пайдо бўлади; тўлдиришда икки ҳолатда (изҳорловчи ва изҳорланувчи) ўхшаш шакл яна учинчисини қабул қилади. Модомики, дастлабки жумлага нисбатан янгиси денотатив маънони сақлаб қолар экан, ўзгартирилган структур-семантик ифодада у перифраза ҳисобланади; аммо мазкур перифраза зарурият туфайли янги мазмунни қамраб олади, шунинг учун мазкур тип перифразани изҳорловчи қисм қайта тузилиши билан боғлиқ юқорида тавсифлангандан фарқлаш учун биз уни шартли равишда перифраза –кенгайиш деб номлаймиз. Ўхшаш типларда перифраза структур схемаси қуйидаги кўринишга эга бўлади: S2-----P2-----A1-----S1-----P1 Яхши қуролланган беҳисоб душман лашкарининг яқинлашиб қолганидан дарак топган Нўён Бобур мирзо билан маслаҳатлашишга улгурмасдан қалъадан узоқдаги тоғларга чекинишга мажбур бўлди (Х.Султонов. « Бобурийнома » ). Инсоннинг бу даражада хор бўлиб кетганини кўрган қоровулнинг кўнгли бўшаб, расмиятдан чиқди (Мирмуҳсин). Изҳорлаш семантикасининг таянч сўзи ва изоҳловчи қисм ўртасидаги муносабат перифраза-кенгайишда дастлабки изоҳловчи қурилмадагидай қолади, фақат изоҳловчи қисм предикат олдида эмас, атрибут олдида бўлади. Шунинг учун яхлит жумла нуқтаи назаридан эмас, унинг изоҳлаш муносабатини етказувчи қисми нуқтаи назаридан бундай қурилма приатрибутив деб аталиши мумкин, бунда у қолган шу маънода припредикат ёки айрим ҳолларда присубъект ҳисобланувчи барча дастлабки изоҳловчи қурилмалар ва прифразалар типларидан фарқ қилади. ИҚ таркибидаги сифатдош оборот ўз субъектига нисбатан оддий аниқловчи эмас, балки унинг гапдаги роли мураккаб. Бундай турдаги гапларга икки ҳолат тааллуқли: бири – изоҳлаш ҳолати (ўзи икки вазият, ҳолатнинг бирикиши ҳисобланади), бошқаси – қандайдир фарқлидир. Бу боғланишда бўлиш бу ҳолатлар учун субъектнинг битталиги туфайли содир бўлади. Изоҳлаш ҳолати – маълумот ёки идрокни нимадандир олиш ёки бирор сабаб бўйича қандайдир ҳис-туйғунинг ҳосил бўлиши ҳақиқатан ҳам қўзғатувчи туртки, шу субъектни қандайдир ҳаракатга ундовчи импульс ҳисобланади. Шунинг учун ИҚ формал босқичда аниқловчили оборот сифатида семантик жиҳатдан мураккаблашган гапнинг асосий предикатига нисбатан сабаб асоси вазифасини бажаради. Перифразани қўллашнинг семантик ва коммуникатив қонуниятлари махсус ўрганишга муҳтож. Бу ерда биз қиёсий режада битта умумий кузатишни қайд этиш ҳолатидамиз: ўзбекча изоҳловчи перифразани кўпинча русча изоҳловчи сифатдошли гап билан етказиш мумкин; аммо тескари тартибга оид мисоллар ҳам мавжуд, унда ўзбекча изоҳловчи сифатдош ёки оборот рус тилига перифраза бўлиб таржима қилиниши керак, қиёсланг: Судга келганлар шунча йилдан бери «қозиқда осилиб турган» салланинг стол устида турганини кўриб кулишди (Ж.Шарипов). БОБГА ХУЛОСА 1.Изҳорловчи предикатнинг семантик жиҳатдан тобе синтагмага қўшилиши билан унинг семантик имкониятларининг намоён бўлиши ўзининг структур-грамматик жиҳатдан юзага чиқишида унинг муайян қонуниятга эга эканлигини кўрсатади. Бу қонуният аввало, унинг грамматик имкониятлари асоси бўлган таянч сўзларнинг лексик-семантик табиати ва шаклланишига қараб белгиланади. Уларнинг лексик-семантик (валентлик) ва грамматик хусусияти биринчидан, изҳорланаётган қисмга, шунингдек, мураккаб яхлит структурада унинг семантик-синтактик ролига структур мақом беради; иккинчидан, чекланган шаклий ва лексик воситалар ва алоқа усулларини белгилайди, сўзловчи ҳар бир аниқ шароитда коммуникатив ва услубий мақбул бўлган усул ва воситаларни танлаб олади. 2. Изҳорловчи қурилмаларнинг турли кўринишлари ва ҳар хил структур- семантик типлари лексик, грамматик ва лексик-синтактик модификациялар ва трансформациялар туфайли ҳосил бўлади. Бундай ўзгаришлар уларнинг синтактик синонимия ҳодисасига муносабати нуқтаи назаридан турлича баҳоланиши керак. ИҚ маълум типларининг грамматик даражасининг белгиланишида асосий масала – алоқанинг синтетик ва аналитик шакли. Изҳорловчи қурилмада компонентлар қўшилишининг грамматик расмийлашиши имкониятларининг турли бирикмаларда намоён бўлиши ИКнинг ядровий моделлари ва бошланғич доирасини ҳосил қилади. Бу бошланғич моделлар ўзининг қандайдир қисмида бир-бирига нисбатан синоним бўлиши мумкин, шунга боғлиқ ҳолда айнан шу денотатив мазмун турлича етказилиши мумкин: қисмларнинг синтетик ёки аналитик (боғловчили ёки боғловчисиз) алоқаси, препозиция ёки постпозицияли изҳорловчи қисм, алоҳида таъкидланган изоҳловчи қисмнинг олмош ёки шу сингарилар билан келиши кабилар. Синонимия бошланғич полипредикатив модель босқичида биринчи поғона ёки изҳорловчи қурилмалар синонимик доирасини ташкил қилади. 