Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 22.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ўзбекистон ярим чўл яйловлари ўсимликлар қопламининг трансформациясини экологик-фитоценотик баҳолаш (қарнобчўл мисолида)

Купить
ЎЗБЕКИСТОН ЯРИМ Ч Ў Л ЯЙЛОВЛАРИ Ў СИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИНИНГ ТРАНСФОРМАЦИЯСИНИ ЭКОЛОГИК- ФИТОЦЕНОТИК БАҲОЛАШ (Қарнобчўл мисолида) МУНДАРИЖА КИРИШ . .......... ................................ ……………… .. …………………..…… .. 5 1- БОБ . ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИДАН ФОЙДАЛАНИШ ВА УНИ ЎРГАНИШ ТАРИХИ ...................................................... 1 5 2- БОБ . ТАДҚИҚОТ ҲУДУДИНИНГ ТАБИИЙ ШАРОИТИ, ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛЛАРИ ВА УСУЛЛАРИ.......... .. ........... 36 § 2.1. Тадқиқот ҳудудининг табиий шароити.......................................... 3 6 § 2.2. Тадқиқот материаллари ва усуллари.............................................. 4 3 3-БОБ. ЯРИМ ЧЎЛ ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИНИНГ ҲОЗИРГИ ФИТОЦЕНОТИК ҲОЛАТИ........................................ 54 § 3.1. Яйлов ўсимликлар қопламининг флористик таркиби ва унинг таҳлили.............................................................................. ................ 54 § 3.2. Тадқиқот ҳудуди яйлов ўсимликлар қопламини таснифлаш......................................................................................... 6 4 4-БОБ. ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИНИНГ БОҚИЛИШ ШАРОИТИДАГИ ИНДИКАЦИЯСИ............. ................................ 101 § 4.1. Фитоценотик кўрсаткичларнинг индикаторлик хусусиятлари... 101 § 4.2. Фитоценозлар биомассасининг сифат ва миқдор ўзгаришлари...................................................................................... 110 5- БОБ . ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИ ТРАНСФОРМАЦИЯ - СИНИНГ ДИАГНОСТИКАСИ ........ .......... ..................................... 1 1 7 § 5.1. Яйлов инқирози даражаларини баҳолашнинг фитоценотик мезонлари . ......................................................................................... 1 1 7 § 5.2. Яйлов фитоценозларининг алмашинувларини экологик- фитоценотик моделлаштириш ..... .......... ...... ............................... .... 122 § 5.3. Экологик-фитоценотик мезон ва моделларнинг экстраполяцияси ................................................................. .............. 2 1 2 8 6- БОБ . МАСОФАВИЙ ЗОНДЛАШ УСУЛЛАРИ АСОСИДА ЯЙЛОВЛАРНИ БАҲОЛАШНИНГ УЙҒУНЛАШГАН УСУЛЛАРИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ............................ ................... . 1 3 7 § 6.1. Яйловларни баҳолашда вегетацион индексларнинг имкониятларини аниқлаш ............................................................... 1 3 7 § 6.2. Яйловларнинг узоқ муддатли ўзгариш тенденцияларини баҳолаш ............................................................................................. 1 4 8 § 6.3. Антропоген трансформацияга учраган яйловларни ажратиш ............................................................................................ . 1 5 8 § 6.4. Яйлов ҳосилдорлигини аниқлаш ва унинг хариталарини тузиш................................................................................................. 165 7 - БОБ . ЯЙЛОВЛАР ТРАНСФОРМАЦИЯСИНИ БАҲОЛАШ ВА ЯЙЛОВЛАРНИ АДАПТИВ БОШҚАРИШ БЎЙИЧА ТАВСИЯЛАР.................................................................................... 172 § 7.1. Яйловлар трансформациясини баҳолашнинг к онцептуал модел и............................................................................................... 172 § 7.2. Яйловларни бошқаришнинг адаптив ёндашувлари..................... 182 ХУЛОСАЛАР........................................................................................... . ....... 191 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ....................................... 1 93 ИЛОВАЛАР...................................................................................................... 222 3 КИРИШ Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё миқёсида антропоген омиллар комплекс таъсирининг кучайиб бориши глобал яйлов экотизимлари структурасининг жиддий ўзгаришларига ҳамда экологик ва хўжалик жиҳатдан муҳим бўлган функцияларининг издан чиқишига олиб келмоқда. Яйловларда инқироз жараёнларининг кучайганлиги ва бунинг оқибатида табиий ем-хашак заҳирасининг кескин қисқариб бораётганлиги яйловларда мавжуд фитогенетик ресурслардан барқарор фойдаланишни талаб этади. Шунга кўра, яйловларнинг ҳозирги экологик-фитоценотик ҳолати ва асл хўжалик имкониятларини баҳолаш асосида улардан самарадор фойдаланиш механизмларини ишлаб чиқиш ҳамда амалиётга жорий этиш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Жаҳонда чорва молларининг доимий боқилиши шароитида содир бўладиган яйловлар трансформациясини баҳолаш ва башоратлашнинг функционал индикаторларини аниқлаш ва концептуал моделларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Айниқса, турли минтақалардаги яйловларнинг антропоген ўзгаришларини моделлаштириш ва яйловларни бошқаришнинг экотизим қонуниятларига асосланган адаптив усулларини яратиш борасида муайян натижаларга эришилди. Бу борада яйлов фитоценозлари ва ундаги эдификатор турларнинг боқилиш даражасининг ортишига бўлган муносабатларини комплекс тадқиқ қилиш, трансформация траекториялари ва унинг макондаги узлуксиз босқичларини белгилашнинг муҳим механизмларини аниқлашни тақозо этади. Бу ўринда, қурғоқчил минтақа яйловларининг катта қисми жиддий антропоген трансформацияга учраганлиги яйловларнинг ҳозирги ҳолати ва алмашинув тенденцияларини баҳолашда янги ёндашувлардан фойдаланиш заруратини белгилаб беради. Шу нуқтаи назардан, қурғоқчил яйловлар ўсимликлар қопламида чорва молларининг тизимсиз боқилиши таъсирида содир бўлаётган инқироз 4 жараёнларини чуқур тадқиқ қилиш орқали яйловлар трансформациясини баҳолашнинг замонавий экологик-фитоценотик мезон ва моделларини ишлаб чиқиш долзарб вазифалардан бири саналади. Ҳозирда республикамизда яйловларнинг табиий ўсимликлар қопламини асраш ва улардан барқарор фойдаланишга алоҳида эътибор қаратилди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида 1 “атроф-табиий муҳитга зиён етказадиган экологик муаммоларни олдини олиш борасида тизимли чора-тадбирлар кўриш” бўйича муҳим ва долзарб вазифалар белгилаб берилган. Мазкур вазифаларни амалга оширишда яйловларнинг ҳозирги ўзгариш тенденцияларини аниқлаш, турли антропоген омиллар, айниқса чорва моллари боқилиши таъсирида трансформацияга учраган яйловларнинг экологик-фитоценотик ҳолати ва хўжалик имкониятларини замонавий ёндашувлар асосида баҳолаш ҳамда инқирознинг олдини олиш учун яйловлардан фойдаланишнинг самарадор усулларини ишлаб чиқиш ва уларни амалиётга жорий этиш ушбу тадқиқот ишининг заруратини белгилайди ва муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 23 апрелдаги 299-сон “Маъмурий-ҳудудий бирликлар чегараларини белгилаш, ер ресурсларини хатловдан ўтказиш ҳамда яйлов ва пичанзорларда геоботаник тадқиқотларни ўтказиш тартибини янада такомиллаштириш чора- тадбирлари тўғрисида”ги Қарори, Ўзбекистон Республикасининг 2019 йилнинг 20 майдаги 538-сон “Яйловлар тўғрисида”ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 8 июлдаги ПҚ-5178-сон “Республикада мавжуд яйловлардан унумли фойдаланиш, ипак ва жунни қайта ишлашни қўллаб-қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий- ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони 5 Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланишининг устувор йўналишларига мослиги. Мазкур диссертация тадқиқотлари республика фан ва технологиялар ривожланишининг V. “Қишлоқ хўжалиги, биотехнология, экология ва атроф-муҳит муҳофазаси” устувор йўналишига мувофиқ бажарилган. Диссертация мавзуси бўйича хорижий илмий тадқиқотлар шарҳи 2 . Қурғоқчил яйлов экотизимларининг экологик ва фитоценотик шароитларини баҳолаш ва яйловлардан экотизим қонуниятларига асосланган ҳолда барқарор фойдаланишга йўналтирилган илмий тадқиқотлар жаҳоннинг етакчи илмий марказлари ва олий таълим муассасалари, жумладан, Texas A&M University (АҚШ), Ben-Gurion University of the Negev (Исроил), Macquarie University (Австралия), New Mexico State University (АҚШ), China Agricultural University (Хитой), Australian Centre for International Agricultural Research (Австралия), Utah State University (АҚШ), Soil Conservation Service of Iceland (Исландия), Society for Range Management (АҚШ), Society for Ecological Restoration (АҚШ), Ботаника институти, Самарқанд давлат университетида (Ўзбекистон) олиб борилмоқда. Яйлов экотизимларининг ҳозирги ҳолатини мониторинг қилиш, яйлов ўсимликлар қопламининг турли табиий ва антропоген омиллар таъсиридаги динамик ўзгаришларини ўрганиш, яйловларнинг макон ва замондаги узоқ йиллик ўзгаришларини хариталашга оид жаҳонда олиб борилган тадқиқотлар натижасида қатор, жумладан қуйидаги натижалар олинган: чорва моллари боқилиши шароитида яйлов фитоценозлари трансформациясини баҳолашнинг экологик концепциялари ва моделлари ишлаб чиқилган (Texas A&M University, АҚШ); инқирозга учраган яйловларни экологик қайта тиклаш механизмлари ва принциплари аниқланган (Society for Ecological Restoration, АҚШ); қурғоқчил ҳудуд яйловларини масофавий зондлаш усулларига асосланган вегетацион индекслар ёрдамида баҳолашнинг 2 Диссертация мавзуси бўйича илмий-тадқиқотлар шарҳи https://rangelands.org, https://rangelandsgateway.org, https://austrangesoc.com.au, www.savory.global, www.ser.org, www . webofscience . com , www.sciencedirect.com ва бошқа манбалар асосида ишлаб чиқилган. 6 интеграллашган усуллари яратилган (Ben-Gurion University of the Negev, Исроил); яйловлардан барқарор фойдаланишнинг экотизим қонуниятларига асосланган адаптив усуллари такомиллаштирилган (Society for Range Management, АҚШ). Дунёда яйлов экотизимларининг барқарорлигини таъминлаш ва улардан оқилона фойдаланиш бўйича қатор, жумладан қуйидаги устувор йўналишларда тадқиқотлар олиб борилмоқда: яйловларнинг иқлим ўзгариши оқибатларини юмшатишдаги ролини аниқлаш ва уни ошириш, масофавий зондлаш ва натурада олинган маълумотлар асосида яйловларни баҳолашнинг уйғунлашган усулларини такомиллаштириш, яйлов ҳудудларининг ҳозирги экологик ҳолатини экс эттирувчи таҳлилий хариталар тузиш, яйловларнинг экотизим хизматларини сақлаб қолиш усулларини ишлаб чиқиш. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Ўзбекистон қурғоқчил яйловлари ўсимликлар қопламининг турли ташқи омиллар, хусусан, чорва моллари боқилиш таъсиридаги динамик ўзгаришларини ўрганиш И.С.Амелин [56; 36-84-б.], А.И.Гранитов [75; 32-34-б.], В.А.Бурыгин ва бошқ. [65; 5-233-б.], Л.С.Гаевская ва Е.С.Краснополин [70; 3-24-б.], Л.С.Гаевская ва Н.С.Сальманов [72; 5-141-б.], Л.П.Синьковский [130; 5-268- б.] ва бошқаларнинг ишларида акс эттирилган. Қурғоқчил ҳудуд яйловларини яхшилаш ва ҳосилдорлигини фитомелиорация усуллари ёрдамида ошириш ишлари Г.А.Сергеева [129; 19-22-б.], В.А.Бурыгин [64; 98- 103-б.], З.Е.Хаськина [146; 106-112-б.], З.Ш.Шамсутдинов [153; 347-355-б., 152; 5-175-б.], И.Ф.Момотов [95; 5-146-б., 96; 17-74-б.], О.Х.Хасанов ва бошқ. [141; 92-94-б., 144; 268-276-б.] ва бошқалар томонидан амалга оширилган. Яйловларни масофавий зондлаш усуллари ёрдамида баҳолаш ва яйлов ўсимликлар қоплами хариталарини тузиш бўйича маълумотлар У.Алланазарова ва бошқ. [ 53; 53-58- б. , 51; 28-31- б.], Т.В.Овчинникова [270; 3-18-б.], В.Е.Чуб [147; 97-102-б.], Ҳ.Ф.Шомуродов ва бошқ. [159; 28-30-б.], Рахимова ва бошқ. [122; 5-180-б.], Ҳ.Ф.Шомуродов [276; 3-62-б.] ишларида келтирилган. Яйловларнинг турли антропоген омиллар таъсиридаги 7 деградацияси ва чўлланиш жараёнларини ўрганиш ишлари У.Алланазарова ва бошқ. [52; 103-105-б.], Т.Рахимова [17; 16-18-б.], О.Х.Хасанов ва бошқ. [143; 32-33-б.], Adilov et al. [163; 71-87-б.] томонидан амалга оширилган. Таъкидлаш жоизки, бугунги кундаги тадқиқотлар яйловларга антропоген таъсирларнинг кучайиши натижасида фитоценозда содир бўладиган регрессив ўзгаришларнинг қонуниятларини аниқлаш, яйловлар трансформациясини баҳолаш ва яйловларнинг ҳозирги экологик- фитоценотик ҳолатини хариталашда сўнгги илм-фан ютуқларидан фойдаланиш бўйича маълумотларни ўзида тўлиқ акс эттирмайди. Шунга кўра, чорва моллари боқилиши шароитида яйловлар трансформациясини экологик-фитоценотик баҳолашда ўсимликлар қопламининг индикацион хусусиятларини комплекс тадқиқ қилиш, яйлов инқирози ва унинг турли даражаларини белгилайдиган фитоиндикаторларни ва унинг фитоценотик мезонларини аниқлаш, узоқ йиллик фитоценотик маълумотларни масофавий зондлаш технологияларига интеграция қилиш орқали яйловларнинг ҳозирги экологик ҳолатини комплекс баҳолаш усулларини ишлаб чиқиш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Тадқиқотнинг диссертация бажарилаётган олий таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Диссертация тадқиқоти Самарқанд давлат университети илмий-тадқиқот ишлари режасининг ЁА-7-1 “Ўзбекистон чўл яйловларидан оқилона фойдаланишнинг интеграллашган ва экологик самарали усулларини ишлаб чиқиш (Қарнобчўл мисолида)” (2016-2017), ЁА-5-1 “Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғлари ўсимликлар қопламининг замонавий флористик таркиби ва экологик-фитоценотик ҳолатини ўрганиш” (2016-2017), E0600890 “Ecological assessment of Artemisia rangelands in Uzbekistan: Novel analysis of degradation/desertification trends using Remote Sensing and GIS” (2018-2019) мавзуларидаги амалий ва фундаментал лойиҳалар ва халқаро грантлар доирасида бажарилган. 8 Тадқиқотнинг мақсади турли даражада трансформацияга учраган ярим чўл яйловлари ўсимликлар қопламининг ўзгариш хусусиятларини аниқлаш ва яйловларни экологик-фитоценотик баҳолашнинг мезон ва моделларини ишлаб чиқишдан иборат. Тадқиқотнинг вазифалари: узоқ муддатли чорва моллари боқилиши шароитида яйлов фитоценозларининг индикацион хусусиятларини аниқлаш; яйлов ўсимликлар қоплами трансформациясини баҳолашнинг концептуал экологик моделларини яратиш; Қарнобчўл ярим чўли ва унга туташ Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари ўсимликлар қопламининг замонавий фитоценотик хилма-хиллигини тадқиқ қилиш ва замонавий таснифини ишлаб чиқиш; натура ва масофавий зондлаш маълумотларининг интеграцияси асосида яйловлар ҳолатини баҳолашнинг уйғунлашган усулларини ишлаб чиқиш; масофавий зондлаш усуллари ёрдамида яйлов ўсимликлар қопламининг узоқ йиллик ўзгаришларини таҳлил қилиш ва уларнинг хариталарини тузиш; яйловлар трансформациясини баҳолаш ва уларни адаптив бошқариш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чиқиш. Тадқиқотнинг объекти Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов ўсимликлар қоплами ҳисобланади. Тадқиқотнинг предмети - флористика, фитоценология, экология, хариталаш, масофавий зондлаш. Тадқиқотнинг усуллари. Диссертация ишида дала ва лаборатория тад қ и қ отлари, геоботаник, қиёсий-таққослаш, фенологик, экологик, хариталаш ва статистик методлардан фойдаланилган. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: илк бор ўсимлик жамоалари фитоценотик кўрсаткичларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги индикацион белгилари ва уларнинг ҳосил бўлиши хусусиятлари очиб берилган; 9 ярим чўл яйловларининг тупроқ хусусиятларига кўра фитоценоз структураси инқироз индикаторларининг фарқланиши аниқланган; яйлов инқирозининг турли даражаларини белгилайдиган фитоценотик баҳолаш мезонлари ва уларнинг миқдорий кўрсаткичларини ўрнатиш механизмлари аниқланган; яйлов фитоценозлари трансформациясининг чорва моллари боқилиши шароитидаги экологик-фитоценотик моделларини яратиш принциплари очиб берилган; Қарнобчўл ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйловларининг замонавий таснифи ишлаб чиқилган ва 17 та яйлов типига мансуб 37 та яйлов хилларининг 54 фоизи антропоген характерга эга эканлиги аниқланган; ярим чўл яйловларининг антропогенизацияси ва унинг шаклланиш хусусиятлари асосланган; вегетацион индексларнинг тренд таҳлиллари асосида яйлов ўсимликлар қопламининг инқироз даражаси ортиб бораётганлиги исботланган. Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: ярим чўл яйлов фитоценозларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги алмашинувларини баҳолаш ва уларни прогнозлашда қўлланиладиган концептуал экологик-фитоценотик моделлар яратилган; масофавий зондлаш усуллари асосида Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов ўсимликлар қоплами антропоген трансформациясини ва яйлов ҳосилдорлигини акс эттирувчи замонавий хариталар тузилган; яйлов ўсимликлар қоплами трансформациясини дала маълумотлари ва масофавий зондлаш усуллари уйғунлигида мониторинг қилиш ва баҳолаш бўйича концептуал тавсиялар ишлаб чиқилган. Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги диссертацияда қўлланилган замонавий усуллар ва илмий ёндашувлар асосида олинган натижаларнинг назарий маълумотларга мос келиши, тадқиқот натижаларининг республика ва халқаро миқёсидаги илмий-амалий 10 конференцияларда муҳокама қилинганлиги, натижаларнинг етакчи маҳаллий илмий нашрларда ва импакт фактори юқори бўлган хорижий журналларда чоп этилганлиги, диссертация ишининг амалий натижалари тегишли давлат ташкилотлари томонидан тасдиқланганлиги билан асосланади. Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти чорва моллари боқилиши шароитида яйлов фитоценозлари трансформациясининг индикацион ва диагностик хусусиятларининг очиб берилганлиги, ўсимлик жамоаларининг иккиламчи антропоген сукцессияси механизмининг ёритилганлиги, тадқиқот ҳудуди яйлов типлари ва хилларининг турлар таркиби антропоген омиллар таъсирида кескин ўзгаришларга учраганлигининг аниқланганлиги , вегетацион индексларнинг тренд таҳлиллари асосида яйловларнинг инқироз даражаси ортиб бораётганлигининг аниқланганлиги билан асосланади. Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти чорва моллари боқилиши шароитида яйлов инқирози ва унинг турли даражаларини аниқлайдиган фитоиндикаторлар ва фитоценотик мезонларнинг ўрнатилганлиги, яйловлар трансформациясини баҳолаш ва уни прогнозлашда фойдаланиладиган экологик моделларнинг яратилганлиги, дала ва масофавий зондлаш маълумотларининг ўзаро интеграцияси асосида яйловлар трансформацияси ва яйлов ҳосилдорлиги хариталарининг тузилганлиги, яйлов ўсимликлар қоплами трансформациясини экологик-фитоценотик баҳолашнинг уйғунлашган усулларининг ишлаб чиқилганлиги билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Қарнобчўл ярим чўли ва унга туташ Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолатини ўрганиш бўйича олинган натижалар асосида: яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги экологик-фитоценотик ҳолати, яйловларнинг инқирозга учраш даражалари ва ем-хашак ҳосилдорлигига оид маълумотлар Самарқанд вилояти қоракўлчиликка ихтисослашган хўжаликлар (“Сахобаота қоракўл насл”, “Тим-Ағрон чорвадорлари” ва “Тутли қоракўл замини”) фаолиятига жорий этилган (Ўзбекистон 11 Республикаси Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасининг 2021 йил 14 декабрдаги 1-2/1362-сон маълумотномаси). Тадқиқот натажалари яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги фитоценотик ҳолати ва хўжалик имкониятларидан келиб чиқиб, яйловлардан унумли фойдаланиш, инқирозга учраган яйлов майдонларини яхшилаш ва яйловларни барқарор бошқариш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш имконини берган; трансформацияга учраган яйлов фитоценозларини мониторинг қилиш ва баҳолашнинг фитоценотик мезонлари ва концептуал экологик моделлари “Ўздаверлойиҳа” давлат илмий-лойиҳалаш институтининг республика яйловлар ҳолатини баҳолаш бўйича амалий фаолиятига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2021 йил 23 ноябрдаги 02/027-4731-сон маълумотномаси). Тадқиқот натажалари республика қурғоқчил ҳудудларидаги яйловларни геоботаник тавсифлаш ва ўсимликлар қопламининг ҳозирги экологик ва хўжалик ҳолатини баҳолашнинг усулларини такомиллаштириш имконини берган; тадқиқот ҳудудида аниқланган ўсимлик турлар таркиби ҳамда йиғилган намуналар Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ботаника институти Ўзбекистон флораси лабораториясининг №ПЗ-20170925347 сонли “Зарафшон тизмаси ғарбий тармоқлари флорасини тўр тизимли хариталаш ва алоҳида аҳамиятга эга ботаник ҳудудларни аниқлаш” (2018-2020 йй.) амалий лойиҳасида (лойиҳа раҳбари академик, К.Ш. Тожибаев) ҳудудни тўр тизимли хариталашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2022 йил 03 февралдаги 4/1255-233-сон маълумотномаси). Натижада, Самарқанд ва Навоий вилоятлари ҳудудининг биохилма- хиллигини аниқлаш, тўр тизимли хаританинг алоҳида квадратларида турлар хилма-хиллиги ҳамда йиғмалар зичлигини тўлдириш имконини берган. Шунингдек, Қарнобчўл ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари ҳудудидан терилган 87 та юксак ўсимлик турларининг 105 та гербарий намуналари Ўзбекистон Миллий гербарийси (TASH) республика ноёб илмий объекти фондига топширилган. Натижада, гербарий намуналари Ноёб объектнинг Бухоро ва 12 Қўҳистон ботаник-географик округлари ўсимликлари коллекциясини бойитган ва botany.uz электрон маълумотлар базасини шакллантириш имконини берган. Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Мазкур тадқиқот ишининг натижалари 18 та, жумладан 9 та халқаро, 9 та республика илмий-амалий анжуманларида муҳокамадан ўтказилган. Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Диссертация мавзуси бўйича жами 41 та илмий иш нашр этилган, шундан Ўзбекистон Республикаси Олий Аттестация Комиссиясининг докторлик диссертациялари асосий илмий натижаларини чоп этишга тавсия этилган илмий нашрларда 11 та илмий мақола, жумладан 8 та республика ва 3 та хорижий журналларда нашр этилган. Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация кириш, еттита боб, хулосалар, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан иборат. Диссертация ҳажми 192 бетни ташкил этади. Муаллиф диссертация ишини тайёрлаш жараёнида замонавий илмий усуллар ва ёндашувлардан фойдаланиш бўйича кўрсатган қимматли маслаҳатлари ва тавсиялари учун АҚШнинг Юта давлат университети Табиий ресурслар факультети профессори Dr. Douglas R. Ramsey га самимий миннатдорчилик билдиради. 13 1-БОБ. ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИДАН ФОЙДАЛАНИШ ВА УНИ ЎРГАНИШ ТАРИХИ Ўзбекистон ҳудудидаги табиий яйловлар узоқ йиллик тарихий- тадрижий тараққиёт давомида ўтхўр ҳайвонлар учун асосий озуқа манбаи бўлиб хизмат қилган [89; 170-175-б.]. Яйлов ўсимликлар қопламининг доимий тарзда ўтхўр ҳайвонлар таъсирига учраганлиги уларда ушбу омилга нисбатан муайян морфологик ва экологик мослашув белгилари ҳамда механизмларининг ҳосил бўлишига олиб келган. Шу нуқтаи назардан, эволюция жараёнида ўтхўр ҳайвонларнинг яйловлардаги консументлик хусусияти биотик омиллардан бири сифатида шаклланган [44; 24-27-б., 130; 143-149-б. ]. Ваҳоланки, асрлар давомида инсоният хўжалик фаолиятининг табиатга бўлган прогрессив таъсири мазкур биотик омилнинг антропоген омилга айланишига олиб келган [ 130; 143-149-б. ]. Бу эса қадимдан Ўрта Осиё ҳудудида ёввойи ўтхўр ҳайвонларнинг хонакилаштирилиши ва кейинги даврларда чорвачиликнинг жадал ривожланиши билан бевосита боғлиқ [ 65; 67-93-б. ]. Минтақамизда ёввойи ўтхўр ҳайвонларни хонакилаштириш милоддан аввалги VIII-минг йилликка бориб тақалади [251; 218-227-б. ]. Археологик маълумотларга кўра, Қизилқумнинг марказий қисмида жойлашган Оёқоғитма кўли ҳудудидан Калтаминор тарихий-маданий жамоаларига мансуб хонакилаштирилган қорамол суяк қолдиқлари топилган [63; 38-44-б., 277; 3- 21-б. ] . Қадимий даврларда примитив ёки содда чорвачилик хўжалиги асосан оиланинг кундалик эҳтиёжини қондириш мақсадига қаратилган. Бу даврда табиат билан ибтидоий жамоа ўртасидаги муносабатлар ўсимлик ва тупроқ қопламига жиддий таъсир кўрсатмаган. Инсон омили ва унинг хўжалик фаолияти таъсиридаги ўзгаришлар экологик мувозанатга шикаст етказмаган, табиий экотизим ўзини-ўзи қайта регенерациялаш ёки тиклаш потенциалига эга бўлган [89; 170-175-б.]. 14 Кейинги даврларда чорвачиликнинг оила эҳтиёжини қондириш шаклидан ишлаб чиқарувчи хўжалик шаклига ўтганлиги яйлов чорвачилиги тарихида катта ўзгаришларга олиб келган. Бу даврларда чорвачилик фаолияти кенгайиб, ем-хашакка бой яйловлардан фойдаланиш жадаллашиб борди. III-минг йилликнинг иккинчи ярмида (бундан 4500 йиллар олдин) кўчманчи чорвачилик анъаналари тараққий этди [188; 193-198-б., 187; 195- 212-б.]. Милоддан аввалги II-минг йилликнинг биринчи ярмига келиб кўчманчи чорвадор жамоаларининг кенгайиши ва чорва моллари сонининг ортиши мулкий табақаланишни келтириб чиқарди. Бу эса табиий яйловларнинг ем-хашак манбаси сифатидаги аҳамиятини янада оширди. Бу даврда чорвачилик нафақат Ўрта Осиёда, балки Марказий ва Шарқий Европа, Кичик Осиё ва Шимолий Месопотамия аҳолисининг асосий хўжалик фаолиятига айланди. Маданий узлуксизлик вужудга келган бу давр "дашт- яйлов синдроми" деб ҳам ном олган [ 80; 24-76 -б. ]. Антик ва ўрта асрларга келиб кўчманчи чорвадор ҳалқлар Марказий Осиё ҳудудида чуқур из қолдирди. Саклар, массагетлар, Турк ҳоқонлиги, Қорахонийлар давлатининг асосчилари келиб чиқишига кўра кўчманчи чорвадорлар бўлган. IV-V асрлардан бошлаб Марказий Осиёда иқлим шароитларининг яхшиланиши билан яйлов ҳудудларига аҳоли кўчиб бора бошлайди ва чорвадор кўчманчиларнинг яйловлардан фойдаланиш маданияти навбатдаги ривожланиш босқичини бошидан кечиради [253; 45- 59-б. ] . Ўрта асрлар ва ундан кейинги даврларда чорвачилик анъанавий хўжалик юритишнинг асосий шакли сифатида тараққий этган, маҳаллий аҳолида чорвачилик фаолияти билан боғлиқ бой урф-одатлар, анъаналар шаклланган, қолаверса яйловлардан фойдаланишнинг тарихий тизимлари ва тартиб-қоидалари такомиллашган [59; 145-158-б., 253; 45-59-б.] . С.П.Поляков [107; 25-44-б.] нинг таъкидлашича, Ўрта Осиёда кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвачиликнинг меридионал, вертикал ва стационар шакллари мавжуд бўлган. Бунда чорва хўжалигининг тарихан шаклланган 15 кўчманчи (кўчма ва ярим кўчма) чорвачилик, яйлов чорвачилиги ва қўра (оғил) чорвачилиги кенг оммалашган. Яйлов чорвачилиги мавсумий ҳарактерга эга бўлиб, аҳоли асрлар давомида ем-хашакка бой манзиллар йўналиши бўйлаб кўчиб юрган. Қолаверса, қишлоқ атрофида сақланадиган моллар учун чорванинг тури ва бош сонига қараб алоҳида-алоҳида улуш яйловлар ҳам мавжуд бўлган [137; 53-72-б.] . Ўтган асрнинг бошларигача чўл ва адир яйловлари тўғридан-тўғри вилоят ҳокими – бекка бўйсунган элбеги лавозимидагилар назоратида бўлиб, улар яйловларни тақсимлаш ва ўрнатилган тартиб-қоидаларга амал қилишни , шунингдек, чорвадан закот солиғи ва яйлов учун хас пули йиғишни назорат қилган [125; 70-71-б.]. Бу даврда чорва молларини яйловда мавсумий ҳайдаб боқиш, суғориш ва дам бериш, молларни ўтлатишда об- ҳаво шароитларини ҳисобга олиш, яйловлар ҳосилдорлигини сақлаш бўйича бой тажрибалар шаклланган. Айниқса, бу тажрибаларнинг Зарафшон водийси, хусусан Қарнобчўл ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйловларида тажрибали маҳаллий чўпонлар томонидан моҳирлик билан қўлланилганлиги тарихий манбаларда ўз аксини топган [137; 53-72-б.]. Чорвачилик тарихида тоғ ва адир минтақасидаги яйловларнинг сув билан таъминланганлиги ва бой ўсимликлар қопламига эга эканлиги улардан интенсив фойдаланишга олиб келган. Қурғоқчил минтақа яйловлари эса майдон жиҳатдан катта бўлсада, асосан сув манбалари мавжуд бўлган яйловлардан фойдаланилган. Ушбу қурғоқчил минтақларда сизот сувлари чуқур қатламларда жойлашганлиги сабабли қудуқ қазиб сув чиқариш кўчманчи чорвадорларга катта қийинчилик туғдирган. Экстремал иқлим шароити ва сув тақчиллиги чўл минтақасидаги яйловлардан мунтазам фойдаланиш ва уларни ўзлаштиришга имкон бермаган [ 65; 69-б. ]. Юқоридаги таҳлиллардан кўринадики, минтақамизда чорвачилик қадимдан табиат ва жамият ўртасидаги муносабатларнинг ўзаро уйғунлиги шароитида ривожланган. Табиий яйловлар кўчманчи чорвадорларнинг асосий ем-хашак манбаи бўлиб хизмат қилган. Асрлар давомида табиат 16 қонуниятларига мос бўлган яйловлардан фойдаланиш анъаналари ва тартиб- қоидалари шаклланиб келган. Яйлов ҳудудининг табиий иқлим шароити, йилнинг ёғингарчилик нуқтаи назаридан қулай ёки ноқулай келганлиги ва ўсимликлар ҳолатига боғлиқ равишда мавсумлар давомида фойдаланиш тизимларига риоя қилинган [137; 53-72-б.]. Кўчманчи чорвадорлар томонидан яйловлардан фойдаланишнинг тарихий тизими яйловлар ва ундаги ем-хашак заҳираларининг барқарорлигини таъминлаб келган [58; 42- 49-б., 206; 22-144-б. ]. Афсуски, XIX аср охирлари ва XX аср бошларига келиб яйловлардан фойдаланишнинг ушбу тадрижий-тарихий тизимига босқичма-босқич тарзда барҳам берилди, ўша давр метрополия ҳукуматининг иқтисодий манфаатлари йўлида катта майдондаги яйловларни ўзлаштириш даври бошланди [ 32; 18-19-б. ]. Собиқ совет ҳукуматининг ХХ аср 30 йилларида олиб борган қишлоқ хўжалигини ялпи жамоалаштириш сиёсати яйлов ҳудудларидаги қадимий кўчманчи чорвачилик тизими ва унинг асрий анъаналарига катта зарар етказиб, ушбу тизимнинг издан чиқишига олиб келди [97; 264-271-б., 32; 18- 19-б. ]. Кўчманчи чорвадорлар томонидан фойдаланилган яйловлар, ҳатто чорва молларининг империя ҳисобига мажбуран ўтказилиши яйловлардан фойдаланишнинг тарихий-анъанавий тизимини барбод қилди. Бу давр сиёсатида барча турдаги ер ости ва ер усти табиий ресурсларидан арзон хом- ашё манбаи сифатида метрополия манфаатлари йўлида фойдаланиш, хусусан яйловларни экстенсив тарзда ўзлаштириш ҳаракатлари бошланди [97; 264- 271-б.]. Айниқса, чўл-яйлов чорвачилиги ишлаб чиқариш ҳажмини кескин ошириш мақсадида ўша давр илмий-техник тараққиётининг барча имкониятлари ишга солинди. Қоракўлчиликни жадал ривожлантириш учун қудратли қишлоқ хўжалик техникалари тўлиқ сафарбар этилди [68; 261-262- б., 72; 8-9-б.]. Минг йиллик тарихий даврларда самарали фойдаланиб келинган яйловлар ва улардан фойдаланиш тизими XX асрга келиб янги экстенсив босқичга ўтди [ 32; 18-19-б. ]. 17 Республика ҳудудлари ўсимликлар қопламининг табиий шароити, яйловларнинг ресурсларга бойлиги, хўжалик аҳамияти, хусусан ҳосилдорлик кўрсаткичларини ҳар томонлама тадқиқ қилиш биринчи масалага айланди ва қатор олимлар томонидан бу вазифа амалга оширилди. Яйловларда мавжуд ем-хашак заҳирасидан тўлиқ фойдаланиш ва жойларда чорва моллари, айниқса қоракўл қўйлари сонини кўпайтириш мақсадида вилоятлардаги яйлов заҳиралари (резервлари) ва уларнинг хўжалик потенциалини баҳолаш ишлари олиб борилди [69; 12-19-б., 86; 5-22-б.]. Айниқса, Бухоро, Сурхондарё ва Самарқанд вилоятлари, Қорақалпоғистондаги Устюрт ва Қизилқум чўлларидаги яйлов майдонлари ва уларнинг мавжуд ем-хашак заҳираси ўрганилиб, чорва моллари сонини ошириш имкониятлари аниқланди. Яйловларни сув билан таъминланганлик даражасини ошириш орқали 1959-1965 йилларда республикада чорва моллари сонини яна 3 млн бошга кўпайтириб, жами 8 млн бошга етказиш имконияти мавжудлиги кўрсатилди [86; 5-22-б.]. Қурғоқчил ҳудуд яйловларининг сув билан таъминланганлигини ошириш минтақада чорвачиликни ривожлантиришдаги муҳим шартларидан бири эканлиги эътироф этилиб, бу масалага жиддий эътибор қаратилди. Республикамиз чўл ҳудудларида катта миқдордаги ер ости сувлари заҳираси борлиги ва бу заҳира қишлоқ хўжалигининг сувга бўлган эҳтиёжини керагидан ортиқ даражада таъминлай олиши тўғрисидаги хулосалар берилди [132; 24-60-б.]. Бу эса қурғоқчил яйлов ҳудудларида кўп сонли суғориш қудуқларининг қазилишига ва сувсиз яйлов майдонларидан фойдаланишни кенгайтиришга катта туртки бўлди [72; 8-9-б.]. Табиий яйловлар ҳосилдорлигининг пастлиги (1,5-3,0 ц/га) ва унинг мавсумлар ҳамда йиллар давомида кескин ўзгарувчанлиги чўл яйловларининг асосий камчилиги деб баҳоланган [123; 3-31-б.]. Яйловларнинг паст ҳосилдорлиги жадал суръатларда ривожланаётган қоракўлчиликнинг ем-хашакка бўлган талабини қондиролмаслиги, қолаверса чўл-яйлов чорвачилиги маҳсулотлари (жун, тери, гўшт) ишлаб чиқариш 18 ҳажмини оширишга тўсқинлик қиладиган асосий омиллардан бири сифатида қаралган [55; 3-5-б.]. Бу муаммонинг илмий асосланган ечимини топишда олимлар олдига қурғоқчил яйловларни яхшилаш ва уларнинг ҳосилдорлигини фитомелиорация усуллари орқали ошириш вазифаси қўйилди. Бу вазифани амалга оширишда Ботаника институти ва собиқ Бутуниттифоқ қоракўлчилик институти (ҳозирги Қоракўлчилик ва чўл экологияси институти) каби йирик илмий-тадқиқот институтлари олимлари томонидан кенг қамровли фундаментал изланишлар ва кузатувлар олиб борилди [64; 98-103-б., 146; 106-112-б., 73; 3-11-б., 96; 17-74-б.]. Бу даврда яйловларнинг хўжалик потенциалини илмий асосда ўрганиш билан бир қаторда, республика ҳудудидаги ўсимликлар қопламининг флористик ва геоботаник хусусиятлари Е.П.Коровин [85; 3-452-б.], М.Г.Попов [108; 85-141-б.], К.З.Закиров [8; 3-208-б.], И.Ф.Момотов [94; 3- 112-б.], В.А. Бурыгин [65; 3-234-б. ], И.И.Гранитов [76; 3-335-б.] лар томонидан комплекс тарзда ўрганила бошланди. Айниқса, ҳудудда 1941-1962 йиллар давомида олиб борилган узоқ йиллик флористик тадқиқотлар натижасида 6 жилдлик “Флора Узбекистана” фундаментал асари яратилди [19; 3-3745-б.]. Табиий ўсимликлар қопламининг флористик, фитоценотик ва экологик хусусиятлари бўйича олинган мазкур фундаментал натижалар яйлов фитомелиорацияси ишларини ривожлантиришда асос бўлиб хизмат қилди [136; 210-224-б.]. Қурғоқчил ҳудуд яйловларини яхшилаш ва уларнинг ҳосилдорлигини ошириш мақсадида ёввойи флора таркибидаги фитогенетик ресурсларнинг экологик-биологик хусусиятларини ўрганиш ва улар орасидан истиқболли фитомелиорантларни танлашга қаратилган кенг кўламли изланишлар авж олди [64; 98-103-б., 65; 3-234-б., 67; 16-77-б.]. Табиий флорадан фитогенетик материалларни тўплаш мақсадида чўл ва ярим чўл ҳудудлари бўйлаб кўп сонли экспедициялар уюштирилди ва абориген ўсимликларнинг уруғлари тўпланди. Мазкур турларни маданий шароитда ўсиб ривожланиш хусусиятлари ва ем-хашаклик потенциалини 19 илмий асосланган ҳолда ўрганиш мақсадида 1950 йиллардан бошлаб республиканинг турли минтақаларида қатор тажриба-синов стационарлари ва таянч пунктлари ташкил этилди. Жумладан, Самарқандда “Қарноб” станционари, Қашқадарёда “Нишон”, Навоийда “Оёқоғитма”, “Маданият” ва “Нурота”, Бухорода “Қизилқум”, Тошкентда “Бўстонлиқ”, Андижонда “Хонобод” дала тажриба станционарлари фаолият юрита бошлади [95; 36-б., 152; 9-14-б., 142; 26-29-б., 32; 298-300-б., 136; 210-224-б.]. Ушбу стационарларда яйловларни яхшилаш ва сунъий яйловлар барпо этиш мақсадида табиий фитомелиорантларнинг тирик коллекциялари яратилди, уларнинг ўсиш ва ривожланиш хусусиятлари ҳамда ем-хашаклик қиммати ҳар томонлама тадқиқ қилинди [142; 26-29-б.]. Истиқболли фитомелиорантларнинг ем-хашаклик қийматини белгилаб берадиган энг муҳим кўрсаткичларидан бири, бу – уларнинг биокимёвий таркибидир. Шу нуқтаи назардан, ёввойи флорадан танланган фитомелиорантларнинг озуқавийлик даражаси ва чорва моллари томонидан ейилувчанлигини аниқлаш энг устувор вазифалардан бири сифатида белгиланди. Қатор олимлар томонидан ўсимликларнинг кимёвий таркиби, озуқа бирликлари ва уларнинг мавсумий динамикаси тадқиқ қилинди [87; 52- 54-б., 83; 105-117-б.]. Кўп сонли олимларнинг узоқ йиллик ва кенг қамровли тадқиқотлари давомида ёввойи флорада учрайдиган 29 оилага ва турли ҳаётий шаклларга мансуб 300 га яқин абориген турларнинг ем-хашаклик хусусиятлари маданий шароитда ўрганилди [65; 94-97-б., 154; 41-70-б., 100; 16-25-б., 32; 299-300-б.]. Тизимли тарзда олиб борилган тадқиқот натижалари асосида турли экологик минтақаларнинг тупроқ-иқлим шароитларига мос келадиган истиқболли фитомелиорантлар ассортименти яратилди ва ишлаб чиқариш мақсадларида фойдаланиш учун тавсия этилди. Бундай истиқболли ем-хашак ўсимликлари орасида изен, терескен, чўғон, саксовул, қуйровуқ, черкез, камфоросма, астрагал, шувоқ ва қандим каби 20 дан ортиқ истиқболли турлар яйлов фитомелиорацияси ишларида кенг фойдаланилди [142; 26-29-б.]. 20 Яйловлар ем-хашак базасини мустаҳкамлаш мақсадида истиқболли фитомелиорантлардан фойдаланиб катта майдонларда сунъий агрофитоценозлар барпо этишга киришилди. Бундай ишлар республиканинг турли чўл, адир ва тоғ олди минтақаларида олиб борилди. Хусусан, О.Х.Хасанов раҳбарлигида Фарғона водийсининг Чортоқ ва бошқа адир ҳудудларидаги ҳосилдорлиги паст бўлган яйловларни яхшилашда фитомелиорация ишлари йўлга қўйилди [140; 68-71-б., 141; -92-94-б., 124; 3- 19-б.]. Чўл ва ярим чўл ҳудудларидаги яйловларда фитомелиорация ишлари кенг кўламда ташкил этилди. Ярим чўл яйловлари шароитида ёзги ва кузги- қишки мавсумларда фойдаланишга мўлжалланган сунъий яйловлар яратишнинг дастлабки натижалари олинди [129; 19-22-б., 73; 3-11-б., 153; 347-355-б.]. Ўзбекистоннинг кескин қурғоқчил чўл минтақасидаги Қизилқум ва Устюрт чўллари яйловларини ҳам яхшилаш бўйича бир қатор ишлар амалга оширилди [65; 97-118-б., 95; 95-136-б., 50; 75-107-б., 54; 77-101-б.]. Таҳлилларга кўра, қурғоқчил минтақаларда олиб борилган фитомелиорация ишларининг ҳаммаси ҳам ижобий натижа кўрсатмаган. Айниқса, Жануби-Ғарбий Қизилқум ва Устюрт шароитида зичлашган гипсли тупроқларни анъанавий усулда ҳайдаб экиш ишлари самара бермаганлиги кўрсатилган [95; 95-б., 55; 96-97-б.]. Бунда яйлов фитоценозлари қуйи ярусини ташкил этувчи эфемероидларнинг антагонистик хусусиятлари [65; 177-б.], ер ҳайдалгандан кейин тупроқ юза қатламларининг зичлашиши ва тупроқ намлигининг пастлиги [95; 95-б.] асосий сабаб қилиб кўрсатилган. Бу масалаларни ҳал этишда қурғоқчил ҳудудлардаги яйловларни яхшилашнинг назарий асосларини такомиллаштириш бўйича янада чуқур тадқиқотлар олиб борилди. Бунда тупроққа ишлов бериш ва экиш усуллари такомиллаштирилди, фитомелиорантларни экишнинг турли агротехник усуллари ишлаб чиқилди [73; 3-11-б., 155; 3-16-б.]. Хусусан қум ва нам тўпловчи жўякларда ҳамда йўлакли (полосали) қаторларда ем-хашак ўсимликларини экиш усуллари ва уларнинг ўсиб-ривожланиш ҳамда 21 ҳосилдорлик хусусиятлари ҳар томонлама тадқиқ қилинди [95; 95-125-б., 144; 268-276-б.]. 1950 йиллардан кейин қора саксовул ёрдамида сунъий яйловлар барпо этиш усуллари фитомелиорация ишларининг диққат марказида бўлди. Қора саксовул экиш орқали яйловларни яхшилаш ишлари илк маротаба 1950-1956 йиллар давомида Г.А.Сергеева томонидан Ўзбекистоннинг жануби-ғарбий чўл ҳудудларида олиб борилди [129; 19-22-б.]. Ушбу тадқиқотлар давомида яйловларда қора саксовулни экишнинг 4 та усули, яъни тупроққа ишлов бермасдан қўриқ ерга саксовул уруғларини сепиш; қўриқ ерни тўғридан- тўғри бороналаш йўли билан уруғларни тупроққа қадаш; ерни ҳайдаб уруғларни сепиш; ва ҳайдалган ерни бороналаш орқали уруғни қадаш усуллари синовдан ўтказилди. Натижалар барча усулларда қора саксовул уруғларининг яхши унувчанлик хусусиятларини намоён этганлигини кўрсатди. Аммо вегетация охирида унинг ривожланиши ҳайдалган ва ҳайдалмаган ерларда бир-биридан фарқ қилди. Ҳайдалган ерда биринчи йил охирида саксовулнинг баландлиги 50-70 смга етган бўлса, ҳайдалмаган ерда бу кўрсаткич атиги 20 см ни ташкил қилган [129; 19-22-б.]. Мазкур усулни Ўзбекистоннинг бошқа чўл ҳудудларида районлаштириш мақсадида қора саксовулнинг экологик-биологик хусусиятлари янада чуқур ўрганилди. Яйловларни ихота йўлакли қора саксовулзорлар ёрдамида ем-хашак заҳирасини мустаҳкамлаш усуллари устида тадқиқотлар олиб борилди [146; 106-112-б., 99; 49-58-б., 150; 103-127- б., 149; 305-331-б.]. Кейинчалик бу усул такомиллаштирилиб, қора саксовулли яйлов ихота йўлакларини яратиш усуллари ишлаб чиқилди ва уларнинг амалиётга жорий қилиниши йил сайин ортиб борди [152; 154-162-б., 154; 70-85-б., 106; 30-34- б.]. Масалан, Ўзбекистон шароитида 1956-1959 йилларда 3 минг гектар майдонда қора саксовул экилган бўлса, биргина 1961-1962 йилларда 20 минг гектар [106; 33-б.], 1966-1970 йилларга келиб эса 500 минг гектар [72; 86-б.] майдонда қора саксовул экилиб, ихота йўлакли сунъий агрофитоценозлар 22 яратилган. Ушбу агрофитоценозлар табиий яйловларга нисбатан 4-5 маротаба кўп (10-15 ц/га) ем-хашак бериши кўрсатилган [72; 95-107-б.]. Кейинги йилларда яйлов фитомелиорацияси борасида эришилган ютуқлар асосида қурғоқчил ҳудудларда сунъий агрофитоценозлар барпо этиш янада жадаллашди. Ем-хашаклик қиммати юқори бўлган изен ва қуйровуқ ёрдамида катта майдонларда суньий яйловлар барпо этиш ишлари олиб борилди. Натижада биргина Ўзбекистон ҳудудида 120 минг гектардан ортиқ майдонларда изен ва қуйровуқзор сунъий яйловлар ташкил этилди [100; 16-25-б.]. 1950-1960 йилларда яйловларни яхшилаш бўйича олиб борилган узлуксиз тадқиқотлар чўл-яйлов ҳудудларида ем-хашак етиштиришнинг янги йўналишига, яъни озуқабоп чўл ўсимликлари уруғчилиги ва селекциясига асос солди [157; 3-97-б., 148; 47-62-б., 151; 3-63-б.]. Селекция объекти сифатида табиий флорадан ажратиб олинган истиқболли фитомелиорантлар (изен, қуйровуқ, камфоросма, шувоқ, саксовул, чўғон, қўнғирбош, тетир, терескен) танланиб, уларнинг янги навлари ва экотипларини яратиш ишлари олиб борилди [100; 16-25-б., 156; 48-56-б.]. Натижада қатор ўсимликларнинг юқори ҳосилли янги навлари яратилди. Хусусан, изеннинг 6 та нави, қуйровуқнинг 3 та нави, қора саксовул, терескен ва камфоросманинг 1 тадан навлари яратилиб, улар орқали сунъий яйловлар ҳосилдорлигини янада оширишга эришилди [100; 16-25-б., 139; 26-35-б., 134; 107-121-б.]. 1955-60 йиллардаги техник имкониятлар ва мавжуд ресурслар тўлиқ ишга солиниб, бугунги кун шароитида энг қиммат бўлган усуллардан бири, яъни маъданли (минерал) ўғитлардан фойдаланиб яйловлар ҳосилдорлигини ошириш бўйича ҳам тадқиқотлар олиб борилган. Қарнобчўлнинг эфемерли шувоқзор ва эфемерли-янтоқли шувоқзор яйловлари шароитида маъданли ўғитларни қўллаш орқали яйлов ҳосилдорлигини 300 фоизгача ошириш имкониятларининг мавжудлиги ва унинг иқтисодий жиҳатдан самарали эканлиги кўрсатилган [82; 227-252-б.]. Кейинчалик тоғолди яйлов ва 23 пичанзорлари ҳосилдорлигини оширишда маъданли ўғитларни қўллашнинг самарадорлиги устида ҳам ишлар олиб борилган [133; 56-57-б.]. Юқоридаги таҳлиллардан кўринадики, қарийб 40 йиллик давр давомида олиб борилган тадқиқотларнинг асосий эътибори ва йўналиши чорвачилик, айниқса қоракўлчиликни ривожлантириш мақсадида яйловлар оптимизациясига қаратилган. Бундай тадқиқотлар нафақат Ўзбекистонда балки қўшни республикаларда ҳам, хусусан Туркманистонда Н.Т.Нечаева [105; 3-227-б.], С.Я.Приходько [109; 3-54-б.], Г.М.Мухаммедов [98; 3-216-б.], Қозоғистонда С.А.Абдраимов [45; 3-140-б.], С.Н.Прянишников [110; 48-56- б.], Қирғизистонда Г.А.Балян [62; 3-263-б.], Тожикистонда Л.П.Синьковский, А.А.Мадаминов [130; 218-247-б.], А.В.Валиев [66; 3-52-б.] раҳбарлигида ўтказилиб, яйловлар фитомелиорацияси соҳасида муҳим фундаментал ва амалий натижаларга эришилди, яйловларни юзаки ва тубдан яхшилаш усуллари ишлаб чиқилди. Турли тупроқ-иқлим шароитига эга бўлган яйловларнинг хўжалик потенциалини баҳолаш ва маҳсулдорлигини ошириш йўллари кўрсатиб берилди. Олинган узоқ йиллик тадқиқот натижалари ва эришилган ютуқлар асосида Ўрта Осиё республикалари бўйича 30 млн гектар яйловларни яхшилаш имконияти мавжудлиги ва бу орқали чўл ҳудудларида чорва моллари сонини 20 млн бошга етказиш мумкинлиги кўрсатилди [68; 294-296-б., 104; 14-19-б.]. Қурғоқчил ҳудуд яйловларини яхшилаш бўйича олиб борилган узоқ йиллик илмий ва амалий изланишларнинг умумлаштирилган мантиқий натижаси сифатида қатор амалий тавсиялар ва кўрсатмалар яратилиб, амалиётга йўналтирилди [106; 3-62-б, 123; 3-31-б]. Яйловлар ҳосилдорлигини ошириш соҳасида эришилган ютуқлардан сўнг галдаги муҳим вазифа яйловлардан алмашлаб фойдаланиш тизимини такомиллаштириш бўлди. 1970 йилларгача яйловлардан алмашлаб фойдаланишда асосан И.С.Амелин [56; 36-84-б.] томонидан ишлаб чиқилган усуллар қўлланиб келинган. Мазкур услубий қўлланма ўша даврда Ўрта Осиё шароитида яйловлардан алмашлаб фойдаланиш бўйича мавжуд бўлган бирмунча мукаммал манба ҳисобланган [68; 209-б]. Кейинчалик 24 Л.С.Гаевская томонидан яйловлардан алмашлаб фойдаланиш усулларини такомилаштириш бўйича тадқиқотлар олиб борилди. Бунда яйловларнинг ем- хашак заҳирасини аниқлаш, яйлов сиғимини белгилаш, яйлов майдонларидан фойдаланишни лойиҳалаштириш ва унинг хариталарини яратишга катта эътибор қаратилди. Олиб борилган кузатувлар ва изланишлар натижасида яйловлардан алмашлаб фойдаланишнинг 4, 8 ва 10-йиллик тизимлари ишлаб чиқилди [68; 223-231-б., 72; 72-75-б.]. Яйловлардан алмашлаб фойдаланишнинг муҳим шартларидан бири бу мавжуд ем-хашак заҳирасини аниқлаш ва яйлов сиғимини белгилаш ҳисобланади. Бу борада дастлаб И.С.Амелин [56; 36-84-б.], кейинчалик эса Л.С.Гаевская ва Н.С.Сальманов томонидан ишлаб чиқилган кўрсатмалардан яйловларнинг ем-хашак ҳосилдорлигини аниқлашда фойдаланиб келинди [68; 205-231-б., 72; 77-84-б.]. Бу даврда республикада яйлов ўсимликлар қопламини геоботаник ёндашувлар асосида ўрганиш соҳасида эришилган фундаментал ютуқлар асосида И.И.Гранитов таҳрири остида яйловларни геоботаник тавсифлашнинг такомиллашган усуллари ишлаб чиқилди [14; 10- 36-б.]. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, яйловларни ўрганиш ва улардан рационал фойдаланишга қаратилган тадқиқотларнинг жадал юксалиши билан бир қаторда 1970-1985 йилларда қурғоқчил ҳудуд ўсимликлар қопламини фитоценологик жиҳатдан комплекс тадқиқ қилиш ишлари ҳам юқори ривожланиш босқичига кўтарилди. Республиканинг барча экологик минтақаларида тарқалган ўсимликларнинг фитоценотик, экологик ва хўжалик хусусиятлари қатор етакчи геоботаник олимлар томонидан комплекс тарзда ўрганилди ва муҳим фундаментал натижаларга эришилди. Ушбу олимлар томонидан олиб борилган йирик миқёсли ва узоқ йиллик тадқиқотлар натижасида “Растительный покров Узбекистана и пути его рационального использования” номли 4 жилдли коллектив монография яратилди. Ушбу фундаментал асар Ўзбекистонда ўсимликлар қопламининг хилма-хиллиги, тарқалиши, биологик, экофизиологик ва ценотик 25 хусусиятларини очиб берди ва ўз навбатида, яйловлардан оқилона фойдаланиш тизимларини фитоценотик ва экологик қонуниятлар асосида янада такомиллаштиришга хизмат қилди [136; 210-224-б.]. Яйловлар оптимизацияси жараёнида яйлов ҳосилдорлигига таъсир кўрсатувчи ташқи омиллар ва уларнинг таъсири шароитида ҳосилдорлик кўрсаткичларини бошқариш имкониятларига катта эътибор қаратилди. Хусусан, яйлов ҳосилдорлигининг иқлим омиллари таъсиридаги флуктуацияси ва ҳосилдорликни прогнозлаш 1970-1990 йиллардаги тадқиқотларнинг асосий йўналишларидан бирига айланди. Чунки қурғоқчил яйловлар ем-хашак заҳирасининг шаклланишида йилнинг об-ҳаво шароити, хусусан ёғин миқдори ҳал қилувчи рол ўйнайди. Шу мақсадда қатор яйлов ҳудудларида агрометеорологик ва экологик ёндашувларга хос тадқиқотлар олиб борилди [78; 57-65-б., 57; 84-94-б., 267; 3-56-б., 126; 43-51-б., 127; 72- 85-б.]. Чўл ва ярим чўл ҳудудларида метеорологик кўрсаткичларнинг узоқ йиллик цикллари аниқланди, йиллик ёғин миқдорига боғлиқ равишда ем- хашак массасининг динамикаси ўрганилди, об-ҳаво шароитига кўра қулай ва ноқулай ёки яхши, ўртача ва ёмон йилларнинг миқдорий чегаралари белгиланди. Олинган натижалар яйловлардан фойдаланиш мобайнида узоқ йиллик озуқа балансини тузишда ва яйловлар ем-хашак заҳирасини прогнозлашда қўлланилиши тавсия этилди [77; 333-349-б., 84; 158-166-б., 126; 43-51-б., 127; 72-85-б.]. Яйловлар ҳосилдорлигига таъсир кўрсатувчи яна бир кучли омиллардан бири бу чорва молларининг боқилиши ва унинг турли меъёрлари ҳисобланади. Ў рта Осиё шароитида қурғоқчил яйловларнинг ўсимликлар қопламига боқилишнинг таъсири турли даврларда И.С.Амелин [ 56; 36-84-б. ], А.И.Гранитов [ 75; 32-34-б. ], Н.Т.Нечаева [ 102; 303-369-б. , 103; 5-30-б. ], Л.С.Гаевская [ 68; 185-204-б. ], Л.С.Гаевская, Н.С.Сальманов ва бошқа олимлар томонидан ўрганилди [ 72; 69-71-б. ]. Ўзбекистоннинг шувоқ-эфемерли яйловлар и шароити да Л. С.Гаевская ва Е.С.Краснополин [ 70; 3-24-б. ] томонидан боқилиш даври ва 26 давомийлигига боғлиқ равишда ўсимликлар ҳосилдорлигининг ўзгариш хусусиятлари ўрганилди. Яйловлардан ўрта меъёрда фойдаланиш улар ҳ осилдорлигининг 20-30 фоиз га ошишини таъминла ши ва ўсимлик лар турлар таркибини яхшила ши кўрсатиб берилди [ 56; 36-84-б. ]. Яйловларда шувоқ бир йиллик новдаларининг вегетация даври тугагандан кейин т ў ли ғ ича чорва моллари томонидан ейилиши келгуси йилда ҳосилдорликнинг ортишига ижобий таъсир к ў рсат иши аниқланди [ 75; 32-34-б. ]. Бундан кўринадики, бу йўналишда олиб борилган тадқиқотлар нинг ҳам асосий вазифаси яйловларда чорва молларининг боқилиш даражалари ва муддатларининг яйловлар ҳосилдорлигини оширишдаги ролини ўрганишга қаратилган. Боқилишнинг ўрта меъёрлари ва яйловлардан алмашлаб фойдаланиш тартиб-қоидаларига риоя қилиниши яйловлар ҳосилдорлигини ошишига хизмат қилиши кўрсатилган [68; 185-204-б., 72; 69-71-б.]. Чорва молларининг меъёрдан ортиши эса ўсимликлар қопламининг салбий ўзгаришларига ва хўжалик аҳамиятининг пасайишига олиб келиши турли чўл минтақаларида қайд этилган [65; 79-92-б.]. Яйловларни ўрганиш тарихи бўйича юқорида қилинган таҳлилларни умумлаштирадиган бўлсак, 1935-1990 йилларда Ўрта Осиё давлатлари, хусусан Ўзбекистонда фундаментал яйлов илми ва унинг йўналишлари шаклланди, яйлов ўсимликлар қопламининг табиий шароити ва биоэкологик хусусиятлари комплекс тарзда тадқиқ қилинди. Яйлов фитогенетик ресурсларидан фойдаланиш, чорвачилик мақсадларида сунъий яйловлар барпо этиш ва яйловларни ўзлаштириш кенг кўламда ташкил этилди. Бу даврда амалга оширилган тадқиқотларнинг устувор йўналишлари ва вазифаларини қуйидагича умумлаштириш мумкин (1.1-расм). Кейинги йилларда республикамизда яйловларни фитомелиорация усуллари орқали яхшилаш ва улардан оқилона фойдаланишга қаратилган тадқиқотлар Қоракўлчилик ва чўл экологияси илмий-тадқиқот институти олимлари томонидан давом эттирилди [272; 3-17-б., 90; 3-65-б., 237; 347-350- б., 269; 3-22-б., 91; 84-87-б., 265; 3-20-б.]. 27 1.1-расм. Турли даврларда яйловларни ўрганишнинг устувор йўналишлари ва уларнинг вазифалари Яйловларни геоботаник ёндашувлар асосида тадқиқ қилиш ишлари ЎзР ФА Ботаника институти ходимлари томонидан амалга оширилди. Айниқса, Марказий Қизилқум, Устюрт платоси, Орол денгизи қуриган туби ва Мирзачўл яйлов ўсимликлар қопламини ҳозирги ҳолатини баҳолаш ва уни хариталаш ишлари амалга оширилди [169; 133-137-б., 145; 43-44-б., 159; 28- 30-б., 121; 32-35-б., 276; 3-28-б., 46; 5-7-б., 248; 1-11-б., 162; 1408-1424-б., 163; 71-87-б., 164; 676-683-б.]