3. ИҚнинг асосий ва нисбатан оммавий ажратилмаган типи тобе қисм изҳорловчи предикатнинг лексик ва грамматик хусусиятлари билан – субъект ёки объект актанти сифатида зарурий позицияни эгаллайди. ИҚнинг бу тури хусусий-изҳорли қурилмалардир. Тобе синтагманинг ажратилган қисми қурилмасида худди ажратилмаган ИҚ каби структур жиҳатдан зарурий бўлак эмас, балки структур ортиқча ҳол билан ифодаланадиган ёювчи позицияни тўлдиради. ИҚнинг бу тури изҳорловчи-ёйиқ қурилмалардир. 4. Синтетик алоқали препозицион-объектли ИҚлардаги изҳорловчи предикатлар аниқлик майлидаги ўтимли феъл билан ифодаланган бўлса, изҳорловчи қисм тўлалигича семантик объект – хабар предмети, идрок, фикр ва билиш ролини ўйнайди. Объект вазифанинг формал етказилиши тушум келишигидаги тобе қисм предикатини ўз зиммасига олади; охирги тобе предикат ёки от категориясига оид ёки феъллашган бўлса, у феълнинг номинатив шаклини қабул қилиб, ҳаракат номи (отлашган феъл) шаклида бўлиши мумкин. Мазкур типдаги модель субъектнинг морфологик шакли тобе синтагмалардан фарқ қилувчи бир неча структур схемаларда ифодаланади. Унинг структур схемаси қуйидагича: S1-----S2 (Nom)-----P2(Vnom f OB)------P1 Синтетик-объектли ИҚлар шакли икки ёқлама табиатга эга ҳаракат номи билан ифодаланади. Тобе предикат от сифатида эгалик категорияси, келишик ва сонни қабул қилади. Келишик категорияси ёрдамида у ўзининг бош қисм предикатига, феълга бўйсунишини аниқ намоён қилади, унинг объектли валентлигига муносабат билдиради. Шахсий характердаги эгалик категорияси ва сон категорияси ёрдамида тобе предикатда ўз субъектига муносабат ифодалайди. Охиргиси, асосан, юқорида ИҚнинг бир субъектли қисмларидаги субъективлик, шунингдек, субъектсизлик маъноси эмас, ноаниқ-умумлашган субъект маъноси иштирок этган ҳар хил субъектли ИҚларда камдан кам ҳолларда эгалик қўшимчаларининг бўлмаслиги кабилар тўғрисида айтилганлар билан тасдиқланади. Феъл сифатида тобе предикат ўз субъекти билан, ҳаракат сифатида ўз агенси билан боғлиқ; аммо эгаликни олиш, ифоданинг сустлиги, ҳаракатнинг агенс билан боғлиқлиги билан предикатив боғлиқликдан атрибутив алоқага айланади. Семантик босқичда субъект ва предикат муносабати ҳаракат ва уни амалга оширувчи муносабати бўлиб қолади, грамматик жиҳатдан – предмет тушунчаси ва унинг эгаси юзага келади. Препозицион-объектли ИҚларда алоқанинг аналитик усулларида изҳорловчи бўлак изҳорланувчи ўтимли феълнинг объектли валентлилигини тўлдиради ва препозицияда – предикатив муносабатларнинг ихчамлашиши ва ўз субстантив-атрибутив мазмунида синтетик кўрсаткичлар (келишиклар) олиши учун қулай бўлади, ўз предикатининг финитлиги каби элементар гапнинг номинатив синтагмада трансформациялашмайди. ИҚ қисмларининг тобе алоқаси ва мураккаб коммуникатив яхлитлик таркибидаги бирлиги аввало, изҳорланувчи қисмнинг структур-семантик етишмовчилиги ҳамда позицияси ва оҳанг туфайли ифодаланади. 5. Икки томонлама синтактик боғланган препозицион-объектли ИҚларда формал-синтактик алоқа тобе қисм предикатининг изҳорлаш семантикаси таянч сўзига қўшилиши йўли билан содир бўлади. Кейингиси кўпинча гапнинг асосий предикати бўлади, аммо бошқа вазифалар ҳам бўлиши мумкин. Перифразалар мавжуд бўлишиниинг қатъий имконияти ИҚ компонентлари таянч сўзнинг грамматик мавқеидан ташқарида унинг лексик- семантик валентлиги ҳисобига боғланишини ҳам тасдиқлайди. Айтиш мумкинки, бўйсунувчи синтагма таркибида тобе синтагманинг предикати ИҚ қисмлари орасидаги алоқа ягона синтактик қўшилишга эга (тобе алоқанинг бир йўли), тобе синтагмаларнинг қолган қисмлари синтагманинг ўзи ичида синтактик алоқага эга бўлади. 6. ИҚларда формал-синтактик ва семантик алоқалар препозицион- субъектли ИҚлар, присубъектли ИҚлар, гапнинг иккинчи даражали бўлаклари ролидаги ИҚлар, ИҚларда изҳорловчи қисм постпозицияси, изҳорловчи –(ёйиқ гапли) кенг қурилмалар, изҳорловчи қурилмалар перифразалари, перефразалар –кенгайиш каби ҳоллар билан ҳам шартланади. УМУМИЙ ХУЛОСА Ҳозирги ўзбек тилида ИҚларнинг кўринишлари, турли типлари, кичик гуруҳлари қурилишининг ўзига хос қонуниятларини таҳлил қилиш ва уларнинг синонимияга муносабатини аниқлаш бўйича олиб борган кузатишларимиз қуйидаги хулосаларга келишимизга имкон беради: 1. ИҚ икки синтагманинг қўшилиши натижасида юзага келиб, уларнинг ҳар бири кўп ёки кам даражада ифодаланган предикатив структурага эга, ҳар бир синтагма алоҳида ҳолатни акс эттиради. Изоҳловчи (изоҳланувчи) синтагма коммуникатив ва грамматик жиҳатдан етакчи ҳисобланади ва ўз субъекти –шахс, шунингдек, умумлашма-хусусий ёки ноаниқ-хусусий субъект ва ўз предикатига эга. Изоҳлаш маъноси қурилмада изоҳлаш предикати, нутқ актини ифодаловчи, фикрлар, ҳис-туйғу, баҳо, модал муносабат ёки маиший қайд қилишни ўз мазмуни сифатида белгилайди (яъни кўрсатилган ментал- ҳиссий акт), иккинчиси –изоҳловчини –ҳолатни ифодалаши натижасида ҳосил бўлади. Шу тарзда изоҳловчи предикат ва унинг лексик-семантик томони ва унинг грамматик томони ва унинг бир вақтда бошқа синтагмалар билан бирикиш имкони, яъни предикатнинг лексик ва грамматик (синтактик) валентлиги ИҚнинг бирликда ҳосил бўлишида иштирок этади; табиийки, «изоҳлаш» қурилмаси ҳақида гапириб, биз унинг структур моҳиятини (ярим синтагмалилик, полипредикативлик), унинг семантик моҳиятини (мазмунга предикат семантикаси сифатида киради, унинг изоҳловчи қисмга муносабатида мазмуний томони – изоҳловчи қисм изоҳлаш мазмуни ҳисобланади) кўрсатамиз. Қайд қилишимиз мумкинки, изланишимизнинг барча даврлари ва қисмлари ИҚнинг структур ва семантик моҳиятида чуқур бирлик ва органик ўзаро алоқа мавжудлигини тасдиқлайди. Фақат структур-семантик таҳлил усуллари жамланмаси ИҚнинг грамматик ва функционал хусусиятларини очиш имконини беради. 2. Ўрганилган материалларда ИҚ предикатларини олтита лексик- семантик гуруҳга ажратдик (кейинчалик кичик гуруҳларга ажратиш билан). Бу предикатлар: 1) хабар (айтиш, маълум қилиш, сўраш); 2) идрок (ҳиссий – эшитиш, кўриш, ёки тафаккурга оид – билмоқ, тушунмоқ) ва ҳис-туйғу (эмоционал реакция – қувонмоқ, эмоционал кечинма – қўрқмоқ, эмоционал муносабат – ёқтирмоқ); 3) билим ва фикр (билмоқ, ўйламоқ); 4) баҳо (яхши, ёмон, оз, кўп, енгил, қийин); 5) турмуш ва намоён бўлиш (бўлади, содир бўлмоқ, кўринади, ўхшаш, демак); 6) модал (истак, имконият, эҳтиёж ва муқаррарлик). Бундай гуруҳлар асосида ётувчи лексик-семантик тартиб белгилари гуруҳ ичидаги предикатларнинг функционал-семантик бирлигини ва гуруҳлар ўртасида ажралишини таъминлайди. 1-гуруҳ предикатлари қандайдир маълумотни етказишга мўлжалланган, 2-гуруҳ предикатлари – ҳодисани идрок қилиш ва маълумот олиш, 3- гуруҳдагилар –маълумотни қайд қилиш ва қайта ишлаш, 5-гуруҳдагилар –ҳодисаларни қайд қилиш, 4- ва 6-гуруҳдагилар – факт ва ҳодисаларга нисбатан баҳоловчи ва модал муносабатни ўрнатиш вазифасини бажаради. Шунинг учун биз таъкидлашимиз мумкинки, лексик семантика бу ерда функционал-грамматик режа семантикасида яққол тарзда гавдаланади (ўтади, қуйилади), предикат сўзларнинг лексик синонимияси бу предикатлар асосида ИҚнинг функционал семантик синонимиясини таъминлайди. 3. Аммо 2-пунктда кўрсатилган функционал-семантик синонимлашиш имконияти чегараланмайди. ИҚнинг предикатларнинг семантик гуруҳлари бўйича бошқа муҳим умумий (кўп ва кутилмаган) таҳлили натижалари қуйидаги ҳолатда бўлди. Изоҳловчи предикатлар тобе синтагма билан бирикишга киришар экан, ҳар доим ҳам семантик муносабатда ўзгармай қолмайди. Кўпинча асосий ва тобе қисм семантикасида ўзаро таъсирнинг турли хил шакллари учрайди. Бундай ўзаро таъсир туфайли функционал-семантик синонимиянинг янги имкониятларини таъминловчи предикатларнинг функционал қоришиши ёки ўтиши юзага келади. Тафаккур ва ақлий муносабат изоҳловчи предикатлари (3-гуруҳ) кам сонли модал предикатларга нисбатан бу муносабатни кенгайтириш билан маълум шароитда изоҳлаш субъекти нуқтаи назаридан воқелик ҳодисаларига нисбатан тахминий модал муносабатни ўрнатади (6-гуруҳ). Нутқ феъллари изоҳловчи предикатлар ролида нутқий шаклда ўзининг асосий маъносини ифодалашдан ташқари (1-гуруҳ), 5-гуруҳ предикатлари вазифасида ўрнатилган фикр кўринишида маълумотнинг мавжудлиги маъноси билан, жумладан, баҳоловчи характерида, асосан, баҳоловчи равиш билан қўшилганда ( «тўғри айтяпти-ку» типида) қўлланилади. Турли семантик синфлар предикатларининг барча лексик- семантик гуруҳлари орасида ва ҳатто алоҳида предикатлар функционал- семантик режада ўзини бир хил тутмайди. Кўрсатилган функционал-семантик силжишлар шартлари предикат маъносида ва бутун қурилмада тобе қисм семантик мазмунининг ўзгариш имконияти ҳисобланади, бу жараёнга хос ёки далил ҳосил қилувчи маъно, аниқ ёки гипотетик ҳолатни ифодалаши мумкин. 