. 1990 йилдан кейинги даврда яйловларни ўрганиш йўналишидаги тадқиқотлар нисбатан сустлашди. Бу даврга келиб яйловлардан фойдаланиш тизими ҳам буткул ўзгарди. Собиқ Иттифоқ моддий манфаатлари учун узоқ йиллар хизмат қилган яйловлардан фойдаланишнинг истеъмолчилик тизими издан чиқди. Ушбу даврда яйловларда сақланадиган чорва моллари асосан давлатга қарашли бўлиб, жамоа хўжаликлари томонидан яйловлардан алмашлаб фойдаланиш тизимлари жорий қилинган эди. Афсуски, 1990 йиллардан кейин яйловлардан фойдаланиш тизимининг ўзгариши яйловлар 28 ҳолатининг ёмонлашишига сабаб бўлди. Бу даврда хусусий мулкчиликнинг шаклланиши асносида аҳоли томонидан чорва молларини кўпайтириш жадал тус олди. Оилавий даромадларининг асосий манбаи сифатида маҳаллий аҳоли чорвачиликка катта эътибор бера бошлади, аммо яйловлардан фойдаланишда на тарихий-анъанавий тажрибаларга, на собиқ Иттифоқ даврида яратилган алмашлаб фойдаланиш тизимларига амал қилинди [247; 381-404-б., 224; 93-108-б.]. Бугунги кунга келиб яйловлар табиий ҳолатининг ёмонлашишига олиб келган энг асосий сабаблардан бири, юқорида таъкидланганидек, айнан аҳолига қарашли чорва моллари сонининг кескин ортиб кетганлиги ва улар томонидан яйловлардан тизимсиз фойдаланилганлигидир. Маълумотларга қараганда, охирги 30 йилда республикамизда чорва молларининг сони прогресив тарзда ортиб борган. Масалан, 1990 йиллар атрофида бутун республикада барча турдаги хўжаликлар тасарруфида 10 млн бош майда шохли, 5 млн бош йирик шохли моллар сақланган бўлса, 2020 йилга келиб бу кўрсаткич бир неча баробарга ортиб, мос равишда 23 ва 15 млн бошни ташкил этган (1.2-расм) [101; 6-23-б., 81; 132-134-б.]. 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 0 5000 10000 15000 20000 25000 Йирик шох ли моллар Майда шох ли моллар Чорва моллари сони, минг бош 1.2-расм. Ўзбекистонда чорва моллари сонининг ўсиш динамикаси [101; 6-23-б.] 29 Кўриб турганимиздек, чорва моллари сонининг бундай прогрессив тарзда ортиб кетганлиги яйлов ўсимликлар қопламига бўлган босимни кескин оширган. Чунки, чорва моллари сонининг ортиши билан улар боқиладиган яйлов майдонлари ортмаган. Аксинча, яйловларнинг доимий ўзлаштирилиши натижасида уларнинг майдони қисқариб келган. Маълумотларга қараганда, республикамиздаги яйлов майдонлари 1959 йилга солиштирилганда 9 млн гектарга камайган [121; 12-15-б.]. Яйловларда чорва моллари сонининг ортиш тренди барча вилоятлар ва туманларда ўхшаш тарзда содир бўлган. Масалан, чорвачилик, айниқса қоракўлчилик жадал ривожланган ҳудудлардан бири Самарқанд вилоятининг Нуробод туманида ҳам чорва молларининг сони кейинги 55 йил ичида кескин ортганлигини кўриш мумкин. Ушбу тумандаги яйловлар республикамизда яйлов инқирози жараёнлари кескин тус олган ҳудудлардан бири ҳисобланади. Бу эса ушбу туманда чорва моллари сонининг кескин ортганлиги билан бевосита боғлиқ. Туманда 1985 йилда 245 минг бош майда шохли, қарийб 2 минг бош йирик шохли моллар сақланган. 2020 йилга келиб эса майда шохли моллар 682 минг бош ва йирик шохли моллар қарийб 70 минг бошга яқинлашган (1.1-жадвал). 1.1-жадвал Нуробод туманидаги аҳоли ва чорва моллари сонининг ўзгариши (Нуробод тумани ҳокимияти маълумотлари) Йиллар Аҳоли сони Майда шохли моллар Йирик шохли моллар 1985 й. 69 352 245 119 1 795 2010 й. 117 283 409 361 34 248 2021 й. 151 347 6 82 543 69 875 Чорва моллари сонининг ортиши аҳоли сонининг ортиши билан ҳам бевосита боғлиқ. Нуробод туманида 1985 йилда 69 минг нафар аҳоли истиқомат қилган бўлса, 2020 йилга келиб бу кўрсаткич 151 минг нафарга 30 етган. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, аҳоли сонининг ортишига нисбатан чорва моллари сонининг ортиш жадаллиги анча юқори эканлиги таҳлиллардан маълум бўлди (1.3-расм). 1985-2010 йиллар орасидаги 25 йиллик давр мобайнида чорва моллари сони 326 минг бошга ортган бўлса, охирги 10 йиллик даврда эса 450 минг бошга кўпайган. Чорва моллари бош сонининг бундай тез суръатларда ортиб бораётганлиги яйловларга кун сайин антропоген босимнинг кучаётганлигидан ва бунга мос равишда катта майдонларнинг инқирозга учраётганлигидан далолат беради. Олимларнинг фикрича, бугунги кунга келиб чорва моллари сонининг кескин ошганлиги ва яйловлардан алмашлаб фойдаланиш тизимининг издан чиқиши республикадаги 50-70% яйловларнинг турли даражада инқирозга учрашига олиб келган [120; 54-55-б., 121; 3-4-б., 274; 3-30-б.]. Аҳоли сони Чорва бош сони 0 200000 400000 600000 800000 1000000 1200000 1985 й. 2010 й. 2021 й. 1985-2010 2010-2021 0 200000 400000 600000 800000 1000000 1200000 Аҳоли сони Чорва бош сони 1.3-расм. Нуробод туманида истиқомат қилувчи ахоли сони, чорва молларининг шартли бош сони (чапда) ва уларнинг сўнгги йиллардаги ўсиш суръатлари (ўнгда) 31 Сўнгги йилларда я йлов ўсимлик қопламининг кескин инқирозга учраши, ўз навбатида, чўлланиш жараёнларининг ҳам жадаллашишига олиб келмоқда [52; 103-105-б., 17; 16-18-б., 143; 32-33-б., 164; 676-683-б.]. Миллионлаб гектар яйлов майдонларида табиий ем-хашак ўсимликлари бутунлай йўқолиш арафасида, ҳосилдорлик эса бир неча баробарга пасайган. Ваҳоланки, катта майдонларда содир бўлган яйлов инқирозининг макон ва замондаги кўлами, унинг жадаллиги ва инқироз даражалари номаълумлигича қолмоқда. Бу борада олиб борилаётган тадқиқотлар эса етарли эмас ва республикадаги барча яйлов ҳудудларини ўз ичига қамраб олмайди [143; 32- 33-б., 121; 32-35-б., 161; 677-683-б., 240; 510-525-б.]. Шунингдек, яйловларнинг ҳозирги ҳолатини баҳолайдиган, инқироз даражаларини белгилаб берадиган ва эҳтимолий инқироз жараёнларини олдиндан аниқлайдиган экологик-фитоценотик мезонлар ҳам ишлаб чиқилмаган. Жадал суръатларда давом этаётган иқлим ўзгариши ва яйловларда антропоген прессингнинг янада ортиши минтақада яйловларнинг трансформация жараёнларини тезлаштириб, экологик вазиятни кескинлаштирмоқда [ 176; 48-54-б., 175; 280-295-б.]. Яйловларда вужудга келган бундай мураккаб вазият яйловлардан оқилона фойдаланишнинг нафақат илмий асосларини, балки уларни бошқаришнинг қонуний ва меъёрий-ҳуқуқий асосларини яратишни ҳам талаб этади. Республикамизда сўнгги йилларда яйловлардан фойдаланишнинг қонуний асосларини ишлаб чиқиш бўйича сезиларли натижаларга эришилди. 2019 йилнинг 20 май санасида давлатимиз тарихида илк маротаба “Яйлов тўғрисида”ги Қонун қабул қилинди. 2020 йилда Ўзбекистон Республикаси Ипакчилик ва жун саноатини ривожлантириш қўмитасига асос солинди. Мазкур қўмита республикамизда яйловлардан фойдаланиш тизимини назорат қилувчи ва тартибга солувчи ягона ваколатли давлат органига айланди. Навбатдаги стратегик қадам Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 8 июлдаги ПҚ-5178-сон “Республикада мавжуд яйловлардан унумли фойдаланиш, ипак ва жунни қайта ишлашни қўллаб-қувватлаш бўйича 32 қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори нинг қабул қилиниши бўлди. Қарорда яйловлардан унумли фойдланиш, табиий яйловлар ҳосилдорлигини ошириш ва яйлов ўсимликлар уруғчилигини йўлга қўйиш вазифалари белгилаб берилди. Қабул қилинган ушбу муҳим меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар Ўзбекистонда яйловлардан фойдаланишнинг тарихий тизими ва анъаналарини тиклашга ва яйлов майдонларидан оқилона фойдаланиш тизимларининг қонуний механизмларини ҳаётга татбиқ этишда хизмат қилиши кутилмоқда. Жаҳон тажрибасига назар солсак, ўтган асрда АҚШ, Исландия, Хитой, Монголия, Жанубий Африка ва бошқа бир қатор мамлакатларда яйлов табиий ресурсларидан режасиз фойдаланилганлиги ва унинг оқибатида қатор экологик ва ижтимоий муаммоларнинг вужудга келганлиги маълум [174; 14- 19-б.]. Ўтган даврда, хусусан АҚШда чорва моллари сони ҳаддан зиёд кўпайиши ва яйловларнинг режасиз тарзда ўзлаштирилиши оқибатида катта майдондаги табиий яйловлар ва ундаги ўсимликлар қоплами кескин инқирозга учраган ва ҳалокатли оқибатларга олиб келган [33; 17-32-б.]. Яйлов инқирози билан боғлиқ мазкур муаммолар фақат илмий асосланган ёндашувлар ва механизмлар асосида ҳал қилиниши кўрсатиб берилган [246; 545-552-б.]. Натижада яйловларнинг ҳозирги ҳолатини баҳолаш, улардан алмашлаб фойдаланиш, яйлов экотизимлари барқарорлигини таъминлаш ва инқирозга учраган майдонларни қайта тиклашнинг янги экологик концепциялари ишлаб чиқилган ва тизимли равишда амалиётга татбиқ этилган [37; 29-98-б., 41; 106-113-б., 26; 359-367-б.]. Сўнгги 20-25 йил давомида олиб борилган тадқиқотлар асносида яйлов илми ва яйловлардан фойдаланиш соҳаси экотизим қонуниятларига асосланган янги яшил босқичга кўтарилди [174; 14-19-б.]. Республикамиз шароитида яйлов ўсимликлар қопламининг чорва молларининг муттасил боқилиши натижасида жиддий трансформацияга учраганлиги ва бу жараённинг жадал суръатларда давом этаётганлиги яйловларнинг ҳозирги экологик-фитоценотик ҳолати ва асл хўжалик 33 имкониятларини тўғри баҳолаган ҳолда я йлов фитогенетик ресурсларидан оқилона фойдаланиш, яйлов экотизимлари барқарорлигини таъминлаш ва инқирозга учраган майдонларни қайта тиклашнинг экологик мақбул усулларини ишлаб чиқишни ва уларни амалиётга изчил жорий этишни тақозо этади . Мазкур ишларнинг барчаси яйловларни ўрганиш ва улардан фойдаланиш соҳасида дунё миқёсида эришилган ютуқлар ва ишлаб чиқилган замонавий илмий-услубий ёндашувлар ҳамда амалиётда синовдан ўтган халқаро тажрибаларга асосланиши зарур. 34 2-БОБ. ТАДҚИҚОТ ҲУДУДИНИНГ ТАБИИЙ ШАРОИТИ, ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛЛАРИ ВА УСУЛЛАРИ § 2.1. Тадқиқот ҳудудининг табиий шароити Тадқиқот ҳудуди Зарафшон дарёси ҳавзаси марказий оқимининг жанубий қисмида жойлашган ва бир-бирига туташиб кетган икки ҳудудни, яъни Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларини ўз ичига олади. Мазкур ҳудуд ўзига хос географик ўринга эга бўлиб, Ўзбекистон жануби-ғарбидаги йирик тоғ минтақасидан чўл текислик минтақасига ўтиш чегарасида жойлашган (2.1-расм) [240; 510-525-б.]. 2.1- расм . Тадқиқот ҳудудининг географик жойлашув и Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларининг умумий майдони тахминан 11 400 км 2 га тенг. Каттақўрғон ва Тўдакўл сув омборлари оралиғида шарқдан ғарбга томон 120 км ва Зарафшон дарёси ҳавзаси ўрта оқимидан жанубга томон 95 км масофага чўзилган. Шимоли-ғарбий чегараси E65° 53.198 ′ N40° 06.126 ′ ва жануби-шарқий чегараси E66° 12.686 ′ N39° 35 9.232 ′ координаталарида жойлашган. Тадқиқот ҳудуди тупроқ-иқлим шароитларига кўра бир-бирига ўхшаш бўлиши билан бир қаторда, геологик ва геоморфологик жиҳатдан фарқли томонлари мавжуд. Шу нуқтаи назардан ушбу икки ҳудуднинг физик-географик хусусиятларига алоҳида тарзда таъриф берамиз. Қарнобчўл ярим чўли Зарафшон тоғ тизмасининг ғарбий давоми саналган Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларининг жанубий этагида жойлашган. Ғарбдан Бухоро воҳаси, жанубдан Қашқадарё дарёси ва шарқдан Жом адирлари билан чегарадош. Умумий майдони тахминан 500 минг гектарни эгаллайди. Қарнобчўлда Тим, Сепки, Сахоба, Тутли, Ағрон, Қарноб каби бир нечта йирик аҳоли масканлари жойлашган [68; 41-42-б.]. Қарнобчўл ғарбдан шарққа томон 60-70 км ва шимолдан жанубга томон 70-80 км масофага чўзилган. Қарнобчўл мезорельеф хусусиятига эга тўлқинли текислик ландшафтларини ўзида акс эттиради. Геологик жиҳатдан Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларининг антиклинал характердаги тектоник кўтарилиши натижасида ҳосил бўлган синклинал ётқизиқли букилма ҳисобланади [49; 104-б.]. Чўлнинг денгиз сатҳидан баландлик хусусиятларини рақамли растер маълумотлари асосида яратилган харита орқали таҳлил қилиш мумкин (2.2-расм). Унга кўра ушбу чўл жануби-ғарбга томон секинлик билан қияла шиб кетган. Ш арқий қисми денгиз сатҳидан 3 7 0- 50 0 м, ғарбий қисми эса 280 -320 м баландлик кўрсаткичларига эга . Ваҳоланки, Қарнобчўлнинг ғарбий қисмида бир нечта тепаликлар мавжуд бўлиб, уларнинг баландлиги 450-470 метргача етиши мумкин . Бу тепаликлар чўлнинг катта қисмини эгалламайди ҳамда унинг умумий ландшафт текислигига жиддий таъсир кўрсатмайди [240; 510-525-б.] . Қарнобчўл ҳудудида катта табиий сув ҳавзаси йўқ. Бундан 40-60 йил илгариги адабиётларда Зирабулоқ тоғлари этагидан ҳосил бўлган бир нечта сойлар Қарнобчўл текисликларигача кириб борганлиги айтилган. Афсуски, бугунги кунда қурғоқчилик даражасининг кескин ортиши ва тоғларда сув балансининг бузилиши натижасида ушбу сойларда сув оқимининг ҳосил 36 бўлиши кескин чекланган. Масалан, бундан 20-25 йиллар илгари Тим ва Сепки аҳоли масканларидаги сойлар баҳор ойларида ёмғир сувларининг қўшилиши натижасида ҳар 2-3 йилда бир марта текисликларгача етиб борган бўлса, охирги йилларда бундай ҳолатлар деярли кузатилмаяпти [ 275; 3-18-б., 49; 104-111-б.]. 2. 2 -расм. Тад қ и қ от ҳудудининг р ақамли баландлик модели асосида яратилган денгиз сатҳидан баландлик кўрсаткичлари [278] Жанубда Қарнобчўлнинг монотон текис ландшафти кенглик бўйича чўзилган шўрхокли чўкма Шўрсой билан алмашади. Шўрсой ер ости сувларининг кўтарилишига боғлиқ равишда ғарбдан жануби-шарққа томон 25 км дан 40 км гача чўзилиши мумкин. Шўрсойнинг шимолий ва жанубий томонларидан 5-8 км масофадаги ҳудудларда тақирли майдонларни учратиш мумкин [68; 42-43-б.]. Қарнобчўлнинг иқлими табиатан кескин континентал бўлиб, Ўртаер денгизи иқлим шароитларига мос келади. Ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши совуқ. 37 Ҳаво ҳарорати нафақат йил ва мавсумлар, ҳатто суткалар давомида кескин ўзгариб туради. Қарнобчўл ҳудудининг ҳозирги иқлим шароитини таърифлашда Муборак метеостанцияси маълумотларидан фойдаланамиз. Узоқ йиллик (1947-2018 йиллар) метеорологик маълумотларга кўра, ўртача йиллик ҳаво ҳарорати 16,2°С га тенг. Ўртача ҳаво ҳарорати январь ва февраль ойларида 1,7-4,1°С, июнь ва июль ойларида эса 29,2-31,8°С ни ташкил этади (2.3-расм). I II III IV V VI VII VIII IX X XI XI -10.0 10.0 30.0 50.0 70.0 90.0 110.0 0 5 10 15 20 25 30 35 Ёғин миқдори Ҳаво ҳарорати О Й Л А Р Ёғин миқдори, мм Ҳаво ҳарорати, °C 2.3-расм. Тадқиқот ҳудуди климадиаграммаси (Муборак метеостанцияси маълумотлари, 1947-2018 йй.) Йиллик ёғин миқдори жуда кам бўлиб, ўртача 172,8 мм ни ташкил этади. Алоҳида йилларда ёғингарчилик миқдори кескин ўзгариш хусусиятига эга. Бунда ушбу кўрсаткич 82 мм дан 300 мм гача ўзгариш ҳолатлари кузатилган. Айниқса, сўнгги 12 йилда бундай кескин ўзгаришлар тез-тез содир бўлмоқда. Масалан, 2009 йилда ёғин миқдори 299,7 мм ни ташкил қилган бўлса, 2018 йилда эса кескин қурғоқчилик туфайли 98,8 мм га тушган. Ёғингарчилик миқдорининг тахминан 80 фоизи йилнинг совуқ даври (декабрь-апрел ойлари) га тўғри келади. Ушбу қонуниятнинг вариация коэффициенти 60% бўлиб, бу иқлимнинг кескин континенталлигидан далолат беради ( 240; 510-525-б.). Қарнобчўлнинг табиий иқлим шароити 38 замонавий Köppen-Geiger классификациясига кўра совуқ арид чўл иқлим минтақасига киради [210; 259-263-б.]. Қарнобчўл тупроқлари ўзининг физик-кимёвий хусусиятларига кўра хилма-хилдир. Тупроқларининг бундай хусусиятга эга бўлиши қурғоқчил иқлим шароити таъсиридаги генезиснинг маҳсули ҳисобланади. Мазкур чўлда асосан 4 тип тупроқлар тарқалган: сур-қўнғир, тақирли, шўрхок ва бўз тупроқлар. Тупроқларнинг механик таркиби ҳам хилма-хил бўлиб, оғир соз тупроқлардан енгил қумоқ тупроқларгача ўзгариб боради. Гумус миқдори тупроқ юза қатламларида 0,3-0,8%, пастки қатламларга ўтган сари кескин камайиб, 0,17% ни ташкил этади [152; 9-10-б.]. Қарнобчўл тупроқларининг ўзига хос хусусиятларидан бири, бу тупроқ профилида 40-50 см чуқурликдан бошлаб гипсли қатламнинг учрашидир. Гипс тупроқ қатламида майдалашган пластинкасимон аралашма ёки йирик кристаллар ва алоҳида конкрециялар кўринишида учрайди [72; 10-11-б.]. Тупроқ зичлиги анча юқори бўлиб, профилнинг майда шағалли қатламларида 1,58 – 1,72 г/см 3 ни ташкил қилади. Зичликнинг бундай юқори бўлиши тупроқнинг тоғ жинслари бўлакларидан (парчаларидан) таркиб топганлиги, тупроқ майда заррачаларининг (<1 мм) кўп бўлиши ва цементланиш даражаси билан тушунтирилади [152; 9-11-б.]. Қурғоқчил ҳудуд тупроқларининг энг муҳим хусусиятларидан бири профилининг намланиш даражаси ҳисобланади. Бу жиҳатдан Қарнобчўл тупроқлари жуда паст кўрсаткичга эга бўлиб, тупроқ профилининг намланиши чуқур қатламларгача етиб бормайди. Бу кўрсаткич тупроқ-грунт шароитларига, ёғингарчилик миқдори ва бошқа табиий шароитларга боғлиқ ҳолда 65 см дан 120 см чуқурликкача ўзгаради. Қарнобчўлда сизот сувлари 18-40 метр чуқурликда жойлашган. Сизот сувларининг бундай чуқур қатламларда жойлашганлиги капилляр сувларнинг ўсимлик илдизлари ривожланадиган юза қатламларгача кўтарилишига тўсқинлик қилади. Тупроқда тўпланган барча намлик юқори ҳаво ҳарорати таъсирида физикавий буғланиш ва транспирация ҳодисалари орқали йўқотилади. 39 Шунинг учун тупроқ намлигининг ҳосил бўлиш манбаи асосан атмосфера ёғинлари ҳисобига тўғри келиши алоҳида аҳамиятга эга [154, 5-24-б.]. Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғлари маъмурий жиҳатдан Самарқанд ва Навоий вилоятлари ҳудудида жойлашган. Мазкур тоғ тизмаси геологик жиҳатдан Зарафшон тоғ тизмасининг шимоли-ғарбий давоми саналади. Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларининг геоморфологик жиҳатдан ўзига хос хусусияти шундан иборатки, бу тоғ асосий тоғ тизмасидан, яъни Зарафшон тоғ тизмасининг Қоратепа ва Чақиркалон тоғларидан Жом тектоник букилмаси орқали ажралиб қолган. Денгиз сатҳидан баландлик кўрсаткичларига кўра Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари шарқдан шимоли-ғарбга томон пасайиб бориш хусусиятига эга ва тахминан 100 км масофага чўзилган. Жанубдан шимолга томон энг кенг масофаси Зирабулоқ тоғларига тўғри келиб, 25-30 км ни ташкил қилади. Бу кўрсаткич бўйича Зиёвуддин тоғлари паст кўрсаткичга эга бўлиб, унинг энг кенг масофаси 15 км га етади. Мазкур тоғ тизмаси шарқда Жом адирлари, жанубдан Қарнобчўл ярим чўли, ғарбда Бухоро воҳаси, шимолда Зарафшон дарёси водийси билан чегарадош [275; 3-18-б.]. Геоморфологик жиҳатдан ушбу тоғ тизмаси икки қисмга яққол ажралганлиги кузатилади, яъни шарқда Зирабулоқ тоғлари Қарноб бели орқали ғарб қисмдаги Зиёвуддин тоғларидан ажралган (2.1-расм). Зирабулоқ тоғлари денгиз сатҳидан баландлиги ва эгаллаган майдонига нисбатан Зиёвуддин тоғларидан юқорироқ кўрсаткичларга эга. Зирабулоқ тоғининг энг юқори нуқтаси денгиз сатҳидан 1115 м баландда (2.4-расм) бўлса, Зиёвуддин тоғи 866 метрни (2.5-расм) ташкил этади. Ушбу тоғларнинг жанубий ва жануби-ғарбий ён бағирлари тик к ў тарилган қояли, туб жинслари яланғоч, чуқур ва тор даралар ҳамда сойлар билан кучли парчаланган. Шимолий ва шимоли-шарқий ён бағирлари ётиқроқ ва аста-секин тоғ этаги текислигига қ ў шилиб кетади [49; 104-111-б.]. 40 2. 4 -расм. Зирбулоқ тоғларининг денгиз сатҳидан баландлик кўрсаткичлари 2.5-расм. Зиёвуддин тоғларининг денгиз сатҳидан баландлик кўрсаткичлари 41 Ёғин миқдорининг камлиги (йилига ўртача 200-250 мм) сабабли ва тоғлар баланд бўлмаганлигидан сойларда фақат баҳор ва ёз бошларида сув оқади. Иқлим шароити кескин континентал ва қуруқ бўлиб, ҳаво ҳарорати ва ёғингарчилик миқдори кўрсаткичларига кўра юқорида таърифланган Қарнобчўл ярим чўлига жуда ўхшаш. Шунинг учун Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларининг иқлим шароитига алоҳида равишда тўхталмаймиз. Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларида асосан типик б ў з тупроқлар тарқалган. Тупроқларнинг қалинлиги ва тошлар билан аралашганлик даражаси баландлик градиентига ва экспозицияга мос равишда ўзгаради. Тоғларнинг шимолий ёнбағирларида тупроқ қоплами қалин ва тош ҳамда шағалнинг аралашиш даражаси анча паст. Тоғнинг жанубий ёнбағирлари одатда турли катталикдаги шағалли, кўп ҳолларда катта харсанг тошли қоялардан иборат. Бундай жойларда тоза тупроқ қатлами анча кам ва кўпгина тош ҳамда шағаллар билан аралашган бўз тупроқлар тарқалган. Тупроқ юзаларида қадимий денудацияга учраган тоғ жинслари учрайди [49; 104-111-б.]. § 2.2. Тадқиқот материаллари ва усуллари Қарнобчўл ярим чўли ва унга туташ Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларининг табиий яйлов ўсимликлар қоплами тадқиқот объекти сифатида хизмат қилди. Яйлов ўсимликлар қопламининг антропоген трансформациясини ўрганишга қаратилган изланишлар ва дала тадқиқотлари 2012-2021 йилларнинг турли мавсумларида ўтказилди. Узоқ йиллик кузатувлар асосида маълум бўлдики, тадқиқот ҳудудидаги яйловларнинг катта миқёсдаги трансформациясига сабаб бўлаётган энг асосий ва кучли антропоген омил бу - чорва молларининг (асосан майда шохли моллар) муттасил боқилиши саналади. Юқоридаги бобда келтирилганидек, сўнгги йилларда ушбу ҳудудда чорва моллари бош сонининг кескин ортганлиги ва уларнинг яйловларда тизимсиз боқилиши яйловлар трансформациясини ҳаракатга келтирувчи асосий омил сифатида шаклланган. Шунингдек, яйловларда кўп йиллик ўсимликларнинг, айниқса шувоқ тупларининг ўтин сифатида чопилишини ҳам яйловлар 42 трансформациясига олиб келувчи кейинги омиллардан бири сифатида қараш мумкин. Техноген омиллар, хусусан геологик-қидирув ва йўл транспорт ишлари эса тадқиқот ҳудуди яйловлар трансформациясида катта ўринга ёки таъсирга эга эмас. Барча қурғоқчил ҳудудларда кузатилаётган иқлим кўрсаткичларининг ўзгаришлари эса яйловлардан бундай тизимсиз фойдаланиш шароитида антропоген трансформация жараёнларини янада тезлашишига олиб келади. Юқоридагиларни инобатга олиб, тадқиқотлар давомида яйловларда чорва молларининг боқилиши шароитида рўй берадиган трансформация жараёнлари ва уларнинг ҳосил бўлиш хусусиятларига асосий эътибор қаратилди. Тадқиқотлар услубий жиҳатдан бир-бирига узвий боғлиқ бўлган ва мантиқий кетма-кетликка эга бўлган 4 та босқичда амалга оширилди. Биринчи босқичда тадқиқот ҳудуди яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги фитоценотик хилма-хиллиги дала тадқиқотлари асосида чуқур ўрганилиб, яйловлар таснифи (яйлов типлари ва хиллари) ишлаб чиқилди ҳамда трансформацияга учраган яйлов типлари ва хиллари аниқланди. Иккинчи босқичда, тадқиқот ҳудудида кенг тарқалган ва асл табиий-тарихий ўсимликлар қопламини ўзида акс эттирган шувоқзорлар мисолида яйлов фитоценозларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги индикацион ва диагностик хусусиятлари ўрганилди. Фитоценозларнинг ушбу хусусиятлари асосида чорва моллари боқилиши шароитида яйловлар трансформациясининг турли даражаларини белгиловчи фитоиндикаторлар аниқланди ва уларнинг миқдорий мезонлари ўрнатилди. Учинчи босқичда аниқланган фитоиндикаторлар ва фитоценотик мезонлар асосида яйлов фитоценозлари трансформацияси ва унинг макондаги узлуксиз босқичларини ўзида акс эттирувчи экологик-фитоценотик алмашинув моделлари яратилди. Тўртинчи босқичда натурада ва замонавий масофавий зондлаш усуллари ёрдамида олинган маълумотларнинг ўзаро интеграцияси асосида яйловлар трансформацясини баҳолашнинг уйғунлашган усуллари ишлаб чиқилди. Тадқиқотларимиз давомида яратилган мазкур ўзига хос мантиқий кетма- 43 кетликка эга бўлган методик ёндашувнинг қўлланилиши чорва моллари боқилиши шароитида рўй берадиган яйловлар трансформациясини аниқлаш ва унинг турли даражаларини фитоценотик жиҳатдан тўғри баҳолашда катта имконият яратди ва самарали усул эканлигини кўрсатди. Қуйида ушбу узвий босқичларни амалга оширишда фойдаланилган тадқиқот материаллари ва усулларига алоҳида таъриф берамиз. Қарнобчўл ярим чўли ва унга туташ бўлган Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолатини ўрганишда 426 та яйлов майдонларида маршрутли-рекогносцировкали ва стационар геоботаник тадқиқотлар олиб борилди. Танланган яйловларда геоботаник тавсифлаш ишлари текисликда 100х100 м, тоғда 25х25 м майдонда амалга оширилди ва 216 та геоботаник қайдномалар тўлдирилди [14; 10-36-б.]. Тадқиқотлар давомида йиғилган ўсимлик намуналарининг систематик ҳолатини аниқлашда “Флора Узбекистана” [19], “Определитель растений Средней Азии” [16] классик аниқлагичларидан фойдаланилди. Юқоридагиларга қўшимча равишда Плантариум [271], The Plant List [281], The International Plant Names Index [280] каби халқаро маълумотлар базаларидан ҳам кенг фойдаланилди. Таксонларнинг (тур, туркум, оила) сўнгги янгиланган илмий номларига аниқлик киритишда Plants of the World Online [279] , “Кадастр флоры Узбекистана: Самаркандская область” манбалари асос қилиб олинди [10; 47-219-б.]. Ўсимлик турларининг ҳаётий шакллари И.Г.Серебряков таснифи асосида таҳлил қилинди [18; 146-205-б.]. Тадқиқот ҳудудидаги камёб ўсимлик турларининг тарқалишини акс эттирган нуқтали хариталар Garmin 60 CSx GPS қурилмаси ёрдамида рўйхатга олинган маълумотларнинг ArcGIS дастурида қайта ишланиши асосида яратилди [31]. Олиб борилган геоботаник тавсифлаш ишлари асосида Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйловларининг таснифи (яйлов 44 типлари ва хиллари) умумқабул қилинган услублар асосида ишлаб чиқилди [14; 10-36-б.]. Яйлов хиллари таркибидаги ўсимликларнинг ейилувчанлик даражаси Ларин ва бошқ. [13; 710-718-б.] томонидан ажратилган 6 та гуруҳга (хуш кўриб ейиладиган, яхши ейиладиган, қониқарли ейиладиган, ёмон ейиладиган, ейилмайдиган, заҳарли) ажратиб таҳлил қилинди. Ўсимликларнинг озуқабоплик даражасини аниқлашда Gintzburger ва бошқ. [ 32; 90-274-б. ] , “Кадастр флоры Узбекистана: Самаркандская область” манбаларидан фойдаланилди [10; 47-219-б.]. Яйлов хилларининг турлар таркиби, проектив қопланганлик даражаси, зичлиги ва ўсимликлар фитомассаси (ҳосилдорлиги) каби ценотик кўрсаткичларни аниқлаш анъанавий геоботаник усуллар ёрдамида амалга оширилди. Мазкур кўрсаткичлар 25 х 2 м (50 м 2 ) ўлчамдаги трансектлар орқали 3 такрорликда аниқланди. Бунда трансект ичида учрайдиган ҳар бир ўсимлик турининг қопланганлиги ва зичлиги (туплар сони) ўрганилди. Фитомассани аниқлаш трансект ичида рўйхатга олинган турларнинг ер устки намуналарини йиғиб олиш ва уларни лаборатория шароитида қайта ишлаш орқали амалга оширилди [14; 10-36-б.]. Ўсимликларнинг мўллик даражаси Друде шкаласининг 7 баллик тизими (cop 3 , cop 2 , cop 1 , sp 3 , sp 2 , sp 1 , sol) бўйича баҳоланди [30; 10-15-б.]. Дала маълумотларининг электрон базаси Г.Ф.Лакин [12; 3-352-б.], R.Sokal, F.Rohlf [40; 9-52-б.] ларнинг статистик методлари асосида MS Excel 2010 дастури ёрдамида қайта ишланди. Фитоценозларнинг боқилиш омили таъсиридаги фитоиндикацион хусусиятларини аниқлаш ишлари юқорида таъкидланган жами 426 та кузатув майдонлари орасидан стационар тадқиқотлар олиб борилган 18 та кузатув майдонлари маълумотлари асосида амалга оширилди. Мазкур яйлов майдонлари турли тупроқ шароитида, яъни 10 таси сур-қўнғир тусли тупроқларда ва 8 таси оч тусли бўз тупроқларда тарқалган. Танланган яйлов майдонлари яйлов инқирози даражаларининг кенг спектрини ўзида акс 45 эттириб, табиий шароитга эга бўлган шувоқзорлар, шувоқ ва жойга хос пасквал турлар аралашган ҳамда бутунлай пасквал турлар билан қопланган фитоценозлардан таркиб топган. Тадқиқотлар давомида фитоценозларнинг турлар таркиби ва хилма-хиллиги, туплар сони, қопланиш даражаси, ер устки фитомассаси, озуқабоп ва пасквал турлар улуши каби ценотик кўрсаткичларнинг боқилиш шароитидаги ўзгариш хусусиятларига баҳо берилди. Бунда индикацион геоботаникада умумқабул қилинган услублар ва уларнинг принципларидан фойдаланилди [7; 11-16-б. , 6; 34-56-б. ] . Фитоценозларнинг индикаторлик хусусиятларини аниқлашда замонавий яйлов экологияси йўналишида яратилган ва сўнгги йилларда такомиллаштирилган экологик ёндашувлар ва концепциялар, хусусан “кўпаювчи ва камаювчи” (ингл. increaser/decreaser ) турлар, илк огоҳлантирувчи индикаторлар (ингл. early warning indicators ), боқилиш градиенти (ингл. grazing gradient ) каби усуллар ҳам кенг қўлланилди [27; 225-236-б., 29; 440-454-б., 35; 49-65-б.]. Яйлов инқирозини баҳолашнинг миқдорий мезонларини ишлаб чиқишда фитоиндикацион усуллар ва уларнинг принципларидан кенг фойдаланилди [6; 34-56-б., 42; 897-909-б.]. Бунда юқорида таърифланган 18 та яйлов майдонларида олиб борилган геоботаник изланиш натижаларига таянилди. Танланган кузатув майдонлари “соғлом” ва инқирозга ёки трансформацияга учраган яйловларнинг кенг спектрини ўзида акс эттирган. Ушбу фитоценозлар ценотик кўрсаткичларининг боқилиш шароитидаги индикаторлик хусусиятлари асосида яйловларнинг 4 хил ҳолати, яъни табиий ҳолати ва яйловлар трансформациясининг турли (паст, ўрта ва юқори) даражалари белгиланди ва уларни баҳолашнинг фитоценотик миқдорий мезонлари ишлаб чиқилди. Бунда В.Н.Николаев ва бошқалар, Т.Рахимова томонидан ишлаб чиқилган тавсиялардан кенг фойдаланилди [ 15; 101-111-б., 17; 16-18-б.]. Яйлов фитоценозларининг боқилиш шароитидаги алмашинув жараёнларини ўрганишда турли тупроқ шароитида (сур-қўнғир ва оч тусли 46 бўз) тарқалган ва турли даражада инқирозга учраган 54 та яйлов майдонларида олиб борилган геоботаник ва индикацион-диагностик тадқиқотлар асос қилиб олинди (2.6-расм). 2.6-расм. Алмашинув моделларини яратишда тадқиқотлар олиб борилган майдонлар ( жойнинг баландлик кўрсаткичлари фонида ) Фитоценозларнинг боқилиш шароитидаги трансформация жараёнларини ўрганиш, сукцессион қаторларини ишлаб чиқиш ва экологик- фитоценотик моделини яратишда В.Д.Александрова [5; 300-447-б.], Л.Я.Курочкина, Г.Б.Макулбекова [ 11; 21-25-б.], B.Bestelmeyer et al. [23; 114- 126-б.], T.K.Stringham et al. [41; 106-113-б.] тавсия этган методлардан фойдаланилди. Шунингдек, замонавий яйлов тадқиқотларида кенг қўлланилаётган Rangeland Health [37; 29-98-б., 28; 1-10-б.] , Threshold Concept [24; 325-329-б.], Resilience and Resistance [26; 359-367-б., 22; 654-663-б.] каби экологик концепциялар ва уларнинг принциплари кенг татбиқ этилди. Алмашинув қаторлари табиий шувоқзорлар таркибида Peganum harmala L. ва Iris songarica Schrenk каби кўп йиллик пасквал турлар ва бир йиллик 47 эфемерларнинг фитоценоздаги улуши, турлар таркибидаги устунлик даражаси ва уларнинг макондаги ўзгариш хусусиятларидан келиб чиқиб аниқланди. Алмашинув босқичлари ва уларнинг фитоценотик чегараларини белгилашда танланган яйлов майдонларининг суғориш манбаларига нисбатан жойлашув ўрни, боқилиш босими ва ўсимликлар жамоасининг умумий физиономик хусусиятлари ҳам ҳисобга олинди. Натурада олинган геоботаник натижалар ва ишлаб чиқилган экологик- фитоценотик моделларни Географик Ахборот Тизимлари (ГАТ) ва Масофавий Зондлаш (МЗ) технологияларига интеграция қилиш орқали яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолати ва уларнинг узоқ йиллик тарихий ўзгариш хусусиятлари ўрганилди. Мазкур вазифа 4 босқичда амалга оширилди: 1. космофотосуратларни таҳлилларга тайёрлаш, 2. потенциал (мос) вегетацион индексни ажратиш, 3. яйловларнинг узоқ муддатли ўзгариш трендларини аниқлаш, 4. инқирозга учраган ва табиий шароитдаги яйловларни ажратиш. Космофотосуратларни таҳлилларга тайёрлаш. Масофавий зондлаш тадқиқотларимизда АҚШ Геология хизмати ( U.S. Geological Survey ) нинг очиқ маълумотлар базасида ( https://earthexplorer.usgs.gov ) мавжуд бўлган Landsat сериясининг тўртта сканерловчи сенсорлари (MSS, TM, ETM+, OLI) томонидан рўйхатга олинган мультиспектрал космофотосурат (КФС) лардан фойдаланилди. Landsat глобал географик тўридаги 156-устун ва 032/033- қаторларда жойлашган тадқиқот ҳудудига тегишли КФСлар ажратиб олинди. КФСларнинг булут билан қопланиш даражасидан қатъий назар 1990-2020 йиллар оралиғида тушурилган жами 572 та КФСлар жамланмаси таҳлилларда фойдаланиш учун махсус дастурий таъминот ( Bulk Download Application ) ёрдамида юклаб олинди. Landsat глобал архивидан юклаб олинган космофотосуратлар тўплами Python тилининг Anaconda дастурлаш муҳитида дастлабки қайта ишлаш амалга оширилди [36; 3-525-б.]. Бунда Landsat глобал тўрининг турли устун 48 ва қаторларида жойлашган КФСларни бирлаштириш ва тадқиқот ҳудудига тегишли майдонни ажратиш орқали улар кейинги таҳлилларда фойдаланиш учун тайёрланди. КФСлар визуализацияси ва натижалар интерпретациясида ArcMap10.3 ва ENVI 4.6.1 дастурий таъминотларидан фойдаланилди [31]. Потенциал вегетацион индексни ажратиш. Яйловларнинг ҳозирги ҳолатини ўрганишда тадқиқот ҳудуди шароитида бирмунча юқорироқ аниқликда маълумот берувчи потенциал вегетацион индекс (ВИ) ни аниқлаш мақсад қилинган. Бунинг учун дунё яйлов илмида қурғоқчил ҳудуд ўсимликлар қопламини ўрганишда энг кўп қўлланиладиган 5 та индекс танланди. Булар қуйидаги индекслардир: NDVI - Normalized Difference Vegetation Index , SAVI - Soil-Adjusted Vegetation Index , EVI - Enhanced Vegetation Index , PVI - Perpendicular Vegetation Index , TSAVI - Transformed Soil Adjusted Vegetation Index . Танланган индексларни 2 гуруҳга ажратиш мумкин. Биринчи гуруҳ ВИлар (NDVI, SAVI, EVI) фақат фотосинтетик фаол ўсимлик фитомассасидан қайтган спектр сигналларига асосланади. Иккинчи гуруҳ ВИлар (PVI, TSAVI) эса ўсимлик яшил фитомассаси билан биргаликда очиқ тупроқ юзасидан қайтган нурни ҳам ҳисобга олади. Кейинги икки индекс тупроқ чизиғи ( Soil line ) деб ном олган қийматларни ҳисоблаб топишни талаб этади. Тупроқ чизиғи қийматлари муайян жой тупроқ табиий шароитининг оптик хусусиятларидан, хусусан инфрақизил ва қизил нурларга бўлган ўзаро муносабатларидан ҳосил бўлади [38; 1541-1552-б.]. PVI ва TSAVI ни ҳисоблаб топишда тупроқ чизиғининг қиялиги ( slope of the soil line ) ва тупроқ чизиғининг кесишмаси ( intercept of the soil line ) аниқланиши зарур [39; 605-618-б.]. Тадқиқот ҳудуди тупроқлари учун ушбу қийматни аниқлашда турли даврларда рўйхатга олинган Landsat қурилмасидаги 9 та КФСларнинг инфрақизил ва қизил спектрларидан фойдаланилди (2.1-жадвал). Унга кўра тупроқ чизиғининг қиялик ва 49 кесишма қийматлари мос равишда 1,0270 ва - 0,316 га тенг эканлиги аниқланди ва бу қийматлар PVI ва TSAVI ни ҳисоблашда фойдаланилди . 2.1-жадвал Landsat 7 ва 8 платформаларининг КФСлари ёрдамида ҳисоблаб топилган тадқиқот ҳудудининг тупроқ чизиғи қийматлари КФС Тупроқ чизиғи қиялиги ( Slope ) Тупроқ чизиғи кесишмаси ( Intercept ) LE07_2005 0.9614 -0.0447 LE07_2006 1.0082 -0.0156 LE07_2007 1.0266 -0.0605 LE07_2016 1.0625 -0.0870 LE07_2017 1.0350 -0.0658 LE07_2018 1.0790 -0.0107 LC08_2016 1.0220 -0.0001 LC08_201 7 1.0247 -0.0003 LC08_2018 1.0242 -0.0001 Ўртача кўрсаткич 1.0270 -0.0316 Вегетацион индекслар Python тилининг Anaconda дастурлаш муҳитида махсус ҳисоблаш модуллари ( os, sys, string, numpy, gzip, glob, gdal ) ёрдамида қуйидаги формулалар асосида ҳисоблаб топилди. Бунда Landsat КФСларининг инфрақизил ( NIR – Near Infrared ) ва қизил ( Red ) спектрларидан фойдаланилди. NDVI = ( NIR ρ − Red ρ ) ( NIR ρ + Red ρ ) SAVI = (NIR ρ− Red ρ) (NIR ρ+Red ρ+L)∗(1+L) L – мослаштириш омили ( adjustment factor ) бўлиб, 0 , 5 га тенг. EVI = 2,5 ∗ ( NIR ρ − Red ρ ) NIR ρ + 6 ∗ Red ρ − 7,5 ∗ Blue ρ + 1 50 EVI да аэрозол таъсирини камайтириш учун 2 , 5 тўпловчи омил ( gain factor ) ва L мослаштириш омили қўлланилди [34; 195-213- б .]. PVI = NIR ρ−a∗Red ρ−b √(a2+1) TSAVI = a∗(NIR ρ− a∗Red ρ− b) (a∗NIR ρ+Red ρ−a∗b+X∗(1+a2)) PVI ва TSAVI да a тупроқ чизиғининг қиялиги ва b тупроқ чизиғининг кесишмаси, TSAVI даги X эса тупроқ юзаси таъсирини камайтирувчи омил бўлиб, 0,08 га тенг эканлиги аниқланган [20; 1355-1358-б.]. Юқоридаги ВИ лар қийматлари тадқиқот ҳудудида турли йиллар ва мавсумларда стационар кузатувлар олиб борилган 24 та яйлов майдонлари мисолида аниқланди (2.7-расм). 2.7-расм. Вегетацион индексларни ҳисоблаб топишда фойдаланилган яйлов майдонларининг тадқиқот ҳудуди бўйлаб жойлашув ўрни 51 Ушбу кузатув майдонларининг географик жойлашув ўрни Garmin 60 CSx GPS қурилмаси ёрдамида рўйхатга олинган. 24 та яйлов майдонлари мисолида ҳисоблаб топилган ВИ қийматлари айнан шу майдонларда дала шароитида баҳор, ёз ва куз мавсумлари мобайнида аниқланган яшил биомасса кўрсаткичлари ( n =107) билан ўзаро қиёсий солиштирилиб, корреляцион боғлиқлик коэффициентлари топилди. ВИ ларнинг аниқлилик даражаси мазкур коэффициентлар асосида таҳлил қилинди ва тадқиқот ҳудуди учун потенциал вегетацион индекс ажратилди. Яйловларнинг узоқ муддатли ўзгариш трендларини аниқлаш. Яйлов ўсимликлар қопламининг табиий ва турли антропоген омиллар таъсирида узоқ йиллик ўзгариш хусусиятларини аниқлаш мақсадида 12 та инқирозга учраган ва 10 та табиий шароитга эга бўлган соғлом яйлов майдонлари умумий маълумотлар базасидан ажратилди. Танланган 22 та майдонларнинг географик координаталари орқали шу нуқталарнинг 1990-2020 йиллардаги ВИ кўрсаткичлари ҳисоблаб топилди. Яйлов ўсимликлар қопламининг узоқ йиллик ўзгаришларини таҳлил қилишда баҳор ва куз мавсумларидаги ВИ кўрсаткичларидан фойдаланилди. Инқирозга учраган ва табиий шароитдаги яйловларни ажратиш. Масофавий зондлаш усуллари ёрдамида яйловларнинг инқироз даражаларини таснифлашда L. Breiman [25; 5-32-б.] нинг “ Random Forest” усулидан фойдаланилди. Мазкур усулнинг аниқлилик даражаси юқори бўлганлиги сабабли сўнгги йилларда ўсимликлар қопламини таснифлашда кенг қўлланилмоқда [21; 24-31-б.]. Шу мақсадда тадқиқот ҳудудидаги 219 та яйлов майдонларида олинган маълумотлар “ Random Forest” алгоритмига Python тилининг Anaconda дастурлаш муҳити ёрдамида таснифлаш учун юкланди. Бунда асосан кўп йиллик пасквал турлар ( Peganum harmala, Iris songarica, Phlomis thapsoides ) билан қопланган яйловлар ва табиий доминант турлардан ( Artemisia diffusa, A. turanica, A. sogdiana, Prunus spinossisima, Halocnemum strobileceam, Tamarix hispida ) таркиб топган яйловларни фарқлашга асосий эътибор қаратилди [240; 510-525]. 52 3-БОБ. ЯРИМ ЧЎЛ ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИНИНГ ҲОЗИРГИ ФИТОЦЕНОТИК ҲОЛАТИ § 3.1. Яйлов ўсимликлар қопламининг флористик таркиби ва унинг таҳлили Тадқиқот ҳудуди, яъни Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари геоморфологик ва флористик хусусиятларига кўра алоҳида ботаник- географик провинциялар таркибига киритилган. Унга кўра, Қарнобчўл ярим чўли Турон чўл провинциясида, Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари эса Тоғли Ўрта Осиё провинциясида жойлашган [135; 1105-1131-б., 10; 14-15-б.]. Эътиборли жиҳати шундаки, мазкур икки ҳудуд флористик хусусиятларига кўра алоҳида ботаник-географик провинцияларга ажратилган бўлса ҳам, улар бир-бирига туташ бўлган битта географик ўринга эга ва Ўзбекистон жануби- ғарбидаги мезотермик тоғ ва ксеротермик чўл экологик муҳитлар чегарасида жойлашган. Физик-географик хусусиятларига кўра, бу каби ҳудудлар адир, тоғ олди пролювиал текисликлари ва паст тоғларни ўз ичига олади. Ушбу географик минтақалар қатор олимлар томонидан Ўрта Осиё ҳудуди учун хос бўлган тоғ ярим чўли ёки тоғ олди ярим чўли сифатида таърифланган [8; 76- 77-б., 65; 13-14-б., 130; 13-15-б.]. Ўзбекистон ҳудудида Помир-Олой тизимига кирувчи Туркистон, Зарафшон ва Ҳисор тоғ тизмаларининг қурғоқчил минтақа билан чегарадош қуйи қисми ва унга туташиб кетган текисликлари ярим чўл минтақасига хос ҳудудларни ўзида акс эттиради. Тоғ олди ярим чўл ҳудудларининг ўсимликлар қоплами таркибида асосан эфемероидлар ( Carex pachystylis J. Gay. , Poa bulbosa L.) ва Artemisia L. туркуми турларининг етакчилик қилиши ушбу ҳудудларга хос хусусият ҳисобланади [68; 19-25-б.]. Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғларининг Ўзбекистон жануби-ғарбий қисмидаги тоғ ва чўл минтақаси чегарасида жойлашганлиги, ўсимликлар қоплами асосан эфемерли-эфемероидли- 53 шувоқзор жамоаларидан таркиб топганлиги ва ксеротермик иқлим шароитига эга эканлиги ушбу ҳудудни тоғ олди ярим чўл минтақасига киритишга асос бўла олади. Шунингдек, республикамизнинг бошқа тоғ олди ярим чўл ҳудудларида (Туркистон ва Ҳисор тоғ тизмалари қуйи қисми) кузатилганидек, тадқиқот ҳудуди ўсимликлар қоплами структураси ва унинг табиий шароити инсон хўжалик фаолияти, айниқса чорва молларининг муттасил боқилиши натижасида кескин ўзгаришларга учраган ва бугунги кунга келиб кучли антропоген босим остида қолган. Қарнобчўл чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов фитоценозлари ценофлорасининг ҳозирги таркиби ва фитоценотик ҳолати асл табиий-тарихий шароитини ўзида тўлиқ акс эттирмайди [113; 39-44-б., 117; 78-82-б.] . Шу нуқтаи назардан, тадқиқот ҳудуди мисолида яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолатини чуқур тадқиқ қилиш, чорва моллари боқилиши шароитида фитоценозларнинг ўзгариш хусусиятлари ва уларнинг қонуниятларини аниқлаш, яйловлар трансформациясининг асосий босқичларини ўрнатиш бўйича олинган тадқиқот натижалари республикадаги бошқа ярим чўл яйловлари ва уларнинг антропоген трансформациясини комплекс ўрганишда андоза сифатида қўлланилиши мумкин. Муайян ўхшаш ҳудудлар шароитида яратилган бу каби концептуал андозалар ёки моделлар бошқа ҳудуд ўсимликлар қопламини тизимли тарзда ўрганиш ва илмий асосланган натижалар олишда катта имкониятлар яратади [26; 359-367-б.]. Қарнобчўл табиий флораси ва унинг турлар хилма-хиллиги тўғрисидаги илк маълумотлар М.Г. Попов [108; 85-141-б.] томонидан Самарқанд вилояти ўсимликлар қопламини ўрганишга қаратилган тадқиқотларда келтирилган. Кейинчалик С.Мавлянов томонидан ушбу ҳудуд яйловларини ўрганиш давомида олиб борилган тадқиқотлар асосида Қарнобчўл флорасининг таркиби сезиларли даражада бойитилиб, 33 оила, 138 туркумга мансуб 238 тур ўсимликлар рўйхатга олинган [268; 3-27-б.]. Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғлари ҳам Ўзбекистон ҳудудидаги флористик жиҳатдан кам ўрганилган ботаник-географик районлар қаторига 54 киради [135; 1105-1131-б.]. Аммо, Қарнобчўл билан солиштирилганда Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари флораси тўғрисида бирмунча кўпроқ маълумотлар адабиётларда мавжуд. Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари Зарафшон тоғ тизмасининг ғарбий давоми эканлиги ва Зарафшон дарёси ҳавзасида жойлашганлиги сабабли кўпгина флористик ва геоботаник тадқиқотлар таркибига кирган ва қатор олимлар томонидан тадқиқ қилинган [108; 85-141- б. , 8; 3-208-б., 9; 3-446-б., 71; 155-205-б., 264; 3-18-б.]. Самарқанд вилояти флорасининг кадастри сўнгги йилларда эришилган ютуқлар асосида яратилган янги манба бўлиб, унда Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари флорасининг тўлиқ таркибини акс эттирувчи янги маълумотлар келтирилган. Унга кўра, Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари флорасида 54 та оила ва 242 туркумга мансуб 472 турлар учраши кўрсатилган [10; 12-46-б.] . Сўнгги йилларда яйлов ҳудудларида турли антропоген омиллар таъсирининг кескин кучайиши Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ- Зиёвуддин тоғлари флорасининг хилма-хиллиги ва унинг барқарорлигига жиддий таъсир ўтказмоқда. Қуйида тадқиқот ҳудуди яйлов фитоценозлари ценофлораси ва унинг турлар хилма-хиллигини ўрганиш бўйича олинган натижаларнинг таҳлилига тўхталамиз. Тадқиқотлар давомида Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларида ажратилган яйлов хиллари таркибида 51 та оила, 226 та туркумга мансуб жами 292 турлар рўйхатга олинди. Турлар сони жиҳатидан Asteraceae (42 тур), Poaceae (30 тур), Amaranthaceae (26 тур) , Fabaceae (25 тур), Brassicaceae (21 тур) етакчи оилалар сифатида намоён бўлди. Аниқланган ўсимлик турларининг ҳаётий шаклига кўра таҳлил қиладиган бўлсак, бир йиллик ва кўп йиллик ўтлар жами турларнинг 86,3 фоизини эгаллаган. Ўт ўсимликларнинг, айниқса бир йиллик эфемерларнинг кенг тарқалганлиги ҳудудда чорва моллари боқилиши таъсиридаги босимнинг юқорилигидан далолат беради. Турлар таркибининг қолган қисми, яъни 13,7 фоизи пояси ёғочлашган ва ярим ёғочлашган турлар ҳисобига тўғри келди. Бунда ярим буталар 19 тур, бута ва бутачалар 16 тур ва дарахтлар 5 турдан таркиб 55 топганлиги намоён бўлди. Дарахт турлари асосан Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларида тарқалганлиги билан характерланади (3.4-жадвал). 3.4-жадвал Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари ценофлорасининг ҳаётий шакллари бўйича таҳлили [18; 146-205-б.] т/р Ҳаётий шакллар Турлар сони % ҳисобида Пояси ёғочлашган ўсимликлар 21 7,2 1 Дарахт 5 1,7 2 Бута 14 4,8 3 Бутача 2 0,7 Пояси ярим ёғочлашган ўсимликлар 19 6,5 4 Ярим бута 19 6,5 Ўт ўсимликлар 25 2 86,3 5 Кўп йиллик ўтлар 1 09 37, 3 6 Икки йиллик ўтлар 10 3,4 7 Бир йиллик ўтлар 13 3 45, 5 Жами 29 2 100,0 Озуқабоплик даражасига кўра турлар таркибидаги ўсимликларнинг қарийб 67,0 фоизи заҳарли, ейилмайдиган ва ёмон ейиладиган турлардан таркиб топган. Яхши ва хуш кўриб ейиладиган турлар 11,3 фоизини ташкил этган (3.2-расм). хуш кўриб ейиладиган яхши ейиладиган қониқарли ейиладиган ёмон ейиладиган ейилмайдиган заҳарли 0 40 80 120 15 18 61 11 0 57 31 Турлар сони 3.2-расм. Турларнинг озуқабоплик даражасига кўра тақсимланиши [13; 3-877-б.] 56 Тадқиқот ҳудуди ўсимликлар қоплами таркибида озуқабоплик даражаси паст бўлган турларнинг катта улушга эга эканлиги ушбу ҳудудда чорва моллари боқилиш даражаси юқори эканлигининг яна бир ишончли далили ҳисобланади. Қуйида алоҳида ҳудудлар бўйича турлар хилма- хиллиги ва унинг умумий хусусиятларига қисқача таъриф бериб ўтамиз. Қарнобчўл яйловларида олиб борилган тадқиқотлар натижасида ушбу ҳудуд яйлов фитоценозлари ценофлорасида ҳозирги даврда асосан 36 оила ва 122 туркумга мансуб 152 турлар тарқалганлиги аниқланди (1-илова) [117; 78- 82-б.]. 10 та ва ундан ортиқ турга эга бўлган оилалар 5 тани ташкил қилди. Ушбу оила турларининг улуши 59,2% бўлиб, 90 та турдан иборат (3.5- жадвал). 3.5-жадвал Қарнобчўл яйлов ўсимликлар қоплами етакчи оилаларининг туркум ва турлари Етакчи оилалар Сони Туркумлар % Турлар % Аmaranthaceae 15 12,3 24 15,8 Poaceae 1 7 13,9 19 12,5 Asteraceae 12 9,8 19 12,5 Brassicaceae 13 10,7 16 10,5 Fabaceae 8 6,6 12 7,9 Жами 6 5 53,3 90 59,2 Туркумларнинг турларга бойлик кўрсаткичи паст бўлиб, энг катта туркумлар 4 тагача турни ўз ичига олган. Булар Astragalus L. , Cousinia L. ва Salsola L. туркумларидир. Кейинги ўринларда Artemisia L. , Strigosella Boiss. , Convolvulus L. , Climacoptera Botsch. , Suaeda Forsk. каби туркумлар 3 тадан турларга эга. Қолган 11 та туркум 2 тадан ва 103 туркум эса 1 тадан турдан таркиб топган. Тарқалган турларнинг ҳаётий шакллар бўйича тақсимланиши қуйидагича кўринишга эга бўлди: дарахтлар 1 тур (0,7%), буталар 4 тур (2,6%), бутача 1 тур (0,7%), ярим бута 14 тур (9,2%), кўп йиллик ўт 34 тур 57 (22,4%), икки йиллик ўт 5 тур (3,3%), бир йиллик ўт 93 тур (61,2%). Ушбу таҳлиллардан кўриш мумкинки, ҳозирги даврда Қарнобчўл ўсимликлар қопламининг асосий қисми, яъни 86,8 фоизи ўт ўсимликлардан таркиб топган. Қарнобчўл флорасида бир йиллик ўтлар хилма-хиллигининг юқорилиги эфемеризация жараёнининг жадаллигидан далолат беради. Ўсимликлар қопламининг ривожланиш тарихида бундай жараённинг жадаллашиши чорвачиликнинг юксалиши [85; 175-190-б., 158; 35-94-б.] ва ўз навбатида чорва моллари боқилиш даражасининг ортиши билан чамбарчас боғлиқ [130; 169-170-б.]. Қарнобчўлда тарқалган турлар озуқабоплик даражасига кўра қуйидаги гуруҳларга тақсимланди: хуш кўриб ейиладиган 11 тур, яхши ейиладиган 10 тур, қониқарли ейиладиган 36 тур, ёмон ейиладиган 61 тур, ейилмайдиган 15 тур ва заҳарли ўсимликлар 19 тур. Юқоридаги биринчи учта гуруҳга кирувчи турлар бирмунча яхши озуқабоплик хусусиятига эга бўлиб, улар умумий турлар сонининг 37,5 фоизини ташкил этди. Умумий турларнинг қолган катта қисмини, яъни 63,5 фоизини ем-хашаклик аҳамияти паст бўлган ва ейилмайдиган турлар эгаллаган. Бундан кўринадики, ушбу ҳудуд ўсимликлар қопламининг озуқабоплик даражаси паст бўлиб, антропоген таъсирлар натижасида, шунингдек сўнгги йилларда кучайиб бораётган қурғоқчилик шароитида вужудга келган. Мазкур салбий омиллар жадаллигининг ортиб бораётганлигини эътиборга олсак, яйловлар ем-хашаклик аҳамиятининг янада пасайиб кетиш эҳтимоли юқори саналади. Ўсимликлар қопламида бугунги интенсив антропоген таъсирлар шароитида кескин қисқариб бораётган турлар мавжуд. Бундай турларга ем- хашаклик аҳамияти юқори бўлган Stipa hoheneckeriana Trin. & Rupr. яққол мисол бўлиб, ушбу тур яйлов фитоценозлари таркибида деярли учрамайди. Poacea e оиласига мансуб Eremopyrum bonaepartis (Spreng.) Nevski ва E. orientale Jaub. & Spach турлари ҳам кескин камайиб кетган. Ҳудуд учун фитоценотик ва ем-хашаклик жиҳатдан жуда муҳим бўлган ва ландшафт ҳосил қилувчи шувоқ турлари ( Artemisia diffusa Krasch. ex Poljakov , 58 A. turanica Krasch. ) нинг табиий ареаллари ҳам чорва молларининг муттасил боқилиши оқибатида қисқариб бормоқда. Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов фитоценозлари ценофлорасида 46 оила ва 176 туркумга мансуб 211 турлар тарқалганлиги маълум бўлди (2- илова) [113; 39-44-б.]. 10 та ва ундан ортиқ турга эга бўлган оилалар сони 7 тани ташкил этди. Ушбу оила турларининг умумий рўйхатдаги улуши 56,9 фоизни (120 тур) ташкил этган (3.6-жадвал). 3. 6-жадвал Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари ўсимликлар қопламидаги етакчи оилаларнинг туркум ва турлари Етакчи оилалар Сони Туркумлар % Турлар % Asteraceae 25 14,2 34 16,1 Poaceae 18 10,2 21 10,0 Fabaceae 12 6,8 19 9,0 Lamiaceae 10 5,7 12 5,7 Boraginaceae 12 6,8 12 5,7 Brassicaceae 11 6,3 12 5,7 Rosaceae 9 5,1 10 4,7 Жами 97 5 5 ,1 12 0 5 6 , 9 Биоморфологик таҳлил натижаларига кўра, бугунги кунда ҳам ушбу ҳудудда ўт ўсимликлар гуруҳи устунликка эга [112; 117-120-б.] ва жами аниқланган турларнинг 88,6 фоизини эгаллаган. Аниқланган турлар алоҳида ҳаётий шакллар бўйича қуйидагича тақсимланган: дарахтлар 4 тур (1,9%), буталар 10 тур (4,7%), бутача 2 тур (0,9%), ярим бута 8 тур (3,8%), кўп йиллик ўт 94 тур (44,5%), икки йиллик ўт 9 тур (4,3%), бир йиллик ўт 84 тур (39,3%). Қарнобчўл флорасига солиштирилганда, ушбу ҳудудда кўп йиллик ўтларнинг улуши бир йиллик ўтларга нисбатан юқорироқ эканлиги намоён бўлди. Кўп йиллик ўтларнинг юқори улушга эга эканлиги Зирабулоқ- Зиёвуддин тоғлари тупроқ шароитининг (тупроқ унумдорлиги ва тупроқ 59 намлиги кўрсаткичлари) Қарнобчўл тупроқларига қараганда нисбатан қулай эканлиги билан изоҳланади. Фитоценоздаги турлар ем-хашаклик даражасига кўра қуйидаги гуруҳларга ажратилди: хуш кўриб ейиладиган турлар 11 та, яхши ейиладиган 14 та, қониқарли ейиладиган 35 та, ёмон ейиладиган 81 та, ейилмайдиган 47 та ва заҳарли ўсимликлар 23 та. Демак, ушбу ҳудудда ҳам озуқабоплик даражаси паст, ейилмайдиган ва заҳарли ўсимликлар катта улушга (71,6%) эга. Бу хусусият ҳам, яъни ем-хашак даражаси паст бўлган турларнинг кенг тарқалиши уларнинг чорва моллари боқилиши юқори бўлган шароитларда мослашув механизми сифатида қараш мумкин (185; 588-597-б.). Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларида антропоген босимнинг юқори бўлиши айрим турларнинг кескин сийраклашиб кетишига олиб келган. Тадқиқот ҳудуди ўсимликлар қоплами юқори антропоген прессинг таъсирига қолганлигига қарамасдан ушбу ҳудудда камёб ва Ўзбекистон Республикаси “Қизил Китоби” га киритилган турлар ҳам сақланиб қолган. Ушбу турларнинг тарқалиш ареалларини аниқлаш ва уларнинг ҳозирги ҳолатини ўрганиш мазкур турларни муҳофаза қилишда муҳим илмий ва амалий аҳамият касб этади. Тадқиқотлар давомида Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларида 25 тур ўсимликлар камёб турлар сифатида баҳоланди (3.7-жадвал). Мазкур камёб турларнинг асосий қисми Зирабулоқ тоғларида тарқалган. Atraphaxis spinosa L. , Astragalus pulcher Korov. , Salsola arbusculiformis Drobow каби турлар ф ақат Зиёвуддин тоғларидан (Тўритов массиви - N39 ° 55.753 ′ E65 ° 23.724 ′ ; 727 м д.с.б.) топилди. Камёб турлар орасида нисбатан кам сақланиб қолган ва муҳофазага муҳтож турларнинг тадқиқот ҳудудида географик тарқалиш ареалларини кўрсатувчи ГАТ хариталари яратилди (3-илова). Тадқиқот ҳудудининг ўзига хос хусусиятларидан бири, бу ерда 4 та дарахт турларининг табиий ҳолда сақланиб қолганлигидир (3.7-жадвал). Зирабулоқ тоғлари мазкур дарахт турларининг Ўзбекистон тоғ провинцияларидаги энг чекка ғарбий ареалларидан бири саналади. Улар орасида Pyrus regelii Rehd. ва Celtis caucasica Willd. нисбатан кенгроқ 60 тарқалиш ареалларига эга. Ваҳоланки, ушбу турлар ҳам бугунги кунда турли антропоген омиллар таъсирида кескин камайиб бормоқда. Ушбу турлар алоҳида яйлов хилларини ҳосил қилганлиги сабабли уларнинг фитоценотик хусусиятларига кейинги қисмларда батафсил таъриф берилади. 3.7-жадвал Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларидаги камёб турлар рўйхати № Тур номи Ҳаётий шакли 1. Pistacia vera L. дарахт 2. Celtis caucasica Willd . дарахт 3. Pyrus regeli Rehd. дарахт 4. Crataegus turkestanica Pojark. дарахт 5. Atraphaxis spinosa L. бута 6. Salsola arbusculiformis Drobow бута 7. Cotoneaster nummularius Fisch.& C.A.Mey. бута 8. Ephedra intermedia Schrenk & C.A.Mey. бута 9. Ziziphora clinopodioides Lam . ярим бута 10 Astragalus pulcher Korov. кўп йиллик ўт 11 Allium cupuliferum Regel. кўп йиллик ўт 12 Allium eremoprasum Vved. кўп йиллик ўт 13 Allium protensum Wendelbo кўп йиллик ўт 14 Crocus korolkowii Maw & Regel кўп йиллик ўт 15 Ferula dshizakensis Korov. кўп йиллик ўт 16 Juno narbutii (O. Fedtch.) Vved. кўп йиллик ўт 17 Jurinea trautvetteriana Regel & Schmalh. кўп йиллик ўт 18 Biebersteinia multifida DC. кўп йиллик ўт 19 Chaetolimon setiferum (Bunge) Lincz. кўп йиллик ўт 20 Gagea chomutovae (Pascher) Pascher кўп йиллик ўт 21 Prangos pabularia Lindl. кўп йиллик ўт 22 Salvia spinosa L . кўп йиллик ўт 23 Tulipa affinis Botschantz. кўп йиллик ўт 24 Tulipa korolko w ii Regel кўп йиллик ўт 25 Tulipa michaeliana Hoog . кўп йиллик ўт 61 Дарахт турлари орасида Pistacia vera L. кескин камайиб кетган бўлиб, асосан қоя-тошли қияликларда якка-якка туплари сақланиб қолган. Зирабулоқ тоғларининг Пиёзли ва Шумғор массивларида ушбу дарахт турлари қайд этилди. Тадқиқот ҳудуди учун кейинги камёб дарахт турларидан бири Crataegus turkestanica Pojark. ҳисобланади. Унинг тадқиқотлар давомида топилган ягона тупи Зирабулоқ тоғининг шимолий қисмидаги Оқтош довони тепаликларида (N39 ° 50.113 ′ E65 ° 56.466 ′ ) учрайди. Камёб турлар орасида Ўзбекистон Республикасининг Қизил Китоби [138; 135-141-б.] га киритилган Tulipa L. туркумига мансуб 3 та турларнинг тарқалганлиги аниқланди. Буларга Tulipa korolkowii Rgl., Tulipa micheliana Hoog. ва Tulipa affinis Botschantz. турлари киради. Ушбу лола турларидан T. korolkowii ва T. micheliana Зирабулоқ тоғларининг Пиёзли, Оймахол, Шумғор массивларида, Зиёвуддин тоғларининг Тўритов массивида нисбатан кўпроқ тарқалганлиги кузатилди. T. affinis эса фақат битта ҳудудда, яъни Зирабулоқ тоғининг шимолий қисмида денгиз сатҳидан 867 м баландликдаги N39 ° 49.267 ′ E65 ° 59.289 ′ географик координатада жуда кам сонда (3-5 туп) учраши қайд этилди. Мўллик жиҳатдан T. korolkowii бирмунча яхши кўрсаткичларни ҳосил қилган, унинг алоҳида микропопуляциясида 4-7 тадан 25-35 тагача (N39 ° 43.570 ′ E65 ° 50.744 ′ ) индивидлар тарқалганлиги кузатилди. T. micheliana эса фитоценозда якка-якка ҳолда тарқалганлиги сабабли микропопуляция даражасига етмаган. Ушбу лола турларининг тадқиқотлар давомида рўйхатга олинган локацияларининг Геоахборот хариталари 3-иловада келтирилган. Бугунги кунда чорва молларининг муттасил боқилиши ва рекреацион мақсадларда ушбу ҳудудга ташриф буюрадиган аҳоли томонидан лолаларнинг терилиши ушбу турлар кун сайин камайишига сабаб бўлиб, уларнинг табиий равишда янгиланишига тўсқинлик қилмоқда. Allium L. туркумининг камёб турлари асосан Зирабулоқ тоғининг Пиёзли массивидаги қоя тошлар орасида, чорва моллари томонидан 62 пайҳонланиш даражаси паст бўлган жойларда сақланиб қолган. Ferula dshizakensis Korov. , Prangos pabularia Lindl. , Biebersteinia multifida DC. , Juno narbutii (O. Fedtch.) Vved. каби камёб кўп йиллик ўтлар ҳам бугунги кунда чорва молларининг муттасил боқилиши оқибатида катта хавф остида қолган ва кун сайин камайиб бормоқда. Тадқиқот ҳудуди яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолати бўйича қилинган таҳлилларга таянадиган бўлсак, Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйловларининг флористик таркиби сўнгги 25- 30 йилда антропоген босимнинг ва қурғоқчилик даражасининг ортиши таъсирида сезиларли даражада ўзгаришларга учраган ва кўпгина абориген турларнинг ўсимликлар қопламидаги барқарорлиги катта хавф остида қолган. Шунингдек, жой учун хос автохтон турларнинг йўқолаётганлиги ва флора таркибининг катта қисмини бегона эврибионт турлар эгаллаб бораётганлиги ташвишли ҳолатдир. Амалда бўлган режасиз хўжалик фаолиятининг давом этиши, айниқса айрим камёб турлар тарқалиш ареалининг Ўзбекистон ғарбидан шарқий томонга қараб 100-120 км гача чекинишига олиб келиши мумкин. § 3.2. Тадқиқот ҳудуди яйлов ўсимликлар қопламини таснифлаш Қарнобчўл ва Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғларида олиб борилган геоботаник тадқиқотлар асосида ушбу ҳудуд яйловларининг замонавий таснифи ишлаб чиқилди. Унга кўра Қарнобчўлда 12 та яйлов типига мансуб 27 та яйлов хили, Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғларида эса яйловларнинг 5 та яйлов типига мансуб 10 та яйлов хили тарқалганлиги аниқланди. Аниқланган яйлов хилларининг тадқиқот ҳудуди бўйлаб географик тарқалиш хусусиятлари, яйлов фитоценозларининг турлар таркиби, асосий доминант турлари, яйловларнинг мавсумий ҳосилдорлик кўрсаткичлари аниқланди. Шунингдек, яйлов хилларининг антропоген омиллар таъсирида иккиламчи алмашинувларга учраш даражалари фарқланди. Қуйида тадқиқот ҳудудидаги жами 17 яйлов типи ва 37 та яйлов хилига уларнинг фитоценотик 63 ва хўжалик жиҳатидан муҳимлилик даражаси ва макондаги кўламидан келиб чиқиб таъриф берилади. Қарнобчўл яйловларининг таснифи I. ШУВОҚЗОР ТИПИ 1. Эфемерли-эфемероидли-шувоқзор 2. Эфемерли-эфемероидли-ковракли-шувоқзор 3. Эфемерли-эфемероидли-партакли-сингренли-шувоқзор 4. Эфемерли-эфемероидли-қуртқасочли-шувоқзор 5. Эфемерли-эфемероидли-исириқли-шувоқзор 6. Эфемерли-эфемероидли-қора саксовулли-шувоқзор II. КОВРАКЗОР ТИПИ 7. Эфемерли-эфемероидли-ковракзор 8. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-ковракзор III. ҚОРА САКСОВУЛЗОР ТИПИ 9. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қора саксовулзор 1 0.Эфемерли-эфемероидли-қора саксовулзор 11. Эфемерли-эфемероидли-исириқли-қора саксовулзор I V . ИСИРИҚЗОР ТИПИ 12 . Эфемерли-эфемероидли-исириқзор 1 3 . Эфемерли-эфемероидли-ковракли-исириқзор 14. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-исириқзор 15. Эфемерли-эфемероидли-карракли-исириқзор 1 5 А. Янтоқ аралаш исириқзор V. ҚУРТҚАСОЧЗОР ТИПИ 1 6 . Эфемерли-эфемероидли-қуртқасочзор 1 7 . Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қуртқасочзор 17А. Исириқ ва шувоқ аралаш қуртқасочзор V I . ЯНТОҚЗОР ТИПИ 18 . Эфемерли-эфемероидли-янтоқзор 1 9 . Эфемерли-эфемероидли-исириқли-янтоқзор 64 1 9 А. Шувоқ аралаш янтоқзор V I I. ТУЯПАЙПОҚЗОР ТИПИ 20 . Эфемерли-эфемероидли-фломоидесли-шувоқли-туяпайпоқзор 20 А. Исириқ аралаш туяпайпоқзор VI I I. ҚУЁНТИРНОҚЗОР ТИПИ 2 1. Эфемерли-эфемероидли-қуёнтирноқзор 2 1А. Янтоқ ва исириқ аралаш қуёнтирноқзор I X. АРАЛАШ ШЎРАЗОР ТИПИ 22. Ҳар хил ўтли-шўразор 22А. Янтоқ аралаш шўразор 2 2 Б. Шувоқ аралаш шўразор X. ШОХИЛАКЗОР ТИПИ 2 3 . Шохилакзор 2 4 . Аралаш ўтли-ярим бутали-шохилакзор XI. САРСАЗАНЗОР ТИПИ 25. Сарсазанзор 26. Роэмюрияли-сарсазанзор 26А. Юлғун аралаш сарсазанзор XII. АРАЛАШ ЮЛҒУНЗОР ТИПИ 2 7 . Ҳар хил ўтли-ярим бутали-юлғунзор 2 7 А. Сарсазан аралаш юлғунзор Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғлари яйловларининг таснифи I. ШУВОҚЗОР ТИПИ 1. Эфемерли-эфемероидли-шувоқзор 2. Эфемерли-эфемероидли-ҳар хил ўтли-шувоқзор 2А. Ширач аралаш шувоқзор 3. Эфемерли-эфемероидли-бодомчали-шувоқзор II. БОДОМЧАЗОР ТИПИ 4. Қатронли-бодомчазор 5. Эфемерли-эфемероидли-бодомчазор, айрим жойларда ширачли ва қўзиқулоқ аралаш 65 6. Шувоқли бодомчазор III. ҚЎЗИҚУЛОҚЗОР ТИПИ 7. Эфемерли-эфемероидли-қўзиқулоқзор 7А. Ширач аралаш қўзиқулоқзор 7Б. Янтоқ аралаш қўзиқулоқзор IV. АРАЛАШ ДАРАХТЛАР ТИПИ 8. Эфемерли-эфемероидли-ёввойи нокзор 9. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қатронғизор 9А. Писта аралаш V. АРАЛАШ ЎТЛИ ЭФЕМЕРОИДЗОР 10 . Аралаш ўтли-эфемерли-эфемероидзор Қуйида тадқиқот ҳудуди учун ишлаб чиқилган яйловлар таснифи ва унинг таркибига кирган яйлов типлари ва хилларига фитоценотик ва хўжалик нуқтаи назаридан таъриф бериб ўтамиз. I. Шувоқзор типи Шувоқзорлар Қарнобчўлда узоқ даврлар мобайнида шаклланган табиий-тарихий синтаксон бўлиб, ушбу ҳудуд учун хос бўлган асосий яйлов типи ҳисобланади. Мазкур яйлов ўсимликлар қоплами табиий синтаксонлар таркиби асосан абориген турлардан таркиб топган. Турлар хилма-хиллиги Қарнобчўлдаги бошқа яйлов типларига нисбатан юқори бўлиб, 74 та турларни ўз ичига олган (4-илова). Бунда бир ва кўп йиллик ўтлар салмоқли ўринни эгаллаган. Қарнобчўлда шувоқзор яйлов типининг 6 та хили ажратилди. Мазкур яйлов хиллари асосан табиий ҳолда учрайдиган ем-хашак турлари ( Ferula foetida, Astragalus villosissimus, Convolvulus hamadae ) ва чорва молларининг боқилиши шароитида пайдо бўлган реактив пасквал турлар ( Iris songarica, Peganum harmala, Phlomis thapsoides ) нинг фитоценозда субдоминант тур сифатида пайдо бўлиши билан фарқланади. Мазкур яйловларнинг ўзига хос томони шундаки, улар йил давомида чорва молларини ўтлатиш ва табиий ем- хашак билан таъминлаш имконини беради. 66 Шувоқзор яйлов типи Қарнобчўл ҳудуди учун муҳим аҳамиятга эга эканлигини ҳисобга олиб қуйида яйлов хилларининг тарқалиш хусусиятлари, фитоценотик хилма-хиллиги ва хўжалик аҳамиятига бошқа яйлов типларига нисбатан бирмунча батафсил таъриф берилади. Эфемерли-эфемероидли-шувоқзор ( Artemisia diffusa, A. turanica, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Astragalus filicaulis, A. campylorrhynchus, Strigosella africana, S. grandiflora, Pholiurus incurvus, Ziziphora tenuior, Anisanta tectorum, Alyssum desertorum ) яйлов хили, гипсли-майда шағалли сур-қўнғир ва оч тусли бўз тупроқларда. Эфемерли-эфемероидли- шувоқзор яйлов хили Қарнобчўл ҳудудининг табиий-тарихий синтаксонларидан бири саналади. Яқин ўтмишгача улар катта майдонларни эгаллаган. Сўнгги 30-40 йил мобайнида яйловларда турли хўжалик фаолияти натижасида антропоген таъсирнинг кучайиши мазкур яйлов хилининг кескин қисқаришига сабаб бўлган. Бугунги кунда табиий шароитга эга бўлган эфемерли-эфемероидли-шувоқзорлар чекланган майдонларда сақланиб қолган ва аҳоли масканларидан 10-15 км узоқликдаги ҳудудларда учрайди. Асосан, Сахоба аҳоли масканидан 12-17 км жануб ва жануби-ғарбда Бойхўжа ва Қўшмулла, Қумқўтон ва Қўшмулла суғориш қудуқлари ўртасидаги майдонларда, Хидир суғориш қудуғининг шимолий ва шимоли-шарқий қисмида, Ғубдин аҳоли масканининг ғарбий қисмида табиий шароитга эга бўлган шувоқзорларни учратиш мумкин. Шунингдек, Қарноб аҳоли маскани жанубидан 5-10 км масофадаги майдонларда, Тим аҳоли масканининг шарқий қисмларида бу каби яйловларнинг чекланган майдонлари мавжуд (3.4-расм). Яйлов ўсимликлар жамоасида асосан шувоқ турлари ва кўп йиллик ўт ўсимликлар доминантлик хусусиятига эга. Қайд этилган умумий турлар сони 60 та (4-илова). Artemisia diffusa ва A. turanica sp 3 -cop 1 , Carex pachystylis, Poa bulbosa sp 2 -sp 3 , эфемерлар эса sol- sp 1 мўлликда учрайди. Ўсимликлар жамоасининг қуйи ярусида типик эфемерларнинг хилма-хиллиги нисбатан юқори бўлиб, гидротермик жиҳатдан қулай келган йилларда 30-35 турлар 67 фитоценоз таркибида учрайди. Ўсимликларнинг қопланиш даражаси ўртача 25-30 фоизни ташкил этади. 3.4- расм. Қарнобчўлда табиий эфемерли-эфемероидли-шувоқзорлар сақланган марказлар Хўжалик аҳамиятига кўра турли мавсумларда фойдаланиш имконияти жиҳатидан энг қимматли яйлов хилларидан саналади. Эфемер ва эфемероидлар ҳисобига баҳорги ва ёзги, шувоқ турлари ҳисобига эса кузги ва қишги яйловлар сифатида фойдаланиш мумкин. Яйлов ҳосилдорлиги баҳор мавсумида қуруқ масса ҳисобида гектарига ўртача 2,2-2,7, ёзда 1,0-1,4 ва кузда 1,7-2,0 центнерни ҳосил қилди. Таъкидлаш жоизки, табиий ҳолатини сақлаб қолган мазкур эфемерли- эфемероидли-шувоқзор майдонлари бугунги кунга келиб чорва молларининг муттасил боқилиши оқибатида кескин қисқариб бормоқда. Уларнинг ўрнини хўжалик, экологик ҳамда фитоценотик жиҳатдан номақбул бўлган исириқли ва қуртқасочли яйловлар эгаллаб бораётганлиги ташвишли ҳолатдир. 68 Эфемерли-эфемероидли-ковракли-шувоқзор ( Artemisia diffusa, A. turanica, Ferula foetida, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisanta tectorum, Papaver pavoninum, Astragalus filicaulis, Strigosella africana, Boissiera squarosa, S. grandiflora, Ziziphora tenuior ) яйлов хили, оч тусли бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили фитоценотик жиҳатдан эфемерли- эфемероидли-шувоқзорларга ўхшаш бўлиб, табиий шароитдаги фитоценозни ўзида акс эттиради. Турлар таркибида сассиқ коврак ( Ferula foetida ) нинг иштирок этиши билан фарқланади. Қарнобчўл шувоқзорларида коврак аралаш яйловлар катта майдонларни эгалламайди. Эфемерли-эфемероидли-ковракли-шувоқзорлар асосан Жанубий Қарнобчўлда Гумбаса қудуғидан 2,0-2,5 км жануби-шарқда (N39° 38.942 ′ E65° 18.393 ′ ), Тўртқудуқ қудуғидан 1,5 км шарқ ва жануби-шарқда (N39° 32.129 ′ E65° 24.633 ′ ) денгиз сатҳидан ўртача 270-280 м баландликдаги майдонларда тарқалган. Ўсимликлар қоплами яхши ҳаётчанлик шаклига эга. Жамоадаги умумий турлар сони 34 тани ташкил этди (4-илова). Ярим буталар синузиясида Artemisia diffusa ва A. turanica sp 3 -cop 1 мўлликда, эфемер-эфемероидлар синузиясида Carex pachystylis, Poa bulbosa sp 2 -sp 3 мўлликда доминант, Ferula foetida эса sp 1 -sp 2 мўлликда субдоминант тур сифатида намоён бўлган. Қопланиш даражаси ўртача 20-25 фоизни ташкил этади. Фитоценозда турлар хилма-хиллиги нисбатан юқори бўлиб, асосан табиий шувоқзорларга хос бўлган ем-хашак турлардан таркиб топган. Ўрта меъёрдаги боқилиш даражаси мавжуд. Озуқавийлик аҳамиятига кўра қимматли яйлов хили саналади. Инқироз белгилари кузатилмаганлиги сабабли йил давомида турғун озуқа базасига эга. Баҳор мавсумларида ем- хашак ҳосилдорлиги қуруқ масса ҳисобида гектарига ўртача 5,72, ёзда 3,18 ва куз фаслида 2,64 ц ни ташкил этади. Яйловларда мавжуд ушбу ем-хашак заҳираси асосан ем-хашак турларидан иборат. Эфемерли-эфемероидли-партакли-сингренли-шувоқзор ( Artemisia diffusa, A. turanica, Astragalus villosissimus, Convolvulus hamadae, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Scabiosa olivieri, Eremopyrum bonaepartis, Ziziphora 69 tenuior, Astragalus filicaulis, Anisantha tectorum, Bromus danthoniae ) яйлов хили, қумоқли оч тусли бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили ҳам Қарнобчўлда оптимал табиий шароитни ўзида сақлаб қолган яйловлар қаторига киради. Асосан Қарнобчўлнинг жанубий, жануби-ғарбий қисмида учрайди. Ширинсув қудуғидан 3,0-3,5 км жануби-ғарбда (N39° 27.001 ′ E65° 24.995 ′ ), Бешарчи қудуғидан 1,6 км шимоли-шарқда (N39° 32.604 ′ E65° 17.853 ′ ) денгиз сатҳидан ўртача 280-300 м баландликдаги майдонларни эгаллаган. Мазкур яйлов хилида 35 та тур қайд этилди (4-илова). Artemisia diffusa, A. turanica доминант ва Astragalus villosissimus субдоминант тур сифатида учрайди. Микрорельефнинг кўтарилиши билан фитоценоз таркибида A. villosissimus нинг улуши ортади. Ўсимликларнинг қопланиш даражаси 25-35%. Чорва молларининг боқилиш босими ўрта меъёрда. Ем- хашаклик аҳамиятига кўра қимматли яйлов хили. Баҳор мавсумларида ем- хашак ҳосилдорлиги қуруқ масса ҳисобида гектарига ўртача 3,81, ёзда 2,14 ва куз фаслида 3,17 ц ни ташкил этади ва ушбу массанинг барчаси ем-хашак сифатида истеъмолга яроқли. Эфемерли-эфемероидли-қуртқасочли-шувоқзор ( Artemisia diffusa, A. turanica, Iris songarica, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Astragalus filicaulis, A. campylorrhynchus, Strigosella africana, S. grandiflora, Ziziphora tenuior, Anisantha tectorum ) яйлов хили, ўрта қумоқли гипсли сур-қўнғир тупроқларда. Яйловларда чорва моллари боқилиши даражасининг ортиши натижасида фитоценоз таркибида Iris songarica пайдо бўлиб, бу каби иккиламчи антропоген характердаги яйлов хилларининг вужудга келишига сабаб бўлган. Мазкур яйлов хили асосан Қарнобчўлнинг шимолий, шимоли- шарқий ва марказий қисмларида катта майдонларни эгаллайди. Айниқса, Тим (N39° 39.157 ′ E65° 50.097 ′ ) ва Сепки (N39° 39.311 ′ E65° 58.490 ′ ) аҳоли масканлари ўртасидаги 17 км лик масофада боқилиш даражасига боғлиқ равишда эфемерли-эфемероидли-қуртқасочли-шувоқзорлар кенг тарқалган. Турлар таркибида 49 та ўсимликлар қайд этилди (4-илова). Фитоценоз турлар таркибида Artemisia diffusa, A. turanica, доминант бўлса, ушбу ҳудуд учун 70 пасквал тур ҳисобланган I. songarica субдоминантлик хусусиятига эга. Унинг зичлиги гектарига ўртача 700-1000 тупни ҳосил қилади. Ўсимликларнинг қопланиш даражаси 25-30%. Мазкур яйлов хили табиий шувоқзорларга нисбатан юқори биомассани ҳосил қилган. Баҳор мавсумида ҳосилдорлик гектарига ўртача 5,92, ёзда 3,58 ва куз фаслида 3,84 ц ни ташкил этади. Эътиборлиси, баҳор ва ёз мавсумларидаги ҳосилдорликнинг 10-12 фоизи қуртқасочга тегишли бўлиб, бу ўсимлик чорва моллари томонидан яшил ҳолда деярли ейилмайди. Эфемерли-эфемероидли-исириқли-шувоқзор ( Artemisia diffusa, A. turanica, Peganum harmala, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Astragalus filicaulis, A. campylorrhynchus, Strigosella africana, S. grandiflora, Ziziphora tenuior, Minuartia meyeri, Anisantha tectorum, Leptaleum filifolium ) яйлов хили, ўрта қумоқли гипсли сур-қўнғир тупроқларда ва оч тусли бўз тупроқларда. Ушбу яйлов хилининг пайдо бўлиши чорва моллари боқилиш даражасининг ортиши шароитида фитоценоз таркибига заҳарли ва чорва моллари томонидан ейилмайдиган исириқ ( Peganum harmala ) нинг кириб келиши билан содир бўлган. Турлар таркибида ем-хашаклик аҳамияти паст бўлган айрим бир йиллик пасквал турларнинг ( Vulpia ciliata, Hordeum leporinum, Boissiera squarosa ) пайдо бўлганлиги билан характерланади. Қуртқасочли-шувоқзорларга қараганда денгиз сатҳидан нисбатан пастроқ (275-350 м) бўлган жанубий ҳудудларда тарқоқ ҳолда учрайди. Қарнобчўлда Гулшан қўтонидан 1,3 км шимолда (N39° 34.749 ′ E65° 39.301 ′ ), Тўртқўтон суғориш қудуғидан 1,7 км шимоли-шарқда (N39° 33.389 ′ E65° 38.106 ′ ), Қорасийроқ қудуғидан 1,5 км ғарбда (N39° 28.808 ′ E65° 37.349 ′ ), Қориз қўтонидан 1,4 км шарқда (N39° 28.772 ′ E65° 41.462 ′ ) исириқ аралашган шувоқзорларни учратиш мумкин. Ўсимликлар жамоасида 51 та тур ўсимликлар тарқалган бўлиб, Artemisia diffusa, A. turanica доминантлик хусусиятини ўзида сақлаб қолган ва sp 3 -cop 1 мўлликда учрайди (4-илова). Исириқнинг гектарига 300-500 туп ҳосил қилиши ушбу хилдаги яйловлар учун хосдир. Яйлов ҳосилдорлиги баҳорда гектарига ўртача 4,54, ёзда 2,41 ва 71 кузда 1,63 ц ни ташкил этади. Юқоридаги ем-хашак миқдорларининг 8-10 фоизи исириқ улушига тўғри келади ва бу биомасса чорва моллари учун истеъмолга яроқсиз. Эфемерли-эфемероидли-қора саксовулли-шувоқзор ( Artemisia diffusa, A. turanica, Haloxylon aphyllum, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Astragalus filicaulis, Ziziphora tenuior, Anisantha tectorum, Papaver pavoninum, Alyssum desertorum, Koelpinia linearis, Nigella integrifolia ) яйлов хили, оч тусли бўз тупроқларда. Ушбу яйлов хили Қарнобчўл шароитида табиий бўлмаган, 1960-1970 йилларда суньий яйловлар барпо этиш мақсадида экилган ва кейинчалик табиий равишда кўпайиб тарқалган қора саксовул ( Haloxylon aphyllum ) индивидларидан таркиб топган. Бундай яйловлар асосан чўлнинг марказий ҳудудларида Тўртқўтон қудуғидан 1,9 км жанубда ва Гумбаса қудуғидан 3,8 км шимоли-ғарбда (N39° 41.154 ′ E65° 15.288 ′ ) денгиз сатҳидан ўртача 280 м баландликдаги майдонларда тарқалган. Фитоценозда қора саксовул туплар сонининг камлиги (гектарига ўртача 180- 240 туп) ва уларнинг паст бўйли эканлиги (ўртача 80-120 см) табиий шувоқзорларга хос бўлган фитоценотик қиёфани ўзгартирмаган. Шувоқ турлари, эфемер ва эфемероидлар қопламда асосий таркибни ҳосил қилган ва яхши ҳаётчанлик шаклига эга. Мазкур яйлов хилида ўсимликларнинг умумий сони 34 тани ташкил этган (4-илова). Ем-хашак заҳираси ва озуқабоплик даражасига кўра қимматли яйлов саналади. Мавсумий ҳосилдорлик кўрсаткичлари қора саксовул ҳисобига юқорироқ эканлиги аниқланди. Бунда баҳор мавсумида гектарига ўртача 4,86, ёзда 3,47 ва кузда 3,61 центнерга тенг бўлди. Ушбу ҳосилдорликнинг ҳам барчаси чорва моллари томонидан ейиладиган ем-хашак турларидан таркиб топган. Сўнгги йилларда яйловларда чорва моллари сонининг кескин ортиши ва яйловлардан фойдаланишнинг тизимсиз ёндашуви юқорида таърифи келтирилган табиий-тарихий шувоқзорлар майдонининг кескин қисқаришига олиб келган. Уларнинг ўрнини эса экологик ва хўжалик жиҳатдан аҳамияти паст бўлган иккиламчи антропоген яйловлар эгаллаб бормоқда. 72 II. Ковракзор типи Қарнобчўл ҳудудида ковракзор яйлов типи асосан оч тусли бўз тупроқлар шароитида чўлнинг жанубий қисмларида учрайди. Ушбу яйлов типи эфемерли-эфемероидли-ковракзор ва эфемерли-эфемероидли-шувоқли- ковракзор яйлов хилларини ўз ичига олган. Турлар таркиби асосан 38 та ўсимлик турларидан иборат (5-илова) . Фитоценотик тузилиши ва турлар таркибига кўра улар бир-бирига ўхшаш бўлиб, турлар таркибида шувоқ ( Artemisia diffusa, A. turanica ) ва эфемер-эфемероидларнинг мўллик даражасига кўра фарқланди. Эфемерли-эфемероидли-ковракзор ( Ferula foetida, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Papaver pavoninum, Astragalus filicaulis, Ziziphora tenuior, Anisantha tectorum, Holosteum umbellatum , Hordeum leporinum , Koelpinia linearis ) яйлов хили, оч тусли бўз тупроқларда. Эфемерли-эфемероидли-ковракзор яйлов хили асосан Махматқул суғориш қудуғидан 1 км жанубда, Ёмбош суғориш қудуғидан 2,0-2,5 км шимолда (N39 ° 30.624 ′ E65 ° 26.679 ′ ) денгиз сатҳидан 290-300 м баландикдаги майдонларда тарқалган. Мазкур яйлов хилида 36 та тур қайд этилди (5- илова). Эфемер-эфемероидлар қалин қоплам ҳосил қилган бўлиб, қопланиш даражаси 80-85%. Carex pachystylis ва Poa bulbosa sp 3 -cop 1 мўлликда учрайди. Қуйи ярусда эфемерлардан Papaver pavoninum, Anisanta tectorum, Astragalus filicaulis, Vulpia ciliata, Veronica campylopoda, Holosteum umbellatum, Trigonella grandiflora , Hordeum leporinum, Leptaleum filifolium каби турлар фитоценоз таркибида нисбатан кенгроқ тарқалган. Юқориги ярусда Ferula foetida sp 2 мўллик даражасида тарқалган бўлиб, гектарига 1800-2200 тупни ҳосил қилган. Шувоқ турлари ( Artemisia diffusa, A. turanica ) жуда кам миқдорда учрайди. Мазкур яйлов хили мавсумлар давомида турғун ем-хашак заҳирасига эга эмас. Ҳосилдорлик эфемер-эфемероидлар ҳисобига баҳор мавсумида гектарига 5,5-6,0 ц. Аммо май ойининг охирларида эфемер- эфемероидлар вегетациясининг тугаши кейинги мавсумларда ем-хашак 73 заҳирасининг кескин пасайишига олиб келади. Айниқса, куз ва қиш мавсумларида ҳосилдорлик 0,5-0,8 ц га тушиб кетади. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-ковракзор ( Ferula foetida, Artemisia diffusa, A. turanica, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Papaver pavoninum, Astragalus filicaulis, Ziziphora tenuior, Anisantha tectorum, Alyssum desertorum, Koelpinia linearis ) яйлов хили, оч тусли бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили Шўрсойнинг шимолий чегарасида жойлашган Ширинсув суғориш қудуғидан 1,0-1,5 км шимолда (N39 ° 28.398 ′ E65 ° 27.104 ′ ) учрайди. Турлар таркиби 34 та ўсимликлардан таркиб топган (5-илова). Ушбу яйлов хилида шувоқ турларининг ( Artemisia diffusa, A. turanica ) sp 2 , айрим майдонларда эса sp 2 -sp 3 мўлликда учраши унинг эфемерли-эфемероидли-ковракзор яйлов хилидан фарқ қилишига олиб келган. Эфемер ва эфемероидлар турлар таркиби юқоридаги яйлов хилига ўхшаш. Шувоқ турлари гектарига ўртача 6-8 минг тупни ҳосил қилган. Бу эса мавсумлар давомида қуйидаги ем-хашак заҳирасининг шаклланишига олиб келган: баҳорда 4,57, ёзда 2,23 ва кузда 2,87 ц/га. Ҳосил бўлган ем-хашак заҳираси асосан чорва моллари томонидан ейиладиган озуқабоп турлардан таркиб топган. III. Қора саксовулзор типи Қарнобчўлда учрайдиган қора саксовулзор типи ўтган асрнинг 60-70 йилларида яйловлар ем-хашак ҳосилдорлигини ошириш мақсадида сунъий тарзда яратилган яйловлар саналади. Қора саксовул ( Haloxylon aphyllum ) асосан табиий шувоқзорларда экилган ва шунинг учун эфемерли- эфемероидли-шувоқли-қора саксовулзор яйлов хили кўринишида пайдо бўлган. Сўнгги 20-30 йилда чорва молларини муттасил ўтлатиш натижасида мазкур яйлов хили жиддий ўзгаришларга учраб, шувоқ турлари фитоценоз таркибида кескин камайган. Натижада антропоген характердаги инқирозга учраган 2 та яйлов хили ҳосил бўлган. Булар - эфемерли-эфемероидли-қора саксовулзор ва эфемерли-эфемероидли-исириқли-қора саксовулзор. Қора саксовулзор типида жами 51 та тур рўйхатга олинди (5-илова). 74 Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қора саксовулзор ( Haloxylon aphyllum , Artemisia diffusa, A. turanica, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha tectorum, Hordeum leporinum, Salsola sclerantha, Schismus arabicus, Vulpia ciliata ) яйлов хили асосан Шўрсойнинг шимолий қисмларида, Қарлуқчоп суғориш қудуғидан 4 км ғарбда сақланган (3.5-расм). 3.5-расм. Қора саксовулзор яйлов типи тарқалган ҳудудлар - эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қора саксовулзор - эфемерли-эфемероидли-исириқли-қора саксовулзор ва эфемерли-эфемероидли-қора саксовулзор Фитоценоз таркибида қора саксовул сийрак тарқалган бўлиб, гектарига ўртача 250-300 тупни ҳосил қилган, нисбатан қалинроқ тарқалган ҳудудларда 450-500 тупгача етиши мумкин. Шувоқ турлари ( Artemisia diffusa, A. turanica ) яхши ҳаётчанлик хусусиятини сақлаб қолган. Унинг зичлиги гектарига ўртача 12-15 минг тупга етади. Ушбу яйлов хилида 46 тур қайд этилди (5-илова). Турлар таркибида бир йиллик галофитлардан Salsola sclerantha кенг тарқалган. Шунингдек, 75 Halothamnus subaphyllus нинг якка-якка туплари учрайди. Қопланганлик даражаси қора саксовул ҳисобига юқорироқ бўлиб, 35-40 фоизни ташкил этади. Эфемер ва эфемероидлар яруси табиий шувоқзорларда учрайдиган турлардан таркиб топган, Carex pachystylis ва Poa bulbosa sp 2 -sp 3 мўлликда учраб, доминантлик хусусиятига эга. Мазкур хилдаги яйловлар мавсумлар давомида нисбатан юқори ҳосилдорлик кўрсаткичларини ҳосил қилган. Баҳорда қуруқ масса ҳисобида гектарига 3,25, ёзда 4,36 ва кузда 5,63 центнер ем-хашак массаси ҳосил қилган. Ушбу яйлов хили озуқабоплик жиҳатидан қимматли яйловлар қаторига киради. Эфемерли-эфемероидли-қора саксовулзор ва эфемерли- эфемероидли-исириқли-қора саксовулзорлар ( Haloxylon aphyllum, Peganum harmala , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Halocharis hispida, Hordeum leporinum, Nardurus krausei, Papaver pavoninum, Schismus arabicus, Vulpia ciliata ) тўлиқ инқирозга учраган яйловларни ўзида акс эттиради. Асосан, Ғубдин аҳоли масканидан 5 км ғарбда, Ашурқора суғориш қудуғининг жанубий қисмидаги катта майдонларни эгаллаган (5-расм). Ушу яйлов хилларининг турлар хилма-хиллиги бир-бирига жуда ўхшаш бўлиб, жами 41 тур учрайди (5-илова). Эфемерли-эфемероидли-қора саксовулзор яйлов хилида қора саксовулнинг фитоценоздаги зичлиги юқори бўлиб, гектарига 1000-1200 тупни ҳосил қилган. Шувоқ турлари деярли учрамайди. Эфемер-эфемероидлар ярусида Poa bulbosa доминант. Асосан, чорва моллари томонидан ейилмайдиган эфемерлар ( Papaver pavoninum, Schismus arabicus, Vulpia ciliata, Hordeum leporinum, Nardurus krausei ) кенг тарқалган. Бир йиллик галофитлардан Atriplex dimorphostegia , Climacoptera lanata , Gamanthus gamocarpus, Halocharis hispida асосан қора саксовул ҳосил қилган фитоген майдонларда кўпроқ учрайди. Эфемерли-эфемероидли-исириқли- қора саксовулзорларда юқори боқилиш босими натижасида шувоқ турлари бутунлай йўқолган, унинг ўрнини яйлов инқирозининг фитоиндикатори ҳисобланган Peganum harmala тўлиқ эгаллаган. Ўсимликларнинг қопланганлик даражаси қора саксовулнинг зичлигига боғлиқ равишда 15-20 76 фоиздан 25-30 фоизгача ўзгаради. Мазкур яйлов хиллари озуқабоплик нуқтаи назаридан жуда паст ҳосилдорлик ва ем-хашак сифатига эга. Эфемер- эфемероидлар ҳисобига баҳор мавсумида ва қора саксовул ҳисобига куз-қиш мавсумларида чорва молларини ўтлатиш мумкин. Баҳорда ем-хашак ҳосилдорлиги гектарига ўртача 1,0-1,5 ц ва куз-қиш фаслларида 1,8-2,5 ц ни ташкил этади. IV. Исириқзор типи Қарнобчўлда тарқалган исириқзорлар узоқ йиллар давомида чорва молларининг муттасил боқилиши оқибатида табиий-тарихий синтаксон ҳисобланган шувоқзорлар ўрнида пайдо бўлган иккиламчи антропоген яйлов типи ҳисобланади. Исириқзор яйлов типини ҳосил қилган пасквал тур Peganum harmala чорва моллари ҳаддан зиёд ўтлатиладиган майдонларда кенг тарқалиши адабиётларда ўз аксини топган [68; 116-120-б., 268; 3-27-б.]. Исириқзор яйлов типи бошқа яйлов типларига қараганда кенг тарқалганлиги ва яйловлардаги юқори антропоген босим натижасида катта майдонни эгаллаб бораётганлиги билан характерланади. Ушбу яйлов типи 4 та юқори даражада инқирозга учраган иккиламчи яйлов хилларини ўз ичига олган (3.6- расм). Мазкур яйлов хилларини ҳосил қилган субдоминант турлар бир- биридан фарқ қилади, эфемер ва эфемероидлар таркиби қарийб бир хил бўлиб, жами 59 та турдан таркиб топган (6-илова). Фитоценоз таркибидаги табиий шувоқ турларининг ( A. diffusa, A. turanica ) турлар таркибидан деярли чиқиб кетганлиги ушбу яйлов хилларининг хўжалик нуқтаи назардан қисқа мавсумли яйловларга айланишига ва ҳосилдорлик миқдори ҳамда сифат кўрсаткичларининг кескин пасайиб кетишига олиб келган. Қуйида исириқзор типига мансуб бирмунча кенг тарқалган ва нисбатан катта майдонларни эгаллаган яйлов хилларига таъриф бериб ўтамиз. 77 3.6-расм. Қарнобчўлда иккиламчи исириқзорлар тарқалган марказлар - эфемерли-эфемероидли-исириқзор - эфемерли-эфемероидли-ковракли-исириқзор - эфемерли-эфемероидли-шувоқли-исириқзор - эфемерли-эфемероидли-карракли-исириқзор Эфемерли-эфемероидли-исириқзор ( Peganum harmala , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Papaver pavoninum, Hordeum leporinum, Astragalus filicaulis, Capsella bursa-pastoris, Descurainia sophia, Ziziphora tenuior, Anisantha tectorum, Alyssum desertorum ), қумоқли оч тусли бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили тўлиқ инқирозга учраган иккиламчи антропоген фитоценозларни ўзида акс эттиради. Асосан боқилиш даражаси юқори бўлган майдонларда, хусусан Қарнобчўлдаги барча суғориш қудуқлари, чорва моллари сақланадиган қўтонлар, шунингдек аҳоли масканлари атрофларида кенг тарқалган (3.6-расм). Турлар таркибида 43 та тур қайд этилди (6-илова). Заҳарли ва чорва моллари томонидан ейилмайдиган Peganum harmala доминант тур сифатида sp 3 -cop 1 мўлликда учрайди. Эфемероидлардан Carex pachystylis ва Poa bulbosa зич қоплам ҳосил қилган, ер юзасининг 70-80 фоизини эгаллайди. Эфемерлар таркибида 78 чорва моллари томонидан ейилмайдиган пасквал турлар ( Papaver pavoninum, Hordeum leporinum, Vulpia ciliata, Capsella bursa-pastoris, Descurainia sophia ) бирмунча кенг тарқалган. Ўсимликларнинг қопланиш даражаси 15-20%. Ҳосилдорлик кўрсаткичлари мавсумлар давомида нотекис. Баҳор мавсумида P. harmala ва эфемер-эфемероидлар ҳисобига катта биомассани ҳосил қилган (8,0-10 ц/га). Аммо ушбу биомассанинг қарийб 50 фоизи P. harmala ва 25-30 фоизи бир йиллик пасквал турлар ҳисобига тўғри келади. Атиги 15-20 фоиз биомасса чорва моллари томонидан ейиладиган турлардан таркиб топган. Эфемер-эфемероидлар вегетациясини тугатиши билан ёз ва куз мавсумларида ҳосилдорлик кескин пасайиб кетади, айниқса қиш фаслларида жиддий ем-хашак танқислиги кузатилади. Қурғоқчилик йилларида эса бу каби майдонлар очиқ тупроқ юзасига айланади. Бунга асосий сабаб чорва молларининг муттасил боқилиши натижасида фитоценоз таркибидан шувоқ турларининг йўқолганлиги билан бевосита боғлиқ. Бунинг натижасида катта майдондаги яйловлар узоқ мавсумли яйловлардан қисқа мавсумли яйловларга айланган ва жараён ҳозир ҳам жадал давом этмоқда. Эфемерли-эфемероидли-ковракли-исириқзор ( Peganum harmala , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha tectorum, Astragalus filicaulis, Hordeum leporinum, Papaver pavoninum, Schsimus arabicus, Vulpia ciliata ), қумоқли оч тусли бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили фитоценоз таркибида Ferula foetida нинг турлар таркибига кириб келганлиги билан характерланади. Турлар таркибида F. foetida гектарига 250-300 тупни ҳосил қилган, шунинг ҳисобига ушбу яйлов хилида биомасса гектарига 2,0-2,5 центнерга ортган. Бошқа фитоценотик кўрсаткичларига кўра эфемерли- эфемероидли-исириқзор яйлов хилига ўхшаш. Эфемерли-эфемероидли- ковракли-исириқзорлар Қарнобчўлнинг жанубий қисмларида Г.Сергеева ёдгорлиги атрофида (N39 ° 30.469 ′ E65 ° 30.152 ′ ) денгиз сатҳидан 290-300 м баландликдаги майдонларда кенг тарқалган. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-исириқзор ( Peganum harmala , Artemisia diffusa, A. turanica, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha 79 tectorum, Astragalus filicaulis, Papaver pavoninum, Holosteum umbellatum, Pholiurus incurvus, Strigosella africana, S. grandiflora ), қумоқли оч тусли бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хилининг турлар таркибида Peganum harmala билан биргаликда шувоқ турлари ( Artemisia diffusa, A. turanica ) субдоминант тур сифатида сақланиб қолган бўлиб, гектарига 1500-2000 тупни ҳосил қилган. Аммо ушбу шувоқ турлари яйловлардан фойдаланишнинг амалдаги режасиз тизими шароитида йўқолиб бориш хусусиятига эга. Бундай хилдаги яйловлар Қарнобчўл ҳудудида нотекис тарқалганлиги билан характерланади ва аҳоли масканларидан узоқ масофаларда жойлашган суғориш қудуқлари ва қўтонлардан 1,5-2,0 км масофадаги майдонларда учратиш мумкин. Мазкур яйлов хили 52 та турдан таркиб топган (6-илова). Эфемерлар синузиясида типик бўлган турлар ( Astragalus filicaulis, A. campylorrhynchus, Strigosella africana, S. grandiflora, Pholiurus incurvus, Ziziphora tenuior, Holosteum umbellatum, Alyssum desertorum ) юқоридаги яйлов хилларига нисбатан кўпроқ сақланиб қолган. Шувоқ ҳисобига яйлов ҳосилдорлиги мавсумлар давомида нисбатан юқорироқ кўрсаткичларни ҳосил қилган. Баҳор мавсумида қуруқ масса ҳисобига гектарига 4,52, ёзда 2,79 ва кузда 2,15 ц ни ташкил этди. Ушбу ҳосилдорликнинг 40-45 фоизи P. harmala улушига тегишли бўлганлиги сабабли ем-хашаклик нуқтаи назаридан истеъмолга яроқсиз. V. Қуртқасочзор типи Қуртқасочзор яйлов типи ҳосил бўлишига кўра антропоген характерга эга бўлиб [93; 185-186-б.], табиий шувоқзорлар ўрнида пайдо бўлган иккиламчи яйловлардир. Бундай яйловлар Қарнобчўлнинг шимолий қисмларида, асосан гипсли сур-қўнғир тусли тупроқларда, денгиз сатҳидан 400-550 м баландикдаги майдонларда кенг тарқалган. Қуртқасочзор яйлов типи 2 та яйлов хилларини ўз ичига олган: эфемерли-эфемероидли- қуртқасочзор ва эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қуртқасочзор. Айрим ҳудудларда исириқ ва шувоқ аралаш қуртқасочзорлар ҳам учрайди. Иккала яйлов хилида ҳам қуртқасоч ( Iris songarica ) доминантлик хусусиятига эга. 80 Мазкур яйлов типида 54 та турлар рўйхатга олинди (6-илова). Эфемер- эфемероидлар ярусидаги турлар хилма-хиллигининг исириқзор типига ўхшаш эканлигини инобатга олиб, уларнинг турлар таркибига алоҳида тўхталмаймиз. Қуйида уларнинг Қарнобчўл ҳудуди бўйлаб тарқалиши ва хўжалик аҳамиятига тавсиф берилади. Эфемерли-эфемероидли-қуртқасочзор ( Iris songarica , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha tectorum, Astragalus filicaulis, Hordeum leporinum ), гипсли, майда шағалли сур-қўнғир тупроқларда. Тим аҳоли масканининг ғарбий қисми (N39 ° 41.995 ′ E65 ° 45.957 ′ ), Мусоқоқ аҳоли масканининг жанубий қисми (N39 ° 36.605 ′ E66 ° 08.612 ′ ), Сепки аҳоли масканидан 4,7 км жануби-ғарбда (N39 ° 38.386 ′ E65 ° 55.380 ′ ) кенг тарқалган. Мазкур яйлов хилининг физиогномик қиёфаси мавсумлар бўйлаб кескин ўзгаришларга учрайди. Баҳор мавсумида Iris songarica sp 3 -cop 1 ва эфемероидлар ( Carex pachystylis, Poa bulbosa ) sp 3 -cop 1 мўлликда учраб, монотон характердаги ландшафтни ўзида акс эттиради. Аммо ёз ойларининг охирларида I. songarica ва эфемероидлар вегетациясининг тугаши сабабли мазкур яйловлар деярли очиқ тупроқ юзасига айланади ва хўжалик жиҳатдан умуман яроқсиз ҳамда инқирозга учраган яйловларни ўзида намоён қилади. Мазкур яйлов хилида 49 тур ўсимликлар қайд этилди (6-илова). Баҳор мавсумида ўсимликларнинг қопланиш даражаси 40-45%. Ўсимликларнинг ер устки қисми катта миқдордаги биомассани ҳосил қилган ва гектарига ўртача 8,5-9,0 центнерни ташкил этади. Эътиборлиси, унинг 60- 65 фоизи чорва моллари томонидан ейилмайдиган I. songarica улушига тўғри келади. Шу сабабли мазкур яйловлардан фақат баҳор мавсумида эфемероидлар ҳисобига чорва молларини ўтлатиш мумкин. Қолган мавсумларда эса фойдаланишга яроқсиз ҳолатга келиб қолади. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қуртқасочзор ( Iris songarica , Artemisia diffusa, A. turanica , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha tectorum, Astragalus filicaulis, Koelpinia linearis, Leptaleum filifolium, Strigosella africana, Vulpia ciliata ), гипсли, майда шағалли сур-қўнғир 81 тупроқларда. Мазкур яйлов хили турлар таркибида шувоқ турларининг ( Artemisia diffusa, A. turanica ) сақлаб қолинганлиги билан фарқ қилади. Асосан, Тим ва Сепки аҳоли масканлари ўртасидаги яйлов майдонларида тарқалган. Яйлов ҳосилдорлиги юқорироқ кўрсаткичларни ҳосил қилган. Баҳорда гектарига ўртача 7,0-9,0 ц ни ташкил этди. Ушбу ем-хашак заҳирасининг 41 фоизи I. songarica , 50 фоизи эфемер-эфемероидлар ва 9 фоизи шувоқ турлари улушига тўғри келади. Ёз ва куз мавсумларида ҳосилдорлик кескин пасайиб, фақат шувоқ ҳисобига гектарига ўртача 0,5-0,7 ц ни ташкил этади ва бу ҳосилдорлик ушбу мавсумларда чорва молларини етарли ем-хашак билан таъминлаш имконини бермайди. VI. Янтоқзор типи Янтоқзор яйлов типи ҳам чорва моллари муттасил равишда боқиладиган, инқироз даражаси юқори бўлган майдонларда, асосан Қарнобчўлнинг жанубий қисмларида тарқалган. Ем-хашаклик сифати паст бўлган иккиламчи антропоген яйлов типини ўзида акс эттиради. Янтоқзорлар 2 та яйлов хилидан таркиб топган: эфемерли-эфемероидли-янтоқзор ва эфемерли-эфемероидли-исириқли-янтоқзор ( Alhagi pseudalhagi , Peganum harmala , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha tectorum, Diarthron vesiculosum, Hordeum leporinum, Papaver pavoninum ) . Боқилиш даражаси нисбатан пастроқ бўлган майдонларда шувоқ аралаш янтоқзорларни учратиш мумкин. Ушбу яйлов типида жами 40 та тур қайд этилди (7-илова). Мазкур яйлов хилларининг турлар таркиби ва бошқа фитоценотик кўрсаткичлари бир-бирига ўхшаш бўлганлиги сабабли уларга умумий тарзда таъриф берамиз. Ушбу яйлов хиллари Омонсемиз қудуғининг жанубий қисмларида, Тўртқўтон, Туякашар, Қарлуқчоп қудуқлари атрофидан 1,0-1,5 км радиусдаги майдонларда кенг тарқалган. Фитоценозда янтоқ ( Alhagi pseudalhagi ) sp 3 -cop 1 ва исириқ ( Peganum harmala ) sp 1 -sp 2 мўлликда учраб, мос равишда доминант ва субдоминантлик хусусиятига эга (7-илова). Турлар таркибида Cousinia resinosa ва Iris songarica нинг якка-якка тупларини учратиш мумкин. Қопланиш даражаси 82 35-40% ни ташкил қилади. Эфемерлардан ем-хашаклик қиммати паст бўлган Hordeum leporinum, Vulpia ciliata, Pholiurus incurvus каби турлар нисбатан кенг тарқалган. Эфемер ва эфемероидлар яруси юқорида таърифланган қуртқасочзор ва исириқзор яйлов типларида тарқалган турлардан таркиб топганлиги ҳамда 2 та яйлов хили фитоценотик жиҳатдан бир-бирига ўхшаш бўлганлиги сабабли уларнинг турлар таркиби ва мўллик даражасига алоҳида тўхталиб ўтмаймиз. Баҳор мавсумида эфемер ва эфемероидлар ва куз-қиш мавсумларида янтоқ ҳисобига яйлов сифатида фойдаланилиши мумкин. Эфемер ва эфемероидлар ҳосилдорлиги ўртача 1,0-1,5 ц/га ни ташкил этади. Куз-қиш мавсумларда янтоқнинг ҳосилдорлиги гектарига ўртача 4,5-5,0 центнерга тенг. Аҳоли масканига яқин жойлашган янтоқзорлар ёз ойларининг охирларида маҳаллий аҳоли томонидан қишги ем-хашак заҳираси сифатида чопиб олинади. VII. Туяпайпоқзор типи Туяпайпоқзорлар ҳаётий шаклига кўра ярим бута ҳисобланган Convolvulus fruticosus туридан таркиб топган, нисбатан кам тарқалган табиий яйлов типи бўлиб, асосан Қарнобчўлнинг жануби-ғарбий ҳудудида Ғубдин аҳоли масканининг ғарбий қисмида, микрорельеф пасайган майдонларда тарқалган. Айниқса, Хидир қўтонидан 1,5-2,0 км шимоли-ғарбда (N39 ° 45.519 ′ E65 ° 20.028 ′ ), 1,7 км жануби-ғарбда (N39 ° 44.169 ′ E65 ° 19.945 ′ ) ва 2,5 км жануби-шарқда (N39 ° 43.334 ′ E65 ° 21.552 ′ ) денгиз сатҳидан 290-310 м баландликка эга бўлган майдонларда учрайди. Мазкур яйлов типида эфемерли-эфемероидли-фломоидесли- шувоқли-туяпайпоқзор ( Convolvulus fruticosus, Artemisia diffusa, A. turanica, Phlomoides uniflora, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha tectorum, Hordeum leporinum, Leptaleum filifolium , Papaver pavoninum ) яйлов хили ажратилди. Ушбу яйлов типида турлар хилма-хиллиги нисбатан паст бўлиб, жами 36 тур ўсимликлар қайд этилди (7-илова). Унинг таркибида C. fruticosus sp 3 -cop 1 мўлликда учрайди. Ушбу ўсимликнинг бўйи 35-50 см, 83 диаметри 55-80 см га етади. Туплар сони бир гектарда 1800-2000 тупни ҳосил қилган. Қопланиш даражаси 35-40%. Бундан ташқари Phlomoides uniflora, Artemisia diffusa, A. turanica sp 1 -sp 2 мўлликда учрайди. Ушбу яйлов хили суғориш қудуқларига нисбатан яқин жойлашганлиги ва боқилиш даражаси ўрта меъёрдан ортганлиги сабабли Peganum harmala фитоценоз таркибидан ўрин олган . Эфемер ва эфемероидлар яруси нисбатан қалин қопламни ҳосил қилган ва асосан Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisantha tectorum, Astragalus filicaulis, Hordeum leporinum, Alyssum desertorum, Leptaleum filifolium, Koelpinia linearis ва бошқа типик эфемер турларидан ташкил топган. Ем-хашаклик хусусиятига кўра муҳим аҳамиятга эга эмас, асосий доминант ўсимлик, яъни туяпайпоқ чорва моллари томонидан ейилмайди. Ушбу яйлов хили шувоқ ва эфемер-эфемероидлар ҳисобига баҳорда гектарига ўртача 2,0-2,5, ёзда 0,8-1,0 ва кузда 1,0-1,5 центер ем-хашак заҳирасини ҳосил қилган. VIII. Қуёнтирноқзор типи Қарнобчўлда бурчоқдошлар оиласига мансуб жинжак ёки қуёнтирноқ ( Lagonychium farctum ) индивидларидан таркиб топган яйлов хили кам майдонларни эгаллайди. Асосан, Қарнобчўл шарқидаги Ағрон аҳоли маскани (N39 ° 31.503 ′ E65 ° 55.372 ′ ) нинг жанубий қисмида денгиз сатҳидан 400-420 м баландликдаги майдонларни эгаллаган. Флористик жиҳатдан жуда камбағал бўлиб, жами 33 тур қайд этилди (7-илова). Юқори боқилиш босими таъсирида жойга хос табиий турлар фитоценоз таркибидан йўқолган. Турлар таркибида Lagonychium farctum sp 3 -cop 1 , Peganum harmala, Alhagi pseudalhagi sol-sp 1 мўлликда учрайди. Қуйи ярусда эфемероидлардан Poa bulbosa , Carex pachystylis қалин қоплам ҳосил қилганлиги учун эфемерлар қоплами сийрак, асосан Hordeum leporinum, Diarthron vesiculosum, Halocharis hispida нисбатан кўпроқ учрайди. Қуёнтирноқзор типи эфемерли-эфемероидли-қуёнтирноқзор ( Lagonychium farctum , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Hordeum leporinum, Diarthron vesiculosum, Anisanta tectorum , Halocharis hispida ) , айрим 84 жойларда янтоқ ва исириқ аралаш қуёнтирноқзор яйлов хилларидан таркиб топган. Қопланганлик даражаси 25-30%. Ушбу яйловлар инқирозга учраганлиги ва асосан чорва моллари томонидан ейилмайдиган қуёнтирноқ тупларидан таркиб топганлиги сабабли ем-хашаклик аҳамияти жуда паст. Эфемер-эфемероидлар ҳисобига баҳор ойларида фойдаланилиши мумкин. Ушбу мавсумда ҳосилдорлик гектарига ўртача 1,8-2,2 центнерга тенг. IX. Аралаш шўразор типи Аралаш шўразор типи ва ундан кейинги ўринларда таъриф бериладиган шохилакзор, сарсазанзор ва юлғунзор яйлов типлари Қарнобчўлнинг жанубий ҳудудларида рельефнинг Шўрсой томонга қараб пасайиши ва тупроқ шўрланишининг ортиб бориши натижасида ҳосил бўлган ва асосан шўрхокли ва тақирли тупроқларда ўсишга мослашган галофит турлардан таркиб топган. Аралаш шўразор яйлов типи асосан Шўрсойнинг шимолий ҳудудларида, айниқса Гумбаса ва Қарлуқчоп қудуқлари ўртасидаги 8-10 км лик масофадаги шўрхок тупроқли майдонларда (N39 ° 37.798 ′ E65 ° 21.055 ′ ) кенг тарқалган. Мазкур яйлов типида асосан ҳар хил ўтли шўразор яйлов хили, айрим жойларда шувоқ ва янтоқ аралаш шўразорлар учрайди. Ҳар хил ўтли шўразор яйлов хили ( Climacoptera lanata, C. turcomanica, Halimocnemis mollissima, Salsola sclerantha ) ўсимликлар жамоасида 31 та тур қайд этилди (8-илова). Climacoptera lanata ва Climacoptera turcomanica sp 1 -sp 2 , Halimocnemis mollissima sp 1 мўлликда тарқалиб, турлар таркибининг асосини ташкил этган. Шунингдек, Salsola sclerantha, Salsola incanescens, Gamanthus gamocarpus, Girgensohnia oppositiflora каби бир йиллик галофитлар таркибдан ўрин эгаллаган. Эфемер ва эфемероидлар ҳам жамоада кенг тарқалган бўлиб, Carex pachystylis ва Poa bulbosa sp 2 -sp 3 мўлликда учрайди. Ер юзасининг ўсимликлар билан қопланиш даражаси 15-20%. Мазкур яйловларда баҳорда эфемер-эфемероидлар ва куз- қиш фаслларида озуқабоп галофит ўсимликлар ҳисобига чорва молларини 85 ўтлатиш мумкин. Ем-хашак ҳосилдорлиги баҳорда гектарига ўртача 2,57, ёзда 3,24 ва кузда 5,38 ц ни ташкил этди. X. Шохилакзор типи Шохилакзор яйлов типи Шўрсойнинг жанубий қисмларида Бешарчи қудуғидан 2,0-2,5 км (N39 ° 30.686 ′ E65 ° 17.392 ′ ) ва 3,5-4,0 км (N39 ° 31.259 ′ E65 ° 16.628 ′ ) шимоли-ғарбда денгиз сатҳидан 270-275 м баландликдаги майдонларда шўрхок ва тақир тупроқли текисликларда тарқалган. Мазкур яйлов типи 2 та яйлов хилини ҳосил қилган: шохилакзор ва аралаш ўтли- ярим бутали-шохилакзор. Шохилакзор яйлов хили ( Kalidium caspicum, Climacoptera lanata, C. turcomanica, С. crassa ) флористик жиҳатдан жуда камбағал бўлиб, 19 тур қайд этилди (8-илова). Асосан Kalidium caspicum ва бир йиллик галофит турлар ( Climacoptera lanata, C. turcomanica, С. crassa, Gamanthus gamocarpus, Girgensohnia oppositiflora, Salsola sclerantha, Suaeda arcuata ) дан таркиб топган. K. caspicum sp 1 -sp 2 ва бир йиллик галофит турлар sol-sp 1 мўлликда учраб, жуда сийрак қопламни ҳосил қилган. Тупроқ юзасининг ўсимликлар билан қопланиш даражаси 8-10 фоиздан ошмайди. Эфемерлар хилма-хиллиги ҳам паст, асосан Anisanta tectorum, Microcephala lamellata, Hordeum leporinum, Erophila verna, Polypogon maritima, Vulpia ciliata каби турлар учрайди. Ем-хашаклик жиҳатдан ҳосилдорлик кўрсаткичлари ва озуқавий қиймати жуда паст. Баҳорда эфемерлар ҳисобига яйлов ҳосилдорлиги гектарига ўртача 0,5-0,7 ц, чорва моллари томонидан ейиладиган бир йиллик галофитлар ҳисобига ёзда 0,8-1,2 ва кузда 1,0-1,5 ц ни ташкил этган. Аралаш ўтли-ярим бутали шохилакзор ( Kalidium caspicum, Halocnemum strobilaceum, Halothamnus subaphyllus, Aeluropus littoralis, Halimocnemis mollissima ) яйлов хилида турлар хилма-хиллиги шохилакзор типига қараганда бирмунча юқорироқ бўлиб, жами турлар сони 29 тани ташкил этди (8-илова). Турлар таркибида юқоридаги галофитлардан ташқари Halocnemum strobilaceum, Halothamnus subaphyllus, Aeluropus littoralis, 86 Halimocnemis mollissima каби турлар sol-sp 1 мўлликда учрайди. Ўсимликларнинг қопланиш даражаси 10-15%. Юқоридаги галофитлар ҳисобига ем-хашак ҳосилдорлиги бирмунча ортиб, баҳорда 1,0-1,2, ёзда 1,5- 1,8 ва кузда 1,5-2,0 ц ни ташкил этди. Шохилакзор яйлов типига мансуб яйлов хилларидан асосан баҳор ва куз-қиш мавсумларида чорва молларини ўтлатишда фойдаланиш мумкин. XI. Сарсазанзор типи Сарсазанзор типи шўрланиш даражаси юқори бўлган майдонларда, асосан Шўрсойнинг даврий равишда қурийдиган тубидаги майдонларда ва унга туташ бўлган бир неча километрга чўзиладиган қуруқ сойларда сарсазанзор типи кенг тарқалган. Ушбу яйлов типи рельефнинг ўзгаришига кўра сарсазанзор ва роэмюриали сарсазанзор яйлов хилини ҳосил қилган. Сарсазанзор яйлов хили ( Halocnemum strobilaceum, Gamanthus gamocarpus, Climacoptera lanata, C. crassa, Salicornia europaea ) Шўрсойга туташ бўлган ва микрорельеф пасайган майдонларда учрайди. Турлар хилма- хиллиги бўйича жуда камбағал бўлиб, 28 та турдан таркиб топган (8-илова). Ўсимлик жамоасида Halocnemum strobilaceum доминантлик қилади ва фон ҳосил қилишда асосий ўринни эгаллайди. Бундан ташқари кам сонли Gamanthus gamocarpus, Climacoptera lanata, C. crassa, Salicornia europaea каби галофит ўсимликлар таркибдан ўрин эгаллаган. Ҳаётчанлик даражаси паст бўлган, ярим қуриган Tamarix hispida тупларини учратиш мумкин. Ўсимликларнинг қопланганлик даражаси H. strobilaceum нинг кенг тарқалганлиги ҳисобига 35-40 фоизни ташкил этади. Ушбу яйловлар хўжалик жиҳатидан аҳамиятга эга эмас, чунки жамоани ҳосил қилган сарсазаннинг ем-хашаклик даражаси жуда паст. Сарсазан ва бошқа галофит ўсимликлар асосан куз-қиш фаслларида, яъни ёғингарчиликдан кейин ўсимлик новда ва баргларидан ажралиб чиққан тузларнинг пастга ювилиб тушишидан кейин чорва моллари томонидан истеъмол қилиниши мумкин. Ваҳоланки, ушбу мавсумларда сарсазанзорларда сизот сувларининг юқорига кўтарилиши ва катта майдонларнинг сув остида қолиши оқибатида ушбу яйловларда чорва 87 молларини ўтлатиш имконияти мавжуд эмас. Баҳор ва ёз мавсумларида бу яйловларда одатда чорва моллари сақланмайди. Реомюрияли сарсазанзор яйлов хили ( Halocnemum strobilaceum, Reaumuria alternifolia ) турлар таркибида ҳаётий шаклига кўра ярим бута бўлган қарама қарши баргли реомюрия ( Reaumuria alternifolia ) нинг учраши билан юқорида таърифланган сарсасанзор яйлов хилидан фарқ қилади. Бундай яйловларни Шўрсой атрофларида микрорельеф нисбатан кўтарилган кичкина майдонларда учратиш мумкин. Айрим жойларда (N39 ° 33.315 ′ E65 ° 17.226 ′ ) R. alternifolia қалинроқ қоплам ҳосил қилади. Флористик таркибига кўра камбағал, 31 турдан ташкил топган (8-илова). Турлар таркибида Halocnemum strobilaceum sp 2 -sp 3 , R. alternifolia sp 1 -sp 2 мўлликда учрайди. Ўсимликларнинг ер юзасини қоплаш даражаси 10-15%. Ем-хашак ҳосилдорлиги жиҳатидан паст аҳамиятга эга. Асосан куз-қиш мавсумларида яйлов сифатида фойдаланилиши мумкин. XII. Аралаш юлғунзор типи Аралаш юлғунзор типи ҳам асосан шўрланган тупроқларда тарқалган бўлиб, Шўрсой оқими бўйлаб унинг қуриган марказий қисмида, шўрхок ва ботқоқ тупроқларда учрайди. Мазкур яйлов типи ҳар хил ўтли-ярим бутали- юлғунзор яйлов хилини ҳосил қилган. Шўрсойнинг марказий қисмидан узоқлашган майдонларда эса сарсазан аралаш юлғунзорлар тарқалган. Ҳар хил ўтли-ярим бутали-юлғунзор яйлов хили ( Tamarix hispida, Halocnemum strobilaceum, Halothamnus subaphyllus, Aeluropus littoralis, Phragmites australis, Bolboschoenus maritimus ) турлар хилма-хиллиги бўйича юқорида таърифланган сарсазанзорларга нисбатан юқорироқ бўлиб, 39 турдан иборат (8-илова). Турлар таркибида буталардан Tamarix hispida sp 2 - sp 3 , айрим жойларда sp 3 - cop 1 мўлликда учраб, юқориги ярусда доминантлик қилади. Қуйи ярусда ўт ўсимликлардан Aeluropus littoralis зич қоплам ҳосил қилган. Шунингдек, Phragmites australis, Bolboschoenus maritimus, Gamanthus gamocarpus, Polypogon maritimus, Salicornia europaea ва Suaeda arcuata ҳам турлар таркибида сезиларли ўрин эгаллаган. Проектив қоплам тупроқ 88 шароитининг шўрланиш ва намланиш даражасига кўра 40-45% дан 55-60% гача етиши мумкин. Айрим жойларда T. hispida, S. europaea ва A. littoralis нинг зич қоплам ҳосил қилиши проектив қопламнинг юқоридаги кўрсаткичлардан ҳам ортишига олиб келган. Кўп йиллик ўт ўсимликлар, айниқса Ph. australis, A. littoralis, B. maritimus ушбу яйловлардан чорва молларини ўтлатишда имкон яратади. Асосан галофит турлардан таркиб топганлиги сабабли куз-қиш мавсумлари мобайнида яйлов сифатида фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Ушбу яйловларда қуйи ярусдаги ўт ўсимликларнинг ем-хашак ҳосилдорлиги анча юқори бўлиб, баҳорда 3,85, ёзда 4,62 ва кузда 5,37 центнерни ташкил қилди. Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғлари яйловларининг таснифи Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларининг ўсимликлар қоплами ва уларнинг турлар таркиби тоғнинг рельеф хусусиятлари ва тупроқ қатламининг қалинлигига боғлиқ равишда кучли ўзгариш хусусиятларига эга. Тоғнинг шимолий экспозияцияларида асосан шувоқзор яйлов типи тарқалган бўлса, тош қояли жанубий экспозицияларда эса бодомчазор яйлов типи учрайди. Шунингдек, тупроқ қатлами нисбатан қалин бўлган майдонларда дарахт турларининг ҳам тарқалганлигини учратиш мумкин. Ўсимликлар қоплами жойнинг нафақат табиий тупроқ-рельеф шароити, балки сўнгги йилларда антропоген омиллар таъсирида кескин ўзгаришларга учраган. Қуйида ушбу яйлов типлари ва хилларининг ҳозирги ҳолати ва фитоценотик хусусиятларига таъриф берилади. I. Шувоқзор яйлов типи Шувоқзор яйлов типи асосан шимолий ва шимоли-шарқий экспозияцияларнинг қуйи ва ўрта қисмларида, тупроқ катлами нисбатан қалинроқ бўлган майдонларда кенг тарқалган. Шунингдек, она жинслари бутунлай денудацияга учраб тупроқ ҳосил бўлган тепалик ва баландликларда шувоқзорлар эфемер-эфемероидлар билан биргаликда қалин қоплам ҳосил қилган. Шувоқзор яйлов типида 3 та яйлов хиллари ажратилди. 89 Эфемерли-эфемероидли-шувоқзор ( Artemisia sogdiana, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Gentiana olivieri, Ixiolirion tataricum, Phlomis thapsoides, Ranunculus sewerzowii, Anisanta tectorum, Astragalus filicaulis, Arenaria serpyllifolia ) яйлов хили, типик бўз тупроқларда. Асосан тоғнинг нисбатан қалин тупроқ қопламига эга бўлган шимолий экспозияцияларида денгиз сатҳидан 600-1000 м баландликдаги майдонларда учрайди. Зирабулоқ тоғларининг Шумғор массиви (N39 ° 45.169 ′ E65 ° 42.781 ′ ), Оқтош довони (N39 ° 50.048 ′ E65 ° 56.558 ′ ), Зиёвуддин тоғларининг Тўритов массиви (N39 ° 55.527 ′ E65 ° 24.626 ′ ) да табиий ҳолатдаги эфемерли-эфемероидли- шувоқзорлар сақланиб қолган. Юқориги ярусда Artemisia sogdiana sp 3 -cop 1 мўлликда, қуйи ярусда Carex pachystylis sp 3 -cop 1 ва Poa bulbosa sp 2 -sp 3 мўлликда учраб, доминантлик қилади. Бир йиллик типик эфемерлар кенг тарқалган. Мазкур яйлов хилининг турлар хилма-хиллиги нисбатан юқори бўлиб, 1 та бута, 4 та ярим бута, 21 та кўп йиллик ўтлар, 42 та бир йиллик ўтлар, жами 68 тур тарқалганлиги аниқланди (9-илова). Тупроқ юзасининг ўсимликлар билан қопланиш даражаси 30-35%. Шувоқ яхши ҳаётчанлик шаклига эга. Зичлиги юқори, гектарига ўртача 30-35 минг тупни ҳосил қилган. Шунинг ҳисобига йил давомида фойдаланилиши мумкин бўлган юқори ҳосилдорлик ва ем-хашак сифатига эга. Баҳорда гектарига ўртача 7,5- 9,0, ёзда 4,5-5,0 ва кузда 5,0-6,0 центнерни ташкил этди. Эфемерли-эфемероидли-ҳар хил ўтли-шувоқзор ( Artemisia sogdiana, Phlomis thapsoides, Eremurus olgae, E. sogdianus, Cousinia resinosa, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisanta tectorum, Erodium ciconium, Astragalus filicaulis ) яйлов хили, шағал тош аралаш типик бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили чорва молларини муттасил ўтлатиш шароитида кўп йиллик ўт ўсимликлар ( Phlomis thapsoides, Eremurus olgae, E. sogdianus, Cousinia resinosa ) зичлигининг ортиши натижасида пайдо бўлган. Асосан, шимолий ва шимоли-шарқий тоғ ён бағирлари ва уларга туташиб кетган тўлқинли баландикларда, тупроқ қатлами яхши шаклланган жойларда, аҳоли маскани ва суғориш манбаларига яқин бўлган ҳудудларда кенг тарқалган. Эфемерли- 90 эфемероидли-шувоқзорларга ўхшаш тарзда Artemisia sogdiana , Carex pachystylis ва Poa bulbosa доминант. Боқилиш босими юқори бўлган майдонларда Phlomis thapsoides субдоминант тур сифатида намоён бўлади. Турлар таркибида 2 та бута, 5та ярим бута ва бутачалар, 30 та кўп йиллик ўтлар, 37 та бир йиллик, жами 74 та турлар қайд этилди (9-илова). Ўсимликлар билан қопланиш даражаси 25-30%. Ем-хашаклик даражасига кўра юқориги яйлов хилидан пастроқ аҳамиятга эга. Яйлов ҳосилдорлиги баҳорда гектарига ўртача 6,5-8,5, ёзда 2,5-3,0 ва кузда 3,0-3,5 центерни ташкил етди. Баҳорги ҳосилдорликнинг 25-30 фоизи чорва моллари томонидан ейилмайдиган Phlomis thapsoides ва Eremurus турлари ҳисобига тўғри келади. Эфемерли-эфемероидли-бодомчали-шувоқзор ( Artemisia sogdiana, Prunus spinosissima, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Phlomis thapsoides, Eremurus olgae, E. sogdianus, Cousinia resinosa, Anisanta tectorum, Erodium ciconium, Astragalus filicaulis ) яйлов хили, тошлоқ, майда шағалли типик бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили асосан Зирабулоқ тоғларининг платосимон рельефга эга бўлган марказий қисмларида учрайди. Шунингдек, Оймахол, Пиёзли, Шумғор, Тўритов тоғ массивларининг тоғ ён бағирларига туташган ва юзаси нураш натижасида силлиқлашиб кетган харсанг тошли баландикларда ҳам кенг тарқалган. Турлар таркибида Artemisia sogdiana sp 2 - sp 3 , Prunus spinosissima sp 1 мўлликда учрайди. Қуйи ярусда эфемероидлар сийрак қопламга эга, Carex pachystylis ва Poa bulbosa sp 1 -sp 2 мўлликда учрайди. Ўсимликлар жамоасининг турлар таркиби юқоридаги яйлов хилларига ўхшаш бўлиб, жами 81 та тур қайд этилди (9-илова). Қопланиш даражаси 20-25%. Шувоқ ва эфемер-эфемероидларнинг доминантлик хусусиятига эга эканлиги сабабли ем-хашаклик аҳамияти юқори. Йил давомида яйлов сифатида фойдаланиш мумкин. Баҳорда 4,5-5,0, ёзда 2,5-3,0 ва кузда 3,0-3,5 ц/га ем-хашак заҳирасини ҳосил қилади. II. Бодомчазор яйлов типи 91 Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғларининг жанубий ва жануби-ғарбий тоғ этаклари ва ён бағирларида қоя тошли, яланғоч туб жинсли майдонларда бодомчазор яйлов типи кенг тарқалган. Жанубий экспозицияларда тупроқ ҳосил бўлиш жараёнларининг сустлиги, тупроқ намлиги ва гумус миқдорининг камлиги сабабли ўсимликлар қопламининг флористик хилма- хиллиги ва ўсимликлар билан қопланиш даражаси паст. Ушбу яйлов типида 3 та яйлов хиллари ажратилди: қ атронли-бодомчазор, эфемерли-эфемероидли- бодомчазор ва шувоқли-бодомчазор. Қ атронли-бодомчазор ( Prunus spinosissima, Crambe kotschyana, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Artemisia sogdiana, Eremurus sogdianus, Anisanta tectorum, Alyssum desertorum, Allium griffithianum, Astragalus filicaulis ) яйлов хили, тошлоқ типик бўз тупроқларда. Табиатан Crambe kotschyana Зирабулоқ-Зиёвуддин паст тоғларида кенг тарқалган кўп йиллик ўт саналади. Чорва моллари боқилиш даражасининг юқорилиги сабабли кўпчилик ҳудудларда унинг зичлиги камайиб кетган. Қ атронли- бодомчазор яйлов хили маҳаллий аҳоли яшаш масканларидан узоқ масофаларда, чорва молларининг боқилиш даражаси паст бўлган ҳудудларда сақланиб қолган. Зирабулоқ тоғининг шимоли-шарқий қисмида тарқалган ушбу яйлов хилида тадқиқотлар давомида топилган ягона Crataegus turkestanica дарахт тури қайд этилди (N39 ° 50.113 ′ E65 ° 56.466 ′ ). Мазкур яйлов хилида Prunus spinosissima sp 1 -sp 2 ва Crambe kotschyana sp 2 -sp 3 мўлликда учрайди ва яхши ҳаётчанлик шаклига эга. Қуйи ярусда С arex pachystylis ва Poa bulbosa доминант бўлиб, sp 1 -sp 2 мўлликда тарқалган. Тупроқ юзасининг ўсимликлар билан қопланиш даражаси 35-40%. Ўсимлик жамоаси таркибида жами 54 та тур қайд этилди (9-илова). Яйлов ҳосилдорлиги баҳор ойларида эфемер-эфемероидлар ва қатрон ҳисобига гектарига ўртача 2,5-3,0 ц ни ташкил этади. Кейинги мавсумларга ўтган сари ҳосилдорлик пасайиб, ёзда гектарига 1,0-1,5 ва кузда 1,2-1,8 центерга етади. Эфемерли-эфемероидли-бодомчазор, айрим жойларда ширачли ва қўзиқулоқ аралаш ( Prunus spinosissima, Carex pachystylis, Poa bulbosa, 92 Artemisia sogdiana, Eremurus olgae, Anisanta tectorum, Alyssum desertorum, Erodium ciconium, Ziziphora tenuior ) яйлов хили, жанубий экспозициядаги кучли эрозияланмаган қоя тошларда ва улар орасида шаклланган гумус миқдори паст типик бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили асосан туб жинслари яланғоч жанубий қияликларда тарқалган бўлиб, тупроқ шароитига боғлиқ равишда жуда сийрак ўсимлик қопламини ҳосил қилган. Тик қояли қияликларда Prunus spinosissima sol-sp 1 , жанубий экспозицияларда ҳосил бўлган сой ёқаларида эса sp 1 -sp 2 мўлликда учрайди. Қоя тошлар орасида тоғ жинсларининг денудацияга учраши сабабли ҳосил бўлган юпқа қатламли тупроқларда Carex pachystylis ва Poa bulbosa sp 1 -sp 2 мўлликда тарқалган. Эфемерлардан Ziziphora tenuior, Schismus arabicus, Strigosella africana, S. grandiflora, Erodium ciconium, Minuartia meyeri, Anisanta tectorum каби турлар таркибдан ўрин эгаллаган. Қоя тошлар орасида униб ривожланган айрим дарахт турларининг ( Celtis caucasica , Pistacia vera, Pyrus regelii ) якка- якка тупларини ҳам учратиш мумкин. Ер юзасининг ўсимликлар билан қопланиш даражаси одатда паст бўлиб, 5-10 фоиздан ортмайди. Турлар таркибида 70 тур қайд этилди (9-илова). Яйлов ҳосилдорлиги кўрсаткичлари паст бўлиб, баҳорда эфемер-эфемероидлар ҳисобига гектарига ўртача 1,0-1,2 центерни ташкил этади ва шунинг ҳисобига ушбу мавсумда чорва молларини ўтлатиш мумкин. Ёз ва куз ойларига ўтган сари ем-хашак заҳираси 50-60% га пасайиб кетади ва яйлов сифатида фойдаланиш имконини бермайди. Тупроқ қатламининг яхши шаклланмаганлиги ва ўсимликлар қопламининг сийраклиги сабабли ушбу яйлов хилларининг чорва молларининг муттасил боқилиши натижасида инқирозга учраш мойиллиги юқори. Мазкур яйлов хилларининг инқирозга учраганлиги ва Peganum harmala билан тўлиқ қопланган майдонлар тадқиқотлар давомида кузатилди. Шувоқли-бодомчазор ( Prunus spinosissima, Artemisia sogdiana, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Eremurus olgae, Anisanta tectorum, Alyssum desertorum, Erodium ciconium, Koelpinia linearis, Ziziphora tenuior, Geranium divaricatum ) яйлов хили, тошлоқ типик бўз тупроқларда. Жанубий ва 93 жануби-ғарбий экспозицияларда сийрак қопламли бодомчазорлар тарқалган бўлса, бирмунча қалинроқ ўсимлик қопламига эга бўлган мазкур шувоқли- бодомчазорларни асосан тупроқ қатлами яхши шаклланган жануби-шарқий қияликларда учратиш мумкин. Шувоқ ( Artemisia sogdiana ) ушбу бодомчазорлар таркибида sp 1 -sp 2 мўлликда учраб, ушбу яйлов хилининг шаклланишига олиб келган. Эфемероидлар ( Carex pachystylis, Poa bulbosa ) бирмунча кенг (sp 1 -sp 2 мўлликда) тарқалган бўлиб, нисбатан зич қопламни ҳосил қилган. Антропоген таъсир паст бўлган майдонларда кўп йиллик ўтлардан Jurinea trautvetteriana, Juno narbutii, Ferula dshizakensis каби турлар ҳам сақланиб қолган. Мазкур яйлов хилида Ўзбекистон Республикаси Қизил Китобига киритилган лола турлари ( Tulipa micheliana, T. korolkowii ) учрайди. Зиёвуддин тоғларининг Тўритов массивидаги шувоқли-бодомчазорларда бирмунча камёб бўлган Atraphaxis spinosa, Astragalus pulcher, Allium protensum, Salsola arbusculiformis каби турлар тарқалганлиги аниқланди. Яйлов хилида турлар хилма-хиллиги юқори бўлиб, 93 та яқин ўсимлик турлари қайд этилди (9-илова). Ўсимликлар билан қопланиш даражаси 20- 25%. Турлар хилма-хиллигининг юқорилиги яйловлар ем-хашаклик сифати ва ҳосилдорлик кўрсаткичларининг ҳам ортишига олиб келган. Мазкур яйловлар баҳорда гектарига қуруқ масса ҳисобида ўртача 3,5-4,0, ёзда 2,2-2,8 ва кузда 3,0-3,5 центнер ем-хашак заҳирасини ҳосил қилган. Шувоқли- бодомчазор яйловларидан йил давомида чорва молларини ўтлатишда фойдаланиш мумкин. III. Қўзиқулоқзор яйлов типи Зирабулоқ тоғларининг шарқий қисмида жойлашган қалин тупроқли паст тепаликларда денгиз сатҳидан 480-500 м баландликдаги майдонларда қўзиқулоқзор яйлов типи кенг тарқалган. Ушбу яйлов типи антропоген характердаги синтаксонларни ўзида намоён этиб, чорва молларининг муттасил боқилиши натижасида шувоқ турларининг камайиши ва улар ўрнига кўп йиллик ўт ўсимликлар ( Phlomis thapsoides, Eremurus sogdianus, Iris songarica, Alhagi pseudalhagi ) нинг пайдо бўлиши натижасида ҳосил 94 бўлган. Фитоценоз таркибида мазкур кўп йиллик ўт ўсимликларнинг чорва молларининг ҳаддан зиёд боқилиши натижасида кўпайиб бориши ва антропоген характерга эга бўлган иккиламчи жамоаларни ҳосил қилиши адабиётларда ҳам ўз исботини топган [48; 8-71-б.]. Қўзиқулоқзор яйлов типида эфемерли-эфемероидли-қўзиқулоқзор, айрим жойларда янтоқ ва ширач аралаш яйлов хили ажратилди. Эфемерли-эфемероидли-қўзиқулоқзор ( Phlomis thapsoides, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Eremurus sogdianus, Iris songarica, Alhagi pseudalhagi, Alyssum desertorum, Anisanta tectorum, Hordeum leporinum, Vulpia ciliata, Arenaria serpyllifolia ) яйлов хили, типик бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хили Ингичка аҳоли масканининг шарқий қисми, Зирабулоқ тоғининг шарқидаги пасайган Зиндантау тепаликларида (N39 ° 34.550 ′ E66 ° 09.957 ′ ), тўлқинли, тош шағалли қалин тупроқли майдонларда учрайди. Яйлов хилини ҳосил қилган Phlomis thapsoides sp 3 -cop 1 мўлликда учрайди. Шунингдек, юқориги ярус турлар таркибида Eremurus sogdianus, Iris songarica, Alhagi pseudalhagi каби кўп йиллик ўтлар sol-sp 1 мўлликда тарқалган. Carex pachystylis, Poa bulbosa sp 3 -cop 1 мўлликда учраб, қалин чим қатламини ҳосил қилган. Эфемерлар турлар таркибида Anisanta tectorum, Hordeum leporinum, Vulpia ciliata, Arenaria serpyllifolia бошқа турларга қараганда кўпроқ улушга эга. Ўсимликлар қопламида асосан бир ва кўп йиллик ўтлар тарқалган бўлиб, жами 45 тур қайд этилди (10-илова). Баҳор мавсумида ўсимликларнинг қопланиш даражаси 15-20%, аммо ўт ўсимликларнинг вегетацияси тугагандан сўнг ёз, айниқса куз мавсумларида тупроқ юзасининг ўсимликлар билан қопланиш даражаси кескин пасайиб кетади. Ем-хашак ҳосилдорлиги ва озуқабоплик даражасига кўра мазкур яйлов хили жуда паст аҳамиятга эга. Баҳор ойларида эфемер-эфемероидлар ва кўп йиллик ўтлар ҳисобига нисбатан катта миқдордаги (4,5-5,0 ц/га) фитомассани ҳосил қилади. Аммо ушбу фитомассанинг 60-65 фоизи айнан чорва моллари томонидан ейилмайдиган бир ва кўп йиллик ўтлар ҳисобига тўғри келиши ушбу яйловлар ем-хашаклик аҳамиятининг паст эканлигидан 95 далолат беради. Фақат баҳор ойларида эфемер-эфемероидлар ҳисобига ушбу яйлов хилидан чорвачиликда фойдаланиш мумкин. Аммо, кейинги мавсумларга ўтган сари, айниқса куз-қиш фаслларида озуқа заҳираси кескин камаяди ва яйлов сифатида фойдаланишга яроқсиз ҳолатга келиб қолади. IV. Аралаш дарахтлар яйлов типи Дарахт турлари ( Pyrus regelii, Celtis caucasica , Pistacia vera ) тарқалган яйлов хиллари фақат Зирабулоқ тоғларида жуда чекланган майдонларда мавжудлиги аниқланди. Улар орасида P. regelii (ёввойи нок) ва C. caucasica (қатронғи) микропопуляция ҳосил қилганлиги сабабли аралаш дарахтлар яйлов типида 2 та яйлов хиллари ажратилди: эфемерли-эфемероидли-ёввойи нокзор ва эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қатронғизор. P. vera (ёввойи писта) юқоридаги иккита дарахт турига ўхшаб популяция ҳосил қилмаган ва унинг якка-якка туплари асосан харсанг тошли жанубий қияликларда жуда тарқоқ ҳолда тарқалган. Мазкур яйлов хиллари жуда тор ареалга эга эканлиги ва флористик таркиби кўра бир бирига жуда ўхшаш бўлганлиги сабабли уларнинг фитоценотик хусусиятларига умумий тарзда таъриф бериб, географик тарқалиш хусусиятларига алоҳида тўхталамиз. Ушбу яйлов хиллари асосан ғарбий ва шарқий экспозицияларда жойлашганлиги ва қулай тупроқ-микроиқлим шароитига эга эканлиги сабабли флористик таркиби ва уларнинг мўллик даражаси бошқа яйлов типларига қараганда юқори бўлиб, жами 75 тур ўсимликлар қайд этилди ( 10- илова ). Турлар таркиби шувоқзор ва шувоқли бодомчазор яйлов хилларига ўхшаш, Artemisia sogdiana, Carex pachystylis, Poa bulbosa sp 2 -sp 3 мўлликда тарқалган. Буталардан Cerasus erythrocarpa, Rosa nanothamnus, Ephedra intermedia нинг якка-якка туплари учрайди. Мазкур яйлов хилларида типик эфемерлар кенг тарқалган. Ем-хашак хусусиятларига кўра қимматли яйловлар бўлиб, юқори ҳосилдорлик кўрсаткичларига эга. Мазкур яйловлардан йил давомида фойдаланиш мумкин. Баҳорда гектарига ўртача 3,7-4,5, ёзда 2,5-3,2 ва кузда 3,0-3,5 центнер ем-хашак ҳосил қилади. 96 Тадқиқот ҳудудида P. regelii ва C. caucasica дарахт турлари маҳаллий аҳоли томонидан ўтин сифатида чопилиши натижасида жуда сийраклашиб кетган, чорва молларининг доимий боқилиши оқибатида ёш ниҳолларнинг ўсиб ривожланиши кескин чекланган. Фақатгина Зирабулоқ тоғининг айрим майдонларида ушбу дарахтларнинг микропопуляциялари сақланиб қолган. Қуйида уларнинг тарқалиш хусусиятларига қисқача таъриф берамиз. Эфемерли-эфемероидли-ёввойи нокзор яйлов хили ( Pyrus Regelii, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisanta tectorum, Erodium ciconium, Lallemantia roylеana ) Зирабулоқ тоғидаги Пиёзли массивининг 700-950 м баландликдаги майдонларида, шимолдан жанубга томон йўналган сой ёқаларининг шарқий ва ғарбий қияликларида учрайди. Тадқиқотлар давомида фақат 3 та жойда бундай микропопуляциялар қайд этилди. Нисбатан кўп тарқалган ареали Пиёзли тоғининг шарқий қияликлари (N39 ° 44.757 ′ E65 ° 50.733 ′ ), шимоли-шарқий томонидаги сой ёқалари (N39 ° 43.955 ′ E65 ° 50.518 ′ ва N39 ° 43.674 ′ E65 ° 50.706 ′ ) саналади . Пиёзли массивида топилган м икропопуляциялар ўртача 15-18 та P. Regelii индивидларларидан ташкил топганлиги аниқланди ва асосан ёши катта туплардан иборат. Бўйи 2,0-2,5 м, шох-шаббаларининг диаметри 2,5-3,0 метрга етади. Чорва молларининг доимий боқилиши сабабли микропопуляциянинг янгиланиш имконияти чекланган, ёш ниҳол ва дарахтлар қайд этилмади. Эфемерли-эфемероидли-шувоқли-қатронғизор ( Celtis caucasica , Carex pachystylis, Poa bulbosa, Anisanta tectorum, Campyloptera carnea, Phleum paniculatum, Strigosella africana ) микропопуляция даражасида сақланиб қолган бўлиб, чекланган майдонларда тарқалган. Фақатгина Зирабулоқ тоғидаги Оймахол аҳоли масканидан 2,0-2,5 км шимоли-шарқда денгиз сатҳидан 720-780 м баландликдаги шарқий (N39 ° 45.213 ′ E65 ° 47.522 ′ ) ва ғарбий (N39 ° 45.501 ′ E65 ° 48.251 ′ ) экспозицияларда учрайди. Микропопуляция жуда сийрак қопламга эга, қатронғи индивидлари тарқоқ ҳолда тарқалган, орасидаги масофа ўртача 30-40 метрни ташкил этади. C. caucasica тупларининг ўртача бўйи 4,5-5,0 м, шох-шаббаларининг 97 диаметри 3,5-4,0 м. Мазкур микропопуляциянинг ҳам янгиланиш имконияти чегараланган, ёш ниҳоллар қайд этилмади. V. Аралаш ўтли эфемероидзор яйлов типи Аралаш ўтли эфемероидзор яйлов типи антропоген характердаги тўлиқ инқирозга учраган синтаксонларни ўзида намоён қилади. Зирабулоқ тоғларининг шарқий қисмидаги денгиз сатҳидан 570-590 м баландликдаги қалин тупроқ қатламига эга бўлган тўлқинли тепаликлар ва улар орасидаги текисликларда тарқалган. Мазкур яйлов типи аралаш ўтли-эфемерли- эфемероидзор яйлов хилини ҳосил қилган. Аралаш ўтли-эфемерли-эфемероидзор ( Carex pachystylis, Poa bulbosa, Phlomis thapsoides, Alhagi pseudalhagi, Anisanta tectorum, Hordeum leporinum, Vulpia ciliata, Arenaria serpyllifolia, Minuartia meyeri, Strigosella africana ) яйлов хили, типик бўз тупроқларда. Мазкур яйлов хилида чорва молларининг муттасил боқилиши оқибатида эфемер-эфемероидлар қалин чим қатламини ҳосил қилган. Баҳор мавсумида ер юзасининг эфемер- эфемероидлар билан қопланганлик даражаси 90-100 фоизни ташкил этади. Ўсимликлар жамоасида Carex pachystylis ва Poa bulbosa cop 1 - cop 2 мўлликда учрайди . Эфемерлардан Anisanta tectorum, Hordeum leporinum, Minuartia meyeri, Schismus arabicus, Arenaria serpyllifolia, Vulpia ciliata каби турлар бирмунча кенг тарқалган. Кўп йиллик ўтлардан Phlomis thapsoides, Iris songarica, тепаликлар ўртасидаги пасайган майдонларда эса Alhagi pseudalhagi турлар таркибидан ўрин олган. Яйлов хилида жами 45 та тур қайд этилди, шулардан 10 таси кўп йиллик ва 30 таси бир йиллик ўт ўсимликлардир (10-илова). Қалин қопламли эфемер ва эфемероидлар ҳисобига катта ем-хашак массасини ҳосил қилган ва баҳор мавсумида гектарига ўртача 5,0-6,0 центнерни ташкил этди. Ваҳоланки, ушбу ем-хашак заҳирасининг 35-40 фоизи чорва моллари томонидан ейилмайдиган турлардан иборат. Ёз ва куз мавсумларида эфемер-эфемероидлар вегетациясининг тугаши ва ер устки қисмининг тўлиқ қуриб кетиши мазкур 98 яйловлар ем-хашак заҳирасининг кескин камайишига олиб келади ва ёз-куз мавсумларида чорва молларини ўтлатишда яроқсиз ҳолатга ўтади. Яйловларни таснифлаш устида юқорида олиб борилган таҳлиллардан кўринадики, тадқиқот ҳудудининг табиий-тарихий яйлов хиллари бугунги кунга келиб инсон хўжалик фаолияти таъсири остида иккиламчи регрессив алмашинувларга сабаб бўлган ва асл шувоқзор яйлов типининг бошқа қатор антропоген яйлов типларига айланишига олиб келган. Хусусан, Қарнобчўл ҳудудидаги 6 та ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларидаги 2 та яйлов типлари шувоқзорлар ўрнида янгидан ҳосил бўлган иккиламчи яйлов типларини ўзида акс эттиради. Улар орасида илгариги классификацияларда [93; 81-191- б., 14; 10-36-б.] таърифланмаган иккита, яъни ковракзор ва қуёнтирноқзор яйлов типларининг қайд этилганлиги алоҳида аҳамиятга эга. Олинган натижалар кўрсатдики, тадқиқот ҳудуди яйловларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги трансформация жараёнлари асосан шувоқзор яйлов типларида содир бўлмоқда. Яйлов хиллари кесимида қарайдиган бўлсак, Қарнобчўлдаги 27 та яйлов хилининг 16 таси, Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғларидаги 10 та яйлов хилининг 4 таси чорва молларининг узоқ йиллар давомида тартибсиз боқилиши натижасида вужудга келган иккиламчи антропоген яйлов хилларидир. Демак, тадқиқот ҳудудида учрайдиган барча яйлов хилларининг қарийб 55 фоизи табиий-тарихий шароити ва асл фитоценотик хусусиятларини йўқотган шувоқзорлар саналади. Ҳосил бўлган бундай номақбул яйлов хиллари экологик функциялари ва хизматлари издан чиққан, биохилма-хиллик кескин қисқарган ва хўжалик имкониятлари чекланган экотизимларни ўзида намоён этади. Бугунги кунда ҳам бу каби антропоген характердаги иккиламчи яйлов хилларининг кўлами кун сайин ортиб бориши тадқиқот ҳудудидаги Турон чўл ва Тоғли Ўрта Осиё провинцияси табиий- тарихий шувоқзор синтаксонларининг кескин инқирозга учраб бораётганлигини кўрсатади. 99 4-БОБ. ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИНИНГ БОҚИЛИШ ШАРОИТИДАГИ ИНДИКАЦИЯСИ § 4.1. Фитоценотик кўрсаткичларнинг индикаторлик хусусиятлари Яйловларда чорва молларининг режасиз боқилиши, бута ва ярим буталарнинг ўтин сифатида чопилиши, сув манбаларининг тақчиллиги туфайли яйлов инқирози жараёнлари тобора кучайиб бормокда [128; 51-54-б. , 32; 53-64-б, 121; 3-4-б.]. Шунингдек, боқилиш омили таъсирида тупроқ функционал вазифаларининг издан чиқиши, айниқса қурғоқчил экотизимлардаги флора ва фаунанинг биохилма-хиллигини сақлаш, экотизим маҳсулдорлиги ва хизматларининг барқарорлигини таъминлашда катта хавф туғдиради [252; 310-322-б., 242; 2790-2800-б., 262; 36-43-б.]. Минтақамизда кузатилаётган иқлим ўзгариши ва ҳаво ҳароратининг кўтарилиши чўл ҳудудларида қурғоқчилик даражасининг кескин ортишига олиб келаётганлиги [216; 285-308-б., 199; 967-980-б.] яйлов экотизимларининг барқарорлигига катта хавф солмоқда. Бу эса арид минтақалардаги яйлов ўсимликлар қопламиининг ташқи муҳит таъсирларига, айниқса антропоген омилларга бўлган турғунлигини янада заифлаштиради. Ҳозирги кунда яйловларда вужудга келган бундай мураккаб вазият ўсимликлар қопламида рўй берадиган ҳар қандай регрессив ўзгаришларни олдиндан аниқлаш ва тарихан шаклланган яйлов фитогенетик ресурсларини асраб қолишни тақозо этади [115; 93-96-б.]. Яйловлардаги инқироз жараёнларининг илк белгиларини аниқлаш ва уларни фарқлашда фитоценознинг боқилиш шароитидаги индикаторлик хусусиятлари катта роль ўйнайди. Чунки яйлов фитоценозларидаги алоҳида ўсимлик турлари ўтхўр ҳайвонларнинг ўтлатилишига нисбатан муайян жавоб реакцияларига эга [42; 897-909]. Фитоценозларда чорва молларини доимий ва сурункали ўтлатиш шароитида уларнинг фитоценотик кўрсаткичлари маълум индикаторлик белгиларини ўзида намоён қилади [165; 774-792-б.]. Алоҳида фитоценозлар учун бундай индикацион белгилар ёки фитоиндикаторлар 100 тўпламини яратиш яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолатини тезкор ва қулай усуллар ёрдамида баҳолаш имконини беради [234; 584-597-б., 239; 863-866-б.]. Энг асосийси, мазкур фитоиндикаторлар ўсимликлар қопламида содир бўладиган номақбул алмашинув жараёнларини эрта ва оралиқ босқичларда қайд этиш ҳамда истиқболдаги эҳтимолий инқироз жараёнларини олдини олиш ва бартараф этишда хизмат қилади [179; 289- 304-б.]. Республикамиз чўл яйловларида чорва молларининг сурункали боқилиши шароитида ўсимликлар қопламида ҳосил бўладиган фитоиндикацион хусусиятлар етарлича ўрганилмаган [239; 863-866-б.]. Натижада яйловлар инқирози ва унинг турли даражаларини кўрсатиб берувчи фитоиндикаторлар ва уларнинг тавсифи мавжуд эмас. Яйлов майдонларида инқироз жараёнлари кучайиб бораётган бир шароитда, ўсимликлар қопламининг боқилиш шароитидаги трансформациясининг ишончли фитоиндикаторларини аниқлаш ва уларни амалиётга самарали жорий қилиш яйлов инқирози муаммоларини олдини олишда муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади. Ушбу бобда Қарнобчўлнинг турли тупроқ шароитларида (сур қўнғир тусли тупроқлар ва оч тусли бўз тупроқлар) тарқалган шувоқзорларнинг чорва моллари боқилишига нисбатан жавоб реакциялари ёки муносабатларини ўрганиш ва шулар асосида яйлов инқирози фитоиндикаторларининг тўпламини яратиш бўйича олинган натижалар муҳокама қилинади. Яйлов ўсимликлар қопламининг чорва моллари боқилиши шароитидаги ўзгаришларини тизимли таҳлил қилишда яйловларда ўтлатиладиган чорва молларининг бош сони тўғрисидаги маълумотлар катта аҳамиятга эга. Бугунги кунда тадқиқот ҳудуди яйловларида чорва молларининг бош сони тавсия қилинган меъёрлардан ортиб кетганлиги олиб борилган кузатувлар асосида маълум бўлди. Тадқиқот ҳудудидаги мавжуд яйлов майдонларида ўтлатилаётган чорва бош сони тўғрисидаги статистик маълумотларга мурожаат қиламиз. Унга кўра, Қарнобчўлда фаолият 101 кўрсатаётган 3 та йирик масъулияти чекланган жамиятлар (“Сахобаота қоракўл насл”, “Тим-Ағрон чорвадорлари” ва “Тутли қоракўл замини”) нинг 114 минг гектар яйлов майдонларида жами 60 минг бош чорва моллари сақланади. Дала шароитида олиб борилган кузатувлар асосида аниқландики, Қарнобчўл ҳудудида фойдаланишга яроқли ҳар бир суғориш қудуғи атрофида камида 1500 бош майда шохли моллар йил давомида ўтлатилади. Ушбу чорва моллари суғориш қудуғидан ўртача 3,0 км радиусда ўтлатилишини ҳисобга олсак, чорва молларига йил давомида тўғри келадиган яйлов майдони битта қудуқ атрофида ўртача 2800 гектарни ташкил қилади. Юқоридаги статистик ва дала шароитида олинган маълумотлар тадқиқот ҳудуди яйловларида ҳар бир бош молга бир йил давомида ўртача 1,9 гектар яйлов тўғри келишини кўрсатмоқда. Ваҳоланки, шувоқ-эфемерли- эфемероидли ярим чўл яйловлари шароитида бир бош молни йилига 2 мавсумда ўтлатиш учун ўртача 2,0-2,5 гектар, йил давомида ўтлатиш учун эса 4,0-5,0 гектар яйлов тавсия этилган [72; 79-80-б.]. Юқоридаги таҳлиллардан кўринадики, бугунги кунда тадқиқот ҳудуди яйловларида чорва моллари бош сони кескин ортиб кетган ва ўсимликлар қоплами юқори антропоген босим остида қолган. Шу нуқтаи назардан, ўсимлик жамоаларининг боқилиш даражасининг ортиши шароитидаги ўзгариш хусусиятларини аниқлаш ва шу асосда яйлов инқирозини олдини олиш муҳим аҳамият касб этади. Шу мақсадда фитоценозларнинг боқилиш шароитидаги индикацион хусусиятларини аниқлаш учун боқилиш босими ва инқироз даражаси турлича бўлган 18 та яйлов майдонлари танланди ва тизимли геоботаник кузатувлар олиб борилди. Олинган натижаларни таҳлил қилишда танланган майдонлар боқилиши босимининг ортиб бориши тартибида жойлаштирилди ва фитоценотик кўрсаткичлар (ер устки фитомасса, доминант ўсимликлар туплар сони) таҳлили мазкур кетма- кетликда амалга оширилди (4.1-расм). Яйловлардан фойдаланиш шароитида фитоценоз структурасида рўй берадиган дастлабки ўзгаришлардан бири, бу мавжуд турлар зичлигининг 102 ортиши ёки аксинча камайишидир. Фитоценоздаги бундай тенденцияларни фарқлашда “кўпаювчи ва камаювчи” (ингл. increaser/decreaser ) турлар номли экологик концепция катта ёрдам берди. Мазкур турлар боқилиш шароитида фитоценозда содир бўладиган ўзгаришларнинг илк огоҳлантирувчи индикатори (ингл . early warning indicators ) сифатида кенг қўлланилади [42; 897-909-б., 259; 61-70-б.]. Тадқиқот майдонларидаги яйловларда Carex pachystylis (қорабош) ва Poa bulbosa (қўнғирбош) боқилиш шароитида ана шундай хусусиятни ўзида акс эттирган дастлабки турлар сифатида намоён бўлди [115; 93-96-б.]. Икки хил тупроқ шароитида, яъни сур-қўнғир ва оч тусли бўз тупроқли яйловларда боқилиш даражасининг ортиб бориши юқоридаги эфемероидларга ижобий таъсир кўрсатиб, улар қопламининг зичлашишига олиб келган. Бу ҳолатни эфемероидлар ер устки фиомассаси кўрсаткичлари билан тушунтириш мумкин. Икки даражали полиномиал тренд натижалари шуни кўрсатдики, боқилиш даражасининг ортиши билан эфемероидлар фитомассаси ортиб борган ва энг юқори инқироз даражаларида бу кўрсаткичнинг камайиши кузатилган (4.1-расм).1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 0 .0 1 .0 2 .0 3 .0 4 .0 5 .0 6 .0 f(x) = − 0.083310606060608 x² + 1.07216212121215 x − 0.0764333333334201R² = 0.782604459071724 сур-қўнғир тусли тупроқлар Тадқиқот майдонлари Фитомасса, ц/га 1 2 3 4 5 6 7 8 0 .0 1 .0 2 .0 3 .0 4 .0 5 .0 6 .0 f(x) = − 0.0952499999999999 x² + 1.22658333333333 x + 0.393750000000003R² = 0.674756083183296 оч тусли бўз тупроқлар Тадқиқот майдонлари Фитомасса, ц/га 4.1-расм. Турли хил тупроқ шароитидаги тадқиқот майдонларида эфемероидлар ( Carex pachystylis ва Poa bulbosa ) ер устки фитомассаси 103 Иккала тупроқ шароитида инқироз даражаси паст бўлган майдонларда C. pachystylis ва P. bulbosa нинг биргаликдаги ер устки фитомассаси қуруқ масса ҳисобида гектарига ўртача 2,0±0,34 центерни ташкил қилди. Инқироз даражасининг ортиши билан мос равишда эфемероидлар фитомассаси ҳам ортиб борди. Бундай ҳолатларда эфемероидлар фитомассаси гектарига ўртача 3,71±0,27 центнерни ташкил қилди. Инқироз даражаси юқори бўлган майдонларда тупроқ юзасининг ушбу эфемероидлар томонидан қарийб 90- 100 фоизга қопланганлик ҳолатлари тадқиқот ҳудудининг кўплаб майдонларида кузатилди. Чорва моллари туёқлари таъсирида тупроқ физик хоссаларининг ўзгариши, айниқса тупроқ устки горизонтларининг зичлашиши яйлов ҳудудларида кузатиладиган умумий ҳодисадир [111; 245-247-б., 213; 3-14-б., 217; 1-9-б., 233; 219-230-б.]. Эътиборлиси шундаки, тадқиқот майдонларида эфемероидларнинг қалин қоплам ва юқори фитомасса ҳосил қилганлиги айнан зичлашган тупроқли яйлов майдонларида кузатилди [115; 93-96-б.]. Бу эса эфемероидлар қопламининг қалинлашиши тупроқ юза қаватининг зичлашиши билан боғлиқ, деган хулосага олиб келади. Айниқса, қумоқ механик таркибга эга бўлган оч тусли бўз тупроқлар шароитида эфемероидлар, хусусан C. pachystylis сур-қўнғир тупроқларга қараганда юқорироқ фитомасса ҳосил қилган (4.1-расм). Адабиётлардан маълумки, C. pachystylis майда заррали ва енгил қумоқли тупроқлар шароитида жадал ўсиш ва тарқалиш хусусиятига эга ҳамда унинг илдизлари зичлашган тупроқларда ўсишга бардошли ҳисобланади [130; 151-156-б.]. Демак, тадқиқот майдонларида боқилишнинг механик таъсири остида C. pachystylis ва P. bulbosa нинг зичлашиши бу турларни боқилиш шароитидаги кўпаювчи турлар деб аташга етарлича асос бўла олади. Табиий шароитга эга бўлган шувоқзорларнинг эфемерлар синузияси одатда қуйидаги типик турлардан таркиб топган: Astragalus campylorrhynchus, A. filicaulis, A. campylotrichus, Trigonella noeana, Holosteum umbellatum, Alyssum desertorum , Leptaleum filifolium, Eremopyrum buonapartis . 104 Табиий фитоценозлар учун хос бўлган ушбу бир йиллик ем-хашак турларининг боқилиш даражасининг ортиши шароитида сийраклашганлиги аниқланди. Бу жараён инқироз даражасининг оралиқ босқичларида содир бўлди. Инқироз даражасининг кейинги юқори босқичларида эса ушбу турлар нотекис ва жуда оз миқдорда тарқалган. Шунинг учун юқоридаги бир йиллик эфемерлар боқилиш даражасининг ортиб бориши шароитидаги камаювчи турлар сифатида намоён бўлди. Мазкур турлар ем-хашаклик даражаси ва озуқа бирлиги кўрсаткичларининг нисбатан юқори бўлганлиги чорва моллари томонидан кўпроқ ейилишига сабаб бўлган. Типик эфемерлар сийраклашишининг яна бир сабаби, бу – эфемероидларнинг қуйи ярусда тиғиз қоплам ва қалин чим қавати ҳосил қилганлигидир. Бундай шароитда эфемероидларнинг бир йиллик ўсимликларга ўтказадиган таъсир доираси кучайган, бир йиллик ўтларнинг ушбу ўзгартирилган фитомуҳитда униб ривожланиши ва яшаб қолиши учун кучли рақобат пайдо бўлган. Юқоридаги мураккаб жараёнлар таъсирида ушбу типик эфемерлар кескин сийраклашган ва кўп ҳолларда фитоценоз таркибидан сиқиб чиқарилган [115; 93-96-б.]. Фитоценозларда боқилиш шароитида содир бўладиган навбатдаги ўзгаришлардан бири фитоценоз таркибига пасквал турларнинг кириб келишидир. Бизга маълумки, узоқ муддатли ва юқори даражадаги боқилиш таъсирида бир йиллик ем-хашак турлари фитоценоз таркибидан сиқиб чиқарилган. Уларнинг ўрнига эса чорва моллари томонидан ейилмайдиган бир йиллик пасквал турлар фитоценоз таркибига кириб келган. Бундай пасквал турлар сифатида қуйидаги эфемерлар намоён бўлди: Capsella bursa- pastoris, Descurainia sophia, Vulpia ciliata, Сeratocephalus falcatus, Papaver pavoninum, Hordeum leporinum . Фитоценоз қуйи ярусида ушбу пасквал турларнинг пайдо бўлишини яйловларда боқилиш таъсирида рўй бераётган регрессив ўзгаришларнинг фитоиндикатори сифатида баҳолаш мумкин. Боқилиш шароитида эфемер-эфемероидлар синузиясида содир бўлган алмашинувлар фонида ярим буталар синузиясида ҳам ўзгариш белгилари кузатилди. Бу ўзгаришлар аввало Artemisia diffusa (тарвақайлаган шувоқ) 105 туплар сони ёки зичлигининг кўпайиши билан боғлиқ. Олинган натижаларга кўра, икки хил тупроқ шароитида ҳам боқилиш даражасининг ортиши A. diffusa туплар сонининг ҳам ортишига олиб келган. 4.2-расмдан кўринадики, эталон майдонларда шувоқ туплар сони гектарига ўртача 20233 тупни ташкил қилган бўлса, боқилиш даражаси ортишининг дастлабки босқичларида 35400 тупга етганлиги кузатилди. Кейинги босқичларда боқилиш даражасининг кескин ортиб бориши туплар сонининг бир текисда камайишига сабаб бўлган, сўнгги босқичга келиб шувоқ эса юқори инқироз оқибатида фитоценоз таркибидан чиқиб кетган. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 0 1 00 00 2 00 00 3 00 00 4 00 00 5 00 00 сур-қўнғир тусли тупроқлар Та дқиқот майдонлари Туплар сони, га Artemisia diffusa 1 2 3 4 5 6 7 8 0 100 0 0 200 0 0 300 0 0 400 0 0 500 0 0 оч тусли бўз тупроқлар Тадқиқот майдонлари Туплар сони, га Artemisia diffusa 4.2-расм. Турли тупроқ шароитларида боқилиш даражасининг ортиши билан шувоқ туплар сонининг ўзгариши Боқилиш даражаси ортишининг дастлабки босқичларида шувоқ туплар сонининг кўпайиши боқилишнинг билвосита, яъни тупроқ юза қаватига чорва моллари туёқларининг механик таъсири остида кечган. Мазкур механик таъсирнинг ўрта меъёрлари ўсимлик уруғларининг тупроққа қадалиши ва униб чиқишига ижобий таъсир кўрсатиши маълум [111; 51-52- б., 228; 42-50-б.]. Тадқиқот майдонларида чорва моллари туёқларининг механик таъсири шувоқ тупларининг ортишида оралиқ восита сифатида хизмат қилган. Аммо шувоқ туплар сонининг инқироз даражасининг кейинги босқичларига ўтган сари камайиб боришини шувоқнинг чорва моллари 106 томонидан муттасил ейилиши (генератив кўпайишнинг чекланиши) ва эфемероидлар чим қатламининг зичлашиши (тупроқ намлигининг камайиши, аэрациянинг ёмонлашиши) билан изоҳлаш мумкин. Шунингдек, фитоценоздаги кўп сонли шувоқ индивидлари ўртасида ҳам ҳаётий ресурслар учун (фитомайдон, намлик, озиқ моддалар) кечган рақобат ҳам улар туплар сонининг камайишига таъсир кўрсатган. Демак, шувоқ индивидлари сонининг гектарига 35-40 минг тупдан ортиши боқилиш шароитида фитоценознинг навбатдаги индикацион белгиларидан бири сифатида қабул қилиш мумкин. Боқилиш шароитида фитоценозларнинг кейинги ўзгариш белгиси, бу – турлар таркибида Iris songarica (Жунғор гулсафсари, қуртқасоч) ва Peganum harmala (оддий исириқ) каби кўп йиллик пасквал турларнинг пайдо бўлишидир. Инвазия ёки “босқинчилик” хусусиятига эга бўлган мазкур пасквал ўсимликларнинг турлар таркибида пайдо бўлиши боқилиш омилининг узоқ муддатли таъсирининг маҳсулидир.Тадқиқот майдонлари тупроқ шароитига боғлиқ ҳолда пасквал турларнинг фитоценоз таркибидан ўрин эгаллаганлиги кузатилди, яъни сур-қўнғир тупроқларда I. songarica , оч тусли бўз тупроқлар шароитида эса P. harmala пайдо бўлган . Кузатувлар шуни кўрсатдики, ушбу турлар фитоценозда ўрнашиб олгандан кейин ишончли тарқалиш хусусиятини ўзида намоён қилиб, фитоценозни босқичма-босқич эгаллашни бошлайди. Пасквал турларнинг дастлабки тарқалиш босқичида I. songarica нинг гектарига 500-1000 туп, P. harmala нинг эса 300-500 тупни ҳосил қилиши яйлов инқирозининг жиддий огоҳлантирувчи индикатори ҳисобланади. Бу эса муҳитнинг ички фитоценотик мувозанати бузилганлигидан ва фитоценознинг кескин трансформация бўсағасида турганлигидан дарак беради. Кейинги босқичларда уларнинг туплар сони ортиб бориб, жадал тарқалиш босқичига етганда I. songarica ва P. harmala нинг индивидлар сони мос равишда гектарига 35500 ва 10400 тупни ҳосил қилган (4.3-расм). 107 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 0 10 000 20 000 30 000 40 000 50 000 Iris songarica Тадқиқот майдонлари Туплар сони, га сур-қўнғир тусли тупроқлар 1 2 3 4 5 6 7 8 0 50 00 1 0 00 0 1 5 00 0 2 0 00 0 Peganum harmala Тадқиқот майдонлари Туплар сони, га оч тусли бўз тупроқлар 4.3-расм. Пасквал турлар ( Iris songarica, Peganum harmala ) туплар сонининг боқилиш шароитидаги ўзгаришлари Олинган натижалардан кўринадики, шувоқ-эфемерли фитоценозлар боқилиш шароитида ишончли ва кучли индикацион белгиларни ўзида акс эттирди. Ажратилган фитоиндикаторларнинг ишончлилиги тадқиқот ҳудудидаги бошқа яйлов майдонларида ҳам текшириб кўрилди ва бу фитоиндикаторлар боқилиш шароитида ўсимликлар қопламининг ўзгариш белгиларини ўзида тўлиқ акс эттирганлиги намоён бўлди. Шувоқ-эфемерли фитоценозлар қуйи ярусида эфемероидлар қопламининг зичлашиши фитоценоздаги кўпгина табиий жараёнларнинг ўзгаришига олиб келган энг бирламчи индикатор сифатида баҳоланиши мумкин. Қолаверса, турлар таркибида кўпаювчи ва камаювчи турларнинг намоён бўлиши, кейинги босқичларда эса кўп йиллик пасквал ўт ўсимликларнинг фитоценоз таркибига кириб келиши ва уларнинг миқдорий нисбатлари каби фитоценотик белгилар яйлов инқирозининг ишончли фитоиндикаторлари сифатида топилди. Ўсимликларнинг айрим индикаторлик хусусиятлари эса тупроқ шароитига боғлиқ равишда ўзгарди. Фитоиндикаторлар намоён бўлишининг кетма-кетликдаги таърифи боқилиш шароитида фитоценозда содир бўладиган узлуксиз ва мураккаб фитоценотик жараёнларни тушунишда катта ёрдам берди. Бундай 108 фитоиндикаторларнинг амалиётда мақсадли қўлланилиши яйловларнинг ҳозирги экологик ҳолатини тўғри ва тезкор тарзда баҳолаш ҳамда яйловларда содир бўлиши мумкин бўлган салбий алмашинувларни олдини олиш ва бошқариш имконини беради. § 4.2. Фитоценозлар биомассасининг сифат ва миқдор ўзгаришлари Глобал яйлов экотизимларининг фитомасса ҳосил қилиш хусусиятлари антропоген характердаги боқилиш омили таъсирида жиддий ўзгаришларга учраган [222; 3-153-б., 184; 1273-1283-б.]. Бунинг оқибатида кўп функционал яйлов экотизимларининг барқарорлиги ва уларнинг қатор экологик вазифалари катта хавф остида қолмоқда [171; 606-612-б., 191; 1-15-б.]. Хусусан, чорва молларининг муттасил боқилиши оқибатида яйлов ўсимликлари фитомассасида углерод тўплаш жараёнининг издан чиқиши [ 181; 211-215, 197; 939-948-б., 249; 273-288 ], хўжалик жиҳатидан эса яйловлар ем-хашак ҳосилдорлигининг камайиши ва озуқавий қийматининг кескин пасайиш ҳолатлари жадал давом этмоқда [224; 93-108-б.]. Республикамиз яйловларининг катта қисми кучли антропоген трансформацияга учраганлигига қарамасдан, яйлов фитоценозларида ҳосил бўлган биомассанинг сифат ва миқдор жиҳатдан ўзгариш тенденцияларини ўрганишга қаратилган тизимли тадқиқотлар кам сонни ташкил этади. Натижада мамлакат яйловларининг ҳозирги экологик ва хўжалик ҳолати, яйлов ўсимликлар қоплами инқирозининг макон ва замондаги кўлами кўп жиҳатдан номаълумлигича қолмоқда [240; 510-525-б.]. Бугунги кунда яйлов фитоценозларининг бундай ўзгариш қонуниятлари, хусусан яйловларда ҳосил бўладиган биомассанинг сифат ва миқдор кўрсаткичларини аниқлаш экологик ва хўжалик нуқтаи назардан муҳим аҳамият касб этади. Қуйида тадқиқотларимиз давомида яйлов фитоценозлари умумий ер устки фитомассасининг боқилиш омили таъсиридаги миқдорий ва сифатий ўзгариш хусусиятларини аниқлаш бўйича олинган натижаларни келтирамиз. 109 Натурада олиб борилган узоқ йиллик кузатувлар давомида яйловларнинг боқилиш шароитидаги фитоиндикацияси, хусусан, боқилиш градиенти бўйлаб фитоценозлар структураси ва турлар таркибининг ўзгариши ҳамда фитоценозлар ценотик кўрсаткичларининг боқилиш даражасининг ортишига бўлган муносабатлари асосида танланган 18 та яйлов майдонлари турли инқироз даражаларига, яъни бошланғич, паст, ўрта ва юқори даражаларга ажратилди. Алоҳида инқироз даражасига тегишли бўлган муайян яйлов майдонларининг фитомасса кўрсаткичлари қайта ишланиб, ўртача арифметик қийматлари ҳисоблаб топилди. Сур-қўнғир ва оч тусли бўз тупроқлар шароитидаги яйлов фитоценозларининг таркибий тузилиши, хусусан турлар таркиби чорва молларининг сурункали боқилиши оқибатида кескин ўзгаришларга учраганлиги аниқланди. Бошланғич инқироз даражасидаги яйлов ўсимликлар қоплами морфологик ва физиогномик жиҳатдан яхши ҳаётчанликка эга эканлиги намоён бўлди. Бундай яйловлар ҳозирги шароитда табиий ҳолатдаги шувоқзорлар сифатида баҳоланиши мумкин. Шунга қарамасдан боқилиш омили таъсирида мазкур фитоценозларда ички ўзгаришлар (масалан, эфемероидлар чим қаватининг зичлашиши) содир бўлаётганлиги сабабли яйлов инқирозининг бошланғич даражаси деб баҳоланди. Бундай майдонлардаги фитоценозларнинг юқориги ярусида шувоқ ( Artemisia diffusa , A. turanica ) доминантлик хусусиятига эга бўлса, қуйи ярусда эфемероидлардан қорабош ( Carex pachystylis ) ва қўнғирбош ( Poa bulbosa ) устунлик қилган. Шунингдек, эфемерлардан Holosteum umbellatum, Veronica campylopoda , Anisantha tectorum, Alyssum desertorum , Koelpinia linearis , Leptaleum filifolium , Minuartia meyeri, Ziziphora tenuior каби ўсимликлар фитоценозлар турлар таркибининг асосини ташкил қилади. Яйлов инқирози градиентининг кейинги босқичларига ўтган сари икки хил тупроқ шароитидаги табиий фитоценозларда шувоқ туплар сонининг камайиши ва унинг ўрнини чорва моллари томонидан ейилмайдиган P. harmala ва I. songarica каби турларнинг эгаллаб бориши боқилиш 110 босимининг ортиб бориши билан рўй берадиган муқаррар алмашинув сифатида намоён бўлди. Юқоридаги пасквал турларнинг муайян маконда тарқалиш эҳтимоли жойнинг тупроқ шароитига бевосита боғлиқлигини кўрсатди. Яйлов инқирозининг юқори босқичида сур-қўнғир тусли тупроқларда I. songarica мутлақ устунликка эришган бўлса, оч тусли бўз тупроқлардаги фитоценозлар тўлиқ P. harmala билан қопланган (4.4-расм). 4.4-расм. Кескин трансформацияга учраган фитоценозлар чапда – Peganum harmala, ўнгда – Iris songarica билан қопланган яйловлар Фитоценозлар структурасининг инқироз градиенти бўйича кескин ўзгаришларга учраганлиги уларнинг умумий ер устки биомасса (барча турларнинг кўп йиллик ёғочлашган, бир йиллик яшил ва қуриган қисмлари) заҳирасининг ҳам бир-биридан сезиларли фарқ қилишига олиб келди. Олинган натижалар фитоценозлар ер устки биомассасининг боқилиш босимининг ортиши билан бир текисда камайганлигини кўрсатди (4.5-расм). Сур-қўнғир тусли тупроқли яйловлардаги умумий биомасса заҳираси инқироз градиенти бўйлаб абсолют қуруқ масса ҳисобида гектарига 14,3±3,3 дан 9,4±3,1 центнерга камайган. Инқирознинг сўнгги босқичида ўрта даражада инқирозга учраган яйлов майдонига нисбатан умумий биомасса кўрсаткичининг ортганлиги кузатилди. Бунга сабаб ушбу босқичда I. songarica туплар сонининг кескин ортганлиги (гектарига ўртача 27 000 111 туп) ва зич қоплам ҳосил қилганлиги мос равишда фитомасса заҳирасининг ҳам ортишига сабаб бўлган [118; 182-189-б.]. Оч тусли бўз тупроқлар шароитида ҳам инқироз даражасининг ортиши билан умумий фитомассанинг камайиш ҳолатлари кузатилди (4.5-расм). Бунда бошланғич босқичдаги ёки нисбатан табиий ҳолатдаги яйловларнинг ер устки фитомассаси гектарига қуруқ масса ҳисобида 16,7±2,1 центнерни ташкил қилган бўлса, инқирознинг охирги тўртинчи босқичида 6,2±1,8 центнерга тушган. Сур-қўнғир тусли тупроқлардан фарқли равишда, оч тусли бўз тупроқлардаги фитоценозларда инқирознинг сўнгги босқичида пасквал турларнинг кенг тарқалиши ҳисобига умумий фитомассанинг ортиш ҳолати кузатилмади. Бу ҳолат P. harmala туплар сонининг паст кўрсаткичга (гектарига ўртача 6687 туп) эга эканлиги билан изоҳланади.бошланғич паст ўрта юқори 0.0 4.0 8.0 12.0 16.0 20.0 сур-қўнғир тупроқли яйловлар Яйлов деградацияси даражалари Умумий ер устки биомасса, цг/га бошланғич паст ўрта юқори 0.0 4.0 8.0 12.0 16.0 20.0 бўз тупроқли яйловлар Яйлов деградацияси даражалари Умумий ер устки биомасса, ц/га 4.5 -расм. Турли даражада инқирозга учраган фитоценозларнинг умумий ер устки биомассаси Юқори даражада инқирозга учраган фитоценозлар билан табиий ҳолатдаги шувоқли фитоценозлар физиогномик жиҳатдан солиштирилганда, иккаласи ҳам нисбатан қалин қопламга эга. Аммо юқори даражада инқирозга учраган майдонларда пасквал турларнинг қалин қоплам ҳосил қилишига қарамасадан улар табиий ҳолатдаги шувоқзорларга нисбатан кам биомасса 112 ҳосил қилган. Пасквал турлар ҳаётий шаклига кўра кўп йиллик ўт ўсимликлар эканлиги ва новдалар тизимининг ёғочлашмагани умумий биомассанинг камайишига сабаб бўлган. Инқирознинг бошланғич босқичидаги яйловларда ёғочлашган ўсимлик турлари, хусусан шувоқ фитоценозда доминантлик мақомини сақлаб қолгани ушбу майдонларда умумий биомассанинг юқори бўлишига сабаб бўлган [118; 182-189-б.]. Таъкидлаш жоизки, инқирозга учраган яйловлардаги фитомасса кўрсаткичлари мавсумлар давомида турғун характерга эга эмас. Айниқса, бу ўзгариш инқирознинг сўнгги босқичидаги яйловларда яққол намоён бўлади. Июнь ойига келиб эфемер ва эфемероидлар, август ойида эса I. songarica ва P. harmala вегетациясини тўлиқ тугатиши ушбу мавсумда фитомассанинг кескин камайишиги сабаб бўлади. Айниқса, аҳоли масканлари ва қудуқлар атрофидаги I. songarica билан қопланган майдонларда ёз мавсумининг охирларида ушбу ўсимлик ер устки қисмининг бутунлай қуриши ва чорва моллари томонидан пайҳон қилиниши сабабли фитомасса заҳираси 90-95% га камаяди [119; 75-81-б.]. Олинган натижалар инқироз яйловлар озуқавий қийматига ҳам кескин таъсир ўтказганини кўрсатди. Яйловларда шувоқ ва пасквал турлар (исириқ ва қуртқасоч) бир йиллик яшил массасининг инқироз градиенти бўйича ўзаро улуши яйлов сифатини белгилаб берувчи муҳим фитоценотик кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Сур-қўнғир тусли тупроқли яйловларда шувоқнинг ( A. diffusa, A. turanica ) бир йиллик ейилувчан яшил қисми инқирознинг бошланғич даражасида умумий яшил массанинг 46,3 фоизини ташкил қилган бўлса, инқирознинг сўнгги босқичига келиб 2,0 фоизга тушган. Шунга ўхшаш ҳолат оч тусли бўз тупроқларда ҳам кузатилиб, инқирознинг бошланғич ва юқори босқичларида шувоқ яшил массаси мос равишда 66,1% ва 0,1% ни ташкил қилган (4.6-расм). Бунга тескари тарзда инқироз даражаларининг ортиши билан пасквал турлар яшил массасининг улуши икки хил тупроқ шароитида ҳам кескин ортиб борганлиги кузатилди. 