4. Биз тадқиқот жараёнида таянган ва фойдаланган адабиётларга, улардаги назарий ёндашувларга асосланган ҳолда, изоҳловчи предикатларнинг семантик таҳлилига диққат-эътиборимизни қаратдик. Предикатларнинг икки типи ҳам ўз семантик структурасида объектив ва субъектив ташкил қилувчиларга эга. Биринчиси объектив мезонларга (баҳолашда) ёки модал муносабатда воқеликнинг объектив шароитига (тобе ҳолат) мувофиқ етказади ёки ифодалайди. Субъектив ташкил қилувчи шахсий, субъектив муносабатни ифодалайди. Мазкур предикатларнинг морфологик шакли равиш ҳисобланади, феъл ва феъл шаклларидан фарқли ўлароқ уларда ифодаланган белгиларда субъектив тегишлилик, баҳоловчи ва модал предикатларнинг субъектив ташкил қилувчиси сўзловчига етиб боради. Объектив ва субъектив ташкил қилувчилар орасида вазифавий ролнинг тақсимланиши шу билан характерланадики, изоҳловчи қисмда ифодаланган ҳолатнинг баҳонинг объектив мезонларига ёки ифодаланиш шароитига мослиги сўзловчининг жавобгарлигида жойлашади, унинг тушунчасига жавоб беради. Баҳоловчи предикатлар умумбаҳоловчи ва хусусий баҳоловчи вазифасида қўлланилади, бу баҳо аспекти сифатида гап мазмуни компонентлари билан боғлиқ. Кейингиси гапда ифодаланган бўлиши мумкин, ҳар ҳолда баҳо аспекти баҳоловчи ИҚнинг структур-семантик мазмунига кирмайди, аммо унга таъсир қилади. Ўхшаш тарзда грамматик, лексик ва семантик (мазмуний) омиллар ўзаро таъсири, модал предикатлардаги тартиб кузатилди. Мумкин предикати ИҚнинг уч семантик кўринишини ҳосил қилади. Биринчи сўзловчи белгиланган (ифодаланган ёки тахмин қилинган) шароитда ҳаракатнинг амалга ошиши аниқлигини (изоҳловчи синтагмалар) тасдиқлайди; иккинчисида ҳаракатнинг амалга ошиши субъект ихтиёрига боғлиқлиги; учинчисида сўзловчи изоҳловчи синтагма субъекти ҳаракати учун жавобгарликни ўз зиммасига олади, унинг ҳаракатни амалга ошириши учун (ёки таъқиқлайди – рад этишда) имкон беради. Биринчи семантик кўриниш тобе предикатда субъектнинг ифодаланмаслигида умумлашма-хусусий маъно туфайли, иккинчи ва учинчида – субъект ифодаланишида, шунингдек, тобе предикатнинг хусусий маъносида ҳосил бўлади, бунда учинчида фақат ундаш ва сўраш (рухсат учун мурожаат) шароитида бутун жумланинг йўналтирилганлиги ифодаланади. Баҳо ва модаллик предикатларини қолган лексик-семантик гуруҳлар предикатлари каби семантик имкониятларини таҳлил синтактик ҳодисалар тадқиқига структур-семантик ёндашувнинг асосий жиҳатлари аниқ кўрсатилади: қурилма шунчаки лексик материаллар билан «тўлдирилмайди», балки унда компонентларнинг типларга оид семантикаси ва аниқ лексик маъноси, уларнинг грамматик (морфологик) шакллари, шунингдек, ягона ва айни вақтда кўп марта ўзгарган структур-семантик мазмунни ҳосил қилиб гапнинг мазмуни яхлит мураккаб қўшилишда ўзаро таъсирда бўлади. 5. Изоҳловчи ҳолат мазмунан доимо изоҳлаш объекти ҳисобланади, чунки қандайдир воқеа, факт, ишнинг аҳволини идрок қилиш ёки баҳолашда биз (мен, сен, у, сўзловчи, кимдир) фаол омил сифатида чиқамиз. Аммо изоҳлаш ҳолатини етказувчи тобе синтагма структур-грамматик сатҳда асосий изоҳловчи қисмга нисбатан нафақат объектли балки бошқа вазифаларни ҳам бажаради. Бу биринчидан, ИҚ тузилмаси характери билан, иккинчидан, предикат сўзнинг семантик-грамматик кўриниши билан (унинг равиш, сифат, ўтимли ёки ўтимсиз феъл эканлиги билан) боғлиқ. Кўрсатилган омилларнинг турлича ифодаланишини ҳисобга олиб, ИҚнинг асосий структур типлари ажратилди; изоҳловчи предикатнинг тобе синтагма билан формал алоқаси белгиларига кўра бу типлар кейинги кичик типлар ва кўринишларга ажратилди. 6.ИҚнинг классик структур типи – бу бўлакланмаган структурали қурилмалар, қачонки изоҳловчи тобе қисм икки бош актантлар – субъект ёки объектдан бирининг позициясини эгалласа, асосий қисм структурасига киради, у билан бўлакланади. Мазкур бўлакланиш характерига қатъий қарама-қарши қўйилган ҳолда тобе синтагма детерминантлашган тарқатувчи ўрнини эгаллайди, асосий қисм актантлари структурасига кирмайди; бундай синтагмалар хусусий-изоҳловчи эмас, балки асосланган баҳо билан изоҳловчи- баҳоловчи маъносида бўлади (ишда кўрсатилгани каби сабабни асослаш маъноси ўхшаш эмас); бўлакланмаган типдаги «классик» ИҚ эмоционал семантика предикатлари билан сабаб маъносига эга. Бўлакларга ажралиш- ажралмаслик белгиларига кўра оралиқдаги ҳолатни ИҚга боғланишда бўлган, асосий қисмдаги олмош билан анафорик роли боғлиқ бўлган олмош эгаллайди, асосий синтагманинг изчиллиги ва илгари бўлганлигига кўра актантнинг формал-структур ўрнини олмош эгаллайди ва тобе қисм асосийси билан бўлакланмайди; аммо ҳақиқатан кўринишдан олмошнинг лексик бўшлигига кўра асосий қисм мазмунан тўла қийматли ҳисобланмайди, тобе қисм бу маънода детерминантга ўхшаб эркин тарқатувчи ҳисобланмайди, аслида у олмош билан бир ўринни эгаллайди. Шунинг учун бундай қурилмаларни бўлакланмайдиганларга киритдик, улар хусусий-изоҳловчилардан ажратилмайди. 7. ИҚнинг асосий ва қўлланишда нисбатан оммавий бўлган типи ёки синфи – хусусий-изоҳловчилар бир қатор кичик типларга ва кўринишларга бўлинади. Бир типли объектли ИҚ қурилманинг синонимик қаторини ҳосил қилади, тобе қисмнинг асосий қисм билан алоқа усуллари бўйича фарқловчи синтетик алоқа билан, аналитик алоқа билан (уч кўринишда: асинтетик, морфологик мўлжалланганлик, деб боғламаси ёрдамида) иккиланган алоқа билан ифодаланади. Биринчи икки тип ўзаро мос: аналитик типдаги деярли ҳар қандай қурилма синтетикка қайта ўзгариши мумкин; учинчи тип – иккиланган алоқа билан, гарчи маълум даражада муҳим структур-семантик тузилмани акс эттиради, асосий структур-грамматик ва семантик белгиларга кўра объектли қурилма бир марталик аналитик алоқа билан синонимикдир. Айрим предикатларнинг перифразалашуви асосида тузилган (типлар бўйича: феъл+от+феъл) ва бошланғич структуралари синоним бўлган ИҚлар биринчи марта ушбу тадқиқотда қайд қилинди ва изоҳланди. Субъектли ИҚлар алоқа усуллари бўйича синонимик вариантларга эга эмас, аммо уларнинг кўплаб кўринишлари қуйидагилар асосида ҳосил бўлган: а) айрим модал предикатлар, б) предикатлар – ўтимли феълларнинг нофаол трансформацияси, в) маълумотнинг ноаниқ манбасини аниқловчи равиш предикатлар – изосемантик объектли қурилмаларда синонимик бўлади. Биз томонимиздан ажратилган тузилманинг тобе қисми постпозицияли муҳим ягона структур-семантик типи иккисида ҳам асосий грамматик вазифада – объектли ва субъектли ва аналитик алоқанинг турли кўринишларида – асинтетик, морфологик мўлжалланган ва боғловчили – ИҚнинг бундай препозициялари синонимлик мос. Ушбу тадқиқотда илмий адабиётда биринчи бор синтактик перифраза сифатида аниқловчи изҳорловчи қурилмалар текширилди; бу иш бундай перифразаларнинг функционал вазифаси ва унинг хилма-хил семантик шаклларининг перифраза шаклларига – услубий синонимларга муносабати нуқтаи назаридан амалга оширилди, чунки перифраза синтактик-стилистик синонимиянинг муҳим воситасидир. 8. Ишда айтилганларни (хулосада қисқача эслаб ўтилган) хулосалаш билан қайд этамизки, изоҳлаш семантикаси предикатларининг семантик типлари ва структур-семантик типлар, кичик типлар улар ҳосил қилган ИҚ, айтиш мумкинки, бизнинг тадқиқотимизда ўзбек тили ИҚлари тизимида бир неча синонимик муносабатлар қатори аниқланди: а) изоҳловчи предикатларнинг функционал-синонимикаси (ва улар асосида тузилган ИҚлар), асосий лексик-семантик предикатлар ичида, шунингдек, турли гуруҳдаги предикатлар ва қурилмалар комопнентларининг маълум шароитларда семантик-грамматик «тўлдирилиши»; б) грамматик, ўз асосида, аммо шунингдек, семантик вариациялар билан айрим ядровий структуралар синонимиясини кузатиб бориш (объектли ИҚ турли типларининг ўзаро; ўхшаш препозицияларга муносабат бўйича постпозицион объектли ва субъектли); в) ядровий структуралар грамматик трансформацияси бўйича синонимия; г) синтактик перифразалашиш қатори бўйича синонимия. Ҳозирги ўзбек тилидаги ИҚлар синтактик синонимиясини қўлланилган принциплар асосида кўрсатилган позицияда ўрганиш (тўлдиришга муҳтож) тугалланган деб ҳисоблаб бўлмайди. Белгиланган кўплаб масалалар келгусида ўзининг жиддий тадқиқини кутмоқда. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ I . И ж т и м о и й - сиёсий адабиётлар Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. // Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқи. – Тошкент: Ўзбекистон. 2016. – Б.56. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлиги гарови. // Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 24 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси. – Тошкент: Ўзбекистон. 2017. – Б.48. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б.488. Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б.104. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 21 октябрдаги «Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-5850-сон Фармони // Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами. – Тошкент, 2019. – Б.39. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга мурожаатномаси. «Халқ сўзи», 2020 йил 25январь. – Б.1-4. II . И л м и й - н а з а р и й адабиётлар Абдуллаев А.Б. Ҳозирги ўзбек адабий тилида ўзга гапларнинг ифода формалари. – Тошкент, 1983. Абдуллаев А. Б. Кўчирма гапли конструкция компонентларининг ўзаро муносабати. –Т., 1982. Абдуллаев А. Б. Конструкции с чужой речью как самостоятель ная проблема узбекского синтаксиса: Автореф. докт. дисс. – Москва, 1979. – С.10- 11. Абдуллаев К.