113 Эфемер ва эфемероидлар биомассасининг инқироз градиенти бўйича бир текисда ўзгариши кузатилмаган бўлсада, умумий жиҳатдан инқироз даражасининг ўрта босқичларида биомассанинг ошганлиги ва юқориги босқичларда эса камайганлигини кўриш мумкин. Дала шароитида бир неча йиллар давомида олиб борилган кузатувлар шуни кўрсатдики, боқилиш даражасининг ортиши қўнғирбош ва қорабош чим қатламининг қалинлашиши ёки зичлашишига олиб келди. Бу эса, ўз навбатида, эфемероидлар ер устки массасининг ҳам ортишини таъминлайди. Боқилиш даражаси юқори бўлган майдонларда эса, айниқса суғориш қудуқларидан 400-500 м радиусдаги майдонларда тупроқ юзасининг чорва моллари туёқлари таъсирида кескин пайҳонланиши чим қаватининг сийраклашишига олиб келади.бошланғич паст ўрта юқори 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 сур-қўнғир тупроқли яйловлар Artemisia diffusa Iris songarica Эфемер ва эфемероидлар Яйлов деградацияси даражалари Йиллик яшил масса, кг/га бошланғич паст ўрта юқори 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 бўз тупроқли яйловлар Artemisia diffusa Peganum harmala Эфемер ва эфемероидлар Яйлов деградацияси даражалари Йиллик яшил масса, ц/га 4.6-расм. Фитоценозлардаги доминант турлар бир йиллик яшил биомассасининг инқироз градиенти бўйича ўзгариши Тарихий тажрибага кўра, шувоқ-эфемерли-эфемероидли яйловлардан йил давомида фойдаланиш имконияти мавжуд [68; 43-44-б.]. Аммо, тарихан шаклланган мазкур тизим бугунги кунга келиб инқироз оқибатида буткул издан чиққан. Инқирозга учраган яйловлардан эфемер-эфемероидлар ҳисобидан фақатгина баҳор мавсумида фойдаланиш мумкин бўлса, куз-қиш 114 фаслларига келиб шувоқнинг йўқолиши сабабли бундай яйловлар бутунлай яроқсиз ҳолатга келиб қолган. Бугунги амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, яйлов фитоценозлари таркибидан шувоқнинг йўқолиши чўл-яйлов чорвачилигида мураккаб давр бўлган куз-қиш мавсумларида жиддий ем-хашак тақчиллигини келтириб чиқармоқда. Тадқиқот майдонларида кузатилаётган инқироз жараёнлари табиий шувоқзорлар фитоценотик структурасининг регрессив ўзгаришларига сабаб бўлган. Чорва молларининг сурункали боқилиши оқибатида фитоценозлар таркибидаги тарихан шаклланган абориген ўсимликлар ўрнини пасквал турлар эгаллаган. Инқироз оқибатида яйлов экотизимларида фитоценозларнинг биомасса ҳосил қилиш қобилияти кескин пасайган. Бу эса бугунги кунда иқлим ўзгариши оқибатларини юмшатишда муҳим саналган яйловларнинг углерод секвестрацияси потенциалини камайишига сабаб бўлган деб баҳолаш мумкин. Шунингдек, инқироз даражасининг ортиб бориши яйловлар озуқавий қийматининг пасайишига ва яйловлардан мавсумий фойдаланиш тизимининг издан чиқишига олиб келган. Натижада узоқ мавсумли шувоқ-эфемерли-эфемероидли яйловлар антропоген характердаги қисқа мавсумли, кўп йиллик пасквал ўтлар доминант бўлган яйловларга айланган. Тадқиқот ҳудуди яйловларида вужудга келган бундай мураккаб вазият катта эҳтимол билан республикамизнинг бошқа яйлов ҳудудларида ҳам кузатилаётганлигини таъкидлаш жоиз. Шу нуқтаи назардан, тадқиқот ҳудудидаги шувоқзор яйловларини ўрганишда фойдаланилган юқоридаги индикацион ёндашувларнинг республикамизнинг бошқа чўл ва ярим чўл ҳудудларидаги шувоқзор яйловларини баҳолашда қўлланилиши ушбу яйловлардан самарали ва барқарор фойдаланиш йўлларини ишлаб чиқишда муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. 115 5-БОБ. ЯЙЛОВ ЎСИМЛИКЛАР ҚОПЛАМИ ТРАНСФОРМАЦИЯСИНИНГ ДИАГНОСТИКАСИ § 5.1. Яйлов инқирози даражаларини баҳолашнинг фитоценотик мезонлари Республикамизнинг барча экологик минтақаларида (тоғ, адир, чўл) ўсимликлар қопламининг турли антропоген омиллар таъсирида инқирозга учраш ҳолатлари кучайиб бормоқда. Айниқса, қурғоқчил ҳудуд яйловларида чорва молларининг муттасил ва режасиз боқилиши натижасида фитоценозларнинг табиий ҳолати жиддий структуравий ва функционал ўзгаришларга учраган [122; 3-12-б.]. Қурғоқчил минтақа яйловларидан тизимсиз фойдаланиш оқибатида табиий ўсимликлар қопламининг биохилма-хиллиги ва ем-хашак заҳираси кескин қисқариб, чўлланиш жараёнлари кучайган [160; 38-46-б.]. Ташвишли томони шундаки, оптимал экологик ва фитоценотик шароитни ўзида сақлаб қолган яйлов майдонларининг ҳам инқирозга учраш мойиллиги кун сайин ортиб бормоқда. Регрессив алмашинувлар бўсағасида турган ушбу яйлов экотизимларида эҳтимолий инқироз жараёнларини олдиндан аниқлаш ва уни бартараф этиш кечиктириб бўлмас вазифалардан бири саналади. Бу эса яйловлардан фойдаланиш мобайнида инқироз босқичларини баҳолашнинг ишончли ва илмий асосланган мезонларини ишлаб чиқишни талаб этади. Ўзбекистоннинг арид минтақаларида яйлов инқирози прогрессив тарзда катта географик кўламни эгаллаб бораётганлигига қарамасдан, яйлов инқирозини баҳолашнинг муайян мезонлари яратилмаган. Қуйида Қарнобчўл шувоқзор яйловлари мисолида трансформация жараёнларини баҳолашнинг фитоценотик мезонларини ишлаб чиқиш бўйича натижалар келтирилган. Ўрганилган фитоценотик кўрсаткичлар орасида кўп йиллик доминант турларнинг зичлиги ёки туплар сони яйлов инқирози даражаларини фарқлашда абсолют фитоиндикатор сифатида намоён бўлди. Фитоценоз таркибидаги абориген ( Artemisia diffusa ) ва пасквал ( Peganum harmala , Iris 116 songarica ) турларнинг миқдорий нисбатларидан келиб чиқиб, танланган 18 та яйлов майдонлари 4 та инқироз даражаларига, яъни бошланғич, паст, ўрта ва юқори даражаларга ажратилди. Инқироз даражаларининг ортиши билан ушбу турларнинг туплар сони ўзига хос тарзда ўзгариш хусусиятларини намоён қилди. Бунда инқирознинг илк босқичларида A. diffusa нинг туплар сони ортган бўлса, кейинги босқичларда камайиб борган, пасквал турлар эса босқичма-босқич кўпайиб борган (5.1-расм).б ошланғич паст ў р та юқо ри 0.0 10000.0 20000.0 30000.0 40000.0 50000.0 сур-қўнғир тусли тупроқлар Artemisia diffusa Iris songarica Яйлов инқирози даражалари Туплар сони бо шланғ ич паст ў р та юқо р и 0.0 10000.0 20000.0 30000.0 40000.0 50000.0 оч тусли бўз тупроқлар Artemisia diffusa Peganum harmala Яйлов инқирози даражалари Туплар сони, га 5.1-расм. Доминант турлар зичлигининг инқироз даражалари бўйича миқдорий ўзгаришлари Ушбу фитоиндикаторларнинг миқдорий мезонлари ва уларнинг инқироз даражалари бўйлаб ўзгариш чегаралари аниқланди ва уларнинг натижалари 5.1-жадвалда келтирилган. Қуйида шувоқли-эфемерли-эфемероидли фитоценозлардаги алоҳида инқироз даражалари ва уларнинг асосий фитоценотик белгиларининг ўзгаришларига батафсил таъриф берилади. Бошланғич даража . Ушбу босқичда эфемерли-эфемероидли- шувоқзорлар нисбатан табиий ҳолатга эга. Турлар таркибида A. diffusa доминантлик хусусиятига эга бўлиб, гектарига ўртача 15-20 минг туп индивидларни ҳосил қилди. Бу кўрсаткич шувоқли фитоценозлар учун 117 оптимал ҳисобланади [88; 78-82-б., 68; 196-204-б., 93; 128-129-б.]. Ушбу босқичда доимий боқилиш шароитида фитоценознинг ички структурасида кўзга ташланмайдиган ўзгаришлар содир бўлди. Қуйи ярусда эфемероидларнинг ( Carex pachystylis, Poa bulbosa ) секинлик билан зичлашиш белгилари кузатилди. Айрим майдонлар турлар таркибида якка-якка пасквал турлар ( P. harmala, I. songarica ) пайдо бўлди. Бундай белгиларнинг кузатилиши фитоценоз инқирознинг бошланғич даражасида турганлигидан дарак беради [114; 70-74-б.]. 5.1-жадвал Яйлов инқирозини баҳолашнинг миқдорий мезонлари [ 15; 101-111-б. ] Фитоценотик мезонлар Яйлов инқирози даражалари бошланғич паст ўрта юқори сур-қўнғир тупроқли яйловлар Эфемероидлар фитомассаси, ц/га 2,0±0, 18 1,8±0,1 2 3,1±0,2 1 2,8±0,2 4 Artemisia diffusa туплар сони, гектар ҳисобида 19267±2283 47193±4889 34453±4539 1650±1 4 8 Iris songarica туплар сони, гектар ҳисобида 172± 4 6 1442±193 3595±461 27084±1326 Artemisia diffusa фитомассаси, ц/га 1,8±0, 19 2,9±0, 4 4 0,9±0,0 7 0,1±0,0 2 оч тусли бўз тупроқли яйловлар Эфемероидлар фитомассаси, ц/га 2,6±0, 1 3 3,0±0, 11 4,1±0, 56 3,4±0, 2 3 Artemisia diffusa туплар сони, гектар ҳисобида 21200±2334 29208±3263 10474±1179 366±58 Peganum harmala туплар сони, гектар ҳисобида 0 411±57 2492±497 6687±1100 Artemisia diffusa фитомассаси, ц/га 3,6±0,0 9 4,2±0, 37 1,2±0,0 8 0,1±0,0 3 Паст даража. Ушбу босқичда яйлов фитоценозлари структурасида сезиларли ўзгаришлар содир бўлди. Дастлаб эфемероидлар қопламининг зичлашиши кузатилди, уларнинг ер устки фитомассаси нисбатан кўпайди (2,0-2,5 ц/га). Чорва моллари туёқларининг тупроқ юза қатламига механик таъсири ижобий таъсир кўрсатиб, шувоқ туплар сонининг ортишига олиб 118 келди. Айниқса, бу ўзгариш сур-қўнғир тусли тупроқлар шароитида яққол намоён бўлиб, шувоқ туплар сони 2 бараварга ортди ва гектарига 40-45 минг тупни ташкил этди. Бунга мос равишда шувоқ фитомассаси ҳам юқори кўрсаткичларни (3,5-4,0 ц/га) ҳосил қилди. Боқилиш босимининг кучайишига мос равишда I. songarica туплар сони ҳам ортиб, фитоценозда кенгроқ тарқалишни бошлади ва гектарига ўртача 1200-1600 тупга етган. Оч тусли бўз тупроқлар шароитида ҳам худди шундай ўзгариш тенденциялари кузатилди. Аммо асосий фарқи шундаки, енгил қумоқли тупроқ бўлганлиги сабабли эфемероидлар қопламининг зичлашиши жадалроқ кечган ва нисбатан юқори фитомасса ҳосил қилган (2,5-3,0 ц/га). Шувоқ туплар сони гектарига 30 минг гача ошган, аммо сур-қўнғир тупроқлардаги яйловларга нисбатан пастроқ эканлиги намоён бўлди. Оч тусли бўз тупроқлар шароитида P. harmala нинг турлар таркибига кириб келиши ва гектарига ўртача 400-500 тупни ҳосил қилганлиги кузатилди. Яйлов инқирозининг паст даражасида юқоридаги ўзгариш белгиларининг пайдо бўлиши фитоценознинг жиддий трансформация бўсағасида турганлигидан далолат беради. Ўрта даража. Ушбу босқичда боқилиш босимининг мунтазам ортиб бориши шароитида фитоценоз структураси ва унинг турлар таркибида жиддий ўзгариш ва алмашинувлар содир бўлди. Инқирознинг ўрта даражасида эфемероидлар қоплами янада зичлашиб, катта миқдорда фитомасса ҳосил қилган. Бунда сур-қўнғир ва оч тусли бўз тупроқлар шароитида ер устки фитомасса мос равишда 3,5-4,0 ц/га ва 3,5-4,5 ц/га ни ташкил қилди. Турлар таркибида фитоценоз учун хос бўлган шувоқ индивидларининг сони ўрта инқироз даражасидаги яйловларга нисбатан камайди, жамоадаги устунлик босқичма-босқич пасквал турлар ҳисобига ўтишни бошлади. Сур-қўнғир тусли тупроқлар шароитида шувоқ туплар сони 25-30 фоизга камайди (гектарига 30-35 минг туп), унинг ўрнига I. songarica туплар сони жадаллик билан ортиб (гектарига 3200-3700 туп), фитоценозни эгаллашни бошлади. Бу каби жадал ўзгаришлар оч тусли бўз 119 тупроқлар шароитида яққол намоён бўлди. Бунда шувоқ туплар сони олдинги инқироз даражасига нисбатан 50-60 фоизга камайиб, гектарига 8-12 минг тупни ташкил этди. Бу босқичда P. harmala устунлик қилиб, гектарига 2300- 2700 тупни ҳосил қилди. Айрим тадқиқот майдонларида инқирознинг ўрта даражасида унинг туплар сони 3500 гача етиши аниқланди. Ушбу босқичда рўй берадиган салбий ўзгаришлардан яна бири, бу – эфемерлар синузиясидаги типик бир йиллик ўтларнинг сийраклишишидир. Фитоценоз таркибидаги Astragalus campylorrhynchus, A. filicaulis, A. campylotrichus, Trigonella noeana, Holosteum umbellatum, Alyssum desertorum , Leptaleum filifolium, Eremopyrum buonapartis каби эфемерлар муттасил боқилиш шароитида камайиб борди. Юқори даража. Яйлов инқирозининг юқори босқичида фитоценозларнинг табиий структураси тўлиқ издан чиққан, тарихий шувоқзорларга хос бўлган физиогномик белгилар бутунлай йўқолган. Ушбу босқичда эфемероидлар қалин чим қатламини ҳосил қилган, тупроқнинг 0-10 см юза горизонти зичлашган, натижада тупроқнинг намлик ва ҳаво режими кескин ўзгариб, фитоценоз учун хос бўлган табиий турларнинг ўсиб ривожланишига салбий таъсир ўтказган. Мазкур босқичда эфемерлар синузиясидаги типик бир йиллик турлар кескин камайиб, уларнинг ўрнини Capsella bursa-pastoris, Descurainia sophia, Vulpia ciliata, Сeratocephalus falcatus, Papaver pavoninum, Hordeum leporinum каби чорва моллари томонидан ейилмайдиган пасквал турлар эгаллаган. Инқироз даражасининг юқори босқичида эфемероидларнинг қалин чим ҳосил қилганлиги, бир йиллик пасквал турларнинг кенг тарқалганлиги, чорва моллари туёқларининг механик таъсири юқорилиги шувоқ индивидларига катта рақобат ҳосил қилган ва улар туплар сонининг кескин камайишига сабаб бўлган. Ушбу босқичда шувоқ индивидларининг сони гектарига ўртача 1000-1500 тупни ҳосил қилган ва асосан ҳаётчанлигини йўқотган туплардан иборат. Тадқиқот ҳудудининг айрим майдонларида шувоқнинг бутунлай турлар таркибидан чиқиб кетиш ҳолатлари кузатилди. 120 Узоқ йиллик кузатувларга асосланиб айтиш мумкинки, шувоқнинг инқирознинг ушбу юқори босқичида турлар таркибидан чиқиб кетиши унинг чорва моллари томонидан ейилишидан кўра фитоценоз структурасида содир бўладиган бошқа ички ўзгаришлар (тупроқ юза қатламининг зичлашиши, эфемероидларнинг қалинлашиши, пасквал турларнинг кенг тарқалиши) таъсирида содир бўлган [114; 70-74-б.]. Фитоценоз таркибидан шувоқнинг чиқиб кетиши билан I. songarica ва P. harmala каби пасквал турларнинг тўлиқ устунликка эришиши кузатилди. Сур-қўнғир тупроқли яйловлар шароитида I. songarica гектарига 25-30 минг туп ҳосил қилган бўлса, оч тусли бўз тупроқлар шароитида P. harmala индивидлар сони гектарига 6,5-7,0 мингга етди. Фитоценозларнинг чорва моллари боқилиши шароитидаги айрим индикацион белгилари (эфемероидлар қопламининг қалинлашиши, доминант турларнинг туплар сони, фитомассаси) яйлов инқирозининг фитоценотик мезонларини белгилашда асос бўлиб хизмат қилди. Айниқса, фитоценоздаги абориген ( A. diffusa ) ва пасквал ( P. harmala , I. songarica ) турларнинг ўзаро миқдорий нисбатлари яйлов инқирози даражалари ва уларнинг чегараларини аниқлашнинг абсолют индикатори сифатида намоён бўлди. Ишлаб чиқилган мазкур фитоценотик мезонлар республикамизнинг бошқа ярим чўл ҳудудларидаги шувоқли яйловларнинг инқироз даражаларини аниқлашда фойдаланилиши мумкин. § 5.2. Яйлов фитоценозларининг алмашинувларини экологик- фитоценотик моделлаштириш Яйлов фитоценозларидан чорвачилик мақсадларида фойдаланиш мобайнида уларнинг табиий структураси мунтазам ўзгаришларга учрайди ва фитоценознинг бир ҳолатдан бошқа ҳолатга ўтишига сабаб бўлади. Боқилиш даражасининг ортиши эса бу жараёнларни янада жадаллаштириб, салбий характердаги алмашинувларни вужудга келтиради [ 130; 147-156-б. ]. Республикамиз қурғоқчил минтақаларидаги яйловларда чорва моллари 121 боқилиши таъсиридаги фитоценозларнинг номақбул сукцессияси ёки алмашинуви катта географик майдонларни эгаллаб бормоқда. Бундай салбий ўзгаришлар ва яйлов инқирози белгилари республикамиз умумий яйлов майдонларининг 50-70 фоиз қисмида кузатилиши аниқланган [60; 87-90, 121; 3-4-б. ]. Қурғоқчил минтақалардаги яйловларда ўсимликлар қопламининг сийраклиги ва экстремал иқлим шароитига қарамасдан ушбу ҳудудлардаги табиий ем-хашак ресурсларига бўлган талаб кундан кунга ортиб бормоқда. Бу эса яйлов экотизимларида регрессив алмашинувлар кўламининг янада ортишига олиб келади. Бундай муаммоларни олдини олишда яйлов алмашинуви босқичларини ва уларнинг содир бўлиш механизмларини аниқлаш муҳим илмий ва амалий аҳамият касб этади. Қолаверса, мазкур алмашинувларнинг содир бўлиш босқичларининг кетма-кетлигини муайян экологик ва фитоценотик қонуниятлар асосида тизимга солиш ва моделлаштириш яйлов фитоценозларидаги номақбул алмашинувларни олдиндан прогнозлаш, онгли тарзда бошқариш, уларнинг табиий ҳолатини сақлаб қолиш ва барқарорлигини таъминлаш имконини беради [ 173; 303-345- б., 28; 1-10-б. ]. Қарнобчўл ярим чўли чорва молларининг сурункали боқилиши оқибатида яйловларнинг трансформацияси ёки инқироз жараёнлари авж олган яйлов ҳудудларидан бири ҳисобланади. Мазкур тадқиқот ишида узоқ йиллик дала кузатувлари асосида Қарнобчўлнинг шувоқли-эфемерли- эфемероидли яйлов фитоценозларининг боқилиш шароитидаги алмашинув қонуниятлари ўрганилган ва ушбу алмашинувларнинг фитоценотик-экологик моделлари ишлаб чиқилган. Қарнобчўлнинг сур-қўнғир тусли ва оч тусли бўз тупроқ типлари шароитида тарқалган табиий шувоқзорлар структураси Artemisia diffusa, A.turanica ва типик бир йиллик эфемерлардан ( Astragalus campylorhynchus, A. filicaulis, Trigonella noeana, Holosteum umbellatum, Alyssum desertorum , Leptaleum filifolium, Eremopyrum buonapartis ва бошқ. ) таркиб топган. Яйлов 122 фитоценозларининг бундай шароитга эга бўлиши алмашинув қаторларининг дастлабки босқичи бўлиб, унда инқироз белгилари деярли кузатилмади. Боқилиш даражасининг ортиши тупроқ шароитларига (тупроқ типи ва механик таркиби) боғлиқ равишда турлича оралиқ босқичларнинг ҳосил бўлишига олиб келди. Мазкур оралиқ босқичлардаги фитоценозларда кўп йиллик пасквал турлардан ( P. harmala , I. songarica ) бири фитоценозда устунликка эга бўлди. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, сур-қўнғир тусли тупроқларда бир-биридан фарқ қилувчи 2 та оралиқ босқич вужудга келган. Бунда оғир қумоқли сур-қўнғир тусли тупроқлардаги фитоценозлардаги трансформациянинг оралиқ босқичларида I. songarica устунликка эга бўлса, ўрта қумоқли сур-қўнғир тусли тупроқларда P. harmala фитоценоз таркибида доминант тур сифатида намоён бўлди [116; 64-69-б.] . 123 5.2-расм. Фитоценозларнинг боқилиш шароитидаги умумий алмашинув траекториялари ва уларнинг индикаторлари Оч тусли бўз тупроқлар шароитида алмашинувнинг оралиқ босқичларида P. harmala устунликка эга бўлди, I. songarica турлар таркибида деярли учрамади. Барча оралиқ босқичларда A. diffusa боқилиш шароитидаги камайиб борувчи тур сифатида намоён бўлди. Алмашинувнинг сўнгги босқичида тупроқ типи ва унинг механик таркибидан қатъий назар инқирозга учраган фитоценозлар тўлиқ P. harmala билан қопланган (5.2-расм). Шу билан биргаликда ушбу босқичда қуйидаги бир йиллик пасквал эфемерларнинг кенг тарқалиши кузатилди: Capsella bursa-pastoris, Descurainia sophia, Vulpia ciliata, Сeratocephalus falcatus, Papaver pavoninum, Hordeum leporinum ва бошқ. 124 5.3-расм. Турли тупроқ шароитларидаги шувоқзор яйловлари алмашинув қаторларининг кетма-кетлик қаторлари. Оралиқ қаторлардаги турлар фитоценоздаги доминантлик тартиби бўйича жойлаштирилган . Юқоридаги таҳлиллардан кўринадики, чорва молларининг табиий шувоқзорларда узоқ муддатли боқилиши тупроқ типи ва унинг механик таркибига боғлиқ равишда бир-биридан фарқ қилувчи 3 та сукцессион қаторларнинг ҳосил бўлишига сабаб бўлган. Ушбу қаторлар биринчи навбатда экологик муҳит, яъни денгиз сатҳидан баландлик кўрсаткичлари ва тупроқ механик таркибидан келиб чиқиб фарқланди (5.3-расм). Ушбу сукцессион қаторлар ва уларнинг кетма-кетликдаги босқичлари боқилиш омилининг турли таъсирлари остида шаклланган. Тупроқ юза қаватининг зичлашиши, эфемероидлар қопламининг қалинлашиши, бир ва кўп йиллик пасквал турлар сони ҳамда улушининг ортиши каби боқилиш шароитидаги индикацион хусусиятлар алоҳида қаторлар ва босқичларнинг шаклланишига олиб келган [116; 64-69-б.] . Қуйида ушбу сукцессион қаторларнинг тарқалиш хусусиятлари ва географик маконда узлуксиз тарзда ҳосил бўлиш босқичларига таъриф берилади. Оғир қумоқли сур-қўнғир тусли тупроқлардаги Artemisia diffusa+Iris songarica+Peganum harmala сукцессион қатори. Табиий шувоқзорларнинг мазкур сукцессион қатор доирасида антропоген алмашинувларга учраши асосан Қарнобчўлнинг шимолий қисмларида денгиз сатҳидан 400-500 метр оралиқдаги баландликда жойлашган яйлов фитоценозларида кузатилди. Мазкур алмашинув қатори боқилиш босими ва инқироз даражасининг ортиши билан қуйидаги 5 та босқични ўз ичига олди: шувоқзор → исириқли-қуртқасочли-шувоқзор → исириқли-шувоқли- қуртқасочзор → исириқли-қуртқасочзор → исириқзор. Ўрта қумоқли сур-қўнғир тусли тупроқлардаги Artemisia diffusa+Peganum harmala сукцессион қатори. Ушбу сукцессион қатор денгиз сатҳидан нисбатан пастроқ, яъни 350-400 м баландликда жойлашган 125 яйловларда кузатилди. Бундай яйлов фитоценозлари Қарнобчўлнинг шимолий қисмидан жануб ва жануби-ғарбий йўналишлардаги майдонларида учрайди. Мазкур сукцессион қатор 4 та алмашинув босқичларини ўз ичига олган ва қуйидаги кетма-кетликда намоён бўлди: шувоқзор → қуртқасочли - исириқли - шувоқзор → шувоқли - қуртқасочли-исириқзор → исириқзор. Енгил қумоқли оч тусли бўз тупроқлардаги Artemisia diffusa+Peganum harmala сукцессион қатори. Мазкур типдаги яйлов алмашинувлари Қарнобчўлнинг жанубий қисмларида денгиз сатҳидан 350 м ва ундан паст бўлган баландликларда жойлашган яйловларда кузатилади. Шувоқзорларнинг алмашинуви қуйидаги 4 босқичли кетма-кетликда содир бўлди: шувоқзор → исириқли-шувоқзор → шувоқли-исириқзор → исириқзор. Юқоридаги барча қаторларда табиий фитоценозларнинг дастлабки алмашинув босқичидан кейинги босқичларга ўтган сари инқирозга учраш мойиллиги ортади, табиий экологик барқарорлиги заифлашади, яйловларнинг маҳсулдорлиги ва сифати кескин пасаяди. Алмашинув оралиқ босқичларга ўтганда қайтар жараёнлар имконияти кескин чегараланади. Қарнобчўл шароитида тарихан шаклланган шувоқли фитоценозлар чорва молларининг узоқ муддатларда тизимсиз боқилиши таъсирида жиддий регрессив алмашинувларга учраган. Турли тупроқ шароити ва боқилиш даражаларида фитоценозларда ҳосил бўладиган индикацион хусусиятлар мазкур иккиламчи алмашинувларнинг алоҳида қаторлари ва босқичларини фарқлашда асос бўлиб хизмат қилди. Тадқиқотлар давомида аниқланган фитоценотик кўрсаткичлар асосида яйлов фитоценозларининг антропоген характердаги экологик-фитоценотик моделлари яратилди. Мазкур концептуал моделлар яйловлардан фойдаланиш мобайнида уларнинг ҳозирги ҳолатини баҳолаш, яйловлардан фойдаланишнинг амалдаги режими шароитида истиқболдаги эҳтимолий алмашинув босқичларини олдиндан прогнозлаш ва шулар асосида алмашинувларни самарали бошқариш имконини беради. Шу нуқтаи назардан, мазкур экологик-фитоценотик 126 моделларнинг яйловлар бошқаруви амалиётида қўлланилиши ва унинг имкониятларидан тўлиқ фойдаланиш муҳим экологик, хўжалик ва иқтисодий аҳамият касб этади. § 5.3. Экологик-фитоценотик мезон ва моделларнинг экстраполяцияси Қарнобчўл ярим чўли яйловлари шароитида яратилган экологик- фитоценотик моделларни бошқа ҳудудлардаги яйловларни баҳолашда қўллаш ўша ҳудуддаги ўсимликлар қопламида рўй бераётган ва рўй бериши мумкин бўлган салбий ўзгаришларни олдиндан аниқлаш имконини яратади. Бу эса мазкур ҳудуддаги яйловлардан самарали фойдаланиш ва инқирозни олдини олишда катта ёрдам беради. Шу мақсадда тадқиқотларимиз давомида фойдаланилган ёндашувлар ва яратилган моделлар Қизилқум ва Нурота текисликларида танланган яйлов майдонларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги антропоген трансформациясини аниқлаш ва уни баҳолашда қўлланилди. Қуйида танланган яйловларнинг умумий фитоценотик шароити ва яратилган фитоценотик мезон ва экологик моделлар асосида ушбу икки ҳудуд яйловларини баҳолаш жараёнлари батафсил ёритилган. Қизилқум яйловларининг чорва моллари боқилиши таъсиридаги антропоген трансформациясини баҳолаш ишлари Бухоро вилояти Қоракўл тумани яйловлари (N40° 04.98 7'' E62 ° 57.099'', 165 м. д.с.б.) мисолида 2015- 2016 йиллар давомида амалга оширилди. Тадқиқотлар давомида 28 та суғориш қудуғи атрофида маршрутли ва 3 та қудуқ атрофида стационар геоботаник тавсифлаш ишлари олиб борилди (5.4-расм). Бунда боқилиш градиенти ёндашувининг қўлланилиши суғориш қудуғига яқинлашган сари яйлов фитоценозлари ценотик кўрсаткичларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги регрессив ўзгариш хусусиятларини узлуксиз маконда аниқлаш имконини берди. Мазкур ўзгаришларни аниқлашда 3 та градиент ажратилди. Қумли чўл табиий яйлов фитоценозлари юқори ярусининг турлар таркибида асосан Haloxylon persicum, Calligonum setosum, Artemisia diffusa, 127 Astragalus villosissimus, Aristida pennata, Convolvulus divaricatus, Salsola richteri, Ephedra strobilacea, Ferula foetida нисбатан кенг тарқалган бўлса, қуйи эфемер ва эфемероидлар ярусининг асосий қисмини Carex physodes, Poa bulbosa, Eremopyrum buonapartis, Anisantha tectorum, Scabiosa olivieri, Koelpinia linearis турлари ташкил этган. Мазкур турлар ва уларнинг фитоценоз таркибидаги улуши чорва моллари боқилиш даражасининг ортиши билан кескин ўзгаришларга учраганлиги кузатилди. 5.4-расм. Қизилқум яйловларида тадқиқотлар олиб борилган суғориш қудуқларининг жойлашув ўрни (қизил доира). Доира диаметри суғориш қудуғи атрофидаги яйлов инқирозининг макондаги кўламини кўрсатади. Кузатувлар олиб борилган суғориш қудуқларидан ўртача 6-8 км узоқликда табиий шароитга эга бўлган ва юқорида қайд этилган абориген турлардан таркиб топган яйлов фитоценозлари учрайди. Ушбу яйловларда чорва моллари боқилиш даражасининг нисбатан меъёрда эканлиги сабабли фитоценозлар оптимал фитоценотик шароитни ўзида сақлаб қолган. Бундай 128 яйловларда ўсимликлар қопламининг қопланганлик даражаси ўртача 20-25% ни ташкил этди. Яйлов ҳосилдорлиги баҳор мавсумида гектарига ўртача 2,5- 3,0 центнерга тенг бўлди. Типик ем-хашак турлардан A. diffusa ва A. villosissimus мос равишда гектарига ўртача 2700 ва 350 тупни ҳосил қилди. Ваҳоланки, суғориш қудуғига яқинлашиб борган сари ушбу фитоценозлар турлар таркибининг сезиларли ўзгаришларга учраганлиги кузатилди. Хусусан, қудуқдан ўртача 2,0-2,5 км масофада Artemisia diffusa, Aristida pennata, Astlaraglus villosissimus каби чорва моллари томонидан ейиладиган ем-хашак ўсимликлари туплар сонининг камайиши ва бунга мос равишда қопланганлик кўрсаткичларининг ҳам пасайганлиги аниқланди. Бунда Artemisia diffusa ва Astragalus villosissimus турларининг туплар сони мос равишда гектарига ўртача 730 ва 115 тупни ташкил этди. Типик псаммофит бўлган Aristida pennata чорва молларининг муттасил боқилиши оқибатида турлар таркибидан бутунлай чиқиб кетган. Фитоценознинг қопланганлик даражаси 10-15 фоизни ташкил этди. Фитоценозларнинг мазкур трансформацияси шароитида эфемер ва эфемероидлар қопламининг ҳам кескин сийраклашганлиги олиб борилган кузатувлар асосида аниқланди. Оптимал шароитга эга бўлган қумли яйловларда эфемер ва эфемероидлар турлар таркиби ўртача 20-25 турдан ташкил топган бўлса, ушбу майдонларда уларнинг сони 10-15 турдан ортмаган. Суғориш қудуғига яқинлашган сари чорва моллари боқилиш даражасининг ортиши қумли яйлов фитоценозларининг кескин трансформацияга учрашига сабаб бўлган. Боқилишнинг механик таъсири остида ўсимликлар қопламининг кескин сийраклашиши ва тупроқ юза қатламининг бузилиши ушбу майдонларда қум кўчиш жараёнларини жадаллашишига олиб келган. Натижада ер юзасида диаметри ўртача 1,5-2,0 метр ва баландлиги 25-40 см бўлган кўплаб кичик қум уюмлари ҳосил бўлган. Бу ҳолат ушбу яйлов майдонларида жиддий инқироз жараёнлари содир бўлаётганлигининг индикатори ҳисобланади. 129 Суғориш қудуғидан 1,0-1,5 км масофада яйловлардаги кўп йиллик ем- хашак ўсимликлари фитоценоз таркибидан тушиб қолган. Айниқса, суғориш қудуғидан 500-1000 м масофада ем-хашак турларининг ўрнини боқилиш босимига бирмунча чидамли, аммо ем-хашаклик даражаси паст бўлган турли бир ва кўп йиллик ўтлар ( Salsola paulseni, S. praecox, Acanthophyllum sp., Halimocnemis sp., Ceratocarpus areanarius, Eremosparton flaccidum ) каби турлар бирмунча кенг тарқалган. Мазкур турлар қумли чўл яйловларининг инқироз даражаларини белгилайдиган фитоиндикаторлар сифатида намоён бўлди. Суғориш қудуғидан ўртача 300-800 метргача бўлган масофада боқилишнинг механик таъсирида тупроқ юзасининг тобталиши ва шамол ёрдамида кўчиши натижасида ушбу яйловлар текис майдонни ўзида акс эттиради. Бу ерда тупроқ юза қатламининг структураси бузилган, кейинги қатламлар эса кескин зичлашган, юқорида қайд этилган ем-хашаклик даражаси паст бўлган турларнинг якка-якка тупларини учратиш мумкин (5.5- расм). Юқоридаги таҳлиллардан кўринадики, боқилиш градиенти ёндашуви қумли чўл яйловларининг боқилиш шароитида рўй берадиган ўзгариш ва алмашинувлар кетма-кетлигини тизимли тарзда аниқлаш имконини берди. Нурота тоғлари Оқтов тизмасининг шимолий текисликларидаги эфемер-эфемероидли шувоқзорларнинг чорва моллари боқилиши шароитидаги ўзгариш хусусиятлари ўрганилди. Бунда ушбу ҳудуддаги Қадоқ аҳоли масканининг шимолий қисмида ( N 40  24' 29,901' ' E 66  8' 56,243'' , 722 м. д.с.б.) жойлашган яйловлар танланди. Мазкур аҳоли масканидан узоқлашган сари боқилиш градиенти бўйлаб 3 км радиусда 5 та майдон ажратилди ва геоботаник тадқиқотлар амалга оширилди. Танланган яйлов фитоценозларининг юқориги ярусида ярим буталардан Artemisia tenuisecta , кўп йиллик ўтлардан Eremurus olgae, Phlomis thapsoides, Sophora pachycarpa турлар таркибидан ўрин олган бўлса, қуйи ярусда эфемероидлардан Carex pachystylis, Poa bulbosa , эфемерлардан Anisantha tectorum, Strigosella turkestanica , Holosteum umbellatum, Astragalus campylotrichus, A. filicaulis, Hordeum leporinum каби турлар бирмунча кенг тарқалган. Юқоридаги 130 турларнинг фитоценоздаги тарқалиш хусусиятлари ва мўллик даражаси боқилиш градиенти бўйлаб ўзгаришларга учраганлиги кузатилди. 131 5.5-расм. Қизилқум яйлов фитоценозларининг боқилиш градиенти бўйлаб алмашинув босқичлари 132Типик псаммофит турлардан ташкил топган фитоценоз Haloxylon persicum Calligonum setosum Artemisia diffusa Astragalus villosissimus Aristida pennata Salsola richteri Convolvulus divaricatus Типик псаммофит турлар чекланган фитоценоз Haloxylon persicum Calligonum setosum Artemisia diffusa Astragalus villosissimus Пасквал турлар билан қопланган фитоценоз Eremosparton flaccidum Salsola paulseni Salsola praecox Acantphophyllum pungens Ceratocarpus areanarius Haloxylon persicum Тўлиқ инқирозга учраган фитоценоз Eremosparton flaccidum Salsola paulseni Salsola praecox Peganum harmala Фитоценоздаги асосий доминант тур A. tenuisecta нинг туплар сони боқилиш градиенти бўйлаб ортиб борганлиги аниқланди. Бунда боқилиш даражаси юқори бўлган майдонда A. tenuisecta нинг туплар сони гектарига ўртача 800 тупни ташкил этган бўлса, боқилиш градиентининг сўнгги майдонида боқилиши даражаси нисбатан паст бўлган яйловда 27850 тупни ҳосил қилган. Бунга мос равишда A. tenuisecta нинг биомасса кўрсаткичлари ҳам боқилиш градиенти бўйлаб ортиб борганлиги кузатилди (5.6-расм). 300 м 800 м 1500 м 2000 м 3000 м 0 100 200 300 400 500 600 0 5000 10000 15000 20000 25000 30000 Artemisia tenuisecta биомассаси Инвазив турлар биомассаси Artemisia tenuisecta туплар сони Боқилиш градиенти бўйлаб ажратилган майдонлар Яш ил биомасса, кг/га Туплар сони, га 5.6-расм. Нурота ҳудудидаги шувоқзорлар фитоценотик кўрсаткичларининг боқилиш шароитидаги ўзгаришлари Чорва молларининг муттасил боқилиши шароитида фитоценоз таркибида табиий пасквал турлардан Phlomis thapsoides, Sophora pachycarpa, Peganum harmala пайдо бўлган ва уларнинг сони боқилиш даражасининг ортиши натижасида кўпайиб борганлиги кузатилди. Бунга мос равишда боқилиш даражаси юқори бўлган яйловларда ушбу пасквал турларнинг биомассаси нисбатан юқори кўрсаткичларни ҳосил қилган ва қуруқ масса ҳисобида гектарига ўртача 180,7 кг ни ташкил этган. Боқилиш даражаси нисбатан паст бўлган майдонларда бу кўрсаткич 57,8 кг га тушган (5.6-расм). 133 Кузатувлар шуни кўрсатдики, боқилиш градиентининг барча майдонларида юқорида қайд этилган пасквал турлар фитоценоз таркибидан ўрин олган ва уларнинг мўллик даражаси ортиб борган. Шу билан бир қаторда чорва молларининг муттасил боқилиши таъсирида эфемероидлар қопламининг ҳам қалинлашиб бораётганлигини кузатиш мумкин. Мазкур жараёнларнинг содир бўлаётганлиги табиий шувоқзорларнинг босқичма- босқич тарзда антропоген характердаги алмашинувларга учраётганлигидан дарак беради. Дала шароитида олиб борилган кузатувлар ва уларнинг таҳлили асосида Нурота яйловлари шароитида табиий шувоқзорларнинг чорва моллари боқилиши таъсиридаги алмашинув қаторлари ишлаб чиқилди (5.7-расм). Унга кўра, табиий шароитга эга бўлган шувоқзорлар турлар таркибига узоқ муддатли боқилиш таъсири остида жойга хос ҳисобланган табиий пасквал турлар кириб кела бошлайди. Бундай шароитда Phlomis thapsoides ва Sophora pachycarpa каби чорва моллари томонидан ейилмайдиган кўп йиллик ўтлар фитоценозда кенг тарқалади ва босқичма- босқич тарзда Artemisia tenuisecta ни сиқиб чиқаради. Натижада табиий шувоқзорлар антропоген характердаги пасквал турлар билан қопланган фитоценозга айланади. Алмашинувнинг сўнгги боcқичларида яйлов инқирозининг индикатори ҳисобланган Peganum harmala антропоген фитоценоз таркибида устунликка эга бўлади. Бундай кескин трансформацияга учраган антропоген яйловлар тадқиқот ҳудудининг фақатгина аҳоли масканлари атрофидаги майдонларда кузатилди. Олиб борилган кузатувлар асосида Нурота ҳудудидаги яйловлар боқилиш таъсирига бирмунча чидамли эканлигини хулоса қилиш мумкин. Бу эса ушбу ҳудуддаги тупроқ шароити, хусусан тупроқ таркибида гипснинг мавжудлиги ва тупроқ намлик шароитининг нисбатан қулай эканлиги билан изоҳланади. Бундай шароитда шувоқзорларнинг алмашинув жараёнлари нисбатан паст суратларда содир бўлиши билан характерланади. Шунинг ҳисобига кескин трансформацияга учраган ва тўлиқ Peganum harmala билан қопланган катта яйлов майдонлари тадқиқот ҳудудида кузатилмади. 134 5.7-расм. Нурота яйлов фитоценозларининг боқилиш градиенти бўйлаб алмашинув босқичлари 135Табиий шароитга эга бўлган шувоқзор Artemisia tenuisecta Cousinia resinosa Poa bulbosa Carex pachystylis Эфемерлар Пасквал турлар аралашган шувоқзор Artemisia tenuisecta Phlomis thapsoides Poa bulbosa Carex pachystylis Эфемерлар Пасквал турлар доминант фитоценоз Phlomis thapsoides Artemisia tenuisecta Sophora pachycarpa Poa bulbosa Carex pachystylis Эфемерлар Тўлиқ инқирозга учраган фитоценоз Peganum harmala Sophora pachycarpa Phlomis tapsoides Poa bulbosa Carex pachystylis Эфемерлар Юқоридаги таҳлиллар шуни кўрсатдики, Қарнобчўл яйловлари шароитида яратилган экологик модел ва ёндашувлар Қизилқумнинг қумли чўл яйловлари ва Нурота текисликларидаги ярим чўл яйловларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги ўзгариш хусусиятлари ва йўналишларини аниқлаш ва уларни баҳолашда катта имконият яратди. Ушбу ҳудудлар яйловларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги турли инқироз даражаларини аниқлаш ва баҳолашнинг фитоценотик мезонлари ва уларнинг миқдорий кўрсаткичларини ўрнатишда узоқ йиллик мавсумий тадқиқотлар ўтказилиши талаб этилади. Мазкур бобда яйлов фитоценозлари ценотик кўрсаткичларининг боқилиш градиенти бўйича ўзгариш хусусиятларига асосланган ҳолда яйловлар ҳозирги ҳолатини баҳолашда қўлланиладиган фитоценотик мезонлар яратилди ва уларнинг миқдорий кўрсаткичлари ўрнатилди. Ушбу фитоценотик мезонлар бошқа чўл ҳудудларидаги фитоценозларнинг чорва моллари боқилиши шароитидаги ўзгаришларини ва яйловлардаги турли инқироз даражаларини аниқлашда андоза сифатида хизмат қилади. Фитоцентик мезонлар асосида яратилган экологик алмашинув моделлари чорва молларининг боқилиши шароитида табиий шароитдаги фитоценозларнинг антропоген характердаги фитозенозларга ўзгариш босқичларини ва уларнинг трансформация жадаллигини аниқлаш имконини беради. Шунингдек, ушбу экологик-фитоценотик моделлар ёрдамида муайян фитоценознинг истиқболдаги эҳтимолий алмашинувларини олдиндан аниқлаш ва уни экологик жиҳатдан мақбул томонга қараб бошқаришда ёрдам беради. Яратилган ушбу фитоценотик мезонлар ва экологик моделларнинг экстраполяцияси бошқа яйловлар ўсимликлар қопламининг чорва моллари боқилиши шароитидаги трансформациясини тизимли тарзда ўрганиш ва фитоценозлар антропоген алмашинувларини аниқлашда ушбу усулларнинг қулай ҳамда ишончли эканлигини кўрсатди. 136 6-БОБ. МАСОФАВИЙ ЗОНДЛАШ УСУЛЛАРИ АСОСИДА ЯЙЛОВЛАРНИ БАҲОЛАШНИНГ УЙҒУНЛАШГАН УСУЛЛАРИНИ ИШЛАБ ЧИҚИШ § 6.1. Яйловларни баҳолашда вегетацион индексларнинг имкониятларини аниқлаш Катта майдонлардаги яйловлар ҳолатини даврий равишда мониторинг қилиб бориш ва уларни барқарор бошқаришда масофавий зондлаш (МЗ) усуллари ( ингл. Remote Sensing ) сўнгги йилларда кенг татбиқ этилмоқда [258; 10-22-б., 250; 6216-6242-б., 261; 3070-3089-б., 166; 649-671-б., 183; 106-116- б., 79; 45-52-б.]. Турли макон ва замонларда узлуксиз ва узоқ йиллик маълумотларнинг мавжудлиги, натурадаги шароитни ўзида тўлиқ акс эттириши, дала ва масофавий маълумотлар (аэро, космофотосуратлар) ўртасидаги эмпирик боғлиқликнинг мавжудлиги, маълумотлар нархининг арзонлиги ва уларни қўлга киритишнинг осонлиги билан МЗ усуллари табиий экотизимларни мониторинг қилишда самарали ёндашув эканлигини исботлади [204; 2093-2105-б., 230; 1845-1855-б., 244; 47-62-б., 227; 461-471- б.]. Хусусан, МЗ усуллари яйловлар табиий ҳолати ва инқироз жараёнларининг узоқ йиллик трендларини баҳолашнинг уйғунлашган усулларини ишлаб чиқишда кенг фойдаланилмоқда. Сўнгги йилларга келиб мазкур соҳанинг технологик ва услубий жиҳатдан янада такомиллашуви МЗ усулларининг табиий ресурслар бошқарувидаги қўлланилишини жадаллаштирмоқда [257; 19-29-б., 241; 172-182-б., 39; 605-618-б.]. МЗ усулларининг кенг имкониятлари ва уларнинг глобал ҳамда ҳудудий миқёсларда самарали татбиқ этилаётганлигига қарамасдан Марказий Осиё мамлакатлари (Қирғизистон, Қозоғистон, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон) да ушбу замонавий усулдан фойдаланиш даражаси дунёнинг бошқа минтақаларига нисбатан бирмунча паст [240; 510-525-б.]. Шу ўринда ушбу Марказий Осиё мамлакатларида МЗ усуллари асосида сўнгги йилларда олиб борилган тадқиқотларни қайд этиш жоиз. Чўл ва ярим чўл яйловлар 137 ҳолатини баҳолашда дала тадқиқотлари ва масофавий маълумотлар интеграцияси асосидаги бир қатор тадқиқотлар Қозоғистонда [177; 45-80-б., 204; 2093-2105-б., 231; 159-183-б.] ва Туркманистонда [205; 77-94-б., 229; 579-601-б., 172; 141-168-б., 190; 10-55-б., 218; 842-850-б., 202; 96-106-б.] амалга оширилган. Тоғ яйловлари ўсимликлар қоплами ва уларнинг турли омиллар таъсиридаги ўзгариш хусусиятларини МЗ усуллари ёрдамида ўрганиш ишлари Тожикистон [254; 6709-6726-б., 245; 1-20-б.] ва Қирғизистонда [196; 1567-1583-б., 211; 143–165-б., 263; 527-543-б.] олиб борилган. Марказий Осиё минтақаси даражасида ер қоплами ўзгаришларини ( land cover change ) NOAA-AVHRR ва MODIS масофавий маълумотлари асосида йирик миқёсда хариталаш ишлари бажарилган [232; 579-596-б., 209; 219-234-б., 189; 74-87-б., 178; 48-61-б.]. Ўзбекистонда бошқа Марказий Осиё давлатларидан фарқли равишда замонавий МЗ усулларининг табиий ресурсларни ўрганишдаги татбиғи сезиларли даражада камлиги билан ажралиб туради. Айниқса, такомиллашган МЗ усуллари ва натурада олинган маълумотларнинг ўзаро уйғунлиги асосида бажарилган тадқиқотлар жуда озчиликни ташкил этади [240; 510-525-б.]. МЗ усулларининг ўсимликлар қопламини ўрганишда фойдаланилиши асосан ўтган асрнинг 80-90 йилларига тўғри келади. Бунда асосан КФСлар визуал фото-интерпретация усуллари ёрдамида яйлов ўсимликлар қопламининг макондаги хусусиятларини ўрганишда фойдаланилган [53; 53-58-б., 51; 28-31-б., 266; 3-22-б., 270; 3-18-б., 147; 97- 102-б.]. Саноқли тадқиқотлар доирасида фазовий резолюцияси кичик (1 км) бўлган NOAA-AVHRR масофавий маълумотларидан фойдаланган ҳолда Ўзбекистон яйловлари ҳосилдорлигини ўрганишга қаратилган ишлар амалга оширилган [205; 77-94-б., 61; 3-161-б., 131; 108-111-б.] . Сўнгги йилларга келиб бирмунча такомиллашган МЗ усуллари ёрдамида чорва молларининг яйлов ўсимликлар қопламига таъсири ва чўл ўсимликлар қопламининг тупроқ шўрланишига боғлиқ равишда ўзгариш хусусиятлари ўрганилган [ 238; 109-144-б., 273; 3-23-б., 225; 736-752-б. , 168; 265-268-б. , 74; 104-112-б.]. 138 Ваҳоланки, олиб борилган ушбу тадқиқотлар республикамизнинг қарийб 50% майдонини эгаллайдиган яйловларнинг ҳозирги ҳолатини баҳолаш имконини бермайди. Қолаверса, бугунги кунда яйловлар ҳолатини МЗ усуллари ёрдамида тизимли равишда мониторинг қилиш ишлари йўлга қўйилмаган. Юқорида таъкидланганидек, мамлакатимизда яйлов инқирози катта майдонларни эгаллаб бораётганлиги ва инқирознинг макон ва замондаги кўламининг номаълумлигини ҳисобга олсак, МЗ усулларининг сўнгги ютуқларидан фойдаланиб яйловлар табиий ҳолатини мониторинг қилиш ва яйловларда содир бўлаётган инқироз жараёнларини баҳолашнинг энг қулай ва интеграллашган усулларини ишлаб чиқиш соҳада амалга оширилиши зарур бўлган муҳим вазифалардан бири саналади. Ер шарини сунъий йўлдош маълумотлари ёрдамида ўрганиш тарихига назар солсак, дунёнинг турли экологик минтақаларида тарқалган ўсимликлар қопламини ўрганиш ва уларни мониторинг қилиш мақсадида 100 дан ортиқ вегетацион индекс (ВИ) лар яратилган ва уларнинг ўсимликлар қопламини қайд этишдаги сезгирлик даражаси ёки потенциали баҳоланган [170; 161-173- б., 43; 1-17-б.]. Чўл ва ярим чўл ҳудудларида ўсимликлардан холи бўлган очиқ тупроқ юзаси катта улушни эгаллайди. Бу эса ушбу минтақалардаги табиатан сийрак бўлган ўсимликлар қоплами томонидан қайтариладиган нурнинг сунъий йўлдош космик аппаратлари томонидан тўлиқ қайд этилишида сезиларли қийинчиликлар туғдиради. Қурғоқчил ҳудудларда очиқ тупроқ юзасидан ҳосил бўладиган оптик сигнални камайтириш ва сийрак ўсимлик қопламини қайд этиш ёки аниқлаш мақсадида махсус ВИ лар ишлаб чиқилган [38; 1541-1552-б., 20; 1355-1358-б.]. Очиқ тупроқ юзасини ҳисобга оладиган ушбу ВИ лар, хусусан PVI ва TSAVI сийрак ўсимликлар қопламига эга бўлган яйловларни баҳолашда самарали индекс сифатида тавсия этилган [244; 47-62-б.]. Шунга қарамасдан стандарт мақомига эга бўлган NDVI кўпгина тадқиқотларда табиий ресурслар мониторингини олиб боришда қўллаб келинмоқда [240; 510-525-б.]. 139 Ўзбекистон чўл ва ярим чўл шароитида бирор бир ВИ ларнинг ўсимликлар қопламини қайд этишдаги потенциали илгари қиёсий ўрганилмаган. Мамлакатимиздаги яйлов экотизимларининг табиий шароити, хусусан тупроқ-иқлим шароити ва ўсимликлар қоплами ўзига хос хусусиятларга эга эканлигини ҳисобга олсак, маълум ВИ лар турлича потенциални ўзида намоён қилиши табиий. Шу нуқтаи назардан ярим чўл шароитига мос ва бирмунча юқори потенциалга эга бўлган ВИ ни аниқлаш муҳим илмий ва амалий аҳамият касб этади. Бундай ВИ ёрдамида яратилган ишланмалар яйловларнинг ҳозирги ҳолати ва унинг динамикаси тўғрисида реал ва ишончли маълумотлар олиш имконини беради. Шу мақсадда, юқоридаги тегишли бобда таъкидланганидек, глобал миқёсда айниқса қурғоқчил минтақа яйловларини ўрганишда энг кўп қўлланиладиган 5 та спектрал вегетацион индексларнинг (NDVI, SAVI, EVI, PVI, TSAVI) тадқиқот ҳудуди шароитида ўсимликларни қайд этиш потенциали натурада олинган маълумотлар билан ўзаро қиёсий солиштирилган ҳолда ўрганилди. Бунда танланган ВИ лар ва ўсимлик яшил биомассаси ўртасидаги корреляцион боғлиқлик кўрсаткичлари ўзаро солиштирилди. ВИ ларнинг ўсимликларни қайд этишдаги мавсумлар (баҳор, ёз, куз) давомидаги сезувчанлик хусусиятлари таҳлил қилинди. Ушбу хусусиятларни ўрганишда яйлов фитоценозларидаги доминант ўсимликларнинг фенологик хусусиятлари муҳим рол ўйнади. Тадқиқот ҳудудидаги табиий шароитга эга бўлган яйловлар ва инқирозга учраган майдонларнинг ўсимликлар қоплами, уларнинг физиономик хусусиятлари ва унга боғлиқ равишда фотосинтетик фаоллиги мавсумлар давомида кескин фарқ қилади. Шувоқ турлари ( Artemisia diffusa, A. turanica, A. sogdiana ) доминант бўлган яйловлар баҳор мавсумидан ташқари куз мавсумида ҳам фотосинтетик жиҳатдан фаол бўлса, инқирозга учраган яйловлар фақат баҳор мавсумида эфемер-эфемероидлар ҳамда кўп йиллик пасквал турлар ( Peganum harmala, Iris songarica, Phlomis thapsoides ) ҳисобига фотосинтезловчи яшил биомассага эга бўлади. Ёз ойларида эфемер- 140 эфемероидлар вегетациясини тугатса, шувоқ турлари қурғоқчиликка мослашув механизми сифатида ёзги тиним даврига киради ва бу даврда фотосинтетик фаоллиги кескин камаяди. Куз фаслининг сентябрь ойларига келиб ҳаво ҳароратининг пасайиши натижасида шувоқ вегетациясини давом эттиради ва гуллаш ҳамда мевалаш фазаларини ўтайди [47; 189-203-б.]. Яйлов фитоценозларининг мазкур фитоценотик ва экофизиологик жиҳатларини ҳисобга олиш потенциал ВИ ни аниқлашда муҳим рол ўйнайди. Чунки ВИ қийматлари фитоценоздаги ўсимлик турлари ва уларнинг фотосинтетик фаоллигига бевосита боғлиқ [ 256; 2-9-б. ]. Шу нуқтаи назардан ВИ ларнинг яшил биомассага бўлган муносабатларини аниқлаш мавсумий таҳлилларни ҳам талаб этади [240; 510-525-б.]. Вегетацион индексларнинг ўсимликлар қопламидаги ўзгаришларни қайд этиш имкониятини аниқлаш 24 та яйлов майдонларида 2005-2007 ва 2016-2018 йилларнинг турли мавсумлари (баҳор, ёз, куз) давомида тўпланган геоботаник маълумотларнинг (тўплам ҳажми n =107) масофавий зондлаш маълумотларига ўзаро интеграцияси асосида аниқланди. Дастлабки босқичда барча мавсумий маълумотлар бирлаштирилган шароитда (алоҳида мавсумларга ажратилмаган ҳолда) ВИ ларнинг умумий потенциали таҳлил қилинди. Олинган натижаларга кўра, статистик нуқтаи назардан барча ВИ лар яшил биомасса билан юқори детерминация коэффициентларини (r > 0,7) ҳосил қилди (6.1-жадвал ва 6.1-расм). 6.1-жадвал Вегетацион индекслар ва яшил биомасса ўртасидаги детерминация коэффициентлари ( r 2 ) Тўплам ҳажми ( n ) NDVI SAVI PVI EVI TSAVI Ўртача биомасса , кг/га n=107 0 , 7773 0 , 7773 0 , 7944 0 , 7923 0 , 7775 324 , 3 141 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 R² = 0.777312322815891 Яшил биомасса, кг/га NDVI 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 R² = 0.777314836831272 Яшил биомасса, кг/га SAVI 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 R² = 0.777508612160869 Яшил биомасса, кг/га TSAVI 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 R² = 0.792317059049035 Яшил биомасса, кг/га EVI 0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600 1800 0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 R² = 0.794448435819947 Яшил биомасса, кг/га PVI6.1-расм. Вегетацион индекслар ва яшил биомасса ўртасидаги ўзаро боғлиқлик хусусиятлари ( n =107) 142 Эътиборли томони шундаки, алоҳида ВИ ларнинг детерминация коэффициентлари орасида катта фарқ кузатилмади. NDVI, SAVI ва TSAVI яшил биомасса билан деярли бир хил боғлиқлик даражасини намоён этди. PVI ва EVI эса юқоридаги ВИ ларга қараганда ўртача r 2 =0,0159 фарқ билан юқорироқ коэффициентларни ҳосил қилди. Ҳар бир ВИ ва дала маълумотлари ўртасидаги боғликликнинг фазовий хусусиятлари 6.1-расмда акс эттирилган. Танланган ВИ лар орасида жуда кичкина фарқ билан PVI яшил биомасса билан энг юқори боғлиқлик (r 2 =0,7944) даражасини намоён этди. Ваҳоланки, мазкур кичкина фарқ уни юқори потенциалга эга ВИ сифатида баҳолашга етарлича асос бўла олмайди. Шу нуқтаи назардан ВИ ларнинг потенциалини янада чуқурроқ таҳлил қилиш учун уларнинг алоҳида мавсумлар бўйлаб яшил биомасса билан боғлиқлик даражаларини таҳлил қиламиз. Ўтказилган геоботаник тадқиқотларнинг умумий тўплами ( n =107) дан баҳор, ёз ва куз мавсумлари учун мавжуд бўлган узлуксиз маълумотлар тўплами ( n =21) ажратилди ва яшил биомасса кўрсаткичларининг ВИ лар билан боғлиқлик муносабатлари таҳлил қилинди. Унга кўра, мавсумий яшил биомасса кўрсаткичларига алоҳида ВИ ларнинг турлича муносабатда бўлганлиги намоён бўлди ва детерминация коэффициентларининг бир- биридан кескин фарқ қилишига олиб келди. 6.2-жадвал ва 6.2-расмда кўрсатилганидек, яшил биомасса ва ВИ лар ўртасидаги детерминация коэффициенти барча ВИ лар ва мавсумлар учун пасайганлиги кузатилди. Мавсумлар ўртасида солиштирадиган бўлсак, баҳор мавсумида нисбатан юқори боғлиқлик даражаси PVI (r 2 =0,4675) ва ЕVI (r 2 =0,4011) га тўғри келди. Аммо, кейинги қурғоқчил мавсумларга ўтган сари мазкур ВИ ларнинг детерминация коэффициентлари кескин пасайиб кетган. Айниқса, PVI да бу кўрсаткичларнинг баҳордан куз мавсумига ўтган сари кескин камайганлиги кузатилди. Бу эса уларнинг қурғоқчил мавсумлардаги сийрак ўсимликлар қопламини сезишдаги потенциали пастроқ эканлигидан далолат беради. 143 Қолган ВИ лар, яъни NDVI, SAVI ва TSAVI юқорида таърифланган PVI ва ЕVI дан фарқли равишда қурғоқчил мавсумларга ўтган сари уларнинг яшил биомасса билан боғлиқлик даражаси ортиб борди. Айниқса, куз мавсумида ушбу ВИ лар яшил биомасса билан энг юқори боғлиқлик даражасини (r>0,7) ўзида намоён этди [240; 510-525-б.]. 6.2-жадвал Вегетацион индексларнинг мавсумлар бўйлаб яшил биомасса кўрсаткичлари билан ўзаро боғлиқлик коэффициентлари Тўплам ҳажми ( n ) Мавсум NDVI SAVI PVI EVI TSAVI Ўртача биомасса , кг/га 21 баҳор 0 , 3656 0 , 3656 0 , 4675 0 , 4011 0 , 3655 335 , 6 21 ёз 0 , 4450 0 , 4450 0 , 0006 0 , 0065 0 , 4450 151 , 9 21 куз 0 , 7454 0 , 7454 0 , 1817 0 , 5337 0 , 7454 85 , 2 Тадқиқот ҳудудида баҳор фаслига нисбатан куз фаслида фотосинтетик фаол бўлган биомассанинг кам бўлиши олинган натижаларимиздан маълум. Шундай шароитда NDVI, SAVI ва TSAVI нинг куз фаслида юқори детерминация коэффициентларини намоён қилиши уларнинг қурғоқчил шароитда сийрак ўсимлик қопламини қайд этишдаги потенциали нисбатан юқори эканлигидан дарак беради [240; 510-525-б.]. Юқоридаги таҳлиллардан кўринадики, ўрганилган 5 та ВИ ларнинг яшил биомассани қайд этиш потенциали 2 хил ҳолатда (йиллик ва мавсумий) турлича кўрсаткичларни намоён қилди. ВИ ларнинг мавсумий яшил биомассага бўлган муносабатлари уларнинг потенциалини чуқурроқ таҳлил қилиш имконини берди. Яшил биомасса кўрсаткичлари юқори бўлган баҳор мавсумида иккала, яъни йиллик ва мавсумий таҳлилларда PVI юқори потенциални намоён қилди. 