М. Проблемы синтаксиса простого предложения в азербайджанском языке. – Баку, 1983 . – С.356. Абдуллаев К.М. Взаимоотношение составных частей сложного предложения в азербайджанском языке //Советская тюркология», 1983, № 6. – С.130. Абдурахмонов Ғ. Қўшма гaп синтаксиси асослари. –Тошкент, 1958. – Б.325. Абдурахманов Г.А. Основы синтаксиса сложного предложения современного узбекского языка. – Ташкент, 1 960 . – Б.125. Абдураҳмонов Ғ. Қўшма гап синтаксиси. – Т., 1964. – Б.246. Абдураҳмонов Г. Исследование по староузбекскому синтаксису (XI век). – М., 1967. Адмони В. Г. Теоретическая грамматика немецкого языка. Строй современного немецкого языка: учеб. пособие для пед. ин-тов по спец. «Иностр. яз.» / В. Г. Адмони. - 3 -е изд., дораб. – М. : Просвещение, 198 2 . – С.333. Əliyeva L.M. Nitq fəaliyyətinin psixolinqvistik aspektləri //Elmlərarasi inteqrasiya: linqvodidaktik, linqvokulturoloji və psixolinqvistik aspektlər beynəlxalq elmi konfransin materiallari, 19-20 dekabr 2019-cu il. –Sumqayıt, 2019. – S.524, 235-236. Арутюнова Н.Д. Об объекте общей оценки // Вопросы языко знания, 1985, №3. – С.13. Асқарова М. Ҳозирги замон ўзбек тилида қўшма гаплар. – Т., 1960. – Б.133. Асқарова М. Ҳозирги ўзбек тилида эргашиш формалари ва эргаш гапларнинг турлари. – Т., 1966. – Б.345. Баранов А.Н., ПаршинП.Б. Процедурный метаязык в лингвистической семантике// Известия АН СССР / Сер. Лит. и яз. 1990.Т. 49, N1. - C.39 1 -397 . Баскаков Н.А. Простое предложение в каракалпакском языке. В кн.: Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Синтаксис. – М., 1961 . – С.230. Белодед О.Р. Структурно-семантические и прагматические особенности высказываний благодарности: Автореф. канд. дисс. Киев, 1990. – С. 24. Бердиалиев А. Эргаш гапли қўшма гап конструкцияларида семантик- сигнификатив парадигматика – Т.: Фан, 1989. – Б.107. Бердиалиев А. Семантико-сигнификативная парадигматика и синтагматические отношения в конструкциях сложноподчиненного предложения узбекского литературного языка. АДД. – Т., 1989. – С.331. Бердиалиев А. Ўзбек тилида омоним моделли эргаш гапли қўшма гаплар – Т.: Фан, 1990. – Б.111. Бозоров О. Ўзбек тилида гапнинг коммуникатив (актуал) тузилиши: Филол. фанлари номзоди ... дис. автореф. – Фарғона, 2004. – Б.21. Боймирзаева С. Бадиий матнда қўшма гап. – Самарқанд, 2008. – Б.114. Бушуй Т.А., Сафаров Ш.С. Тил қурилиши: таҳлил методлари ва методологияси. – Тошкент: Фан, 2007. – Б.191. Васильев Л . М . Семантические классы русского глагола чувства , мысли, речи // Очерки по семантике русского глагола . – Уфа: Изд-во Башкирского госуниверситета, 1971 . Вольф Е.М. Функциональная семантика оценки. – М., 1985 . Вопросы грамматики тюркских языков: Материалы координационного совещания по проблемам глагольного вида и сложноподчиненного предложения в тюркских языках. – Алма-Ата, 1958. – С.252. Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – М., 1973 . – С .211 . Гаджиева Н.З., Б ирюкович P . M . Реликты древнетюркского синтак сиса в современных тюркских языках. (На материале чулымско-тюркского языка) //Советская тюркология, 1983, № 2. – С.8. Городецкий Б.Ю. От лингвистики языка к лингвистике общения // Язык и социальное познание / Отв. ред. В. В. Петров. М., 1990. – С.118-134. Грамматика алтайского языка. Составлена членами Алтайской миссии. – Казань, 1869. – С.298. Грамматика русского языка. Т. 2. Синтаксис, ч. 2. – М., 1954. – С. 382. Грамматика современного русского литературного языка. – М., 1970. – С. 354. Грамматика азербайджанского языка (Фонетика, морфология и синтаксис). – Баку, 197 1. – С.415. Горелова Л. М. Способы выражения подчинения в полипредикативных конструкциях в маньчжурском языке // Грамматические исследования по языкам Сибири. Новосибирск, 1982. – С. 40 - 56. Грунина Э. А. Некоторые вопросы синтаксиса сложноподчиненного предложения в современном литературном узбекском языке // Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Ч. 3. Синтаксис Изд-во АН СССР, 1961. – С. 135 - 163. Даль А.Толковый словарь живаго великорусскаго языка -http://slovardalja.net/word.php?wordid=11603 (апрель, 2019) De n y J. Grammaere de la Langue Turque (Dialecte Osmanli). – Paris, 1920. – Р. 797. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – М. -Л. ,1948. – С.244. Дыренкова Н.П. Грамматика шорского языка. – М.-Л., 1941.– С. 285. Закиев М.З. Сложное предложение. - В кн.: Современный татарский литературный язык. Синтаксис. - М., 1971. – С.169-170. Закиев М.