144 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1,000 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 R² = 0.745437654741672 R² = 0.444995052563223 R² = 0.365573692102475 R² = 0.527826105073043 Яшил биомасса, кг/га NDVI 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1,000 0.00 0.10 0.20 0.30 0.40 0.50 R² = 0.745431405677983 R² = 0.444988269917594 R² = 0.365581448126556 R² = 0.527830574709536 Яшил биомасса, кг/га SAVI 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1,000 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 R² = 0.745356334578584 R² = 0.445002778015827 R² = 0.365484039603259 R² = 0.52774067639099 Яшил биомасса, кг/га TSAVI145 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1,000 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 R² = 0.533659891699794 R² = 0.00646889662406413 R² = 0.401066046968543 R² = 0.490724926306257 Яшил биомасса, кг/га EVI 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1,000 0.00 0.02 0.04 0.06 0.08 0.10 0.12 0.14 R² = 0.181651300234447R² = 0.00060952795119873 R² = 0.467479784009969 R² = 0.557031480547941 Яшил биомасса, кг/га PVI6.2-расм. Мавсумий яшил биомасса кўрсаткичлари ва вегетацион индекслар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик коэффициентлари. Мавсумлар алоҳида рангларда берилган. Узуқ чизиқда умумий йиллик биомасса ва вегетацион индекс кўрсаткичларининг йиғиндиси. Аммо ёз ва куз мавсумларида NDVI ва унинг вариантлари (SAVI, TSAVI) ушбу қурғоқчил фаслларда фотосинтезловчи яшил биомассани қайд этиш потенциали юқорироқ эканлигини кўрсатди. Амалий нуқтаи назардан қарайдиган бўлсак, ВИ ларнинг баҳорга нисбатан куз фаслидаги яшил биомассани қайд этиш потенциалининг юқори бўлиши биз учун муҳим саналади. Чунки баҳор мавсумида инқирозга учраган ҳам табиий шароитга 146 эга бўлган яйловлар ҳам фотосинтетик жиҳатдан фаол бўлган биомассани ҳосил қилади ва уларни бир-биридан ажратиш мураккаб. Бунда инқирозга учраган майдонларда яшил биомасса эфемер-эфемероидлар ва кўп йиллик пасквал турлар ( P. harmala, I. songarica, P. thapsoides ) ҳисобига ҳосил бўлса, табиий шароитдаги яйловларда эфемер-эфемероидлар билан бир қаторда шувоқ турлари ( A. diffusa, A. turanica, A. sogdiana ) биомассани ҳосил қилади [118; 182-189-б.]. Бундай шароитда инқирозга учраган яйловлар билан шувоқ турлари сақланиб қолган яйловларни МЗ усуллари ёрдамида ажратиш фақатгина куз фаслида аниқланиши мумкин. Бу фаслда эфемер- эфемероидлар ва кўп йиллик пасквал турлар вегетациясини тугатганлиги сабабли фотосинтетик жиҳатдан нофаол ҳолатга ўтади. Шувоқ турлари эса куз фаслида вегетациясини давом эттирганлиги сабабли фотосинтетик жиҳатдан фаол бўлади ва инқирозга учраган яйловларга нисбатан бирмунча юқори ВИ қийматларини ҳосил қилиши кутилади. Мана шу хусусият ҳисобига шувоқ турлари сақланиб қолган яйлов майдонларини фарқлаш мумкин бўлади [240; 510-525-б.]. Баҳор фаслидаги яшил биомассани PVI ёрдамида аниқлаш бирмунча юқори аниқлик даражасини кўрсатди, лекин баҳордаги яшил масса ҳар доим ҳам яйловларнинг табиий ҳолатда эканлигини билдирмайди. Қурғоқчил фаслларда, айниқса куз фаслида NDVI, SAVI ва TSAVI яйловларда фақат шувоқ фотосинтетик жиҳатдан фаол бўлган қурғоқчил даврда юқори кўрсаткичларни намоён этганлиги уларни нисбатан юқори потенциалга эга ВИ лар сифатида баҳолаш имконини беради. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, TSAVI тупроқ чизиғи ( soil line ) қийматларини талаб қилишини ҳисобга олсак, бу индексни аниқлаш бирмунча мураккаб ҳисоблаш босқичларини ўз ичига олади. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон ярим чўл яйловлари шароитида ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолати ва унинг антропоген трансформациясини баҳолаш NDVI ёки SAVI индексларининг мавсумий таҳлилларига асосланиши лозим. 147 § 6.2. Яйловларнинг узоқ муддатли ўзгариш тенденцияларини баҳолаш Яйлов ўсимликлар қопламининг узоқ йиллик ўзгариш трендларини таҳлил қилиш учун тадқиқотларимиздаги умумий геоботаник маълумотлар базасидан 10 та табиий шароитга эга бўлган оптимал яйловлар ва 12 та инқирозга учраган яйловлар танланди. Танланган ҳар бир яйловда GPS қурилмаси ёрдамида аниқ нуқталар белгилаб олинди ва айнан шу нуқталарда NDVI кўрсаткичларининг қийматлари КФС лар асосида ҳисоблаб топилди. Бунда сўнгги 30 йиллик давр, яъни 1990-2020 йиллар қамраб олинди. Яйловларнинг узоқ йиллик трендларини аниқлаш ва уларни ҳар томонлама чуқур таҳлил қилиш иккита ўзига хос ёндашув асосида амалга оширилди. Биринчи босқичда, танланган яйлов нуқтасида NDVI нинг йил давомида кузатилган ягона йиллик максимал қиймати топилди. Иккинчи босқичда эса тадқиқот ҳудуди яйловлари шароитида йилнинг 2 та муҳим мавсумий вегетацион даври (энг кўп биомасса ҳосил бўладиган давр), яъни апрель ва октябрь ойлари учун NDVI нинг ўртача қийматлари аниқланди. Биринчи ёндашув яйловлардаги биомассанинг узоқ йиллик динамикасини аниқлаб берса, иккинчи ёндашув яйловлардаги инқироз жараёнларини фарқлашда имкон яратади. NDVI нинг йиллик максимал қиймати охирги йилларга келиб 2 хил шароитдаги яйловларда (табиий ва инқирозга учраган) бир маромда ортиб бораётганлиги аниқланди. Бу тренд инқирозга учраган яйловларга нисбатан табиий шароитга эга бўлган яйловларда кўпроқ намоён бўлди (6.3-расм). Бу эса, юқоридаги бобларда таъкидланганидек, яйловларда чорва молларининг сурункали боқилиши натижасида рўй берадиган эфемер-эфемероидлар қопламининг қалинлашиши билан боғлиқ. Табиий яйловларда муттасил мол боқилиши оқибатида йилдан йилга эфемер ва эфемероидлар ( Carex pachystylis, Poa bulbosa ) қопламининг зичлашиб бораётганлиги дала тадқиқотлари давомида аниқланди ва бу жараён бугунги кунда ҳам давом 148 этмоқда. Инқирозга учраган яйловларда эса эфемероидлар чим қатламининг зичлашиши анча юқори даражага чиққан ва сўнгги йилларда унинг янада зичлашиши бирмунча секинлашган. Шу сабабли инқирозга учраган яйловларда NDVI нинг йиллик максимал қийматининг йиллар давомида ортиб бориш жадаллиги табиий шароитдаги яйловларга нисбатан пастроқ. Бу ҳолатни яйловларнинг 1990-2020 йиллардаги ўртача NDVI қийматларининг бир-биридан фарқ қилиши билан тушунтириш мумкин. Бунда табиий шароитдаги яйловларда йиллик максимал NDVI нинг ўртача қиймати 0,263±0,012 га тенг бўлса, инқирозга учраган яйловларда бу кўрсаткич 0,291±0,011 ни ташкил этди. Бундан кўринадики, инқирозга учраган яйловларда эфемер-эфемеродларнинг зичлиги табиий шароитдаги яйловларга нисбатан юқорироқ бўлганлиги мос равишда NDVI ўртача қийматларининг ҳам ошишига олиб келган. Фикримизнинг тасдиғи сифатида тадқиқотларимиз давомида аниқланган эфемер-эфемероидларнинг биомасса кўрсаткичларини келтирамиз. Бунда бошланғич ва паст даражада инқирозга учраган яйловларда эфемер-эфемероидлар биомассаси ўртача 2,6 ц/га ни ташкил қилган бўлса, ўрта ва юқори даражада инқирозга учраган яйловларда бу кўрсаткич гектарига ўртача 3,1 центнерга тенг бўлган. Эфемер- эфемероидларнинг боқилиш шароитидаги мазкур зичлашиши олдинги тадқиқотларда ҳам ўз исботини топган [273; 3-23-б.]. Йиллик максимал NDVI қийматларининг йиллар давомида ортиб боришини шу йиллардаги ёғингарчилик миқдори билан боғлиқлик даражаси ҳам таҳлил қилинди. Унга кўра, табиий ва инқирозга учраган яйловлар шароитида NDVI ва ёғин миқдори ўртасида кучсиз корреляцион боғлиқлик (r 2 =0,18) мавжудлиги аниқланди (6.3-расм). Таҳлиллар йиллик максимал NDVI қийматларининг йиллар давомида ортиб бориши нафақат ёғингарчилик миқдори, балки бошқа омиллар, хусусан чорва молларининг боқилиши таъсирида ўсимликлар қопламининг ўзгаришларига ҳам боғлиқ эканлигини кўрсатди. Шу ўринда ёғингарчилик миқдорига назар ташлайдиган бўлсак, унинг йиллар давомидаги динамикаси деярли 149 ўзгаришсиз қолаётганлигини ва ҳатто сезиларсиз даражада камайиш трендини намоён қилганлигини кўриш мумкин (6.4-расм). Демак, NDVI қийматларининг ортиши асосан чорва молларининг боқилиши шароитида ўсимликлар қопламининг қалинлашиши таъсирида рўй бераётганлигини хулоса қилиш мумкин. 1990199219941996199820002002200420062008201020122014201620182020 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 0.45 0.50 R² = 0 .1 4 132 80 051 33 5 53 а NDVI қийматлари 50 100 150 200 250 300 350 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 0.45 0.50 R² = 0 .1 75 59 17 12 96 2 73 1 б Йиллик ёғин миқдори, мм NDVI қийматлари 1990199219941996199820002002200420062008201020122014201620182020 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 0.45 0.50 R² = 0.01 3 982 8624 8 729 04 а NDVI қийматлари 50 100 150 200 250 300 350 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 0.45 0.50 R² = 0.17 67 8269 1 4661 7 2 б Йиллик ёғин миқдори, мм NDVI қийматлари 6.3-расм. Табиий шароитга эга бўлган (юқорида, n=10 ) ва инқирозга учраган (пастда, n=12 ) яйлов ўсимликлар қопламининг йиллик максимал NDVI кўрсаткичларининг ўртача қийматлари ( а ) ва уларнинг йиллик ёғин миқдори билан корреляцион боғлиқлиги ( б ) 150 1990 1992 1994 1996 1998 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 0 50 100 150 200 250 300 350 R² = 0.0212339888043277 Ёғин мидори, мм6.4-расм. Йиллик ёғин миқдорининг узоқ йиллик динамикаси, Муборак метеостанцияси маълумотлари (1990-2018 йй.) NDVI кўрсаткичларининг узоқ йиллик трендларини янада чуқурроқ тушуниш учун мавсумий таҳлил натижаларига тўхталамиз. Адабиётлардан маълумки, қурғоқчил ҳудудларда шувоқ турлари ва эфемер-эфемероидлар новдаларининг жадал ўсиши ва фотосинтезловчи яшил биомасса ҳосил қилиш даври йилнинг апрель ойига тўғри келади [93; 128-129-б., 130; 102- 103-б.]. Шунингдек, мазкур ўсимликларнинг апрель ойида ҳаво ҳароратининг ўртача қийматлари 12°С дан юқори бўлган шароитда жадал фотосинтез фаоллигига эга эканлиги қайд этилган [95; 25-б.]. Тадқиқот ҳудудида апрель ойи ҳаво ҳароратининг ойлик ўртача қиймати 17,1°С ни (март ойида 9,8°С) ташкил этганлиги ушбу даврни NDVI кўрсаткичларининг узоқ йиллик мавсумий трендларини таҳлил қилиш учун танлашга асос бўлди. Табиий шароитга эга бўлган яйловларда апрель ойидаги ўртача NDVI қийматлари юқоридаги йиллик максимал қийматларга ўхшаш тарзда йиллар давомида кичкина фарқ билан ортиб борган (6.5-расм). Сўнгги йилларга келиб NDVI қийматларининг алоҳида йиллар ўртасидаги ўзгариш амплитудасининг юқорилиги ёғин миқдори билан боғлиқ бўлса, тренд чизиғининг сезиларсиз даражада ортганлигини чорва молларининг муттасил боқилиши натижасида яйлов фитоценозлари таркибидаги доминант 151 турларнинг зичлиги (ёки туплар сони) ва қопланганлик даражасининг ортиши билан изоҳлаш мумкин. Эътиборли жиҳати, табиий яйловлар шароитида йиллик ёғин миқдори баҳор мавсумидаги NDVI қийматлари билан ўрта даражадаги (r 2 =0,45) корреляцион боғлиқликни ҳосил қилган.1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0.0 14 2 12 77 28 0 32 36 а NDVI қийматлари 50 100 150 200 250 300 350 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0 .45 185 08 636 286 16 б Йиллик ёғин миқдори, мм NDVI қийматлари 199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0.0 5321 654 59 76311 6 а NDVI қийматлари 50 100 150 200 250 300 350 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0.2403679928269 81 б Йиллик ёғин миқдори, мм NDVI қийматлари 6.5-расм. Табиий шароитга эга бўлган яйлов ўсимликлар қопламининг апрель (юқорида) ва октябрь (пастда) ойлари учун ўртача NDVI қийматлари ( а ) ва уларнинг йиллик ёғин миқдори билан корреляцион боғлиқлиги ( б ) Октябрь ойига келиб эфемер-эфемероидлар вегетациясининг тугаши NDVI қийматларининг баҳор мавсумига нисбатан кескин пасайишига олиб 152 келган. Бу ҳолат шувоқ-эфемерли-эфемероидли ярим чўл яйловлари учун хос фенологик ва физиологик қонуниятларга мос равишда рўй берган. 6.5-расмда табиий шароитдаги яйловларда октябрь ойидаги NDVI қийматларининг йиллар давомида кескин ўзгармаганлигини кўриш мумкин. Шу билан бирга, тренд таҳлиллари NDVI нинг сўнгги йилларга келиб сезиларсиз даражада ортиб бораётганлигини кўрсатмоқда. Бу ҳолатни, юқоридаги тегишли бобларда келтирилганидек, боқилиш босимининг ортиши шароитида шувоқ туплар сонининг кўпайиши билан изоҳлаш мумкин [115; 93-96-б.]. Йиллар ўртасидаги юқори вариацион қийматларнинг ҳосил бўлганлиги эса ёғин миқдори билан боғлиқ. Чунки намгарчилик (баҳор мавсуми) давридаги ёғин миқдори куз фаслига келиб вегетацион фаол бўлган шувоқ турларининг биомасса ҳосил қилиш суръатларига тегишлича ўз таъсирини ўтказади. NDVI қийматларининг ёғин миқдори билан корреляцион боғлиқлигининг пасайиши (r 2 =0,24) ҳам куз фаслига келиб биомассанинг камайиши билан боғлиқ. Инқирозга учраган яйловларнинг мавсумий NDVI қийматлари табиий шароитдаги яйловларга нисбатан бироз фарқ қилди. Бу фарқ асосан октябрь ойидаги NDVI кўрсаткичларининг 1990 йилга нисбатан сезиларсиз даражада пасайганлиги билан намоён бўлди. Трансформацияга учраган яйловларнинг апрель ойидаги NDVI қийматлари ҳам сўнгги йилларга келиб ортиб бораётганлиги кузатилди. Бу ҳолат инқирозга учраган шувоқзор фитоценозлари турлар таркибининг сезиларли даражада ўзгаришларга учраганлиги, хусусан эфемероидлар қопламининг қалинлашиши, шувоқ туплар сонининг кескин камайганлиги ва бунга тескари тарзда пасквал турлар зичлигининг ортиб бораётганлиги билан изоҳланади. Дала маълумотлари шуни кўрсатдики, муттасил боқилиш шароитида бундай фитоценозларда A. diffusa кескин камайиб, гектарига ўртача 1398 тупни ташкил қилган. Пасквал турлар, яъни P. harmala ва I. songarica эса кескин ортган ва мос равишда 5696 ва 18708 тупни ҳосил қилган. Табиий шувоқзорлар ўрнида мазкур пасквал турларнинг жадаллик билан кириб келиши ва узоқ йиллар давомида кўпайиб бориши NDVI қийматларининг 153 ортишига олиб келган асосий омил сифатида баҳоланишига асос бўла олади. Юқорида таъкидланганидек, яйловларда куз мавсумидаги физиономик ўзгаришлар NDVI қийматлари узоқ йиллик трендларини фарқлаш имконини берди. Бунда эфемер-эфемероидлар, кўп йиллик пасквал ўтлар ва шувоқ турларининг мавсумий фенологик хусусиятлари эътиборга олинди. Куз фаслида эфемер-эфемероидлар ва кўп йиллик пасквал турлар вегетациясини тугатади ва фотосинтетик жиҳатдан нофаол саналади. Бу эса, ўз навбатида, ушбу мавсумдаги NDVI қийматларининг ўзгаришига таъсир кўрсатмайди. Шувоқ турлари эса ёзги тиним давридан кейин куз мавсумига келиб генератив фазасига киради ва шу сабабли фотосинтетик жиҳатдан фаол ҳолатга ўтади (6.6-расм). Мазкур фенологик ва физиологик хусусиятлар шувоқ ва пасквал турлар билан қопланган яйловларни МЗ усуллари ёрдамида бир-биридан фарқлашда ўзига хос қулайлик яратади. 6.6-расм. Инқирозга учраган яйловлар (юқорида) ва табиий яйловлардаги шувоқнинг (пастда) мавсумий фенологик ҳолати 154баҳор куз куз баҳор Яйлов ўсимликлар қоплами NDVI қийматларининг турли йилларда фазовий ўзгариш хусусиятлари 6.7-расмдаги хариталарда ўз аксини топган. Мавжуд маълумотлар ва ўтказилган таҳлилларга кўра, NDVI қийматлари йиллик ёғин миқдори ва яйлов инқирози даражаларига мос равишда ўзгарган. 6.7-расм. Яйлов ўсимликлар қопламининг узоқ йиллик NDVI хариталари 155 Тренд таҳлилларига кўра табиий шароитдаги яйловларда октябрь ойидаги NDVI қийматлари ортиб борган бўлса, инқирозга учраган яйловларда пасайиб бораётганлигини кўриш мумкин (6.8-расм). Бу ҳолат ушбу майдонларда яйлов фитоценозлари турлар таркибининг, хусусан шувоқ турлари зичлигининг кескин камайиб бораётганлиги билан изоҳланади. 199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0.0 23 906 98 19874 619 а NDVI қийматлари 50 100 150 200 250 300 350 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0.371614419653994 б Йиллик ёғин миқдори, мм NDVI қийматлари 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0.029202711 8948591 а NDVI қийматлари 50 100 150 200 250 300 350 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 0.35 0.40 R² = 0 б Йиллик ёғин миқдори, мм NDVI қийматлари 6.8-расм. Инқирозга учраган яйлов ўсимликлар қопламининг апрель (юқорида) ва октябрь (пастда) ойлари учун ўртача NDVI қийматлари ( а ) ва уларнинг йиллик ёғин миқдори билан корреляцион боғлиқлиги ( б ) 156 Табиий яйловларда NDVI қийматлари корреляция чизиғига нисбатан зич жойлашганлиги ёғин миқдори билан корреляцион боғлиқликнинг юқорилигидан дарак беради. Инқирозга учраган яйловларда эса октябрь ойидаги NDVI қийматлари икки ўлчамли ( х у) фазода тарқоқ тарқалганлиги ва корреляция чизиғига зич жойлашмаганлиги ёғин миқдори билан боғлиқликнинг пасайишига олиб келган. Яйлов ўсимликлар қопламининг чорва моллари боқилиши шароитидаги узоқ йиллик трендларини вегетацион индекслар ёрдамида аниқлаш натижалари яйловлар ҳолатининг сифат жиҳатдан пасайиб бораётганлигини кўрсатди. Мазкур таҳлилларни амалга оширишда доминант ўсимликларнинг фенологик ва физиологик хусусиятлари муҳим роль ўйнади. Хусусан, яйловлар физиономик хусусиятларининг мавсумий ўзгаришлари инқироз жараёнларини баҳолашда муҳим мезонлардан бири сифатида хизмат қилди. Олинган натижалар шуни кўрсатдики, натурада яйловларнинг трансформация жараёнлари ва унинг босқичлари аниқ фарқланди, ваҳоланки, бу ўзгаришларни МЗ усуллари ёрдамида юқори аниқликда қайд этиш мураккаб эканлиги намоён бўлди. Назаримизда, бу ҳолат биринчи навбатда, яйловлар инқирози шароитида ўсимликлар қопламининг “фитоценотик компенсация” хусусиятига боғлиқ равишда содир бўлган. Бунда чорва молларининг боқилиши шароитида фитоценоздаги маълум бир ўсимлик турларининг миқдор жиҳатдан босқичма-босқич камайиши ёки сийраклашиши бошқа реактив турларнинг абориген турлар ўрнини эгаллашига олиб келган. Натижада фитоценоз инқирозга учраётганлигига қарамасдан узлуксиз равишда ўсимлик қопламига эга бўлган. Бу эса икки хил шароитдаги (табиий ва инқирозга учраган) яйловлар фитоценозларининг бир- бирига ўхшаш оптик хусусиятга эга бўлишига олиб келган ва шу сабабли ВИ лар ёрдамида олинган натижалар икки хил шароитдаги яйловлар ўртасидаги фарқни ажратишда қийинчилик туғдирган. Қолаверса, яйловларнинг узоқ йиллик ўзгариш трендларининг яққол намоён бўлишида ҳозирги мавжуд 157 ( n =31) масофавий маълумотлар тўпламига нисбатан узоқроқ даврий маълумотлар талаб этилади. § 6.3. Антропоген трансформацияга учраган яйловларни ажратиш Тадқиқот ҳудудида асосан 2 хил яйловлар, яъни шувоқ турлари ( Artemisia diffusa, A. turanica ) доминант бўлган табиий яйловлар ва пасквал турлар ( Peganum harmala, Iris songarica ) кенг тарқалган яйловлар катта улушга эга. Юқоридаги бобларда таъкидланганидек, чорва молларининг муттасил боқилиши натижасида табиий шувоқзорларнинг исириқзор ва қуртқасочзорларга айланиб бориш жадаллиги кучайиб, инқирозга учраган яйловларнинг кўлами кескин ортган. Яйловлардан самарали фойдаланиш мобайнида инқирозга учраган яйловлар ва уларнинг географик кўламини аниқлаш экологик ва хўжалик нуқтаи назаридан катта аҳамият касб этади. Инқирозга учраган яйловларни МЗ усуллари ёрдамида табиий шувоқзорлардан фарқлаш ва улар эгаллаган майдонларни ажратишда сўнгги йилларда кенг татбиқ этилаётган замонавий Random Forest (RF) усулидан фойдаланилди [25; 5-32-б.]. Мазкур усул ўсимликлар қопламини таснифлашда натурада олинган маълумотлардан фойдаланиши, натижаларнинг юқори аниқлик даражасига эга эканлиги ва рақамли маълумотларни қисқа фурсатларда қайта ишлаш имкониятининг мавжудлиги билан самарали усул сифатида эътироф этилмоқда [21; 24-31-б., 182; 38-53- б.]. Айниқса, ушбу усул табиий ўсимликлар қоплами ўрнида антропоген омиллар таъсирида пайдо бўлган пасквал турлар ва улар тарқалган майдонларни хариталашда ҳамда яйлов инқирози хариталарини яратишда қўлланилган [212; 356-362-б., 220; 1-28-б.]. Тадқиқотларимиз давомида шувоқзорлар ва пасквал турлар билан қопланган майдонларни ажратишда дала шароитида GPS қурилмаси ёрдамида рўйхатга олинган жами 219 та яйлов майдонларининг геоботаник маълумотларидан фойдаланилди. Бунда рўйхатга олинган ҳар бир майдондаги яйлов хилининг номи ва унинг аниқ географик координатаси 158 таснифлаш маълумотлар базасига киритилди. Ушбу маълумотлар тўплами (n=219) яйловларни МЗ усуллари ёрдамида таснифлашда “ўргатилган” ( supervised ) андоза хусусиятига эга бўлиб, оптик хусусиятлари шунга ўхшаш бошқа нуқталарни мос равишда ажратишда намуна бўлиб хизмат қилди. Ушбу “ўргатилган” пикселлар ва уларнинг RF алгоритмлари ёрдамидаги экстраполяцияси орқали тадқиқот ҳудудидаги асосий яйлов хиллари ажратилди (6.9-расм). 6.9-расм. Тадқиқот ҳудудининг КФСлар ёрдамида яратилган асосий яйлов типлари харитаси RF алгоритми асосида ажратилган яйлов типларининг ишончлилик даражаси дала шароитида ажратилган яйлов типларининг КФСлардан фойдаланган ҳолда математик алгоритмлар ёрдамида ажратилган яйлов хилларига мос келиш даражаларини аниқлаш орқали амалга оширилди. 159 Бунда натурада ажратилган яйлов типларининг ( Producers-Omission ) RF асосида ажратилган яйлов типларига ( Users-Comission ) мос келиш кўрсаткичлари аниқланди (6.3-жадвал). Таҳлилларга кўра, жами ажратилган яйлов типларининг ўртача ишончлилик даражаси 76% ни ташкил этди. Бундан кўринадики, RF усули натурада олинган маълумотларнинг ўзаро интеграцияси асосида аниқлилик даражаси юқори бўлган яйлов хариталарини тузишда етарлича имкониятга эга. 6.3-жадвал Ажратилган яйлов хилларининг ишончлилик кўрсаткичлари Яйлов типлариБодомчазор Ш увоқзор (чўл) Ш увоқзор (тоғ) А ралаш ш ўразор И сириқзор ва қуртқасочзор U sers (Com m ission) Бодомчазор 16 0 7 0 0 70% Шувоқзор (чўл) 0 27 0 5 20 52% Шувоқзор (тоғ) 7 0 35 0 2 80% Аралаш шўразор 0 3 0 30 0 88% Исириқзор ва қуртқасочзор 0 10 3 1 44 76% Producers (Omission) 70% 66% 78% 81% 67% Олинган натижаларга кўра, тадқиқот ҳудудининг катта қисми пасквал турлар билан қопланган яйлов майдонларидан ташкил топган. Ушбу синфдаги яйловларнинг улуши умумий майдонга нисбатан 39 фоизга (445 минг гектар) тенг эканлиги аниқланди. Мазкур пасквал турлар асосан Қарнобчўл ҳудудида тарқалганлигини ҳисобга олсак, уларнинг чўл ҳудудидаги улуши 42 фоизни ташкил этди. Табиий шувоқзорлар эса умумий майдоннинг 33 фоизини (441 минг гектар) эгаллаган. Тадқиқот ҳудудининг 160 қолган қисмини бодомчазор ва аралаш шўразорлар эгаллаган бўлиб, уларнинг биргаликдаги улуши 23 фоизни (254 минг гектар) ташкил этди (6.10-расм).2% 38% 21% 39% Бодомчазор Шувоқзор Аралаш шўразор Исириқзор ва қуртқасочзор 6.10-расм. Random Forest таснифидаги яйлов синфларининг улуши Юқоридаги тасниф натижалари тадқиқот ҳудудининг қарийб 40 фоизи инқирозга учраган майдонлардан ташкил топганлигини кўрсатди. Бу майдонларни ажратишда фақатгина ўрта ва юқори даражада инқирозга учраган “ўргатувчи” пикселлар танланган. Ваҳоланки, тадқиқот ҳудудида паст даражада инқирозга учраган яйловлар ҳам кенг тарқалган бўлиб, амалдаги режасиз боқилиш тизими инқироз кўламининг янада ортишига олиб келади. Бу эса тадқиқот майдонида инқироз белгилари мавжуд ва инқирозга мойил бўлган яйловларнинг улуши янада юқори эканлигидан дарак беради. Тадқиқот ҳудудида чорва молларининг узоқ муддатли боқилиши натижасида ҳосил бўлган иккиламчи жамоалар ўрнида илгари қандай яйлов типлари ва хиллари тарқалганлиги ва уларнинг фитоценотик ҳолатини аниқлаш тадқиқотларимиз давомида яратилган яйлов трансформацияси харитасининг ишончлилик даражасини белгилаб беради. Шу мақсадда Қарнобчўлда илгари амалга оширилган геоботаник тадқиқот натижаларига 161 мурожаат қилдик. Л.С.Гаевская ва Е.С.Краснополин томонидан 1954 йилда олиб борилган экспедиция натижалари асосида Самарқанд вилоятининг яйлов-геоботаник харитаси тузилган [71; 155-205-б.]. Мазкур харитада Самарқанд вилоятининг бир қисми сифатида Қарнобчўлда тарқалган асосий яйлов типлари ва хилларига ҳам умумий таъриф берилган (6.11-расм). 6.11-расм. Самарқанд вилоятининг 1954 йилдаги яйлов-геоботаник харитасининг модификацияланган фрагменти [71; 155-205-б.]. Ишлаб чиқилган харитага кўра, 1954 йилларда Қарнобчўл ҳудудида тупроқ шароитига боғлиқ равишда асосан эфемерли ва шўра аралаш шувоқзор яйлов типлари кенг тарқалганлиги кўрсатилган. 6.11-расмда Қарнобчўл ҳудудидаги асосий яйлов типлари, хусусан шувоқзорларнинг алоҳида контурлари ва уларнинг рақамлари келтирилган. Шунингдек, 162 Қарнобчўлнинг шарқий қисмида, Каттақўрғон сув омборининг жанубий текисликларида кўп йиллик ўтлар, хусусан эфемероидли-қўзиқулоқзор, карракзор ва янтоқзорлар (харитада XIV ва XV рақамли контурларда) билан қопланган яйловлар катта ҳудудни эгаллаганлигини кўриш мумкин. Ушбу яйлов типлари антропоген характерга эга иккиламчи жамоалар эканлиги ва улар асосан чорва молларининг узоқ муддатли ҳаддан зиёд боқилиши ва ерларнинг ўзлаштирилиши оқибатида шаклланганлиги Л.С.Гаевская ва Е.С.Краснополинлар томонидан ҳам тасдиқланган [71; 185-191-б.]. 6.12-рамда 1954 йилларда тарқалган шувоқзорларнинг 2021 йилга келиб трансформацияга учраш кўлами акс этган қиёсий харита келтирилган. 6.12-расм. Қарнобчўл ҳудудидаги табиий эфемерли-шувоқзорлар (юқорида) ва уларнинг трансформацияга учраганлиги (пастда). 163VIIVII VIII Ушбу харитага кўра, 1954 йилларда VII ва VIII контурлардаги яйловларда эфемерли-шувоқзор ва шўра аралаш шувоқзорлар тарқалган бўлиб, улар Қарнобчўлнинг табиий-тарихий ўсимликлар қопламини ўзида намоён этади. Ҳозирги кунга келиб айнан ушбу контурлардаги табиий шувоқзорлар чорва молларининг муттасил ва режасиз боқилиши оқибатида кескин трансформацияга учраган ва уларнинг 65-70 фоизи пасквал турлар ( Peganum harmala, Phlomis thapsoides, Iris songarica ) билан тўлиқ қопланган. Бугунги кунда ушбу контурларнинг қолган қисмида ҳам пасквал турларнинг жадал тарқалиб бораётганлигини кузатиш мумкин. Юқоридаги таҳлиллар шуни кўрсатдики, Қарнобчўл ҳудудининг 1954 йилда яратилган яйлов- геоботаник харитаси бугунги кунга келиб антропоген омиллар, хусусан чорва молларининг муттасил боқилиши таъсирида ушбу ҳудуд яйловларининг катта қисми трансформацияга учраганлигини яна бир бор тасдиқлади. Трансформацияга учраган ва оптимал фитоценотик шароитга эга бўлган шувоқзорларнинг ценотик кўрсаткичлари ҳам бир биридан кескин фарқ қилганлиги аниқланди. Бир нечта ценотик кўрсаткичлар, хусусан фитоценоз таркибидаги кўп ва бир йиллик етакчи турлар, доминант турларнинг зичлиги, қопланганлик даражаси ва мавсумий ем-хашак ҳосилдорлиги трансформацияга учраган ва табиий шароитга эга бўлган фитоценозларни фарқлашда муҳим фитоиндикаторлар сифатида намоён бўлди (6.4-жадвал). Оптимал шароитга эга бўлган ва боқилиш даражаси ўрта меъёрда бўлган шувоқзорларда турлар таркибининг асосини абориген ем-хашак ўсимликлар ташкил қилади. Бунда шувоқ туплар сони гектарига ўртача 15-25 минг тупни ҳосил қилади. Проектив қопланганлик ўртача 25-45 фоизга тенг. Трансформацияга учраган яйловларда бегона ёки пасквал турлар тўлиқ устунликка эга. Проектив қопланганлик ва яйлов ҳосилдорлик кўрсаткичлари сезиларли даражада пасайган. Бу эса трансформация натижасида ушбу фитоценозлар табиий структурасининг кескин ўзгаришларга учраганлигидан далолат беради. 164 6.4-жадвал Турли шароитдаги фитоценозларнинг асосий ценотик кўрсаткичлари Ценотик кўрсаткичлар Оптимал шароитга эга шувоқзор Трансформацияга учраган шувоқзор Етакчи турлар Кўп йиллик : Artemisia diffusa, Artemisia turanica, Convolvulus hamadae, Carex pachystylis, Poa bulbosa, Бир йиллик : Alyssum desertorum, Astragalus filicaulis, Anisantha tectorum, Boissiera squarrosa, Koelpinia linearis Кўп йиллик : Peganum harmala , Iris songarica , Phlomis thapsoides, Cousinia resinosa, Carex pachystylis, Poa bulbosa Бир йиллик : Hordeum leporinum, Vulpia ciliata , Astragalus filicaulis, Papaver pavoninum, Leptaleum filifolium, Minuartia meyeri Туплар сони, гектар ҳисобига Artemisia diffusa 15 000 - 2 5000 Artemisia diffusa 10 00 - 12 00 Iris songarica 120-170 Iris songarica 14000 – 25000 Peganum harmala 0 Peganum harmala 6000 – 6500 Қоплам 25-45% 10-15% Ем-хашак ҳосилдорлиги баҳорда кузда 4,5 ц/га 2,5 ц/га баҳорда кузда 3,0 ц/га 0,1 ц/га Доминант турларнинг зичлиги Artemisia diffusa Carex pachystylis Poa bulbosa cop 1 -cop 2 sp 3 -cop 1 sp 1 -sp 2 Artemisia diffusa Peganum harmala Iris songarica Phlomis thapsoides Carex pachystylis Poa bulbosa sol - sp 1 cop 1 -cop 2 cop 1 -cop 2 sp 2 -sp 3 sp 3 -cop 1 sp 2 -sp 3 § 6.4. Яйлов ҳосилдорлигини аниқлаш ва унинг хариталарини тузиш Вегетацион индекс ва фитомасса кўрсаткичларининг қиёсий таҳлиллари катта майдондаги яйловлар ҳосилдорлигини аниқлашнинг уйғунлашган усулларини ишлаб чиқиш имконини берди. Бунда ВИ ларнинг фитомасса билан ўзаро боғлиқлик коэффициентларидан фойдаланилди. Яйлов ҳосилдорлигини аниқлашда ёғингарчилик нуқтаи назаридан турлича бўлган йиллар, яъни 2016 йил ўртача ва 2017 йил яхши об-ҳаво шароитига эга бўлган йиллар сифатида олинди. Ҳар бир йил доирасида 2 та муҳим вегетацион давр (апрель ва октябрь) да яратилган ВИ хариталари танланди. Статистик жиҳатдан юқори корреляцион боғлиқликни намоён қилганлигини ҳисобга олиб яйлов ҳосилдорлигини аниқлаш учун баҳор мавсумида PVI ва куз мавсумида NDVI қийматларидан фойдаланилди. Мазкур иккита ВИ айнан шу мавсумларда фотосинтетик фаол бўлган биомасса билан юқори 165 корреляцион боғлиқликни намоён қилган. Қуйида баҳор ва куз мавсумларида яйловларнинг ҳосилдорлигини ВИ қийматлари ёрдамида аниқлашда фойдаланилган коэффициентларни келтириб ўтамиз. Баҳор мавсумида ҳосилдорликни аниқлаш формуласи: Ҳосилдорлик ,баҳор мавсуми = (6060,2 * PVI баҳор мавсуми ) - 52,356 Куз мавсумида ҳосилдорликни аниқлаш формуласи: Ҳосилдорлик куз мавсуми = (1379,4 * NDVI куз мавсуми ) - 45,006 Тадқиқот ҳудуди яйловларида йиллар ва мавсумлар давомида биомасса қийматлари асосан ёғин миқдорига боғлиқ равишда ўзгарган. Бунда 2016 йилда йиллик ёғин миқдори 145,6 мм бўлган бўлса, 2017 йилда бу кўрсаткич 208,5 мм ни ташкил этган. Ёғин миқдорининг ортиши мос равишда ҳосилдорлик қийматларига ижобий таъсир кўрсатган. 2017 йилдаги ҳосилдорлик қийматлари 2016 йилдагига нисбатан юқори эканлиги 6.13 ва 6.14-расмларда ўз аксини топган. Баҳор мавсумига нисбатан куз мавсумида ҳосилдорлик қийматларининг кескин камайиши доминант ўсимликларнинг фенологик хусусиятлари билан бевосита боғлиқ. Эфемер-эфемероидларнинг куз мавсумида фотосинтетик нофаол ҳолатда эканлиги биомасса қийматларининг пасайишига олиб келган. Таъкидлаш жоизки, инқироз таъсирида яйловларда шувоқ тупларининг кескин камайганлигини куз мавсумидаги ҳосилдорлик кўрсаткичларининг пасайишига олиб келган омиллардан бири сифатида кўрсатиш мумкин. Яйлов ҳосилдорлигининг тадқиқот ҳудуди бўйлаб макондаги ўзгаришлари чорва молларининг боқилиши таъсиридаги яйловлар трансформация даражасига боғлиқ эканлиги кузатилди. Бунда Peganum harmala, Iris songarica, Phlomis thapsoides билан қопланган яйловларда биомасса кўрсаткичлари юқори қийматларни ҳосил қилди. Айниқса, ёғингарчилик пастроқ бўлган йилда (2016 й.) инқирозга учраган яйловларнинг табиий яйловларга нисбатан юқори биомасса кўрсаткичларини ҳосил қилиши кузатилди (6.13-расм). 166 6.13-расм. Вегетацион индекс қийматлари асосида яратилган яйлов ҳосилдорлиги харитаси ( баҳор мавсуми ) 167 6.14-расм. Вегетацион индекс қийматлари асосида яратилган яйлов ҳосилдорлиги харитаси ( куз мавсуми ) 168 Қайд этиш жоизки, юқори биомасса кўрсаткичларига эга бўлган майдонлар асосан инқирозга учраган яйловларда кузатилган. Демак, яйловларнинг бундай юқори ҳосилдорликка эга бўлиши хўжалик ва экологик жиҳатдан номақбул ҳолатда эканлигини кўрсатади. Шу нуқтаи назардан, яйловларни МЗ усуллари ёрдамида баҳолашда дала шароитидаги геоботаник маълумотларнинг мавжудлиги яйловлар ҳолатини тўғри ва ишончли баҳолашнинг муҳим шартларидан бири саналади. Акс ҳолда, яъни натурадаги маълумотларнинг мавжуд бўлмаслиги яйловлар ҳолати ва ҳосилдорлиги тўғрисида нотўғри хулосалар чиқаришга олиб келади. Юқорида ишлаб чиқилган яйлов ҳосилдорлигини аниқлаш формулалари бошқа йилларнинг баҳор ва куз мавсумларидаги ҳосилдорлик кўрсаткичларини аниқлаш имконини беради. Бу эса юқоридаги формулаларда акс эттирилгани каби ушбу мавсумлар учун NDVI ёки PVI қийматларини ҳисоблаш орқали амалга оширилади. Вегетацион индекслар ёрдамида аниқланган яйлов ҳосилдорлиги кўрсаткичларининг ишончлилик даражасини қўшимча дала маълумотлари асосида текшириб кўриш муҳим илмий-амалий аҳамият касб этади. Бунда дала шароитида муайян географик нуқталарда ( n =58) аниқланган ҳосилдорлик кўрсаткичлари айнан шу нуқталарда вегетацион индекслар асосида топилган яйлов ҳосилдорлиги кўрсаткичлари билан ўзаро қиёсий солиштирилди. Олинган натижалар икки хил усулда аниқланган биомасса кўрсаткичлари ўртасида юқори корреляцион боғлиқлик (r 2 =0,7679) борлигини намоён этди (6.15-расм). ВИ лар ёрдамида аниқланган яйлов ҳосилдорилиги кўрсаткичлари дала шароитидаги яйлов ҳолатига сезиларли даражада мос келишини кўрсатди. Демак, МЗ усуллари асосида катта майдондаги яйловларнинг ҳосилдорилигини аниқлаш самарали эканлигини ўзида намоён этди. Яйловларни МЗ усуллари ёрдамида баҳолаш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари ва уларнинг таҳлили асосида хулоса қиладиган бўлсак, тадқиқот ҳудуди яйлов ўсимликлар қопламининг чорва моллари боқилиши 169 таъсиридаги ўзгаришларини мониторинг қилиш ва баҳолашда NDVI ва SAVI бирмунча юқори потенциалга эга эканлигини кўрсатди.1 4 7 10 13 16 19 22 25 28 31 34 37 40 43 46 49 52 55 58 0 400 800 1200 1600 2000 а ВИ биомассаси Дала биомассаси Маълумотлар тўплами (n=58) Биомасса, кг/га 0 500 1000 1500 2000 0 500 1000 1500 2000 f(x) = 1.0091283471374 x − 10.3247047377651 R² = 0.769893097046449 б Вегетацион индекс қийматлари асосида аниқланган биомасса, кг/га Натурада аниқланган биомасса, кг/га 6.15-расм. Дала ва масофавий маълумотлар ёрдамида аниқланган биомасса ( а ) ва уларнинг корреляцион боғлиқлик муносабатлари ( б ) Яйлов ўсимликлар қоплами NDVI қийматларининг узоқ муддатли динамикаси вегетация мавсуми ва яйловларнинг инқирозга учраш даражаларига боғлиқ равишда ўзгаришларга учраганлиги аниқланди. Бунда сўнгги 30 йил давомида яйлов инқирозининг кучайишига қарамасдан NDVI қийматларининг ортиб борганлиги намоён бўлди. Мазкур тенденция ярим 170 чўл ўсимлик жамоаларининг чорва молларининг муттасил боқилиши шароитидаги фитоценотик компенсацион хусусиятлари, яъни табиий шувоқзорларнинг узлуксиз тарзда иккиламчи антропоген фитоценозларга алмшиниши ва эфемероидлар қопламининг қалинлашиши билан изоҳланади. Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов ўсимликлар қопламининг трансформация харитаси масофавий зондлаш усуллари ва натурада олинган маълумотларнинг ўзаро интеграцияси асосида тузилди. Бунда яйлов майдонларида пасквал ва абориген ем-хашак турлар билан қопланган яйлов майдонлари ажратилди. Тадқиқот ҳудудида рўй берган бундай трансформация жараёнлари ва уларнинг географик кўлами илгари яратилган тарихий хариталар асосида тасдиқланди. Шунингдек, тадқиқот ҳудуди яйловларининг ҳосилдорлигини аниқлашнинг уйғунлашган усуллари яратилди. ва яйловларнинг ҳосилдорлик кўрсаткичлари пиксел (30 м) даражасида аниқланди. 171 7-БОБ. ЯЙЛОВЛАР ТРАНСФОРМАЦИЯСИНИ БАҲОЛАШ ВА ЯЙЛОВЛАРНИ АДАПТИВ БОШҚАРИШ БЎЙИЧА ТАВСИЯЛАР § 7.1. Яйловлар трансформациясини баҳолашнинг концептуал модели Республикамиз яйловларининг катта қисми сўнгги 20-25 йил давомида жиддий ўзгаришларга учраганлиги ва бу жараённинг бугунги кунда ҳам давом этаётганлигига қарамасдан, антропоген трансформацияга учраган яйловларнинг ҳозирги экологик-фитоценотик ҳолати, уларнинг инқироз даражаларини ўрганиш ва аниқлаш усуллари ишлаб чиқилмаган [114; 70-74- б.]. Айниқса, яйловлар трансформациясига сабаб бўлаётган энг асосий антропоген омил, яъни чорва молларининг муттасил боқилиши шароитида ўсимликлар қопламининг табиий ҳолатдан инқирозга учраш ҳолатларигача бўлган узлуксиз босқичларнинг фитоценотик индикаторлар тўплами ва уларни баҳолаш мезонлари мавжуд эмас. Ваҳоланки, ҳозирги замонавий яйлов илмида бундай баҳолаш мезонлари ва уларнинг концептуал моделлари дунёнинг турли экологик ҳудудлари яйлов ўсимликлар қоплами учун ишлаб чиқилган ва амалиётга кенг жорий этилмоқда [ 174; 14-19-б.] . Тадқиқотларимиз давомида олинган натижалар ва дала шароитида олиб борилган узоқ йиллик геоботаник кузатувлар яйловларнинг боқилиш шароитидаги ўзгаришларини баҳолашнинг янги усулларини ишлаб чиқиш имконини берди. 7.1-расмда яйловларни боқилиш шароитидаги ўзгаришлари ва инқироз жараёнларини баҳолашнинг концептуал модели келтирилган. Мазкур моделни ишлаб чиқишда замонавий экологик ёндашувлар, хусусан боқилиш градиенти (ингл . grazing gradient ) усули муҳим рол ўйнади. Ушбу ёндашувнинг афзаллик томони шундаки, градиент таҳлил усули чорва моллари боқилиш даражасининг ортиб бориш шароитида ф итоценознинг табиий ҳолатдан то инқироз ҳолатигача бўлган босқичларни кетма-кет тарзда ўрганиш имконини берди [214; 109 -116-б. , 243; 387-398-б. , 186; 101-118-б., 92; 316-325-б.]. Бунда алоҳида фитоценотик кўрсаткичларнинг (турлар таркиби, зичлиги, фитомасса миқдори, қопланганлик даражаси ва бошқ.) 172 боқилиш градиенти бўйлаб турли боқилиш даражаларига бўлган муносабатлари катта ёрдам берди. Шунингдек, боқилиш шароитида фитоценозда содир бўладиган ички ўзгаришларни сезиш ёки қайд этишда қатор экологик концепциялар, хусусан илк огоҳлантирувчи индикаторлар (ингл. early warning indicators ), кўпаювчи ва камаювчи турлар (ингл. increaser/decreaser ), экологик бўсаға (ингл. ecological threshold ) назариялари ва уларнинг концептуал имкониятларидан кенг фойдаланилди [186; 101-118- б., 35; 49-65-б., 27; 225-236-б. , 29; 440-454-б. ]. Ушбу концептуал модел ва ёндашувларнинг градиент таҳлил усуллари билан уйғун ҳолда фойдаланилиши яйловларнинг боқилиш шароитидаги трансформациясини юқори фитоценотик аниқликда таҳлил қилиш ва баҳолаш имконини берди. Тадқиқотларимиз натижаларига кўра, чорва моллари боқилиши шароитида содир бўладиган яйловлар трансформациясини аниқлаш қуйидаги 3 та асосий босқични ўз ичига олади (7.1-расм): 1. Яйловлар ҳолатининг мониторинги ва унинг таҳлили. 2. Яйловлар трансформациясини экологик моделлаштириш. 3. Экологик моделни бошқа яйлов майдонларини баҳолашда қўллаш. Яйловлар тарнсформациясини баҳолашнинг алоҳида босқичлари ва уларнинг муҳим жиҳатларини қуйида таърифлаб ўтамиз. 1. Яйловлар ҳолатининг мониторинги ва унинг таҳлили. Яйловларни трансформацияга олиб келувчи сабаб чорва молларининг боқилиши эканлигини ҳисобга олсак, яйловларда ушбу омилнинг таъсири энг кучли бўлган марказларни аниқлаш илк вазифа саналади. Бундай марказларга асосан яйловлардаги суғориш қудуқлари, чорва моллари сақланадиган қўтонлар ва аҳоли масканлари киради (7.2-расм). Кейинги вазифа танланган репрезентатив боқилиш марказидан узоқлашган сари, яъни боқилиш градиенти бўйлаб геоботаник тавсифлаш ишларини олиб боришдир. Бунда боқилиш градиенти бўйлаб фитоценознинг ценотик кўрсаткичлари, хусусан турлар таркиби, турлар зичлиги ёки туплар сони, қопланганлик даражаси, 173 йиллик фитомассасининг ўзгаришлари аниқланади. Мазкур миқдорий ўзгаришларни кузатишда анъанавий геоботаник усуллардан фойдаланиш тавсия этилади [14; 10-36-б. ]. 7.1-расм. Яйловлар антропоген трансформациясини баҳолаш усуллари ва улардан фойдаланиш кетма-кетлиги Турлар таркибини ўрганишда абориген турлар ва пасквал турларнинг миқдорий улушига эътибор қаратиш муҳим. Пасквал турлар асосан муттасил боқилиш шароитида пайдо бўлган турлар бўлиб, одатда ем-хашак аҳамияти паст ёки чорва моллари томонидан ейилмайдиган, заҳарли ўсимликлар ҳисобланади. Юқоридаги фитоценотик кўрсаткичларнинг боқилиш градиенти бўйлаб турли мавсумлар ва ёғингарчилик миқдори нуқтаи назаридан турлича бўлган йиллар давомида ўтказилиши фитоценознинг 174Яйловларда боқилиш марказларини аниқлаш Боқилиш градиенти бўйлаб геоботаник мониторинг ўтказиш Фитоценознинг узлуксиз ўзгариш қонуниятларини аниқлаш Фитоценозлар трансформацияси- нинг индикаторлари ва мезонларини ўрнатиш Боқилиш шароитидаги сукцессион қаторларни ишлаб чиқиш1. МОНИТОРИНГ ВА ТАҲЛИЛ 2. МОДЕЛЛАШТИРИШ Фитоиндикторлар ва фитоценотик мезонларнинг ишончилилигини текшириш Фитоценотик индикаторлар ва мезонлар асосида инқироз даражаларини белгилаш 3. МОДЕЛНИ ЖОРИЙ ЭТИШ Фитоценотик моделлар асосида яйлов ҳолатини баҳолаш Яйловларни адаптив бошқаришда фойдаланиш боқилиш омилига бўлган муносабатларини чуқур таҳлил қилиш ва тушуниш имконини беради. 7.2-расм. Қарнобчўл яйловларидаги боқилиш марказлари ёки суғориш қудуқлари атрофидаги яйловларнинг фазодан кўриниши Фитоценотик кўрсаткичларнинг боқилиш градиенти бўйлаб муайян қонуниятлар асосида ўзгариши уларнинг боқилиш шароитидаги индикацион белгиларини ўзида намоён қилади. Олиб борилган тизимли стационар кузатувлар ва таҳлиллар асосида фитоценознинг турли боқилиш даражаларига бўлган фитоиндикаторлари аниқланади. Бунда юқорида санаб ўтилган илк огоҳлантирувчи индикаторлар ва кўпаювчи/камаювчи турлар каби экологик концепцияларнинг назарий имкониятларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Мазкур фитоиндикаторларнинг боқилиш градиенти бўйлаб миқдорий ўзгаришларини аниқлаш асосида инқироз даражаларини баҳолашнинг мезонлари ишлаб чиқилади. Бунда яйловларнинг тупроқ шароити, айниқса механик таркиби ва унга боғлиқ равишда тупроқнинг нам сақлаш хусусиятларини эътиборга олиш зарур. Аниқланган 175 фитоиндикаторлар ва улар асосида ишлаб чиқилган мезонларнинг ишончлилик даражаси бошқа репрезентатив боқилиш марказлари ва улар атрофидаги яйловлар мисолида текшириб кўрилади. Бунда ушбу индикаторларнинг намоён бўлиши аниқланади ва янги фитоценотик белгилар аниқланган тақдирда баҳолаш усулларига қўшимчалар киритилиб такомиллаштирилади. Демак, яйловлар трансформациясини баҳолашнинг ушбу мониторинг ва таҳлил босқичида яйлов фитоценозларининг боқилиш градиенти бўйлаб макон ва замондаги трансформация хусусиятлари чуқур таҳлил қилинади ва қонуниятлари аниқланади. 2. Яйловлар трансформациясини экологик моделлаштириш. Ушбу босқичда чорва моллари боқилиши шароитида ишлаб чиқилган фитоиндикаторлар ва баҳолаш мезонлари ҳар томонлама таҳлил қилиниб, фитоценознинг боқилиш таъсирида табиий ҳолатдан инқироз ҳолатига ўтиш траекторияси моделлаштирилади. Боқилиш градиенти бўйлаб намоён бўлган фитоиндикаторлар асосида фитоценознинг сукцессион қаторлари ишлаб чиқилади. Ушбу қаторларни ишлаб чиқишда Ҳолат ва Ўтиш ( ингл. State and Transition ) модели [23; 114-126-б. , 41; 106-113-б., 236; 33-52-б.] ва унинг имкониятларидан фойдаланиш тавсия этилади (7.3-расм). Муайян яйловлар учун яратиладиган модел антропоген трансформациянинг алоҳида босқичлари ва қайтар ва қайтмас ҳолатларини ҳам кўрсатиб бериши лозим. Бунда фитоценоз таркибидаги пасквал турларнинг улуши 50 фоиздан кўп бўлиши қайтар жараёнларнинг содир бўлиш эҳтимоли жуда пастлигидан далолат беради. Шунингдек, ҳар бир дискрет ҳолатдаги фитоценознинг ценотик кўрсаткичлари кейинги ҳолатдагилардан фарқ қилиши лозим. Яратилган модел бошқа ҳудудлардаги яйловларни баҳолашда экстраполяция қилиниб, яйлов фитоценозларининг ҳозирги ҳолати, хусусан инқироз даражаларини баҳолашда фойдаланилади. 176 Фитоценоз 2 7.3-расм. Яйлов фитоценозларининг алмашинув ҳолатлари 3. Экологик моделни бошқа яйлов майдонларини баҳолашда қўллаш. Яйловлар трансформациясининг экологик модели бошқа яйлов майдонлари ўсимликлар қопламининг ҳозирги ҳолатини тез ва ишончли баҳолаш имконини беради. Илк босқичда баҳоланаётган яйловлар ўсимликлар жамоасининг чорва моллари боқилиши таъсиридаги фитоиндикацион белгилари аниқланади. Мазкур фитоиндикаторларни илгари яратилган модел доирасидаги ҳар бир сукцессион босқичнинг фитоиндикаторлари ва мезонлари билан солиштирилади ва баҳоланаётган яйловнинг қайси трансформация босқичида турганлиги аниқланади. Яратилган модел яйлов фитоценозининг нафақат ҳозирги шароитини балки ўтмишдаги ҳолатини ҳам аниқлайди ва мос равишда истиқболда кутилиши мумкин бўлган ўзгаришларни ҳам олдиндан кўрсатиб бера олади. Шу нуқтаи назардан, мазкур экологик модел яйловларнинг ҳозирги ва ўтмишдаги ҳолатидан келиб чиқиб келажакда ўсимликлар қопламида содир бўлиши мумкин бўлган салбий жараёнларни бошқариш имконини беради. Юқорида натурада олиб борилган стационар кузатувлар асосида яйлов фитоценозларининг чорва моллари боқилиши шароитидаги трансформациясини баҳолаш усуллари кўрсатиб берилди. Ушбу усул доирасида олинган натижалар катта майдондаги яйловларни МЗ усуллари 177 Фитоценоз 1 микро- фитоценоз микро- фитоценоз микро- фитоценоз Фитоценоз 2 Фитоценоз 3 қайтар жараёнлар қайтмас жараёнлар ёрдамида баҳолашнинг интеграллашган усулларини ишлаб чиқиш имконини яратди. Қуйида геоботаник маълумотлар тўплами ва масофавий зондлаш усулларининг уйғунлиги асносида яратилган яйловларни баҳолашнинг концептуал модели келтирилган (7.4-расм). Мазкур интеграллашган моделни яратишда яйловларнинг ҳозирги экологик-фитоценотик ҳолатини ўзида тўлиқ акс эттирадиган натурада олинган геоботаник маълумотлар тўплами асос бўлиб хизмат қилди. Қуйида яйловларни МЗ усуллари ёрдамида баҳолашнинг муҳим жиҳатлари ва босқичларига тўхталиб ўтамиз. Яйловларни баҳолашда турли сунъий йўлдош платформалари (Landsat, MODIS, Sentinel, NOAA, IRS, SPOT ва бошқ.) томонидан тақдим этиладиган КФСлардан фойдаланиш мумкин. Ҳозирги вақтда растер маълумотлар сифатининг ўртача резолюцияси (фазовий 30 м, даврий 16 кун ва спектрал 11 та диапазон), маълумотларнинг узоқ даврни эгаллаши ва уларнинг фойдаланиш учун очиқлиги билан Landsat сериясининг КФСлари илмий ва амалий мақсадларда кенг қўлланилмоқда [260; 127-147-б.]. Айниқса, Landsat сериясининг бугунги кундаги 8-авлоди (Landsat 8 OLI) томонидан тақдим этилаётган КФСлар тўплами олдинги авлодларга қараганда юқори сифатли маълумотларга эгалиги билан ажралиб туради [219; 1-10-б.]. Яйлов ўсимликлар қопламини МЗ усуллари ёрдамида баҳолашда танланадиган КФСларнинг булут билан қопланганлик даражасига эътибор қаратиш лозим. Айниқса, яйловларда нуқтали таҳлиллар ( point measurements ) олиб боришда танланган яйлов нуқталари булутдан холи бўлиши мақсадга мувофиқ. Хариталаш мақсадларида КФСларнинг булут билан қопланганлик даражаси 25 фоиздан ортмаслиги тавсия этилади [ 203; 1-25-б.]. Шунингдек, танланган КФСлар юқори атмосфера қатлами таъсирларидан махсус математик алгоритмлар ёрдамида корректировка ( Top of Atmosphere Correction ) қилинганлигига ишонч ҳосил қилиш керак. Кейинги босқичда КФСлар тўплами яйлов ўсимликлар қопламининг ўзгаришларини миқдорий жиҳатдан таҳлил қилишда фойдаланилади. Бунда юқоридаги тегишли бобларда таъкидланганидек, вегетацион индекс (ВИ) 178 лардан фойдаланиш тавсия этилади. Ҳар бир экологик ҳудуд ўзига хос тупроқ-иқлим шароити ва ўсимликлар хилма-хиллигига эга эканлиги сабабли алоҳида ВИ турли экологик ҳудудларда турлича натижаларни намоён этади. Бу эса маълум экологик шароитларга мос алоҳида ВИларнинг яратилишига сабаб бўлган. Шу нуқтаи назардан, ўрганиладиган яйлов ҳудуди учун бирмунча мос бўлган потенциал ВИни аниқлаш мақсадга мувофиқ. 7.4.-расм. Масофавий зондлаш усуллари ва натурада олинган маълумотлар уйғунлигида яйловларни комплекс баҳолаш модели Потенциал вегетацион индекс фотосинтетик жиҳатдан фаол бўлган бир йиллик яшил фитомасса кўрсаткичларининг ВИ қийматлари билан ўзаро боғлиқлик даражаларининг таҳлили асосида танланади. Ушбу биомасса таркибига ўсимликларнинг ёғочлик қисмини киритиш тавсия этилмайди. Шунингдек, олинган натижаларга кўра, фитоценозларнинг қопланганлик 179КФС ларни танлаш ва қайта ишлаш учун тайёрлаш Потенциал вегетацион индексни аниқлаш Яйлов хилларини КФСлар ёрдамида таснифлашГеоботаник маълумотлар тўплами Масофавий зондлаш маълумотлар тўплами Узоқ йиллик мавсумий фитомасса маълумотлари Яйловларнинг узоқ йиллик трендларини аниқлашТурли яйлов хилларининг географик тарқалишиЯйлов типлари ва хиллари, уларнинг географик тарқалиши, турлар таркиби, қопланганлик даражаси, фенологияси, мавсумий фитомасса кўрсаткичлари ва уларнинг озуқавий қийматлари, яйлов хилларининг инқироз даражаси Сунъий йўлдош платформаларининг ( Landsat, MODIS, Sentinel… ) мультиспектрал космофотосуратлари Турли даражада инқирозга учраган яйлов нуқталари даражаси ҳам ВИлар билан паст боқликликни намоён қилди ва шу сабабли ушбу кўрсаткич ҳам потенциал ВИни танлашда фойдаланилмади. Корреляцион таҳлилларда турли мавсумлар ва йиллар давомида олинган геоботаник маълумотлар ва шу даврларга мос ВИ қийматларидан фойдаланиш зарур. Бу босқичда эътибор қаратилиши лозим бўлган жиҳати шундаки, дала шароитида ўтказилган тадқиқотлар санаси КФСлар санаси билан имкон қадар яқин бўлиши лозим. Тадқиқотларимиз натижаларига кўра, дала маълумотлари ва КФС саналари ўртасидаги фарқ 8-10 кундан ортмаслиги тавсия этилади. Акс ҳолда улар ўртасидаги корреляцион боғлиқликнинг пасайишига олиб келади. Қарнобчўл яйловлари шароитида ВИлар орасида NDVI энг мақбул ва қулай ВИ сифатида намоён бўлди. Айниқса, қурғоқчил мавсумларда NDVI нинг яшил биомасса билан юқори корреляцион боғлиқликка эга эканлиги намоён бўлди. Шу нуқтаи назардан ярим чўл яйловлари ўсимликлар қопламини баҳолаш учун NDVI дан фойдаланиш тавсия этилади. Яйловлар трансформациясини МЗ усуллари ёрдамида баҳолашнинг кейинги муҳим босқичи инқирозга учраган ва соғлом яйловларни ажратиш ҳисобланади. Бунда ҳам дала шароитида олинган геоботаник маълумотлар катта рол ўйнади. Бу вазифани амалга оширишда турли даражада инқирозга учраган яйлов хиллари ва уларнинг географик жойлашув ўрни тўғрисидаги маълумотлар муҳим ҳисобланади. Ушбу маълумотлар тўплами махсус таснифлаш алгоритмларига юкланиб, яйловларнинг ҳозирги ҳолати аниқланади. Бугунги кунда яйловларни хариталашда кенг қўлланилаётган Random Forest алгоритмлари яйловлар трансформациясини баҳолашда тавсия этилади. Ушбу алгоритм бошқа “ўргатувчи” таснифлагичларга ( Supervised Classification ) қараганда бирмунча самарали эканлиги маълум [21; 24-31-б., 182; 38-53-б.]. МЗ усуллари яйловлар трансформациясининг узоқ йиллик трендларини аниқлашда катта имкониятлар яратади. Бунда ҳозирги кунда турли шароитга эга бўлган яйлов нуқталари, яъни табиий шароит ёки мувозанатга эга 180 яйловлар ва тўлиқ инқирозга учраган яйловлар танланиши тавсия этилади. Танланадиган яйловлар ўртасидаги бундай юқори фитоценотик контрастлик узоқ йиллар давомида инқироз жараёнларининг траекторияларини ва табиий шароитдаги яйловларнинг ўзгариш динамикаларини фарқлашда катта ёрдам беради. Мазкур таҳлилларни олиб боришда яйловларда энг кўп биомасса тўпланадиган фенологик даврни танлаш лозим. Бундай ёндашув узоқ йиллик трендни бирмунча юқори аниқликда баҳолаш имконини беради. Яйловларнинг узоқ йиллик трендларини Landsat КФСлари ёрдамида баҳолашда бир неча сенсор маълумотларидан фойдаланишга тўғри келади ва бунда айрим жиҳатларни эътиборга олиш зарур. Маълумки, Landsat платформаси сенсорларининг техник жиҳатлари такомиллашиб борган ва КФСлар сифат кўрсаткичлари ортиб борган. Бу эса битта яйлов нуқтасида турли сенсор маълумотлари ёрдамида топилган ВИ қийматларининг бир- биридан фарқ қилишига олиб келади. Натижада Landsat сериясининг турли платформаларидан олинган КФСларни бирлаштириш узоқ йиллик трендларга ўз таъсирини кўрсатади. Тадқиқотларимиз давомида ҳатто такомиллашган ETM+ ва OLI сенсорлари орасида ҳам фарқ борлиги аниқланди (7.5-расм). Landsat платформасининг 1-5 авлодларидаги MSS ( Multispectral Scanner ) сенсорининг 7-8 авлодлардаги ETM+ ( Enhanced Thematic Mapper Plus ) ва OLI ( Operational Land Imager ) сенсорларига нисбатан сифат кўрсаткичлари сезиларли даражада паст саналади. Шу нуқтаи назардан, яйлов ўсимликлар қопламини масофавий зондлаш усуллари асосида тадқиқ қилишда, айниқса фитомасса кўрсаткичлари ва вегетацион индекслар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик муносабатларини таҳлил қилишда Landsat платформасининг 1-5 авлодлари билан сўнгги авлодлари ёрдамида олинган маълумотларни бирлаштириш тавсия этилмайди. 