З. Актуальные проблемы сложных предложений в тюркских языках // Советская тюркология, 1983, № 3. – С.29. Золотова Г.А. Коммуникативные аспекты русского синтаксиса. – М., 1962 . – С.368. Иванов С.Н. Категория залога в определительных сочетаниях с формой на =ган в узбекском языке // «Вопросы языкознания », № 1 , 1957. – С.172. Иванов С.Н. Очерки по синтаксису узбекского языка (форма на -ган и ее производные). – Л.: Изд. ЛГУ, 1959. – С.151. Иванов С. Н. Родословное древо тюрок Абу-л-Гази-хана. Грамматический очерк. – Ташкент: Фан, 1969. – С.203. Иванов С.Н. К проблеме придаточных предложений в тюркских языках. (Изъяснительные причастные конструкции в узбекском языке и вопрос о трансформах )// Тюркологический сборник. 1977. – М.,1981 . – С.109-116. Иванов С. Н. Курс турецкой грамматики: Учебное пособие. В двух частях. - Л.: Издательство ЛГУ, 1975. – С.733. Иминов М. Ўзлаштирма гап борми? // Ўзбек тили ва адабиёти. 1994, № 1. – Б.18. İsmayılova M.C. Şəxsiyyətin psixolinqvistikası və onun dəyər istiqamətləri, 236-239 s. //Elmlərarasi inteqrasiya: linqvodidaktik, linqvokulturoloji və psixolinqvistik aspektlər beynəlxalq elmi konfransin materiallari, 19-20 dekabr 2019-cu il. -Sumqayıt, 2019. – S.524. Йўлдошев Б., Исроилов О. Ўзиники бўлмаган кўчирма гапнинг грамматик - стилистик хусусиятлари ва бадиий текстдаги ўрни. - Самарқанд: СамДУ, 1996. – Б.63. Karahan, Leyla. Türkçede Birle ş ik Cümle Problemi // Türk Dili, Ankara, 1994. – S.19-23. Karahan, Leyla. Türkçede Söz Dizimi.- Ankara: Akçağ Yay., 6. Baskı, 1999. – S .167. Karahan, Leyla. Yapı Bakımından Cümle Sınıflandırmaları Üzerine// Türk Dili, S.583, Ankara, Temmuz 2000. – S.16-23. Kara Serdal. Girişik cümle problemi üzerine bir inceleme // Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or TurkicVolume 7/2 Spring 2012. – Р.643-648 . Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. – М.-Л., 1956. – С.570. Кононов А.Н. Грамматика современного литературного узбекского языка. – М.–Л., 1960. – С.450. Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников V- VIII вв. – Л., 1 982. Лутфуллаева Д.Э. Гапни семантик-синтактик қолиплаштириш муаммолари. – Т., 2005. Мамажонов А., Тешабоев Д. Қўшма гаплар семантикасига доир баъзи мулоҳазалар -https://uzjournals.edu.uz/cgi/viewcontрt.cgi?article=1056&context =fdu (апрель, 2019) Маҳмудов Н. Ўзбек тилидаги содда гапларда семантик-синтактик асимметрия. – Т., 1984. – Б.148. Махмудов Н.М. Семантико-синтаксическая асимметрия в простом предложении узбекского языка: дисс. на соискание ученой сепени докт. филол.наук. – Ташкент, 1984. – С.379. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. Синтаксис. – Т., 1995. – Б.149. Мамажонов А. Қўшма гап стилистикаси. – Т., 1990. – Б.109. Насилов Д.М. Формы выражения способов глагольного действия в алтайских языках. (В связи с проблемой глагольного вида). - В кн.: Очерки сравнительной алтайских языков. – Л., 1978 . – С . 88-100. Нигматов Х. и др. Структура предложения и актуальные вопросы синтаксиса тюркских языков // Тезисы формально-функционального исследования // Советская тюркология. – Баку, 1984. – №5. – С. 5-10 . Нурмонов А. Гап ҳақида синтактик назариялар. – Т., 1988. – Б.308. Нурмонов А., Маҳмудов Н., Аҳмедов А., Солихўжаева С. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. – Т., 1992. Покровская Л.А. Синтаксис гагаузского языка. – М., 1978. – С.203. П оцелуевский А.П. Основы синтаксиса туркменского литературного языка. - В кн.: Поцелуевский А.П. Избранные труды. – Ашхабад, 1975. – С.146. Поцелуевский Е.А., Пюрбеев Г.Ц., Рец. на кн.: Р.Г.Сибагатов. Теория предикативности. (На материале татарского языка). – Саратов, 1964 // «Советская тюркология», 1964, № 6. Поцелуевский Е.А. Тюркский трехчлен. – М., 1967 . – С.136. Предикативное склонение причастий в алтайских языках. – Новосибирск, 1984. – С.192. Равшанова С. Боғланган қўшма гаплар. – Т., 1969. – Б.280. Расулов И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида бир составли гаплар. – Т., 1974. – Б.197. Сайфуллаев А. Ҳозирги ўзбек адабий тилида кириш бўлак. – Т., 1972. – Б.84. Сайфуллаева Р. Ҳозирги ўзбек тилида қўшма гапларнинг формал- функционал талқини. – Тошкент: Фан, 1994. – Б.356. Сайфуллаева Р.Р. Ҳозирги ўзбек тилида қўшма гапларнинг субстанционал (зотий) талқини. – Тошкент: Фан, 2007. – Б.257. Сайфуллаева Р.Р., Менглиев Б.Р., Боқиева Г.Ҳ., Қурбонова М.М., Юнусова З.Қ., Абузалова М.