181 Юқорида тавсия этилган усуллар, яъни дала шароитида яйловлар трансформациясини баҳолашнинг экологик-фитоценотик моделлари ва уларнинг МЗ усулларига интеграция қилиниши яйловларнинг ҳозирги ҳолатини баҳолаш, инқироз даражаларини аниқлаш ва мос равишда уларни прогнозлаш учун қулай имкониятлар яратади. Яйловларни МЗ усуллари ёрдамида баҳолашда дала шароитидаги фитоценотик маълумотларнинг мавжудлиги МЗ усуллари ёрдамида олинган натижаларнинг аниқлик даражасини ва ишончлилигини янада оширади. Шу нуқтаи назардан, бошқа чўл яйлов ҳудудлари ўсимликлар қопламини баҳолашда экологик- фитоценотик концептуал моделлар ва МЗ усулларининг имкониятларидан уйғун тарзда фойдаланиш тавсия этилади. § 7.2. Яйловларни бошқаришнинг адаптив ёндашувлари Бугунги жаҳон тажрибасида яйловлардан фойдаланишнинг асосан икки усули, яъни йил бўйи (доимий) ва алмашлаб (ротация) фойдаланиш тизимлари амалда мавжуд [255; 1-8-б.]. Иккала тизим ҳам комплекс экологик шароит ҳамда ўзгарувчан ижтимоий-иқтисодий омилларга боғлиқлиги 1827.5-расм. Landsat платформасининг турли сенсорлари маълумотлари асосида топилган NDVI қийматлари ва уларнинг яшил биомасса кўрсаткичлари билан корреляцион боғлиқлиги сабабли уларни амалиётда самарали татбиқ этиш мураккаб вазифа саналади. Яйловлардан фойдаланиш мобайида мазкур муаммоларни ўрганиш ва тизимли ҳал этиш мақсадида янги замонавий концепциялар яратилган бўлиб, бу ёндашув адаптив бошқариш тизимлари деб юритилади [208; 1-17-б.]. Яйловни бошқаришнинг адаптив усули яйловларда содир бўладиган салбий ўзгаришларни тезкор аниқлаш ва мос равишда уни бартараф этиш чора-тадбирларини фойдаланиш тизимига мослаштириш имконини беради [167; 65-69-б.]. Айниқса, қурғоқчил ҳудулардаги яйловлар бошқарувида ёғин миқдорига қараб йилнинг келишини аниқлашда ва унга мос тарзда яйловлардан фойдаланиш меъёрларини ўзгартиришда адаптив бошқариш усуллари ёрдам беради [201; 1-14-б., 180; 211-215-б.]. Шунингдек, боқилиш таъсирида рўй берадиган ўзгаришлар траекториясини ҳам бошқаришда адаптив ёндашувларнинг ўрни катта. Тадқиқотларимиз давомида олинган натижалар ва мавжуд адабиётлар таҳлили асосида яйловларни адаптив бошқаришнинг умумий концептуал модели ишлаб чиқилди. Ушбу модел 6 та бир-бирига узвий боғлиқ бўлган босқичларни ўз ичига олади (7.6-расм). Қуйида ушбу босқичларнинг қисқача таърифини келтирамиз. Адаптив бошқаришнинг илк босқичида чорвачилик мақсадларида фойдаланиладиган яйловларнинг геоботаник мониторинги ўтказилади. Мониторинг давомида яйлов ўсимликлар қоплами фитоценотик кўрсаткичларининг чорва моллари боқилиши таъсиридаги сифатий ва миқдорий ўзгариш хусусиятлари аниқланади. Кейинги босқичда, юқорида келтирилганидек, дала шароитида аниқланган фитоиндикаторлар ва инқироз даражаларини белгиловчи мезонлар ёрдамида яйлов ўсимликлар қопламининг экологик-фитоценотик ҳолати баҳоланади. Бу эса яйловлардан фойдаланиш мобайнида вужудга келган салбий ўзгаришларни аниқлаш ва содир бўлиши мумкин бўлган регрессив алмашинувларни олдиндан қайд этиш имконини беради. Олинган натижалар асосида яйловлар ҳолатини яхшилашга олиб келадиган адаптив чора-тадбирлар ишлаб чиқилади. Бунда 183 ўзгаришлар қайтар жараёнлар доирасида бўлса яйловларда ўтлатиладиган чорва моллари сонини камайтириш ёки яйловлардан фойдаланиш давомийлигини қисқартириш орқали яйловларнинг ҳолати яхшиланади. Яйловлардаги ўзгаришлар қайтмас жараёнлар бўсағасида бўлса кескин чоралар кўрилади. Хусусан, яйловда ўтлатишни бутунлай чеклаш ва абориген турларни қайтариш бўйича интервенция ишларини амалга ошириш тавсия этилиши мумкин. 7.6-расм. Яйловларни адаптив бошқаришнинг асосий босқичлари Ишлаб чиқилган адаптив чора-тадбирлар яйловлардан фойдаланишнинг амалдаги тизимига уйғунлаштирилади ва амалиётга жорий этилади. Яйловларни адаптив бошқаришнинг юқорида таърифланган барча босқичлари, яъни монторинг ўтказиш, фитоценотик баҳолаш, муаммони аниқлаш, чора-тадбирлар ишлаб чиқиш, бошқарувни мослаштириш ва амалиётга жорий этиш босқичлари даврий равишда такрорланади. Бундай даврий баҳолаш ишларини камида 2-3 йилда ва узоғи билан 4-5 йилда бир марта амалга ошириш тавсия этилади. 184Яйловларни адаптив бошқаришнинг муҳим босқичлари 1. Мониторинг ўтказиш 2. Экологик- фитоценотик баҳолаш 3. Муаммо ва унинг ечимни аниқлаш 4. Бошқарувни мослашти- риш 5. Амалиётга жорий этиш Адаптив яйлов бошқарувининг муҳим босқичларидан бири бу яйловларнинг нафақат экологик-фитоценотик ҳолатини баҳолаш, балки уларнинг хўжалик имкониятлари ва ем-хашак заҳирасини аниқлаш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Мазкур вазифа юқорида таърифланган фитоценотик баҳолаш ишларининг натижалари ва тавсияларига таянади. Фитоценотик таҳлиллар натижаларига кўра, яйловлар чорвачилик мақсадларида фойдаланишга яроқли бўлган ҳолда унинг хўжалик аҳамияти баҳоланади. 7.7-расмда яйловларни экологик-фитоценотик баҳолаш натижаларига кўра соғлом ва инқирозга учраган яйлов синфларига ажратиш ва ундан кейинги босқичларнинг концептул модели яратилган. 7.7-расм. Адаптив яйлов бошқарувининг концептуал модели Чорва молларини ўтлатиш учун яроқли деб баҳоланган ёки соғлом яйловнинг ем-хашак заҳираси ва яйлов сиғими анъанавий усуллар [14; 10-36- б.] ёрдамида аниқланади. Яйлов хили, ундаги ўсимликлар қопламининг хусусиятларидан келиб чиқиб яйловлардан алмашлаб фойдаланиш режалари 185 белгиланади ва мазкур режа асосида яйловлардан чорва молларини ўтлатишда фойдаланилади. Экологик-фитоценотик таҳлил натижаларига кўра яйлов инқирозга учраган деб топилса, яйловлар ҳолатини яхшилаш ва инқирозга учраган майдонларни тиклаш бўйича алоҳида чора-тадбирлар ишлаб чиқилади. Шу ўринда таъкидлаш лозимки, инқирозга учраган яйловларни қайта тиклашда экотизим қонуниятларига асосланган ёндашувлардан фойдаланиш тавсия этилмоқда. Чунки дунё илғор тажрибасига кўра, инқирозга учраган яйлов экотизимларини қайта тиклашда экологик қонуниятларга асосланган ёндашувларгина яйловлар барқарорлигини таъминлайди. Бу ёндашувнинг самарали ва барқарор эканлиги турли минтақа яйловлари мисолида, хусусан Африка [226; 1853-1862-б., 207; 376-384-б., 223; 1-8-б.] ва Осиё давлатларида [215; 572-583-б., 192; 233-239-б., 235; 172-177-б.], Австралияда [195; 239-246- б.] ва Америка қитъасида [193; 261-268-б.] кўрсатилган. Экологик қайта тиклаш узоқ вақт талаб этадиган ва комплекс жараён саналади. Бу эса эволюция жараёнида шаклланган ва сўнгги йилларга келиб инсон омили таъсирида издан чиққан экотизим қонуниятлари (тупроқ, гидрологик режим, флора ва фауна барқарорлиги ва уларнинг ўзаро уйғунлиги) ва хизматларини тиклашнинг ўта мураккаблиги билан изоҳланади [194; 237-242-б.]. Шу сабабли инқирозга учраган яйловларни, айниқса қурғоқчил ҳудудлардаги яйловларни экологик қайта тиклаш бўйича муваффақиятли тажрибалар дунё бўйича кам сонни ташкил этади [198; 730- 739-б.]. Шу нуқтаи назардан экологик қайта тиклаш концепцияларини такомиллаштириш мақсадида дунёнинг турли минтақаларида узоқ йиллик кузатувлар ва амалий тажрибалар ўтказилмоқда. Юқоридаги бобларда таъкидланганимиздек, ўтган асрнинг 30-40 йилларидан бошлаб ҳозирги давргача Ўзбекистонда яйловлардан фойдаланишнинг маҳсулот ишлаб чиқаришга қаратилган ёндашуви ҳукмронлик қилди ва оқибатда яйлов экотизимларининг кескин инқирозга учрашига сабаб бўлди. Яйловларда вужудга келган бугунги мураккаб вазият 186 инқирозга учраган яйловларни қайта тиклаш усулларини ишлаб чиқишни тақозо этади. Яйловларни яхшилаш бўйича ҳозирги давргача амалда бўлган фитомелиорация усуллари бугунги глобал иқлим ўзгариши ва бозор иқтисодиёти шароитида яйловларни тиклашда катта қийинчиликлар туғдиради. Шу нуқтаи назардан инқирозга учраган яйловларни қайта тиклашнинг экотизим қонуниятларига асосланган экологик барқарор ва иқтисодий самарали усулларини ишлаб чиқиш галдаги муҳим вазифа саналади. Хусусан, яйловларни қайта тиклашда инқирозга учраган яйлов экотизимларининг ўзини ўзи қайта тиклаш потенциалини баҳолаш, тупроқ табиий структурасини бузмаган ҳолда абориген ўсимлик турларини яйлов фитоценозлари таркибига қайтариш усулларини такомиллаштириш бўйича мукаммал тажрибалар ўтказилиши зарур. Яйлов экотизимларини қайта тиклашда яйлов фитоценозларининг инқироздан олдинги табиий шароити, ундаги ўзгаришлар ва инқироз жараёнларининг содир бўлиш сабабларини чуқур тушуниш талаб этилади [221; 10-20-б.]. Айнан мазкур вазифани амалга оширишда тадқиқотларимиз давомида ишлаб чиқилган экологик-фитоценотик ёндашувлар ва моделлар катта ёрдам беради. Инқирозга учраган яйловларни экологик қайта тиклашда яйлов фитоценози таркибидан турли антропоген омиллар таъсирида камайиб ёки йўқолиб кетган турларни қайта тиклаш тавсия этилади. Чунки бу турлар қайта тикланаётган яйлов экотизимининг тупроқ-иқлим шароитига мослашган. Бу эса уларда қайта тикланиш имкониятининг юқорилигидан далолат беради. Фитоценоз таркибига абориген бўлмаган бошқа ўсимликларнинг киритилиши эса экотизимнинг генетик ифлосланишига сабаб бўлиши мумкин [200; 93-103-б.]. Тадқиқот ҳудуди яйловларида камайиб ёки йўқолиб кетган абориген турлар сифатида шувоқ ( Artemisia diffusa, A. turanica ), астрагал ( Astragalus villosissimus ), чалов ( Stipa hohenackeriana ) кабиларни кўрсатиш мумкин. Айниқса, чалов ва шувоқ турлари муттасил ва режасиз боқилиш натижасида 187 кескин камайиб кетган. Яйловларни экологик қайта тиклашда айнан шу ўсимликлардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Мазкур абориген турлар нафақат тупроқ-иқлим шароитига, балки чорва молларининг ўтлатилишига ҳам тарихий-тадрижий давр давомида мослашганлиги билан аҳамиятлидир. Тадқиқотларимиз давомида юқори даражада инқирозга учраган яйловларнинг қайта тикланишига кўмаклашиш учун тажрибалар ўтказилди. Бунда уруғ ороллари ( seed isles approach ) ёки микроуруғчилик майдончалари ёндашувидан фойдаланилди [175; 280-295-б. ]. Микроуруғчилик майдонларида шувоқ ( Artemisia diffusa ), изень ( Kochia prostrata ), терескен ( Ceratoides ewersmanniana ), чўғон ( Halothamnus subaphylla ) ва саксовул ( Haloxylon aphyllum ) каби ем-хашак экинлари экилган. Ушбу ёндашувнинг ўзига хос томони шундаки, кичкина майдонларда ўсимликлар тикланиб, улар фитоценозда мустаҳкам ўрнашиб олганидан кейин атрофдаги майдонларнинг ҳам табиий равишда тикланишига олиб келади (7.8-расм). Бу усул катта яйлов майдонларидаги тупроқ қопламини бузмасдан яйловларни қайта тиклаш имконини беради. 7.8-расм. Микроуруғчилик майдончалари орқали яйловларни қайта тиклаш Мазкур ёндашувнинг барқарорлиги ва самарадорлиги микроуруғчилик майдончаларининг хавфсизлигини таъминлаш билан бевосита боғлиқ. Бу вазифани амалга оширишда яйловлардан фойдаланувчи маҳаллий аҳолини 188 жалб қилиш ва уларда яйловларни асраш, улардан оқилона фойдаланиш кўникмаларини шакллантириш катта аҳамиятга эга. Микроуруғчилик майдончаларининг хавфсизлигини ва ўсимликларнинг ўсиб ривожланишини таъминлаш 2 хил усулда амалга оширилди. Биринчи усулда микроуруғчилик майдончалари сим тўсиқлар билан ўралган бўлса, иккинчи усулда ижтимоий белгилар, яъни бўёқланган тошлардан фойдаланилди (7.9-расм). 7.9-расм. Микроуруғчилик майдончаларида қайта тикланаётган яйловлар: сим тўсиқлар ( юқорида ) ва ижтимоий белгилар ( пастда ) билан ўралган яйловлар 189 Иккинчи усул, яъни ижтимоий белгилар иқтисодий ва экологик жиҳатдан самарали бўлганлиги сабабли маҳаллий аҳоли томонидан фойдаланиладиган ҳамда инқироз даражаси юқори бўлган яйлов майдонларини қайта тиклашда ушбу усулдан фойдаланиш тавсия этилади. Ўртача ва паст даражада инқирозга учраган яйловларда фитоценотик қайтар жараёнларнинг мавжудлиги туфайли адаптив бошқариш усулларини қўллаган ҳолда яйловларни яхшилаш ва қайта тиклаш мақсадга мувофиқ. Юқорида таъкидланганидек, я йловларни экологик қайта тиклаш узоқ вақт талаб этадиган комплекс жараён ҳисобланади. Яйловларни тиклаш бўйича амалга оширилган тадқиқотлар ва уларнинг самарадорлигини баҳолашда кўп йиллик мониторинг олиб борилиши лозим. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон тупроқ-иқлим шароитидан келиб чиқиб яйловларни тиклашнинг экологик барқарор, иқтисодий самарали ва ташкилий жиҳатдан қулай усулларини ишлаб чиқиш мақсадида яна кўплаб фундаментал тадқиқотлар ва кузатувлар олиб борилиши зарур. Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, мамлакатимиз яйловларининг ҳозирги экологик шароитини комплекс баҳолашда замонавий экологик концепциялар ва уларнинг назарий имкониятларидан чуқур фойдаланиш тавсия этилади. Мазкур усулларнинг қўлланилиши яйловларнинг ҳозирги ҳолати бўйича юқори фитоценотик аниқликдаги таҳлиллар олиб бориш ва илмий асосланган хулосалар чиқаришга катта ёрдам беради. Айниқса, яйловлардан чорвачилик мақсадларида фойдаланиш ва инқирозга учраган яйловларни қайта тиклашда экотизим қонуниятларига асосланган адаптив бошқарув ёндашувларидан фойдаланиш тавсия этилади. Мазкур ёндашувлар яйловлардан фойдаланиш мобайнида уларнинг юқори хўжалик маҳсулдорлиги ва фитоценотик барқарорлигини узоқ муддатларда таъминлашга хизмат қилади. 190 ХУЛОСАЛАР “Ўзбекистон ярим чўл яйловлари ўсимликлар қопламининг трансформациясини экологик-фитоценотик баҳолаш” мавзусидаги фан доктори (DSc) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар тақдим этилди. 1. Қарнобчўл ярим чўли ва Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари ҳудудида тарқалган яйлов хилларининг аксарият қисми янгидан ҳосил бўлган иккиламчи жамоалардан таркиб топган. Мазкур жамоалар асосан чорва молларининг тизимсиз боқилиши натижасида шаклланган бўлиб, уларнинг бугунги кундаги жадал экспансияси Турон чўл ва Тоғли Ўрта Осиё провинцияларига хос шувоқзор синтаксонларининг инқирозига олиб келмоқда. 2. Яйлов хиллари таркибида аниқланган 292 турнинг 24 фоизи пасквал турлардан ташкил топганлиги яйлов ўсимликлар қопламининг сезиларли даражада бегона турлар билан “бойиганлигидан” далолат беради. 3. Яйлов фитоценозлари турлар таркибининг 67,0 фоизи (198 тур) озуқабоплик даражаси паст ва заҳарли ўсимликлардан, 45,5 фоизи (133 тур) эса ҳаётий шаклига кўра бир йиллик турлардан таркиб топганлиги яйловларда антропоген босим кучайиб бораётганлигининг ишончли индикатори ҳисобланади. 4. Яйлов ўсимликлар қоплами чорва молларининг доимий боқилиши шароитида муайян фитоценотик индикацион белгиларни ҳосил қилган. Бунда табиий фитоценотик муҳитнинг ўзгариши натижасида ярим чўл ҳудудларида эфемероидлар қопламининг зичлашиши, турлар таркибида ем-хашак ўсимликларининг камайиши, реактив турларнинг кириб келиши ва жадал тарқалиши яйловлар трансформациясини баҳолашнинг ишончли фитоиндикаторлари сифатида намоён бўлади. 5. Ярим чўл яйловлари сур-қўнғир ва оч тусли бўз тупроқларининг хусусиятларига кўра фитоценоз структурасининг инқироз индикаторлари 191 ўзаро фарқланади ва унинг алмашиниш тенденциялари турли экологик ва фитоценотик моделлар асосида кечиши хосдир. 6. Боқилиш градиенти принципи бўйича аниқланган фитоценотик кўрсаткичлар яйловлар трансформациясининг турли босқичларини баҳолаш ва эҳтимолий алмашинувларини башоратлаш асосидаги экологик- фитоценотик моделларни яратишнинг зарурий шарти ҳисобланади. 7. Мавсумий фитомасса кўрсаткичларининг PVI, EVI, TSAVI га нисбатан NDVI ва SAVI билан юқори боғлиқлик муносабатларини ҳосил қилганлиги, NDVI ва SAVI нинг ярим чўл шароитида эфемерли- эфемероидли-шувоқзор фитоценозларининг макон ва замондаги ўзгариш хусусиятлари ҳамда узоқ йиллик трендларини баҳолашда ишончли-ахборот вегетацион индекс эканлигини тасдиқлайди. 8. Фитоценотик кўрсаткичлар ва масофавий зондлаш маълумотларининг замонавий классификаторларга ( Random Forest ) самарали интеграция қилиниши антропоген трансформацияга учраган яйловларни фарқлаш ва уларнинг макондаги чегараларини ажратишда қулай ва самарадор усул эканлигини исботлайди. 9. Ярим чўл яйловлари трансформациясини баҳолашнинг экологик- фитоценотик мезонлари ва концептуал моделлари республика яйловларидаги инқироз жараёнларини аниқлаш, уларнинг ҳозирги ҳолатини баҳолаш ва яйловлардан самарали фойдаланиш тизимларини ишлаб чиқишда қўллаш тавсия этилади. 192 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва методологик аҳамиятга молик нашрлар 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ- 4947-сон “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони. 2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 23 апрелдаги 299-сон “Маъмурий-ҳудудий бирликлар чегараларини белгилаш, ер ресурсларини хатловдан ўтказиш ҳамда яйлов ва пичанзорларда геоботаник тадқиқотларни ўтказиш тартибини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори. 3. Ўзбекистон Республикасининг 2019 йилнинг 20 майдаги 538-сон “Яйловлар тўғрисида”ги Қонуни. 4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 8 июлдаги ПҚ-5178- сон “Республикада мавжуд яйловлардан унумли фойдаланиш, ипак ва жунни қайта ишлашни қўллаб-қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори. 5. Александрова В.Д. Изучение смен растительного покрова // Полевая геоботаника. – М.Л.: Наука, 1964. – Т. III . – C . 300-447. 6. Викторов С. В., Ремезова Г. Л. Индикационная геоботаника. – М.: Изд-во Моск. ун-та, 1988. – С. 34-56 . 7. Виноградов Б.В. Растительн ые индикаторы и их использование при изучении природных ресурсов. – Москва: Изд-во «Высшая школа», 1964. – С. 11-16. 8. Закиров К.З. Флора и растительность бассейна реки Зеравшан. Часть I . Растительность. – Ташкент: Изд-во Акад. Наук. УзССР, – 1955. – 208 с. 9. Закиров К.З. Флора и растительность бассейна реки Зеравшан. Часть II . Конспект флоры. – Ташкент, Изд-во Акад. Наук. УзССР, – 1962. – 446 с. 10. Кадастр флоры Узбекистана: Самаркандская область. Тожибаев К.Ш., Бешко Н.Ю., Кодиров У.Х., Батошов А.Р., Мирзалиева Д.У. – Ташкент: 193 Издательство «FAN» АН РУз., 2018. – 220 c. 11. Курочкина Л.Я., Макулбекова Г.Б. Методы изучения антропогенных смен на пастбищах. В сб: « Экология, управления и продуктовность пастбищ » . – Т . III. – Москва, 1985. – С. 21-25 . 12. Лакин Г.Ф. Биометрия. – М.: Высшая школа, 1990. – 352 с. 13. Ларин И.В., Агабабян Ш.М., Работнов Т.А., Ларина В.К., Касименко М.А., Любская А.Ф . Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР. – М.-Л.: Сельхозгиз, 1956. Т.3. – С . 710-718. 14. Методические указания по геоботаническому обследованию естественных кормовых угодий Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1980. – С. 10-36 . 15. Николаев В.Н., Амангельд ы ев А.А., Сметанкина В.А. Пустынные пастбища, их кормовая оценка и бонитировка. – Москва: Изд-во Наука, 1977. – С.101-111. 16. Определитель растений Средней Азии. – Т: Фан , 1968-1993. – Т. I - X . 17. Рахимова Т. Опустынивание полынных пастбищ Ауминза- Кульджуктауского района Кызылкума // Экологический в естник . 2005. – №5 . – С.16-18. 18. Серебряков И.Г. Жизненные формы высших растений и их изучения // Полевая геоботаника. – М. – Л.: Наука, 1964. – Т. III . – С. 146-205. 19. Флора Узбекистана. – Т.: АН УзССР, 1941-1962. – Т. I - VI . – 3745 с. 20. Baret F . , Guyot G . , Major D . J. TSAVI: a vegetation index which minimizes soil brightness effects on LAI and APAR estimation . Proceedings of 12th Canadian Symposium on Remote Sensing Geoscience and Remote Sensing Symposium. 1989. – P. 1355–1358. 21. Belgiu M., Dragut L. Random forest in remote sensing: A review of applications and future directions // Journal of Photogrammetry and Remote Sensing. 2016. – № 114. – P. 24-31. 22. Bestelmeyer B.T., Briske D.D. Grand Challenges for Resilence-Based Management of Rangelands // Rangeland Ecology and Management. 2012. – № 194 65. – Р . 654-663. 23. Bestelmeyer B.T., Brown J.R., Havstad K.M., Alexander R, Chavez G., Herrick J. Development and use of state-and-transition models for rangelands // Journal о f Range Management. 2003. – № 2. – Р . 114-126. 24. Bestelmeyer B.T. Threshold Concepts and their Use in Rangeland Management and Restoration: The Good, the Bad, and the Insidious // Journal о f Restoration Ecology. 2006. – № 3. – Р . 325-329. 25. Breiman L. Random Forests // Machine Learning. 2001. – № 45. – Р . 5 - 32. 26. Briske D.D., Bestelmeyer B.T., Stringham T.K., Shaver P.L. Recommendations for Development of Resilience-Based State-and-Transition Models // Rangeland Ecology and Management. 2008. – № 61. – Р . 359-367. 27. Briske D.D., Fuhlendorf S.D., Smeins F.E. A unified framework for assessment and application of ecological thresholds // Rangeland Ecology and Management. 2006. – № 59 . – Р. 225–236. 28. Briske D.D., Fuhlendorf S.D., Smeins F.E. State-and transition models, thresholds, and rangeland health: a synthesis of ecological concepts and perspectives // Rangeland Ecology and Management. 2005. – № 58. – Р . 1 - 10. 29. Chambers J.C., Miller R.F., Board D.I., Pyke D.A., Roundy B.A., Grace J.B., Schupp E.W., Tausch R.J. Resilience and Resistance of Sagebrush Ecosystems: Implications for State and Transition Models and Management Treatments // Rangeland Ecology and Management. 2014. – № 67. – P. 440 - 454. 30. Drude P. Handbuch der Pflanzengepgraphie. – Stuttgart. 1907. – P.10-15. 31. ESRI - Environmental Systems Research Institute. 2008. ArcGIS, Ver. 9.3 32. Gintzburger G., Toderich K.N., Mardonov B.K., Mahmudov M.M. Rangelands of the arid and semi-arid zones in Uzbekistan. – Monpellier: CIRAD/ICARDA . 2003. – 426 p. 33. Holechek J.L., Pieper R.D., Herbel C.H. Range management: Principles and practices. 6th ed. – New Jersey: Prentice-Hall, Inc. Upper Saddle River. 2011. – P. 17-32. 34. Huete A., Didan K., Miura T., Rodriguez E.P., Gao X., Ferreira L.G. Overview 195 of the radiometric and biophysical performance of the MODIS vegetation indices // Remote Sens ing of Environ ment. 2002. – № 83 . – P. 195–213. 35. Jackson R.D., Bartolome J.W. A state-transition approach to understanding nonequilibrium plant community dynamics in Californian grasslands // Plant Ecology. 2002. – № 162. – P. 49–65. 36. Matthes E. Python Crash Course: A Hands-On, Project-Based Introduction to Programming. – San Francisco: No Starch Press. 2016 . – P. 525. 37. NRC - National Research Council. Rangeland health: New methods to classify, inventory and monitor rangelands. – Washington, DC: National Academy Press. 1994. – P. 29-98. 38. Richardson A . J . , Wiegand C . L. Distinguishing vegetation from soil background information // Photogramm etric Eng ineering and Remote Sens ing . 1977. – № 43 . – P. 1541–1552. 39. Saïdi S . , Gintzburger G . , Bonnet P . , Daoud I . , Alary V. GIS-modeling of land- use trends: Impact of drought in the Naghamish Basin (North Western Egypt) // Rangel and J ournal . 2016. – № 38(6) . – P. 605-618. 40. Sokal R . R . and Rohlf F.J . Biometry : T he P rinciples and P ractice of S tatistics in B iological R esearch. Fourt Edition. – New York: W.H. Freeman, 2012. – P. 9- 52. 41. Stringham T.K., Krueger W.C., Shaver P.L. State and transition modeling: An ecological process approach // Journal о f Range Management. 2003. – № 2. – Р . 106-113. 42. Vesk P.A., Westoby M. Predicting plant species’ responses to grazing // Journal of Applied Ecology . 2001. – № 38 . – P. 897–909. 43. Xue J . , Su B. Significant Remote Sensing Vegetation Indices: A Review of Developments and Applications // Sensors. 2017. – № 1. – P. 1–17. 2. Монография, илмий мақолалар, патент, илмий тўпламлар 44. Абатуров Б.Д. Биопродукционн ый процесс в наземных экосистемах (на примере экосистем пастбищных типов). – М.: Изд-во «Наука», 1979. – С. 24-27. 196 45. Абдраимов С.А. Аридные пастбища Казахстана. – Алма-ата: Кайнар. 1988. – 140 с. 46. Абдураимов О.С., Адилов Б.А., Тамамбетова Ш.Б. Эколого- фитоценотическая характеристика на Плат о Устюрт // Вестник науки и обра зования, 2019. №25 (75). Ч.2. – С. 5-7. 47. Адаптация кормовых растений к условиям арыдной зоны Узбекистана. Ред. Д.К.Саидов. – Ташкент: Фан, 1983. – С. 189-203. 48. Акжигитова Н.И. Эфемеровая растительность – Ephemerophyta // Растительный покров Узбекистана. Т. 3 . – Ташкент: Фан УзССР, 197 6 . – С. 8- 7 1. 49. Алибеков Л.А. Ландшафт ы и типы земель Зарафшанских гор и прилегающих равнин. – Ташкент. Изд.-во «Фан» УзССР, 1982. – С. 104- 111 . 50. Алимжанов А.Г. Искусственные экосистем ы в посевах по полосной пахоте. В кн.: Искусственные экосистем ы пастбищного назначения в юго- Западном Кызылкуме. – Ташкент: Фан, 1978. – С. 75-107. 51. Алланазарова У., Вахидов Ю.С., Музафарова З.У. Картографирование антропогенных изменений пастбищной растительности бассейна р. Зааминсу на основе аэрокосмических снимков // Узбекский биологический журнал. – Ташкент, 1993. – № 5. – С. 28-31. 52. Алланазарова У., Рахимова Т., Вахидов Ю.С. Қизилқум яйловларида чўлланиш // Материалы межд ународной н аучн ой конференции “ Развития ботанической науки в Центральной Азии ” . – Ташкент. 2004. – С.10 3 -10 5 . 53. Алланазарова У., Ур а ганов В.И. Использование материалов космической фотосъемки для изучения и картографирования растительного покрова пустынной зоны Узбекистана // Исследование Земли из космоса. 1982. – № 4. – С. 53 - 58. 54. Алланиязов А. , Тажимуратов П. Эколого-биологические особенности некотор ых видов кормовых растений в культуре в различных почвенных 197 условиях Устюрта. В сб.: Флора и растительность Северо-Западного Устюрта и пути улучшения пастбищ. – Ташкент: Фан, 1977. – С. 77-101. 55. Алланиязов А.А. Биогеоценозы Устюрта и методы создания искусственных пастбищ. – Ташкент: Фан, 1987. – 162 c . 56. Амелин И.С. Пастбищеобороты в каракулеводстве Средней Азии. – Самарканд: ВНИИК, 1944. – С. 36-84. 57. Ан П.А., Грингоф И.Г., Коновалова Н.С. Микроклиматические особенности некоторых ландшафтов Юго-Западного Кызылкума // Труды САРНИГМИ. Вып. 56 (137). – М.: Гидрометеоиздат, 1978. – С. 84-94. 58. Асанов К.А., Алимаев И.И. Но вые формы организации и управления аридными пастбищами Казахстана // Проблемы освоения пустынь. – Ашхабад, 1990. – №5. – С. 42-49. 59. Аширов А.А. Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари. – Тошкент: А.Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашри, 2007. – Б. 145-158. 60. Ашурметов О.А., Рахимова Т., Хасанов О., Шомуродов Х. Рекомендации по улучше нию природных пустынных пастбищ Узбекистана // Проблемы освоение пустынь. – Ашхабад, 1998. – № 1. – С.87-90. 61. Бабушкин О.Л., Сумочкина Т.Е., Ситникова М.В. Комплексная оценка каракулеводческих пастби щ Узбекистана. – Ташкент: НИГМИ, 2007. – 161 с. 62. Балян Г.А. Прутняк про стертый и его культура в Киргизии. – Фрунзе: Кыргызстан, 1972. – 263 с. 63. Брюне Ф. О новом исследовании неолитической Кельтеминарской культуры (Узбекистан) // Археология и история Центральной Азии в трудах французских ученых. – Самарканд. 2014. Том 1. – С. 38-44. 64. Бурыгин В.А. О некоторых экологических особенностях полыни и кейреука в связи с их использованием в культуре // Труды Института ботаники. – Ташкент: Изд-во АН УзССР. 1955. – №3. – С. 98 - 103 . 198 65. Бурыгин В.А., Закиров К.З., Запрометова З.Н., Паузнер Л.Е. Ботанические основы реконструкции пастбищ Южного Кызылкума. – Ташкент: АН УзССР, 1956. – 233 с. 66. Валиев А.В., Шадыев К., Силантьев Ю.А. Улучшение зимных пастбищ посевами прутняка // Вопросы повышения продуктивности животноводства. – Душанбе: Дониш, 1973. – 52 с. 67. Верник Р.С., Маркова Л.Е., Рахимова Т. Биологические особенности вводимых в культуру кормовых растений. В кн.: Эколого-биологические основы создания искусственных пастбищ и сенокосах на адырах Ферганской долины. – Ташкент: Фан, 1977. – С.16-77. 68. Гаевская Л.С. Каракулеводческие пастбища Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1971. – 322 с. 69. Гаевская Л.С. Кормовая база каракулеводства и преспектив ы её развития // Каракулеводство и звероводство. – Москва, 1957. – № 6 . – C . 12-19 . 70. Гаевская Л.С., Краснополин Е.С. Влияние выпаса на пастбища предгорной полупустыни. – М.: Мин-ва совхозов СССР, 1957. – С. 3 -24. 71. Гаевская Л.С., Краснополин Е.С. Пастби ща средней части Зеравшанского бассейна // Научные труды Института каракулеводства. – Самарканд. 1958. Том 6. – С. 155-205. 72. Гаевская Л.С., Сальманов Н.С. Пастбища пустынь и полупустынь Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1975. – 141 c. 73. Гаевская Л.С., Шамсутдинов З.Ш. Агротехнические указания по улучшению каракулеводческих пастбищ Узбекистана посевом дикорастущих кормовых растений. – Ташкент: Б.и., 1961. – 11 с. 74. Гафурова Л.А., Джалилова Г.Т., Панкова Е.И., Рухович Д.И. Роль дистанционн ых снимков в создании цифровых баз данных с целью изучения деградации почв // Вестник аграрной науки Узбекистана. 2017. – № 1(67) . – С. 104–112. 199 75. Гранитов А.И. Влияние выпаса на кормовую производительность шуваха // Каракулеводство и звероводство. – Москва, 1950. – № 5. – С. 32- 34. 76. Гранитов И.И. Растительный покров Юго-Западных Кызылкумов. – Ташкент: Изд-во «Наука», 1964. Т.1. – 335 с. 77. Грингоф И.Г. Применение агрометеорологических данных при землеустройстве в районах опустынивания // Труды САРНИГМИ. – Л.: Гидрометеоиздат, 1986. – С. 333-349. 78. Грингоф И.Г., Ан П.А., Сумочкина Т.Е., Ноздрюхина Л.Д. Агрометеорологические условия развития и роста кустарниковых и полукустарниковых форм в пустынях Средней Азии // Труды САРНИГМИ. Вып. 19 (100). – Л.: Гидрометеоиздат, 1974. – С. 57-65. 79. Гунин П.Д., Дедков В.П., Данжалова Е.В., Бажа С.Н., Золотокрылин А.Н., Казанцева Т.И. О применении NDVI для мониторинга состояния степных и пустынных экосистем Гоби // Аридные экосистемы. 2019. – № 3 (80), – С. 45-52. 80. Епимахова А. Таинство этнической истории древнейших номадов степной Евразии . Научно-реставрационная лаборатория «Остров Крым». – Алматы, 2014. – C. 24-76 с. 81. Животноводство в Узбекистане: теку щее состояние, проблемы и перспективы развития (анализ в контексте тенденций развития аграрного сектора). – Ташкент: Насаф, 2010. – С. 132-134. 82. Кедрова С.И. Улучшение пустынных пастбищ минеральными удобрениями // Труды Института каракулеводства. – Самарканд. 1959 . Том 9. – С. 227 -2 52 . 83. Кесельман Н.А., Абхаирова А.Р., Истамова Р.И. Химический состав некоторых видов кормов ых растений интродуцированных в аридных районах Узбекистана // Аридное кормопроизводство. Сб. науч. трудов ВНИИК. – Ташкент: Мехнат, 1986. – C. 105-117. 200 84. Коробова Е.Н., Грингоф И.Г. Агрометеорологическое обеспечение пустынного животноводства и возможности прогнозирования урожайности пастбищ. В кн.: Агрометеорология. – Л.: Гидрометеоиздат. 1988. – С. 158-166. 85. Коровин Е.П. Растительность Средней Азии и Южного Казахстана. Книга 1. – Ташкент: АН Узбекской ССР, 1961. – 452 с. 86. Краснополин Е.С., Ионина Л.Е. Пастби щные и внутрихозяйственные резервы каракулеводства Узбекистана // Труды Института каракулеводства. – Самарканд. 1961 . Том 2. – С. 5-22. 87. Ли А.Д., Беркович Б.В. Содержания азота и зольных элементов у эдификаторных растений Юго-Западных Кызылкумов // ДАН УзССР, 1974. №8. – С. 52-54. 88. Мавлянов С. О естественном возобновлении в Карнабчуле Artemisia diffusa Krasch . // Проблемы освоения пустынь. – Ашхабад, 1971. – С. 78- 82. 89. Мамедов Э.Д. Изменения климата Среднеазиатских пуст ы нь в голоцене. В кн. Колебания увлажненности Арало-каспийского региона в голоцене. – М.: Наука. 1980. – С. 170-175. 90. М ахмудов М.М. Кейреук – ценное кормовое растение в пустынной зоне Узбекистана (Методические рекомендации) . – Самарканд: ВНИИК. 1991. – 65 с. 91. Махмудов М.М., Набиева Г.М., Гафурова Л.А., Махмудова Г.М. Биоиндикаторы деградированных пустынных пастбищ Узбекистана // Доклады академии наук. – Ташкент, 2015. – С. 84-87. 92. Миркин Б.М., Наумова Л.Г. Современное состояние основн ы х концепций науки о растительности. – Уфа: АН РБ, Гилем, 2012. – С. 316-325. 93. Момотов И.Ф. Гипсофильная растительность – Gypsophyta // Растительный покров Узбекистана. Т.2. – Ташкент: Фан УзССР, 1973. – С. 81-191. 201 94. Момотов И.Ф. Растительн ые комплексы Усть-Урта. – Ташкент: Изд-во АН УзССР. 1953. – 112 с. 95. Момотов И.Ф. Теоретические основ ы и методы фитомелиорации пустынных пастбищ Юго-Западных Кызылкумов. – Ташкент: Фан, 1973. – 146 с . 96. Момотов И.Ф., Беркович Б.В. и др. Исскуственн ые экосистемы в песконакапительных бороздах. В кн.: Исскуственные экосистемы пастбищного назначения в юго-западном Кызылкуме . – Ташкент: Фан, 1978. – С. 17-74. 97. Мустабид тузумнинг Ўзбекистон миллий бойликларини талаш сиёсати: Тарих шоҳидлиги ва сабоқлар (1865-1990 йиллар) /Лойиҳа раҳбари ва масъул муҳаррир: Д.А. Алимова/. – Тошкент, “Шарқ”, 2000. – Б. 264-271. 98. Мухаммедов Г.М. Улучшение пастбищ Центральных Каракумов. – Ашхабад: Ылым, 1979. – 216 с. 99. Назарюк Л.А, Хаськина З.Е. Смены растительности при улучшении пастбищ полынно-эфемеровой пустыни Узбекистана черным саксаулом // Труды Института каракулеводства. – Самарканд. 1961. Том 11 . – С. 49 - 58 . 100. Назарюк Л.А., Хамидов А.А. Селекция пустынных кормовых растений // Аридное кормопроизводство. Сб. науч. трудов ВНИИК. – Ташкент: Мехнат, 1986. – C. 16-25. 101. Наумов Ю., Пугач И. Проблемы и перспектив ы развити я животноводства в Узбекистане. Discussion Paper , No .188. IAMO , - Halle ( Salle ). 2019. – С. 6-23. 102. Нечаева Н.Т. Влияние выпаса на пастбища Кара к умов как основа пастбищеоборота. В кн. «Пустыни СССР и их освоение», – Т. II . – М.-Л.: АН СССР, 1954. – C . 303-369. 202 103. Нечаева Н.Т. Реакция пастбищной растительности на выпас скота в пустынях Средней Азии // Фитофаги в растительных сообществах. – М.: Наука. 1980. – С. 5-30. 104. Нечаева Н.Т. Экологические основ ы реконструкции современного растительного покрова пустынь Средней Азии // Проблемы освоения пустынь. – Ашхабад, 1985. – № 1. – С. 14-19. 105. Нечаева Н.Т., Приходько С.Я. Искусственные зимные пастбища в предгорных пустынях Средней Азии. – Ашхабад: Туркменистан, 1966. – 227 с. 106. Нечаева Н.Т., Шамсутдинов З.Ш., Мухаммедов Г.М. Улучшение пуст ынных пастбищ Средней Азии. – Ашхабад: Ылым, 1978. – 62 с . 107. Поляков С.П. Историческая этнография Средней Азии и Казахстана. – М .: МГУ . 1980 . – С . 25 -44 . 108. Попов М.Г. Растительность Самаркандской области // Труды Института каракулеводства. – Самарканд, 1960. – T . X . – С. 85-141. 109. Приходько С.Я., Мухаммедов Г.М., Приходько Н.Д. Рекомендации по улучшению пастбищ предгорной Копетдага. – Ашхабад: Ылым, 1979. – 54 с. 110. Прянишников С.Н., Алимаев И.И., Алимаева Л.Н. Сравнительная продуктивность различн ых экологических форм прутняка в пустынной зоне юго-востока Казахстана // Вестник с.х. науки Казахстана. – Алма- Ата. 1972. – №10. – С. 48-56. 111. Работнов Т.А. Фитоценология. – М.: МГУ, 1983. – 269 с. 112. Ражабов Т., Рахимова Т., Расулов Д., Валиев Ш., Мухаммадий М. Зирабулоқ паст тоғлари ўсимликлар қопламининг биоморфологик таҳлили // Ўзбекистон Миллий университети хабарлари. – Тошкент, 2017. - № 3/2. – Б. 117-120. 113. Ражабов Т.Ф. Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари ўсимликлар қопламининг флористик ва ценотик хусусиятлари // Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси. – Хива, 2021 - № 8. – Б. 39-44. 203 114. Ражабов Т.Ф. Чўл яйловлари инқироз даражаларини баҳолашнинг фитоценотик мезонлари // Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси маърузалари. – Тошкент, 2021. – № 4. – Б. 70-74. 115. Ражабов Т.Ф. Яйлов ўсимликлар қопламининг чорва моллари боқилиши шароитидаги индикаторлик хусусиятлари // Ўзбекистон Миллий университети хабарлари. – Тошкент, 2021. – № 3/1/1. – Б. 93-96. 116. Ражабов Т.Ф. Яйлов фитоценозларининг боқилиш шароитидаги алмашинувларини экологик-фитоценотик моделлаштириш // Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси маърузалари. – Тошкент, 2021. - № 4. – Б. 64-69. 117. Ражабов Т.Ф., Мардонов Б.К., Рахимова Т., Валиев Ш.А. Қарнобчўл яйлов ўсимликлар қопламининг ҳозирги флористик хилма-хиллиги // Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси. – Хива, 2021 - № 9. – Б. 78- 82. 118. Ражабов Т.Ф., Мардонов Б.К., Рахимова Т., Валиев Ш.А. Яйлов фитоценозлари биомассасининг боқилиш омили таъсиридаги сифат ва миқдор ўзгаришлари // Наманган давлат университети илмий ахборотномаси. 2021. – № 10. – Б. 182-189. 119. Ражабов Т.Ф., Ортиқов Т.Қ., Рахимова Т., Валиев Ш.А., Абдурахмонов З.Ф., Аллаяров М.Х. Чўл яйловлари тупроқ шароитининг чорва моллари боқилиши таъсиридаги ўзгаришлари // Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлимининг ахборотномаси. – Нукус, 2021 - № 2 (263). – Б. 75-81. 120. Рахимова Т., Алланазарова У. Современное состояние пол ынных пастбищ Кульджуктау // Материалы межд ународной н аучн ой конференции “ Развития ботанической науки в Центральной Азии ” . – Ташкент. 2004. – С.54-55. 121. Рахимова Т., Рахимова Н., Адилов Б.А., Шомуродов Х.Ф., Есов Р. Совре менное состояние некоторых широкораспространенных пастбищных разностей Центрального Кызылкума (на примере массива 204 Кокча) // Узбекский биологический журнал. – Ташкент, 2014. – №5. – С. 32-35. 122. Рахимова Т., Шомуродов Ҳ.Ф., Воҳидов Ю.С., Адилов Б.А., Рахимова Н.К., Майинов Ш.Қ. Ўзбекистон чўл яйловларининг ҳозирги ҳолати ва улардан оқилона фойдаланиш: монография. – Тошкент: “Наврўз”, 2018. – 180 б. 123. Рекомендации по улучшению пастби щ в аридных зонах Средней Азии и Южного Казахстана. – Москва: ВОК ВНИИК, 1982. – С. 3-31. 124. Саидов Д.К., Хасанов О.Х., Верник Р.С., Тура Рахимова, Ташхон Рахимова, Таджиев С.Ф., Мухитдинов Н., Абдуганиев А., Тухтаев А. Инструкция по созданию искусственных пастби щ и сенокосов на деградированных землях Андижанских, Арсифских и Гульбахорских адыров Ферганской долины // Информационное сообщение. – Ташкент: Фан, 1980. №241. – 19 c . 125. С алимов Т . Ў. Н урота ва нуроталиклар . – Тошкент: Университет, 2019. – Б. 70-71. 126. Сальманов Н.С. Разногодичная продуктивность травянистой растительности на полынно-эфемеровом пастбище Узбекистана // Аридное кормопроизводство. Сб. науч. трудов В НИИК. – Ташкент: Мехнат, 1986. – C . 43 -5 1 . 127. Сальманов Н.С. Разногодичные изменения урожайности полынно- эфемерового пастбища Узбекистана под влиянием климатических факторов и режима пастьбы овец // Технология каракулеводства и аридного кормопроизводства. Сб. науч. трудов УзНИИК. – Ташкент, 1993. – C . 72-85. 128. Сальманов Н.С. О рациональном использовании пустынных и полупустынных пастбищ // Узбекский биологический журнал. – Ташкент, 1996. – № 3. – C . 51-54. 129. Сергеева Г.А. Из опыта улучшения пастбищ глинистой пустыни Средней Азии // Каракулеводство и звероводство. – Москва, 1954. – № 3 . – 205 C . 19 -22 . 130. Синьковский Л.П., Мадаминов А.А. Пастбища низкотравных полусаванн Средней Азии. – Душанбе: Дониш, 1989. – С. 268. 131. Ситникова М.В., Бабушкин О.Л., Алексеев Е.Н. Мониторинг состояние пустынно-пастбищных экосистем Узбекистана // Яйловлардан о қилона фойдаланишнинг илмий асослари. Илмий-амалий конференция материаллари . – Тошкент, 2009 . – Б . 108-111. 132. Соколов Б.И. Обводнение и освоение пастбищ в Узбекской ССР. -В кн.: Обводнение и улучшение пастби щ . – Ташкент: Госиздат УзССР. 1958. – С. 24-60. 133. Темирбаев Н., Кожахметов С., Нурахунова Х., Гимадиева С. Экономическая эффективность применения минеральных удобрений на сенокосах и пастбищах Чирчик-Ангренского бассейна // ДАН УзССР. 1972. №2. – С. 56-57. 134. Тодерич К.Н., Бобокулов Н.А., Раббимов А.Р., Шуйская Е.В., Мукимов Т.Х., Попова В.В., Хакимов У.Н. Kochia prostrata (L.) Schrad – ценное кормовое растения для улучшения пустынных и полупустынных пастбищ. – Ташкент: « Fan va texnologiya ». 2014. – С. 107-121. 135. Тожибаев К.Ш., Бешко Н.Ю. Попов В.А. Ботанико-географическое районирование Узбекистана // Ботанический журнал. 2016. №10 (11). – С.1105-1131. 136. Тожибаев К.Ш., Рахимова Т.Т., Хасанов Ф.О., Бешко Н.Ю., Рахимова Н.К. Институту ботаники Академии наук Республики Узбекистан – 80 лет // Turczaninowia. 2021. – № 24 (2). – С. 210–224. 137. Тошев Х. XIX аср охири – XX аср бошларида Зарафшон ўзбекларининг хўжалиги ва ижтимоий турмуши. – Тошкент: Фан, 1987. – Б. 53-72. 138. Ўзбекистон Республикасининг Қизил Китоби. Жилд I : Ўсимликлар. – Тошкент: Чинор, 201 9. – Б. 135-141. 139. Хамидов А.А., Мукимов Т.Х. Исходн ы й материал для селекции кейреука // Аридное кормопроизводство. Сб. науч. трудов ВНИИК. – 206 Ташкент: Мехнат, 1986. – C. 2 6- 3 5. 140. Хасанов О.С., Верник Р.С., Усманалиев А., Абдуллажанов Э. Создание искусственных пастбищ и сенокосов на Чартакских адырах Ферганской долины // Проблемы освоения пустынь. – Ашхабад, 1974. – № 6. – С. 68- 71. 141. Хасанов О.С., Верник Р.С., Усманалиев А., Рахимова Т. Особенности поведения растений различных экологических групп в культуре на Чартакских адырах Ферганской долины // Экология. 1977. №1. – С. 92-94. 142. Хасанов О.Х., Рахимова Т., Шомуродов Х. Научн ые основы оптимизации деградированных аридных пастбищ Узбекистана // Узбекский биологический журнал. – Ташкент, 2000. – №2. – С.26-29. 143. Хасанов О.Х., Рахимова Т., Шомуродов Х. Ф. Влияние антропогенных факторов на пастбищную растительность Узбекистана // Проблемы освоения пустынь. – Ашхабад, 2006. – №2. – С. 32-33. 144. Хасанов О.Х., Темирбаев Н.Т., Момотов И.Ф., Алимжанов А.Г. Основные агротехнические приемы возделывания и эффективность искусственных кормовых угодий. В кн.: Адаптация кормовых растений к условиям арыдной зоны Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1983. – С. 268-276. 145. Хасанов Ф.О., Рахимова Т., Шомуродов Х.Ф. О классификации пастби щ // Экологический вестник. – Ташкент, 2000. – №1. – С. 43-44. 146. Хаськина З.Е. Изменение полынно-эфемеровой растительности Карнабчуля под влиянием черносаксауловых полос // Научные труды ВНИИК. – Самарканд. 1958 . Том 7. – С. 106-112. 147. Чуб В.Е. Исследование пустынных зон Центральной Азии по спутниковой информации // Проблемы освоения пустынь. – Ашхабад, 1998. – № 3-4. – С. 97-102. 148. Шамсутдинов З.Ш. Введение в культуру пустынных кормовых растений. – Ташкент: Ме ҳнат , 19 8 7. – C . 47-62. 149. Шамсутдинов З.Ш. Некоторые итоги исследований в области улучшения пастбищ и полевого кормодобывания в каракулеводстве и 207 дальнейшие задачи // Труды Института каракулеводства. – Самарканд. 1964. Том 14. – С. 305-331. 150. Шамсутдинов З.Ш. Рост и развитие растений черного саксаула в первый год жизны в условиях производственных посевах // Труды Института каракулеводства. – Самарканд. 1962 . Том 12. – С. 103-127. 151. Шамсутдинов З.Ш. Селекция и семеноводство пустынных кормовых растений. – Москва, 1980. – 63 с. 152. Шамсутдинов З.Ш. Создание долголетних пастбищ в аридной зоне Средней Азии. – Ташкент: Фан, 1975. – 175 c . 153. Шамсутдинов З.Ш. Улучшение пастбищ и полевое кормопроизводство в каракулеводческих хозяйствах Узбекистана. В кн.: Природные условия, животноводство и кормовая база пустынь. – Ашхабад: изд-во АН ТуркмССР, 1963. – С. 347-355. 154. Шамсутдинов З.Ш. , Ибрагимов И.О. Д олголетние пастбищные агрофитоценозы в аридной зоне Узбекистана. – Ташкент: Фан, 1983. – 176 c . 155. Шамсутдинов З.Ш. , Ибрагимов И.О., Утаев Ю. Эколого- фитоценотическое обоснование частичной обработки почв ы при фитомелиорации пустынных пастбищ // Аридное кормопроизводство. Сб. науч. трудов ВНИИК. – Ташкент: Мехнат, 1986. – C. 3-16. 156. Шамсутдинов З.Ш., Хамидов А.А., Раббимов А., Назарюк Л.А., Вегетативное размножение некоторых биотипов изеня, кейреука и камфоросмы и значение его в селекции пустынных кормовых растений / / Селекция и семеноводство аридных кормовых культур. – Ташкент, 1987. – С . 48-56. 157. Шамсутдинов З.Ш., Хамидов А.А., Шегай В.Ю. Семеноводство пустынных пастбищных растений. – Ташкент: Фан, 1974. – 97 с. 158. Шарашова В.С. Устойчивость пастбищных экосистем. – М: Агропромиздат, 1989. – С. 35-94. 159. Шомуродов Х.Ф., Рахимова Т., Алланазарова У. Картографирование 208 растительного покрова южной осушенной части дна Аральского моря // Вестник Каракалпакского отделения АН РУз. – Нукус, 2008. – №3. – С. 28-30. 160. Юсупов С.Ю., Раббимов А.Р., Мукимов Т.Х. Современное состояние каракулеводческих пастбищ Кызылкумов и пути их рационального использования. Аридные экосистемы. 2010. №2(42). – С. 38-46. 161. Adilov B., Rakhimova T., Rakhimova N., Alimova R., Sagdiev M., Vakhidov Yu. Present State of Pasture Types of the Central Kyzylkum // American Journal of Plant Sciences. 2016. – №7. – P. 677-683 . 162. Adilov B., Rakhimova T., Shomurodov Kh., Rakhimova N., Vokhidov Yu. Succession of the plant communities of the Ustyurt Eastern cliff (Republic of Uzbekistan) in connection with climate change // Journal of Environmental Protection. 2018. – № 9 . – P. 1408-1424. 163. Adilov B., Shomurodov H., Fan Lianlian, Li Kaihui, Ma Xuexi, Li Yaoming. Transformation of vegetative cover on the Ustyurt Plateau of Central Asia as a consequence of the Aral Sea shrinkage // Journal of Arid Land. 2021. – № 13(1). – P. 71–87. 164. Adilov B.A., Shomurodov Kh.F., Polvonov F.I., Eshmuratov R.A., Tamambetova Sh. Changes in the Biomass of Vegetation in the Aral Sea Region // International Journal of Multidisciplinary Research and Analysis. 2021. №4. – P. 676-683. 165. Adler P.B., Lauenroth W.K., Milchunas D.G., Burke I.C., Sala O.E. Plant Traits and Ecosystem Grazing Effects: Comparison of U.S. Sagebrush Steppe and Patagonian Steppe // Ecological Applications. 2005. – № 15 . – P. 774–792. 166. Ali I . , Cawkwell F . , Dwyer E . , Barrett B . , Green S. Satellite remote sensing of grasslands: from observation to management – a review // J ournal of Plant Ecol ogy. 2016. – № 9(6) . – P. 649–671. 167. Allsopp N. Adaptive management for complex communal rangelands in South Africa // African Journal of Range and Forage Science. 2013. – № 30. – Р . 65-69. 209 168. Aralova D . , Toderich K . , Osunmadewa B . A. Spatial Distribution Patterns of Vegetation Cover in Deserts of Central Kyzylkum with application of Vegetation Indices (VIs ) // J ournal of Arid L and Stud ies . 2015. – № 25(3) . – P. 265–268. 169. Ashurmetov A.A., Kamalov Sh.K. Range improvement of Aral Sea dried bottom and Amudarya delta // Journal of Arid Land Studies. 1998. – № 7. – P. 133-137. 170. Baret F . , Guyot G . Potentials and limits of vegetation indices for LAI and APAR assessment // Remote Sens ing of Environ ment . 1991. – № 35 . – P. 161– 173. 171. Bedunah D.J., Angerer J.P. Rangeland Degradation, Poverty, and Conflict: How Can Rangeland Scientists Contribute to Effective Responses and Solutions? // Rangeland Ecology and Management . 2012. – № 65 . – P. 606–612. 172. Behnke R . , Davidson G . , Jabbar A . , Coughenour M. Human and Natural Factors that Influence Livestock Distributions and Rangeland Desertification in Turkmenistan . In: Behnke R, editor. The Socio-Economic Causes and Consequences of Desertification in Central Asia. Dordrecht: Springer . 2008. – P. 141–168. 173. Bestelmeyer B.T., Ash A., Brown J.R., Densambuu B., Fernández-Giménez M., Johanson J., Shaver P. State and transition models: Theory, application and challenges. In D avid D.Briske (Ed.), Rangeland Systems: Processes, Management and Challenges . 2017 . pp. 303–345. 174. Briske D. Rangeland Systems: Foundation for a Conceptual Framework, In: David D. Briske (Ed.), Rangeland Systems Processes, Management and Challenges. 2017. – P. 14–19. 175. Christmann S., Aw-Hassan A., Rajabov T., Rabbimov A. Collective Action for Common Rangelands Improvement: A Climate Change Adaptation Strategy in Uzbekistan // Journal of Society and Natural Resources. 2014. – № 28. – P. 280-295. 176. Chuluun Т ., Ojima D. Land use change and carbon cycle in arid and semi-arid 210 lands of East and Central Asia // Science in China (Series C). 2002. Vol. 45. – P.48-54. 177. Coughenour M . , Behnke R . , Lomas J . , Price K. Forage Distributions, Range Condition, and the Importance of Pastoral Movement in Central Asia - A Remote Sensing Study. In: Behnke R, editor. The Socio-Economic Causes and Consequences of Desertification in Central Asia. Dordrecht: Springer . 2008. – P. 45–80. 178. De Beurs K . M . , Henebry G . M . , Owsley B . C . , Sokolik I. Using multiple remote sensing perspectives to identify and attribute land surface dynamics in Central Asia 2001–2013 // Remote Sens ing of Environ ment . 2015. – № 170 . – P. 48–61. 179. de Soyza A.G., Van Zee J.W., Whitford W.G., Neale A., Tallent-Hallsel N., Herrick J.E., Havstad K.M.. Indicators of Great Basin rangeland health // Journal of Arid Environments . 2000. – № 45 . – Р. 289–304. 180. Derner J., Augustine D. Adaptive management for drought on rangelands // Rangelands. 2014. – № 38. – Р . 211-215. 181. Derner J.D. , Schuman G. E. Carbon sequestration and rangelands: A synthesis of land management and precipitation effects // Journal of Soil and Water Conservation. 2007. – № 62 . – P. 77 –8 5 . 182. Du P., Samat A., Waske B., Liu S., Li Z. Random forest and rotation forest for fully polarized SAR image classification using polarimetric and spatial features // Journal of Photogrammetry and Remote Sensing. 2015. – № 105 . – P. 38–53. 183. Eddy I.M.S., Gergel S.E., Coops N.C., Henebry G.M., Levine J., Zerriffi H., Shibkov E. Integrating remote sensing and local ecological knowledge to monitor rangeland dynamics // Ecol ogical Indic ators. 2017. – № 82 . – P. 106– 116. 184. Eldridge D.J., Poore A.G., Ruiz ‐ Colmenero M., Letnic, M., Soliveres S. Ecosystem structure, function, and composition in rangelands are negatively affected by livestock grazing // Ecological Applications. 2016. – № 26 . – Р. 211 1273-1283. 185. Facelli J.M., Springbett H. Why do some species in arid lands increase under grazing? Mechanisms that favour increased abundance of Maireana pyramidata in overgrazed chenopod shrublands of South Australia // Austral Ecology. 2009. № 34 (5). – P . 588 - 597 . 186. Fernandez-Gimenez M.E., Allen-Diaz B.H. Vegetation change along gradients from water sources in three grazed Mongolian ecosystems // Plant Ecology. 2001. – № 157. – Р . 101–118. 