Қ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Ўқув қўлланма. – Тошкент, 2006. – Б.175-176. Salamova K.B., Mirzəyeva S.S. Verbal ünsiyyətin psixolinqivistik təhliliElmlərarasi inteqrasiya: linqvodidaktik, linqvokulturoloji və psixolinqvistik aspektlər beynəlxalq elmi konfransin materiallari, 19-20 dekabr 2019-cu il. - Sumqayıt, 2019. – S.233-235. Castaneda H. Thinking, Language and Experiрce. -Minneapolis (Minn.), 1989. – Р.146. Сафаров Ш.С. Этносоциопрагматика речевого общения (принципы сопоставительно-типологического описания): Автореф. дисс. докт. филол. наук. – Л., 1991. – С. 42. Севортян Э.В. О некоторых вопросах сложноподчиненного предложения в тюркских языках. В кн.: Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Синтаксис. -М., 1961. – С.122. Селиверстова О.Н. Семантические типы предикатов. -М.: Наука, 1982. – С.151. Chepр C. The Predictability of Informal Conversation. London , NewYork , 1988. Скрибник Е.К. Полипредикативные синтетические предложения в бурятском языке. – Новосибирск, 1988. – С.196. Соколов С.А. Типология сложных синтаксических конструкций в турецком языке. В кн.: Вопросы тюркской филологии. – М., 1966. – С. 151 . Соколов С.А. Типология сложных синтаксических конструкций в турецком языке. – В кн.: Вопросы тюркской филологии. – М., 1966. Соколов С.А. Исследование по синтаксису сложного предложения в современном турецком языке: Автореф. дисс. докт. филол. наук. -М., 1974 . – С. 42. Словарь русского языка в 4-х томах. Изд. 2-е. Т. I . - М. 19 81. – С. 657. Степанов Ю.С. Имена, предикаты, предложения . – М. 1961 . – С.291. Структурные типы синтетических полипредикативных конструкций в языках разных систем. – Новосибирск, 1986. Убрятова Е. И. Исследования по синтаксису якутского языка. II. Сложное предложение: В 2 кн. Новосибирск, 1976. Фитрат А. Ўзбек тили қоидалари тўғрусида бир тажриба. Сарф. Наҳв. /Фитрат А. Танланган асарлар. IV жилд. – Т., 2006. –Б.140 – 213. Хайруллаев Х. Предикативлик ҳодисаси ва унинг ифода объектлари. – Самарқанд, 2002. – Б.70. Хайруллаев Х. Нутқ бирликларининг поғанали муносабати. – Самарқанд, 2002. – Б.80. Шамина Л. А. Система бипредикативных конструкций с инфинитными формами глагола в тюркских языках Южной Сибири: Автореф. дис. … д-ра филол. наук. -Новосибирск, 2004. Черемисина М. И. Некоторые вопросы теории сложного предложения. - Новосибирск, 1979. – С.160. Черемисина М. И. Теоретические итоги исследования сложных предложений в алтайских языках Сибири // Изв. СО АН СССР. 1984. № 14. Сер. истории, филол. и филос. Вып. 3 . – С. 15 - 20 . Черемисина М. И., Шамина Л. А., Монгуш Д. А. Структурно- семантические характеристики сказуемых в тюркских языках Южной Сибири // Гуманитарная наука в России: Соросовские лауреаты. – М., 1996. С. 224 - 229. Ўзбек тили грамматикаси. II том. – Т.: Фан, 1976. – Б.560. Қиличев Э. Ўзбек тилининг амалий стилистикаси (Грамматика). Педагогика олийгоҳларининг филология факультети талабалари учун ўқув- қўлланма. – Тошкент : Ўқитувчи, 1992. – Б.66-67. Қурбонова М. Ҳозирги замон ўзбек тили (содда гап синтаксиси). – Т., 2002. – Б.60. Ғуломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек тили. Синтаксис. – Т., 1965. III . Бадиий адабиётлар ва луғатлар Сарвар Азимов. Драмалар. – Тошкент, 1971. Ас қ ад Мухтор. Асарлар . I жилд. Опа-сингиллар . – Тошкент, 1 960. Ас қ ад Мухтор. Бухоронинг жин к ў чалари. – Тошкент, 1961. К ом ил Яшин. Танланган асарлар. 4 том. – Тошкент, 1970. Комил Яшин. Ҳ амза. – Тошкент, 1982. Миркарим Осим. Аждодларимиз фожиаси. – Тошкент, 1983. Мирзакалон Исмоилий. - Фар ғ она тонг отгунча. – Тошкент, 1982. Мирму ҳ син. Чодрали аёл. – Тошкент, 1 960. Ғ офур Ғ улом. Ёдгор. Повестлар ва ҳ икоялар. – Тошкент, 1983. О қ и л жон Ҳ усанов. Сирли одам. – Тошкент, 1 960. О қ и л жон Ҳ усанов. Та қ илмаган узук. – Тошкент, 1983. Михаил Булгаков. Уста ва Маргарита (роман). – Тошкент : « Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 2008 . Михаил Булгаков. Касофат тухумлар // Жаҳон адабиёти ж., 1998, № 7. Тоғай Мурод. Отамдан қолган далалар. (роман). – Тошкент: «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 1994. Тоҳир Малик. Шайтанат. Қисса. Биринчи китоб. –Тошкент: «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 1994. Хайриддин Султон. Бобурийнома. Маърифий роман. –Тошкент: «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 1994. Ўзбекча-русча луғат. -Москва, 1959. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 2-жилд. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006.

Ўзбек тилидаги изҳор гапли қурилмалар синонимиясининг функционал-семантик таҳлили

Купить