187. Frachetti M.D., Maksudov F. The landscape of ancient mobile pastoralism in the highlands of southeastern Uzbekistan, 2000 b.c. – a.d. 1400 // Journal of Field Archaeology. 2014. – № 39. – P. 195 - 212. 188. Frachetti M.D., Smith C.E., Traub C.M., Williams T. Nomadic ecology shaped the highland geography of Asia’s Silk Roads // Nature. 2017. – № 543. – P. 193–198. 189. Gessner U . , Naeimi V . , Klein I . , Kuenzer C . , Klein D . , Dech S. The relationship between precipitation anomalies and satellite-derived vegetation activity in Central Asia // Glob al Planet Change. 2013. – № 110 . – P. 74 - 87. 190. Gintzburger G . , Saïdi S . , Soti V. Rangelands of the Ravnina Region in the Karakum Desert (Turkmenistan): Current Condition and Utilization. Tashkent: CGIAR- PFU. 2009. – P. 10-55. 191. Godde C.M., Boone R.B., Ash A.J., Waha K., Sloat L.L., Thornton P.K. and Herrero M. 2020. Global rangeland production systems and livelihoods at threat under climate change and variability // Environmental Research Letters. 2020. – № 15 . – Р. 1-15. 192. Han J.G., Zhang Y.J., Wang C.J., Bai W.M., Wang Y.R., Han G.D., Li L . H. Rangeland degradation and restoration management in China // The Rangeland Journal. 2008 – № 30. – Р . 233-239. 193. Havstad K.M., Peters D., Skaggs R., Brown J., Bestelmeyer B., Fredrickson E., Herrick J., Wright J. Ecological services to and from rangelands of the United States // Journal of Ecological Economics. 2007. – № 64 . – P. 261-268. 212 194. Herrick J.E., Schuman G.E., Rango A. Monitoring ecological processes for restoration projects // Journal of Nature Conservation. 2006. – № 50 . – P. 237- 242. 195. Hobbs R.J., Harris J.A. Restoration Ecology: Repairing the Earth’s Ecosystems in the New Millennium // Journal of Restoration Ecology. 2001. – № 2 . – P. 239-246. 196. Hoppe F . , Zhusui Kyzy T . , Usupbaev A . , Schickhoff U. Rangeland degradation assessment in Kyrgyzstan: vegetation and soils as indicators of grazing pressure in Naryn Oblast // J ournal of M ountain Sci ence . 2016. – № 13(9) . – P. 1567–1583. 197. Ingram L.J. , Stahl P.D. , Schuman G.E. , Buyer J.S. , Vance G.F. , Ganjegunte G.K. , Welker J.M. , Derner, J.D. Grazing impacts on soil carbon and microbial communities in a mixed-grass ecosystem // Soil Science Society of America Journal. 2008. – №72. – Р. 939–948 . 198. James J.J., Sheley R.L., Erickson T., Rollins K.S., Taylor M.H., Dixon K.W. A systems approach to restoring degraded rangelands // Journal of Applied Ecology. 2013. – № 50 . – P. 730-739. 199. Jiang L., Jiapaer G., Bao A., Guo H., Ndayisaba F. Vegetation dynamics and responses to climate change and human activities in Central Asia // Science of the Total Environment . 2017. – № 599–600 . – Р. 967–980. 200. Jones T.A. Ecologically appropriate plant materials for functional restoration of rangelands // Journal of Sustainable Forestry. 2014. – № 33 . – P. 93-103. 201. Kachergis E., Derner J., Cutts B., Roche l., Eviner V., Lubell M., Tate K. Increasing flexibility in rangeland management during drought // Ecosphere. 2014. – № 5. – Р . 1-14. 202. Kaplan S . , Blumberg D . G ., Mamedov E . , Orlovsky L. Land-use change and land degradation in Turkmenistan in the post-Soviet era // J ournal of Arid Environ ment . 2014. – № 103 . – P. 96–106. 203. Karakizi Ch., Karantzalos K., Vakalopoulou M., Antoniou G. Detailed Land Cover Mapping from Multitemporal Landsat-8 Data of Different Cloud Cover // 213 Journal of Remote Sensing. 2018. – № 10 . – P. 1-25. 204. Karnieli A . , Gilad U . , Ponzet M . , Svoray T . , Mirzadinov R . , Fedorina O. Assessing land-cover change and degradation in the Central Asian deserts using satellite image processing and geostatistical methods // J ournal of Arid Environ ment . 2008. – № 72 . – P. 2093–2105. 205. Kharin N. Vegetation degradation in Central Asia under the impact of human activities. – New York (NY): Springer Science+Business Media, LLC. 2002. – P. 77-94. 206. Khazanov A.M. Nomads and Outside World. Second Edition. – Wisconsin: The University of Wisconsin Press. 1994. – P. 22-144. 207. Kimiti D.V., Riginos C., Belnap J. Low-cost grass restoration using erosion barriers in a degraded African rangelands // Restoration Ecology. 2017. – № 25 . – P. 376-384. 208. Kingsford R., West R., Pedler R., Keith D., Moseby K., Read J., Letnic M., Lugget K., Ryall Sh. Strategic adaptive management planning – restoring a desert ecosystems by managing introduced species and native herbivores // Conservation Science and Practice. 2020. – № 3 . – P. 1-17. 209. Klein I . , Gessner U . , Kuenzer C. Regional land cover mapping and change detection in Central Asia using MODIS time-series // Appl ied Geogr aphy . 2012. – № 35 . – P. 219–234. 210. Kottek M., Grieser J., Beck C., Rudolf B., Rubel F. World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated // Meteorologische Zeitschrift. 2006. – № 3. – Р . 259-263. 211. Kulikov M . , Schickhoff U. Vegetation and climate interaction pattern in Kyrgyzstan: spatial discretization based on time series analysis // Erdk un d e . 2017. – № 71 . – P. 143–165. 212. Lawrence R., Wood Sh., Sheley R. Mapping invasive plants using hyperspectral imagery and Breiman Cutler classifications (RandomForest) // Remote Sensing of Environment. 2006. – № 100. – P. 356-362. 213. Le Houerou, H.N. Restoration and rehabilitation of arid and semi arid 214 Mediterranean ecosystems in North Africa and West Asia: a review // Arid Soil Research and Rehabilitation. 2000. – № 14 . – Р. 3–14. 214. Li C., Hao X., Zhao M., Han G., Willms W.D. Influence of historic sheep grazing on vegetation and soil properties of a Desert Steppe in Inner Mongolia // Agriculture, Ecosystems and Environment . 2008. – № 128 . – Р. 109–116. 215. Li Y., Wang W., Liu Z., Jiang Sh. Grazing Gradient versus Restoration Succession of Leymus chinensis (Trin.) Tzvel. Grassland in Inner Mongolia // Restoration Ecology. 2008. – № 4. – Р . 572–583. 216. Lioubimtseva E., Cole R., Adams J.M., Kapustin G. 2005. Impacts of climate and land-cover changes in arid lands of Central Asia // Journal of Arid Environments . 2005. – № 62 . – Р. 285–308. 217. Liu N, Zhang Y, Chang S, Kan H, Lin L. Impact of Grazing on Soil Carbon and Microbial Biomass in Typical Steppe and Desert Steppe of Inner Mongolia // PLoS ONE . 2012. – № 7(5) . – Р. 1–9. 218. Maman S . , Orlovsky L . , Blumberg D . G . , Berliner P . , Mamedov B. A landcover change study of takyr surfaces in Turkmenistan // J ournal of Arid Environ ment . 2011. – № 75 . – P. 842–850. 219. Mandanici E., Bitelli G. Preliminary Comparison of Sentinel-2 and Landsat 8 Imagery for a Combined Use // Journal of Remote Sensing. 2016. – № 8 . – Р . 1–10 . 220. Mansour Kh., Mutanga O., Adam E., Elfatih M. Abdel-Rahman E. Multispectral remote sensing for mapping grassland degradation using the key indicators of grass species and edaphic factors // Journal of Geocarto International. 2015. – № 31. – P. 1-28. 221. McDonald T. Resilience, Recovery and the Practice of Restoration // Journal of Ecological Restoration. 2000. – № 18 . – P. 10-20. 222. MEA (Millennium Ecosystem Assessment). Ecosystems and human well- being: biodiversity synthesis. World Resources Institute, Washington DC . 2005. 153 p. 215 223. Mganga K.Z., Kaindi E., Ndathi A., Bosma L., Kioko Th. Morphoecological characteristics of grasses used to restore degraded semi-arid African rangelands // Journal of Ecological Solutions and Evidence. 2021. – № 2 . – P. 1-8. 224. Mirzabaev A., Ahmed M., Werner J., Pender J., Louhaichi M. Rangelands of Central Asia: challenges and opportunities . // Journal of Arid Land. 2016. – № 8. – P. 93-108. 225. Muminov M.A., Nosirov M.G., Rajabov T.F., Mukimov T.K., Liu H., Meng J., Li C., Guo L., Da C., Jiang G. Monitoring vegetation coverage and biomass using Landsat Thematic Mapper 5 images in a foothill Artemisia-ephemeral rangeland of Uzbekistan // Open J ournal of Ecol ogy . 2016. – № 6 . – P. 736– 752. 226. Mureithi S.M., Verdoodt A., Njoka J., Cachene C., van Ranst E. Benefits derived from rehabilitating a degraded semi arid rangeland in communal enclosures, Kenya // Journal of Land Degradation and Development. 2016. – № 27 . – P. 1853-1862. 227. Mutanga O., Dube T., Ahmed F. Progress in remote sensing: vegetation monitoring in South Africa // South African Geographical Journal. 2016 – № 98 ( 3). – P. 461-471. 228. Onatibia G.R., Aguiar M.R. Grasses and grazers in arid rangelands: Impact of sheep management on forage and non-forage grass populations // Journal of Environmental Management. 2019. – № 235. – P. 42-50. 229. Orlovsky L . , Dourikov M . , Babaev A. Temporal dynamics and productivity of biogenic soil crusts in the central Karakum desert, Turkmenistan // J ournal of Arid Environ ment . 2004. – № 56 . – P. 579–601. 230. Paudel K . P . , Andersen P. Assessing rangeland degradation using multi temporal satellite images and grazing pressure surface model in Upper Mustang, Trans Himalaya, Nepal // Remote Sens ing of Environ ment . 2010. – № 114 . – P. 1845–1855. 231. Propastin P . , Kappas M. Modeling Net Ecosystem Exchange for Grassland in 216 Central Kazakhstan by Combining Remote Sensing and Field Data // Remote Sens ing . 2009. – № 1 . – P. 159–183. 232. Propastin P . A . , Kappas M . , Muratova N . R. A remote sensing based monitoring system for discrimination between climate and human-induced vegetation change in Central Asia // Manag ement of Environ mental Qual ity an Int ernational J ournal . 2008. – № 19(5) . – P. 579–596. 233. Pulido M, Schnabel S, Contador JFL, Lozano-Parra J, Gonzalez F. The impact of heavy grazing on soil quality and pasture production in rangelands of SW Spain // Land Degradation and Development. 2016. – № 29. – P. 219-230. 234. Pyke D.A., Herrick J.E., Shaver P., Pellant M. Rangeland health attributes and indicators for qualitative assessment. Journal of Range Management // 2002. – № 55 . – Р. 584–597. 235. Quan Q, Zhen Z, Yunhai Z, Yang G. Nitrogen enrichment and grazing accelerate vegetation restoration in degraded grassland patches // Ecological Engineering. 2015. – № 75. – Р . 172-177. 236. Quetier F . , Thebault A . , Lavorel S. Plant traits in a state and transition framework as markers of ecosystem response to land-use change // Ecological Monographs. 2007. – № 77. – Р . 33–52. 237. Rabbimov A.R., Toderich K.N. The problems of organization of the Karakul sheep husbandry food basis in arid zones of Uzbekistan // Journal of Arid Land Studies. 1995. – № 5. – P. 347-350. 238. Rajabov T. Ecological assessment of spatio-temporal changes of vegetation in response to piosphere effects in semi-arid rangelands of Uzbekistan. Land Restoration Training Programme (final project). 2009. Iceland. – P. 109-144 . 239. Rajabov T.F, Mardonov B.K., Muminov M. Identifying grazing-driven indicators of rangeland degradation in semi arid zones of Uzbekistan. Proceedings of the 22nd International Grassland Congress . 2013. – P. 863–866. 240. Rajabov T.F, Ramsey D.R. , Mardonov B.K. , Nasirov M.G. , Rakhimova T. , Valiev Sh.A. Sensitivity of Landsat 7&8 Derived Vegetation Indices on Semi- Arid Rangelands of Southwestern Uzbekistan // Journal of Geocarto 217 International. 2020. – № 37(2). – Р. 510–525. 241. Reeves M . , Bagget L. A remote sensing protocol for identifying rangelands with degraded productive capacity // Ecol ogical Indic ators . 2014. – № 43 . – P. 172-182. 242. Ren H., Eviner V.T., Gui W., Wilson G.W., Cobb A.B., Yang G., Zhang Y., Hu S., Bai Y. Livestock grazing regulates ecosystem multifunctionality in semi- arid grassland // Functional Ecology. 2018. – № 32 . – P. 2790-2800. 243. Röder A., Kuemmerle T., Hill J., Papanastasis V.P., Tsiourlis G.M. Adaptation of a grazing gradient concept to heterogeneous Mediterranean rangelands using cost surface modelling // Ecological Modelling. 2007. – № 204. – Р . 387-398. 244. Saïdi S . , Gintzburger G. A spatial desertification indicator for Mediterranean arid rangelands: a case study in Algeria // Rangeland Journal. 2013. – № 35 . – Р. 47–62. 245. Salas E . , Boykin K . , Valdez R. Multispectral and texture feature application in image-object analysis of summer vegetation in Eastern Tajikistan Pamirs // Remote Sens ing . 2016. – № 8(78) . – P. 1-20. 246. Sayre N.F., de Buys W., Bestelmeyer B., Havstad K. “The Range Problem” after a century of rangeland science: new research themes for altered landscapes // Rangeland Ecology and Management. 2012. – № 65. – P. 545-552 . 247. Shaumarov M., Toderich K.N., Shuyskaya E.V., Shoaib Ismail , Rajabov T. F., Osamu Kozan . Participatory Management of Desert Rangelands to Improve Food Security and Sustain the Natural Resource Base in Uzbekistan. In a book: Rangeland Stewardship in Central Asia . 2012. – P . 381-404 . 248. Shomurodov Kh., Rakhimova T., Adilov B., Beshko N., Karimov F., Polvonov F. Current state of vegetation of the dried bottom of the Aral Sea. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 2021. – №629 . – P. 1-11 . 249. Sommer R., Pauw E. Organic carbon in soils of Central Asia—status quo and potentials for sequestration // Journal of Plant Soil. 2011. – № 338. – P. 273– 288. 218 250. Svoray T . , Perevolotsky A . , Atkinson P . M. Ecological sustainability in rangelands: the contribution of remote sensing // Int ernational J ournal of Remote Sens ing . 2013. – № 34(17) . – P. 6216–6242. 251. Szymczak K., Khudzhanazarov M. Exploring the Neolithic of the Kyzyl- Kums. Central Asia – Prehistoric Studies. – Warsaw. 2006. Vol. II. – P . 218- 227. 252. Teague W.R., Dowhower S.L., Baker S.A., Haile N., De Laune P.B., Conover D.M. Grazing management impacts on vegetation, soil biota and soil chemical, physical and hydrological properties in tall grass prairie // Agriculture, Ecosystems and Environment. 2011. – №141. – Р. 310–322. 253. Toshboyev F.E. Ustrushona chorvadorlarining antik davrdagi madaniyati. – Toshkent, «Tafakkur qanoti», 2014. – Б. 4 5-59 . 254. Vanselow K . A . , Samimi C. Predictive mapping of dwarf shrub vegetation in an arid high mountain ecosystem using remote sensing and random forests // Remote Sens ing . 2014. – № 6 . – P. 6709–6726. 255. Wang H., Grant W., Teague R. Modeling rangelands as spatially-explicit complex adaptive systems // Journal of Environmental Management. 2020. – № 269. – P.1-8. 256. Wang S., Zhang L., Huang C., Qiao N. An NDVI-based vegetation phenology is improved to be more consistent with photosynthesis dynamics through applying a light use efficiency model over boreal high-latitude forests // Remote Sens ing. 2017 . – № 9 . – Р . 2-9. 257. Washington-Allen R . A . , West N . E . , Ramsey R . D . , Efroymson R . A. A protocol for retrospective remote sensing-based ecological monitoring of rangelands // Rangel and Ecol ogy and Manag ement . 2006. – № 59 . – P. 19–29. 258. Wessels K . J, van den Bergh F . , Scholes R . J. Limits to detectability of land degradation by trend analysis of vegetation index data // Remote Sens ing of Environ ment . 2012. – № 125 . – P. 10–22. 259. Wesuls D., Pellowski M., Suchrow S., Oldeland J., Jansen F., Dengler J. The grazing fingerprint: Modelling species responses and trait patterns along 219 grazing gradients in semi-arid Namibian rangelands // Ecological Indicators . 2013. – № 27 . – Р. 61–70. 260. Wulder M.A., Loveland T.R., Roy D.P., Crawford Ch.J., Musek G.J. Woodcock C.E. et al. Current status of Landsat program, science and applications // Journal of Remote Sensing. 2019. – № 225. – Р . 127–147. 261. Xu D . , Guo X. Some insights on grassland health assessment based on remote sensing // Sensors. 2015. – № 15 . – P. 3070–3089. 262. Zhang, R., Wang, J., Niu Sh. Toward a sustainable grazing management based on biodiversity and ecosystem multifunctionality in drylands // Current Opinion in Environmental Sustainability. 2021. – № 48. – Р. 36-43. 263. Zhumanova M . , Mönnig C . , Hergarten C . , Darr D . , Wrage-Mönnig N. Assessment of vegetation degradation in mountainous pastures of the Western Tien-Shan, Kyrgyzstan, using eMODIS NDVI // Ecol ogical Indic ators . 2018. – № 95 . – P. 527–543. 3. Фойдаланилган бошқа адабиётлар (диссертация, авторефератлар, интернет маълумотлари) 264. Ашуров Э. Растительность и растительн ые ресурсы западной части Зарафшанского хребта. Дисс. на соиск. уч. степ. канд. биол. наук. Ташкент, 1988. – 18 с. 265. Бобаева А.С. Боялич - Salsola arbuscula Pall . ўсимлигини Қарнабчўл шароитида маданийлаштиришнинг эколого-биологик асослари. Фалсафа докт. дисс. а втореферати. – Самарқанд, 2020. – 20 б. 266. Вахидов Ю.С. Использование аэрокосмических методов для изучения современной растительности Ташкентского Ала-Тау (на примере бассейна р.Башкызылсай). Автореф. дисс. ... канд. биол. наук. Ташкент. 1993. – 22 с. 267. Грингоф И.Г. Закономерности роста, развития эдификаторов и формирования продуктивности пастби щной растительности в условиях Средней Азии (методы наблюдений, оценка и прогноза). Автореф. дисс. ... докт. биол. наук. - Ташкент. 1990. – 56 с. 220 268. Мавлянов С. Эколого-фитоценологическая характеристика эфемероидного полынника Карнабчуля в связи с производительностью пастбищ: Автореф. дисс. ... канд. биол. наук. – Самарканд, 1972. – 27 с. 269. Мукимов Т.Х. Исходный материал кейреука и его селекционное значение в условиях подгорной равнины Узбекистана. Автореф. дисс. … канд. с.х. наук. – Ташкент, 1992. – 22 c . 270. Овчинникова Т.В. Трансформация растительного покрова бассейна р.Кашкадарьи. Автореф. дисс. ... канд. биол. наук. – Ташкент. 1995. – 18 с. 271. Плантариум. Растения и лишайники России и сопредельных стран: открытый онлайн атлас и определитель растений. 2007—2021. https://www.plantarium.ru/ 272. Раббимов А. Биологические особенности и селекция изеня ( Kochia prostrata ( L .) Schrach ) в аридных условиях Узбекистана. Автореф. дисс. … канд. с.х. наук. – Ленинград, ВИР. 1990. –17 с. 273. Ражабов Т. Пространственно-временные изменения растительного покрова полупустыни по градиенту выпаса (на примере Карнабчуля). Автореф. дисс. ... канд. биол. наук. – Ташкент, 2011. – 23 c . 274. Рузметов М.И. Путы повышения эффективности использования пастбищ. Автореф. дисс. ... докт. с.х. наук. Ташкент. 2021. – 30 с. 275. Чалбаш Р. Эколого-биологические основы возделывания изеня ( Kochia prostrata (L.) Schrad.) Карнаб – Чуле . Автореф. дисс. ... канд. биол. наук. – Самарканд, 1963. – 18 c . 276. Шомуродов Х.Ф. Кормовые растения Кызылкума и перспективы их использования. Автореф. дисс . докт. биол. наук. – Ташкент, 2018. – 62 c . 277. Эргашев О. Кўкаёз ботиғининг тошга ишлов бериш устахоналари. Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси. – Самарқанд, 2017. – Б. 21. 278. Earth Remote Sensing Data Analysis Center (ERSDAC) . 2016. The Advanced Spaceborne Thermal Emission and Reflection Radiometer (ASTER) Global Digital Elevation Model (GDEM). ASTER GDEM URL: 221 http://www.gdem.aster.ersdac.or.jp/search.jsp . 279. Plants of the World Online 2017. https://powo.science.kew.org/ . 280. The International Plant Names Index. 2012. http://www.ipni.org/ . 281. The Plant List . 2013. Version 1.1. http://www.theplantlist.org/ . И Л О В А Л А Р 222 1-илова Қарнобчўл яйлов хиллари таркибида аниқланган ўсимликлар рўйхати, ҳаётий шакли ва хўжалик аҳамияти № 1 Тур номи Ҳаётий шакли Озуқабоплик даражаси 1. Amaranthaceae Juss. - Гултожихўроздошлар 1. Atriplex dimorphostegia Kar. & Kir. бир йиллик қониқарли ейилади 2. Atriplex tatarica L. бир йиллик қониқарли ейилади 3. Ceratocarpus arenarius L. бир йиллик ёмон ейилади 4. Chenopodium album L. бир йиллик ёмон ейилади 5. Climacoptera lanata (Pall.) Botsch. бир йиллик қониқарли ейилади 6. Climacoptera turcomanica (Litv.) Botsch. бир йиллик қониқарли ейилади 7. Climacoptera crassa (M. Bieb.) Botsch. бир йиллик қониқарли ейилади 8. Gamanthus gamocarpus Bunge бир йиллик қониқарли ейилади 223 9. Girgensohnia oppositiflora (Pall.) Fenzl. бир йиллик қониқарли ейилади 10. Halimocnemis mollissima Bunge бир йиллик қониқарли ейилади 11. Halimocnemis villosa Kar. et Kir. бир йиллик ёмон ейилади 12. Halocharis hispida Bunge бир йиллик ёмон ейилади 13. Halocnemum strobilaceum M. Bieb. ярим бута ёмон ейилади 14. Halothamnus subaphyllus (C.A.Mey.) Botsch. ярим бута қониқарли ейилади 15. Haloxylon aphyllum (Minkw.) Iljin дарахт қониқарли ейилади 16. Kalidium caspicum Ung.-Sternb. ярим бута ёмон ейилади 17. Salicornia europaea L. бир йиллик ёмон ейилади 18. Xylosalsola arbuscula (Pall.) Tzvelev ( Salsola arbuscula Pall.) бута яхши ейилади 19. Caroxylon incanescens (C.A.Mey.) Akhani & Roalson ( Salsola incanescens C.A.Mey.) бир йиллик қониқарли ейилади 20. Salsola paulsenii Litv. бир йиллик ёмон ейилади 21. Caroxylon scleranthum (C.A.Mey.) Akhani & Roalson ( Salsola sclerantha C.A. Mey.) бир йиллик қониқарли ейилади 22. Suaeda acuminata Moq. бир йиллик ёмон ейилади 23. Suaeda arcuata Bunge бир йиллик ёмон ейилади 24. Suaeda microphylla Pall. ярим бута ёмон ейилади 2. Amaryllidaceae J.St.-Hil. - Наргиздошлар 25. Allium griffithianum Boiss. кўп йиллик ўт ейилмайди 3 . Apiaceae Lindl. - Зирадошлар 26. Aphanopleura capillifolia Lipsky бир йиллик қониқарли ейилади 27. Elwendia capusii (Franch.) Pimenov & Kljuykov ( Bunium capusii Korovin) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 28. Cuminum setifolium Koso-Pol. бир йиллик ёмон ейилади 29. Eryngium caeruleum M. Bieb. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 30. Ferula foetida (Bunge) Regel кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 4. Asteraceae Bercht. & J. Presl - Қоқиўтдошлар 31. Achillea arabica Kotschy. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 224 ( Achillea biebersteinii Afan.) 32. Amberboa turanica Iljin бир йиллик яхши ейилади 33. Artemisia diffusa Krasch. ex Poljakov ярим бута яхши ейилади 34. Artemisia turanica Krasch. ярим бута яхши ейилади 35. Artemisia sp. ярим бута ёмон ейилади 36. Centaurea iberica Trevir. ex Spreng. икки йиллик ўт ёмон ейилади 37. Centaurea virgata subsp. squarrosa (Boiss.) Gugler ( Centaurea squarrosa Willd. ) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 38. Cousinia microcarpa Boiss. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 39. Cousinia radians Bunge икки йиллик ўт ёмон ейилади 40. Cousinia prolifera Jaub. & Spach. бир йиллик ейилмайди 41. Cousinia resinosa J uz. икки йиллик ўт ёмон ейилади 42. Epilasia hemilasia C.B. Clarke бир йиллик ёмон ейилади 43. Filago arvensis L. бир йиллик ёмон ейилади 44. Garhadiolus papposus Boiss. & Buhse бир йиллик ёмон ейилади 45. Koelpinia linearis Pall. бир йиллик қониқарли ейилади 46. Microcephala lamellata (Bunge) Pobed. бир йиллик қониқарли ейилади 47. Onopordum leptolepis DC . икки йиллик ўт ейилмайди 48. Xanthium spinosum L. бир йиллик заҳарли 49. Xanthium strumarium L. бир йиллик заҳарли 5. Heliotropiaceae Schrad. 50. Heliotropium lasiocarpum Fisch. & C. A.Mey. бир йиллик заҳарли 51. Heliotropium dasycarpum Ledeb. subsp. dasycarpum кўп йиллик ўт заҳарли 6 . Boraginaceae Juss. – Говзабонгулдошлар 52. Arnebia decumbens (Vent.) Coss. & Kralik бир йиллик қониқарли ейилади 53. Lappula microcarpa (Ledeb.) Gurke бир йиллик ёмон ейилади 54. Nonea caspica (Willd.) G. Don fil. бир йиллик ёмон ейилади 225 55. Rochelia bungei Trautv. бир йиллик ёмон ейилади 7 . Brassicaceae Burnett - Карамдошлар 56. Alyssum alyssoides L. ( Alyssum campestre (L.) L.) бир йиллик қониқарли ейилади 57. Alyssum desertorum Stapf ( Alyssum turkestanicum var. desertorum (Stapf.) Botsch .) бир йиллик қониқарли ейилади 58. Bassia eriophora (Schrad.) Asch. бир йиллик ейилмайди 59. Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. бир йиллик ёмон ейилади 60. Clypeola jonthlaspi L. бир йиллик ёмон ейилади 61. Descurainia sophia (L.) Webb. & Prantl бир йиллик ёмон ейилади 62. Draba verna L. ( Erophila verna (L.) Bess.) бир йиллик қониқарли ейилади 63. Goldbachia torulosa DC. бир йиллик қониқарли ейилади 64. Leptaleum filifolium DC. бир йиллик қониқарли ейилади 65. Noccaea perfoliata (L.) Al- Shehbaz ( Microthlaspi perfoliatum (L.) F.K. Mey.) бир йиллик ёмон ейилади 66. Olimarabidopsis pumila (Stephan) Al-Shehbaz, O’Kane & R.A.Price бир йиллик ёмон ейилади 67. Sisymbrium altissimum L . бир йиллик ёмон ейилади 68. Streptoloma desertorum Bunge бир йиллик қониқарли ейилади 69. Strigosella africana (L.) Botsch. бир йиллик яхши ейилади 70. Strigosella grandiflora (Bunge) Botsch. бир йиллик яхши ейилади 71. Strigosella turkestanica (Litv.) Botsch. бир йиллик яхши ейилади 8 . Capparaceae Juss. - Ковулдошлар 72. Capparis spinosa . кўп йиллик ўт ёмон ейилади 9 . Caprifoliaceae Juss. - Шилвидошлар 73. omelosia olivieri (Coulter) Greuter & Burdet ( Scabiosa olivieri Coult.) бир йиллик ёмон ейилади 10 . Caryophyllaceae Juss. - Чиннигулдошлар 74. Acanthophyllum pungens Boiss. ярим бута ейилмайди 226 75. Arenaria serpyllifolia L. бир йиллик қониқарли ейилади 76. Herniaria hirsuta L. бир йиллик заҳарли 77. Holosteum umbellatum L. бир йиллик қониқарли ейилади 78. Minuartia meyeri Bornm. бир йиллик ёмон ейилади 1 1 . Colchicaceae DC. - Савринжондошлар 79. Colchicum robustum Stef. ( Merendera robusta Bunge) кўп йиллик ўт заҳарли 1 2 . Convolvulaceae Juss. - Печакдошлар 80. Convolvulus divaricatus Regel & Schmalh. ярим бута яхши ейилади 81. Convolvulus fruticosus Pall. ярим бута ёмон ейилади 82. Convolvulus hamadae (Vved.) Petrov ярим бута қониқарли ейилади 13. Crassulaceae J. St.-Hil. - Семизакдошлар 83. Sedum aetnense Tineo ( Sedum tetramerum Trautv.) бир йиллик ейилмайди 1 4 . Cyperaceae Juss. - Ҳилолдошлар 84. Bolboschoenus maritimus (L.) Palla кўп йиллик ўт ёмон ейилади 85. Carex pachystylis J. Gay. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 1 5 . Euphorbiaceae Juss. - Сутламадошлар 86. Euphorbia helioscopia L. бир йиллик заҳарли 1 6 . Fabaceae Lindl. - Бурчоқдошлар 87. Alhagi pseudalhagi Desv. кўп йиллик ўт яхши ейилади 88. Ammothamnus lehmanni i Bunge ярим бута заҳарли 89. Astragalus campylorrhynchus Fisch. & C.A. Mey. бир йиллик хуш кўриб ейилади 90. Astragalus campylotrichus Bunge бир йиллик хуш кўриб ейилади 91. Astragalus filicaulis Fisch. & C.A.Mey. ex Kar. бир йиллик хуш кўриб ейилади 92. Astragalus villosissimus Bunge ярим бута хуш кўриб ейилади 93. Prosopis farcta (Banks & Sol.) J.F.Macbr. ( Lagonychium farctum (Banks & Sol.) Bobrov) бутача ёмон ейилади 94. Onobrychis micrantha Schrenk бир йиллик хуш кўриб ейилади 95. Cullen drupaceum (Bunge) C.H.Stirt. ( Psoralea drupacea Bunge) кўп йиллик ўт ейилмайди 227 96. Sophora pachycarpa C.A.Mey. ( Vexibia pachycarpa (C.A. Mey.) Yakovlev) кўп йиллик ўт заҳарли 97. Medicago monantha (C.A.Mey.) Trautv. ( Trigonella noeana Boiss.) бир йиллик хуш кўриб ейилади 98. Trigonella grandiflora Bunge бир йиллик хуш кўриб ейилади 17. Frankeniaceae Desv. – Франкениядошлар 99. Frankenia pulverulenta L. бир йиллик ёмон ейилади 18 . Gentianaceae Juss. - Газакўтдошлар 100. Gentiana olivieri Griseb. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 19 . Geraniaceae Juss. - Ёронгулдошлар 101. Erodium cicutarium (L.) L’Her бир йиллик ёмон ейилади 20 . Iridaceae Juss. - Гулсафсардошлар 102. Iris songarica Schrenk кўп йиллик ўт ейилмайди 2 1 . Ixioliriaceae Nakai. - Чучмомадошлар 103. Ixiolirion tataricum Schult.f. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 2 2 . Lamiaceae Martinov - Ялпиздошлар 104. Hypogomphia turkestana Bunge бир йиллик ёмон ейилади 105. Lallemantia royleana Benth. бир йиллик ёмон ейилади 106. Phlomis thapsoides Bunge кўп йиллик ўт ёмон ейилади 107. Phlomoides uniflora (Regel) Adylov, Kamelin & Makhm. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 108. Ziziphora tenuior L. бир йиллик ёмон ейилади 2 3 . Liliaceae Juss. - Лоладошлар 109. Gagea kunawurensis (Royle) Greuter ( Gagea stipitata Merckl. ex Bunge) кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 110. Gagea graminifolia Vved. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 2 4 . Malvaceae Juss. - Гулхайридошлар 111. Alcea rhyticarpa (Trautv.) Iljin кўп йиллик ўт ёмон ейилади 112. Malva neglecta Wallr. бир йиллик ёмон ейилади 2 5 . Nitrariaceae Lindl. - Исириқдошлар 113. Peganum harmala L. кўп йиллик ўт заҳарли 26 . Papaveraceae Juss. - Кўкнордошлар 114. Fumaria vaillantii Loisel. бир йиллик заҳарли 115. Hypecoum pendulum L. ( Hypecoum parviflorum Kar. & бир йиллик ейилмайди 228 Kir. ) 116. Papaver pavoninum Schrenk бир йиллик заҳарли 117. Papaver refractum (DC.) K.- F.Günther ( Roemeria refracta DC. ) бир йиллик заҳарли 27 . Plantaginaceae Juss. - Зубтурумдошлар 118. Veronica campylopoda Boiss. бир йиллик ёмон ейилади 28 . Plumbaginaceae Juss. - Кармакдошлар 119. Psylliostachys su w oro w ii ( R egel) Rosh k. бир йиллик ейилмайди 29 . Poaceae Barnhart. - Бошоқдошлар 120. Aeluropus li tt oralis (Gouan.) Parl. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 121. Bromus pumilio (Trin.) P.M.Sm. ( Boissiera squarrosa (Banks & Sol.) Nevski) бир йиллик ёмон ейилади 122. Bromus danthoniae Trin. ex C.A.Mey. бир йиллик ёмон ейилади 123. Bromus tectorum L. бир йиллик қониқарли ейилади 124. Cutandia rigescens (Grossh.) Tzvelev бир йиллик ёмон ейилади 125. Cynodon dactylon (L.) Pers. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 126. Eremopyrum bonaepartis (Spreng.) Nevski бир йиллик яхши ейилади 127. Eremopyrum orientale Jaub. & Spach бир йиллик қониқарли ейилади 128. Hordeum murinum subsp. leporinum (Link) Arcang. ( Hordeum leporinum Link ) бир йиллик ёмон ейилади 129. Festuca maritima L. ( Nardurus krausei (Regel) V.I.Krecz. & Bobr.) бир йиллик ёмон ейилади 130. Parapholis incurva (L.) C.E.Hubb. ( Pholiurus incurvus Schinz et Thell.) бир йиллик ёмон ейилади 131. Phragmites australis Trin. & Steud. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 132. Poa bulbosa L. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 229 133. Polypogon maritimus Willd. бир йиллик ёмон ейилади 134. Schismus arabicus Nees. бир йиллик қониқарли ейилади 135. Stipa hohenackeriana Trin. & Rupr. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 136. Taeniatherum caput-medusae (L.) Nevski ( Taeniatherum crinitum (Schreb) Nevski) бир йиллик қониқарли ейилади 137. Trisetaria loeflingiana (L.) Paunero ( Trisetaria cavanillesii (Trin.) Maire) бир йиллик қониқарли ейилади 138. Festuca ambigua Le Gall ( Vulpia ciliata Dumort.) бир йиллик қониқарли ейилади 30 . Ranunculaceae Juss. - Айиқтовондошлар 139. Ranunculus falcatus L. ( Ceratocephala falcata (L.) Р ers.) бир йиллик заҳарли 140. Delphinium semibarbatum Bien. ex Boiss. кўп йиллик ўт заҳарли 141. Nigella integrifolia Regel бир йиллик ёмон ейилади 142. Ranunculus sewerzowii Regel кўп йиллик ўт заҳарли 31 . Rutaceae Juss. - Тошбақатолдошлар 143. Haplophyllum pedicellatum Bunge ex Boiss. кўп йиллик ўт заҳарли 144. Haplophyllum robustum Bunge кўп йиллик ўт заҳарли 32 . Scrophulariaceae Juss. - Сигирқуйруқдошлар 145. Verbascum songaricum Schrenk. икки йиллик ўт ёмон ейилади 3 3 . Solanaceae Juss. – Итузумдошлар 146. Lycium ruthenicum Murray бута ёмон ейилади 3 4 . Tamaricaceae Link. - Юлғундошлар 147. Reaumuria alternifolia Britten ярим бута ейилмайди 148. Tamarix elongata Ledeb. бута ейилмайди 149. Tamarix hispida Willd. бута ейилмайди 35 . Thymelaeaceae Juss. - Келинсупургидошлар 150. Diarthron vesiculosum (Fisch. & C.A. Mey. ex Kar. & Kir.) C.A. Mey. бир йиллик заҳарли 36 . Zygophyllaceae R.Br. - Туятовондошлар 151. Tribulus terrestris L. бир йиллик заҳарли 152. Zygophyllum miniatum Cham. кўп йиллик ўт ейилмайди 230 2- илова Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари яйлов хиллари таркибида аниқланган ўсимликлар рўйхати, ҳаётий шакли ва хўжалик аҳамияти № Тур номи Ҳаётий шакли Озуқабоплик даражаси 1 1. Amaranthaceae Juss. - Гултожихўроздошлар 1. Ceratocarpus arenarius L. бир йиллик ёмон ейилади 2. Chenopodium album L. бир йиллик ёмон ейилади 3. Salsola arbusculiformis D robow бута қониқарли ейилади 2. Amaryllidaceae J.St.-Hil. - Наргиздошлар 4. Allium cupuliferum Regel. кўп йиллик ўт ейилмайди 5. Allium eremoprasum Vved. кўп йиллик ўт ейилмайди 6. Allium griffithianum Boiss. кўп йиллик ўт ейилмайди 7. Allium suworowi Regel кўп йиллик ўт ейилмайди 8. Allium protensum Wendelbo кўп йиллик ўт ейилмайди 231 3. Anacardiaceae R . Br . - Пистадошлар 9. Pistacia vera L. дарахт ейилмайди 4. Apiaceae Lindl. - Зирадошлар 10. Elwendia persica (Boiss.) Pimenov & Kljuykov ( Bunium persicum B.Fedtsch.) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 11. Elwendia chaerophylloides (Regel & Schmalh.) Pimenov & Kljuykov ( Bunium chaerophylloides (Regel & Schmalh.) Drude) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 12. Eryngium caeruleum M. Bieb. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 13. Ferula dshizakensis Korovin кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 14. Prangos pabularia Lindl. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 15. Scandix pecten-veneris L. бир йиллик ёмон ейилади 16. Turgenia latifolia Hoffm. бир йиллик ейилмайди 5. Asphodelaceae Juss. - Ширачдошлар 17. Eremurus olgae Regel. кўп йиллик ўт ейилмайди 18. Eremurus soogdianus (Regel) Benth. & Hook.f. кўп йиллик ўт ейилмайди 6. Asteraceae Bercht. & J. Presl - Қоқиўтдошлар 19. Achillea wilhelmsii K.Koch ( Achillea kermanica Gand.) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 20. Leuzea repens (L.) D.J.N.Hind ( Acroptilon repens (L.) DC.) кўп йиллик ўт заҳарли 21. Artemisia diffusa Krasch. ex Poljakov ярим бута яхши ейилади 22. Artemisia serotina Bunge ярим бута яхши ейилади 23. Artemisia oliveriana J.Gay ex Besser ( Artemisia sogdiana Bunge) ярим бута яхши ейилади 24. Artemisia turanica Krasch. ярим бута яхши ейилади 25. Carduus pycnocephalus ssp. albidus (M. Bieb.) Kazmi ( Carduus albidus M. Bieb.) бир йиллик ёмон ейилади 26. Centaurea depressa M. Bieb. бир йиллик ейилмайди 27. Centaurea iberica Trevir. ex Spreng. икки йиллик ўт ёмон ейилади 232 28. Centaurea solstitiali s L. икки йиллик ўт ёмон ейилади 29. Centaurea virgata subsp. squarrosa (Boiss.) Gugler ( Centaurea squarrosa Willd. ) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 30. Cichorium intybu s L. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 31. Cirsium vulgare (Savi) Ten. икки йиллик ўт ёмон ейилади 32. Cousinia resinosa J uz . икки йиллик ўт ёмон ейилади 33. Cousinia prolifera Jaub. & Spach бир йиллик ёмон ейилади 34. Crepis sibirica L. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 35. Filago griffithii (A.Gray) Andrés-Sánchez & Galbany ( Cymbolaena griffithii (A. Gray) Wagenitz) бир йиллик ейилмайди 36. Echinops cornigerus DC. кўп йиллик ўт ейилмайди 37. Filago arvensis L. бир йиллик ёмон ейилади 38. Garhadiolus papposus Boiss. & Buhse бир йиллик ёмон ейилади 39. Jurinea trautvetteriana Regel & Schmalh. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 40. Koelpinia linearis Pall. бир йиллик қониқарли ейилади 41. Lactuca tatarica C.A. Mey. кўп йиллик ўт заҳарли 42. Lactuca undulata Ledeb. бир йиллик ёмон ейилади 43. Microcephala lamellata (Bunge) Pobed. бир йиллик қониқарли ейилади 44. Onopordum leptolepis DC . икки йиллик ўт ейилмайди 45. Pentanema divaricatum Cass. бир йиллик ейилмайди 46. Picnomon acarna (L.) Cass. бир йиллик ейилмайди 47. Pulicaria gnaphalodes (Vent.) Boiss. кўп йиллик ўт ейилмайди 48. Gelasia circumflexa (Krasch. & Lipsch.) Zaika, Sukhor. & N.Kilian ( Scorzonera circumflexa Krasch. & Lipsch.) кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 49. Taraxacum officinale F.H. Wigg. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 50. Tragopogon malikus S.A.Nikitin кўп йиллик ўт яхши ейилади 51. Xanthium spinosum L. бир йиллик заҳарли 52. Xanthium strumarium L. бир йиллик заҳарли 233 7. Berberidaceae Juss. - Зиркдошлар 53. Bongardia chrysogonum Boiss. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 54. Leontice ewersmannii Bunge кўп йиллик ўт ейилмайди 8. Biebersteiniaceae Schniz l. - Қонтепардошлар 55. Biebersteinia multifida DC. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 9. Heliotropiaceae Schrad. 56. Heliotropium lasiocarpum Fisch. & C. A.Mey. бир йиллик заҳарли 10 . Boraginaceae Juss. – Говзабонгулдошлар 57. Asperugo procumbens L. бир йиллик ёмон ейилади 58. Echium biebersteinii (Lacaita) Dobrocz. икки йиллик ўт ейилмайди 59. Lappula microcarpa (Ledeb.) Gurke бир йиллик ёмон ейилади 60. Myosotis stricta Link ex Roem. & Schult. ( Myosotis micrantha Pall. ex Lehm.) бир йиллик ёмон ейилади 61. Nonea caspica (Willd.) G. Don бир йиллик ёмон ейилади 62. Onosma atrocyanea Franch. ( Onosma maracandica Zakirov) кўп йиллик ўт ейилмайди 63. Rindera tetraspis Pall. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 64. Rochelia disperma subsp. retorta (Pall.) Kotejowa ( Rochelia retorta (Pall.) Lipsky) бир йиллик ёмон ейилади 65. Solenanthus circinatus Lebed . кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 66. Trichodesma incanum (Bunge) A.DC. кўп йиллик ўт заҳарли 1 1 . Brassicaceae Burnett - Карамдошлар 67. Alyssum desertorum Stapf ( Alyssum turkestanicum var. desertorum (Stapf.) Botsch.) бир йиллик қониқарли ейилади 68. Arabis auriculata Lam. бир йиллик ёмон ейилади 69. Aethionema carneum B.Fedtsch. ( Campyloptera carnea (Banks & Sol.) Botsch. & Vved. ) бир йиллик ёмон ейилади 70. Capsella bursa-pastoris (L.) Medik. бир йиллик ёмон ейилади 71. Clypeola jonthlaspi L. бир йиллик ёмон ейилади 234 72. Crambe cordifolia subsp. kotschyana (Boiss.) Jafri ( Crambe kotschyana Boiss. ) кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 73. Draba verna L. ( Erophila verna (L.) Bess.) бир йиллик қониқарли ейилади 74. Erysimum violascens Popov икки йиллик ўт заҳарли 75. Lepidium ferganense Korch. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 76. Matthiola integrifolia Kom. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 77. Noccaea perfoliata (L.) Al- Shehbaz ( Microthlaspi perfoliatum (L.) F.K. Mey.) бир йиллик ёмон ейилади 78. Strigosella africana (L.) Botsch. бир йиллик яхши ейилади 79. Strigosella turkestanica (Litv.) Botsch. бир йиллик яхши ейилади 1 2 . Capparaceae Juss. - Ковулдошлар 80. Capparis spinosa L. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 1 3 . Caprifoliaceae Juss. - Шилвидошлар 81. omelosia olivieri (Coulter) Greuter & Burdet ( Scabiosa olivieri Coult.) бир йиллик ёмон ейилади 82. Valeriana ficariifolia Boiss. кўп йиллик ўт ейилмайди 83. Valerianella leiocarpa Kuntze ( Valerianella dufresnia Bunge ex Boiss.) бир йиллик ейилмайди 1 4 . Caryophyllaceae Juss. - Чиннигулдошлар 84. Arenaria serpyllifolia L. бир йиллик ёмон ейилади 85. Dianthus crinitus subsp. tetralepis (Nevski) Rech.f. ( Dianthus tetralepis Nevski.) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 86. Holosteum umbellatum L. бир йиллик қониқарли ейилади 87. Lepyrodiclis holosteoides (C.A.Mey.) Fenzl ex Fisch. бир йиллик қониқарли ейилади 88. Minuartia meyeri Bornm. бир йиллик ёмон ейилади 89. Silene conica L . ( Pleconax conica (L.) Šourková) бир йиллик қониқарли ейилади 90. Dianthus nudiflorus Griff. ( Velezia rigida L.) бир йиллик ёмон ейилади 15. Cleomaceae Bercht. & J. Presl - Клеомадошлар 235 91. Cleome quinquenervia DC. ( Cleome fimbriata Vicary) бир йиллик ёмон ейилади 1 6 . Colchicaceae DC. - Савринжондошлар 92. Colchicum robustum Stef. ( Merendera robusta Bunge) кўп йиллик ўт заҳарли 1 7 . Convolvulaceae Juss. - Печакдошлар 93. Convolvulus hamadae (Vved.) Petrov ярим бута қониқарли ейилади 94. Convolvulus dorycnium subsp. subhirsutus (Regel & Schmalh.) Sa'ad ( Convolvulus subhirsutus Regel. & Schmalh. ) кўп йиллик ўт яхши ейилади 18. Crassulaceae J. St.-Hil. - Семизакдошлар 95. Sedum aetnense Tineo ( Macrosepalum tetramerum (Tra utv.) Palanov) бир йиллик ейилмайди 96. Pseudosedum fedtschenkoanum Boriss. кўп йиллик ўт ейилмайди 97. Rosularia paniculata A.Berger кўп йиллик ўт ейилмайди 1 9 . Cyperaceae Juss. - Ҳилолдошлар 98. Carex pachystylis J. Gay. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 20 . Ephedraceae Dumort. - Қизилчадошлар 99. Ephedra intermedia Schrenk & C.A.Mey бута ёмон ейилади 2 1 . Euphorbiaceae Juss. - Сутламадошлар 100. Andrachne telephioides L. ( Andrachne rotundifolia C.A.Mey.) ярим бута ёмон ейилади 101. Chrozophora tinctoria (L.) A. Juss. бир йиллик заҳарли 102. Euphorbia helioscopia L. бир йиллик заҳарли 2 2 . Fabaceae Lindl. - Бурчоқдошлар 103. Alhagi pseudalhagi Desv. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 104. Trifolium repens L. ( Amoria repens (L.) C. Presl) кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 105. Astragalus bactrianus бута ейилмайди 236 F.G.L.Fisch. ( Astracantha bactriana (Fischer ex Bunge) Podlech ) 106. Astragalus alopecias Pall. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 107. Astragalus angreni Lipsky кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 108. Astragalus campylorrhynchus Fisch. & C.A.Mey. бир йиллик яхши ейилади 109. Astragalus campylotrichus Bunge бир йиллик яхши ейилади 110. Astragalus filicaulis Fisch. & C.A.Mey. ex Kar. бир йиллик хуш кўриб ейилади 111. Astragalus pulcher Korov in кўп йиллик ўт ёмон ейилади 112. Astragalus mucidus Bunge ex Boiss. кўп йиллик ўт яхши ейилади 113. Astragalus sp. кўп йиллик ўт яхши ейилади 114. Sophora pachycarpa Schrenk ex C.A.Mey. ( Goebelia pachycarpa Bunge ex Boiss.) кўп йиллик ўт заҳарли 115. Caragana halodendron (Pall.) Dum.Cours. ( Halimodendron halodendron (Pall.) Voss) бута ёмон ейилади 116. Prosopis farcta (Banks & Sol.) J.F.Macbr. ( Lagonychium farctum (Banks & Sol.) Bobrov) бутача ёмон ейилади 117. otus krylovii Schischkin & Serg. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 118. Onobrychis chorassanica Bunge ex Boiss. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 119. Cullen drupaceum (Bunge) C.H.Stirt. ( Psoralea drupacea Bunge) кўп йиллик ўт заҳарли 120. Medicago monantha (C.A.Mey.) Trautv. ( Trigonella geminiflora Bunge ) бир йиллик хуш кўриб ейилади 237 121. Vicia subvillosa Boiss. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 2 3 . Gentianaceae Juss. - Газакўтдошлар 122. Centaurium meyeri Druce бир йиллик ейилмайди 123. Gentiana olivieri Griseb. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 2 4 . Geraniaceae Juss. - Ёронгулдошлар 124. Erodium ciconium (L.) L'Her бир йиллик қониқарли ейилади 125. Geranium divaricatum Ehrh. бир йиллик қониқарли ейилади 126. Geranium linearilobum DC. ( Geranium transversale Vved. ex Pavlov) бир йиллик қониқарли ейилади 127. Geranium rotundifolium L. бир йиллик қониқарли ейилади 2 5 . Iridaceae Juss. - Гулсафсардошлар 128. Crocus korolkowii Maw & Regel кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 129. Iris songarica Schrenk кўп йиллик ўт ейилмайди 130. Iris narbutii O.Fedtsch. ( Juno narbuti (O. Fedtch.) Vved.) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 2 6 . Ixioliriaceae Nakai. - Чучмомадошлар 131. Ixiolirion tataricum Schult.f. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 2 7 . Lamiaceae Martinov - Ялпиздошлар 132. Hypogomphia turkestana Bunge бир йиллик ёмон ейилади 133. Lallemantia royleana Benth. бир йиллик ёмон ейилади 134. Lamium amplexicaule L. бир йиллик ёмон ейилади 135. Marrubium anisodon K . Koch кўп йиллик ўт ейилмайди 136. Mentha longifolia var. asiatica (Boriss.) Rech.f. ( Mentha кўп йиллик ўт ейилмайди 238 asiatica Boriss. ) 137. Nepeta olgae Regel кўп йиллик ўт ёмон ейилади 138. Phlomis thapsoides Bunge кўп йиллик ўт ёмон ейилади 139. Phlomoides labiosa (Bunge) Adylov, Kamelin & Makhm. кўп йиллик ўт ейилмайди 140. Phlomoides uniflora (Regel) Adylov, Kamelin & Makhm. кўп йиллик ўт ейилмайди 141. Salvia spinosa L. кўп йиллик ўт ейилмайди 142. Ziziphora clinopodioides Lam . ярим бута ейилмайди 143. Ziziphora tenuior L. бир йиллик ёмон ейилади 2 8 . Liliaceae Juss. - Лоладошлар 144. Gagea chomutovae (Pascher) Pascher кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 145. Tulipa fosteriana Hoog ex B.Fedtsch. ( Tulipa affinis Botschantz. ) кўп йиллик ўт ейилмайди 146. Tulipa korolkowii Regel. кўп йиллик ўт ейилмайди 147. Tulipa undulatifolia var. micheliana (Hoog) Wilford ( Tulipa micheliana Hoog ) кўп йиллик ўт ейилмайди 2 9 . Malvaceae Juss. - Гулхайридошлар 148. Alcea rhyticarpa (Trautv.) Iljin кўп йиллик ўт ёмон ейилади 149. Malva neglecta Wallr. бир йиллик ёмон ейилади 30 . Nitrariaceae Lindl. - Исириқдошлар 150. Peganum harmala L. кўп йиллик ўт заҳарли 3 1 . Orobanchaceae Vent. - Шумгиёҳдошлар 151. Orobanche sp. кўп йиллик ўт заҳарли 152. Parentucellia flaviflora (Boiss.) бир йиллик ёмон ейилади 239 Nevski. 3 2 . Papaveraceae Juss. - Кўкнордошлар 153. Corydalis sewerzowi Regel кўп йиллик ўт ейилмайди 154. Hypecoum pendulum L. ( Hypecoum parviflorum Kar. & Kir. ) бир йиллик ейилмайди 155. Fumaria vaillantii Loisel. бир йиллик заҳарли 156. Papaver pavoninum Schrenk бир йиллик заҳарли 157. Papaver refractum (DC.) K.- F.Günther ( Roemeria refracta DC. ) бир йиллик заҳарли 3 3 . Plantaginaceae Juss. - Зубтурумдошлар 158. Plantago lanceolata L. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 159. Veronica anagallis-aquatica L. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 160. Veronica campylopoda Boiss. бир йиллик ёмон ейилади 3 4 . Plumbaginaceae Juss. - Кармакдошлар 161. Chaetolimon setiferum (Bunge) Lin c z. кўп йиллик ўт ейилмайди 3 5 . Poaceae Barnhart. - Бошоқдошлар 162. Aegilops triuncialis L. бир йиллик ёмон ейилади 163. Bromus tectorum L. ( Anisantha tectorum (L.) Nevski) бир йиллик қониқарли ейилади 164. Arundo donax L. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 165. Avena sterilis subsp . ludoviciana (Durieu) Gillet & Magne ( Avena trichophylla K. Koch.) бир йиллик қониқарли ейилади 166. Bromus pumilio (Trin.) P.M.Sm. ( Boissiera squarrosa (Banks & Sol.) Nevski) бир йиллик ёмон ейилади 167. Bromus racemosus L. бир йиллик ёмон ейилади 240 168. Bromus sterilis L. бир йиллик қониқарли ейилади 169. Calamagrostis pseudophragmites (Haller f.) Koeler кўп йиллик ўт ёмон ейилади 170. Cynodon dactylon (L.) Pers. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 171. Eremopyrum bonaepartis (Spreng.) Nevski бир йиллик яхши ейилади 172. Tripidium ravennae (L.) H.Scholz ( Erianthus ravennae (L.) Beauv.) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 173. Hordeum bulbosum L. кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 174. Hordeum murinum subsp. leporinum (Link) Arcang. ( Hordeum leporinum Link ) бир йиллик ёмон ейилади 175. Hordeum spontaneum K . Koch. бир йиллик ёмон ейилади 176. Festuca maritima L. ( Nardurus krausei (Regel) V.I.Krecz. & Bobr.) бир йиллик ёмон ейилади 177. Phleum paniculatum Huds. бир йиллик қониқарли ейилади 178. Poa bulbosa L. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 179. Festuca incurva (Gouan) Gutermann ( Psilurus incurvus Schinz & Thell) бир йиллик ёмон ейилади 180. Schismus arabicus Nees. бир йиллик қониқарли ейилади 181. Stipa hohenackeriana Trin. & Rupr. кўп йиллик ўт хуш кўриб ейилади 182. Taeniatherum caput-medusae (L.) Nevski ( Taeniatherum crinitum (Schreb) Nevski) бир йиллик қониқарли ейилади 3 6 . Polygonaceae Juss. - Торондошлар 241 183. Atraphaxis spinosa L. бута қониқарли ейилади 184. Persicaria amphibia (L.) Delarbre кўп йиллик ўт ейилмайди 185. Polygonum paronychioide s C.A.Mey. ярим бута ейилмайди 186. Rheum m aximowiczii L osinsk . кўп йиллик ўт қониқарли ейилади 3 7 . Ranunculaceae Juss. - Айиқтовондошлар 187. Delphinium rugulosum Boiss. ( Consolida rugulosa Schrodgr.) бир йиллик заҳарли 188. Nigella integrifolia Regel бир йиллик ейилмайди 189. Ranunculus sewerzowii Regel кўп йиллик ўт заҳарли 190. Eranthis longistipitata Regel ( Shibateranthis longistipitata (Regel) Nakai) кўп йиллик ўт ейилмайди 191. Thalictrum isopyroides C.A. Mey. кўп йиллик ўт ейилмайди 3 8 . Resedaceae Martinov - Қалампиргулдошлар 192. Reseda luteola L. икки йиллик ўт ёмон ейилади 3 9 . Rosaceae Juss. - Раънодошлар 193. Prunus spinosissima B un ge бута яхши ейилади 194. Prunus erythrocarpa (Nevski) Gilli ( Cerasus erythrocarpa Nevski) бута ёмон ейилади 195. Cotoneaster nummularius Fisch. & C.A. Mey. бута қониқарли ейилади 196. Crataegus turkestanica Pojark. дарахт ёмон ейилади 197. Rosa persica J.F.Gmel. ( Hulthemia persica Bornm.) бутача ейилмайди 198. Celtis caucasica Willd. дарахт ёмон ейилади 199. Potentilla reptans L. кўп йиллик ўт ёмон ейилади 242 200. Pyrus r egelii Rehd er дарахт ёмон ейилади 201. Rosa canina L. бута ёмон ейилади 202. Rosa webbiana Wall. ex Royle ( Rosa nanothamnus Boulenger) бута ёмон ейилади 40 . Rubiaceae Juss. - Рўяндошлар 203. Callipeltis cucul l aris (L.) DC. бир йиллик қониқарли ейилади 204. Galium aparine L. бир йиллик ёмон ейилади 4 1 . Rutaceae Juss. - Тошбақатолдошлар 205. Haplophyllum acutifolium (DC.) G.Don ( Haplophyllum perforatum Kar. & Kir.) кўп йиллик ўт ейилмайди 4 2 . Scrophulariaceae Juss. - Сигирқуйруқдошлар 206. Linaria popovii Kuprian. кўп йиллик ўт ейилмайди 207. Verbascum songaricum Schrenk. икки йиллик ўт ёмон ейилади 4 3 . Thymelaeaceae Juss. - Келинсупургидошлар 208. Diarthron vesiculosum (Fisch. & C.A.Mey. ex Kar. & Kir.) C.A. Mey. бир йиллик заҳарли 4 4 . Typhaceae Juss. - Қўғадошлар 209. Sparganium eurycarpum subsp. coreanum (H.Lév.) C.D.K.Cook & M.S.Nicholls ( Sparganium macrocarpum Makino) кўп йиллик ўт ёмон ейилади 45. Verbenaceae J. St.-Hill. - Тизимгулдошлар 210. Verbena officinalis L. кўп йиллик ўт заҳарли 4 6 . Zygophyllaceae R.Br. - Туятовондошлар 211. Tribulus terrestris L. бир йиллик заҳарли 243 3-илова Зирабулоқ тоғларида учрайдиган айрим камёб ва муҳофазага муҳтож турларнинг тарқалиш ареаллари 244 3-илова давоми 245Celtis 246 4-илова Шувоқзор яйлов типи ва унинг таркибига кирувчи яйлов хилларининг ўсимликлар рўйхати ва уларнинг мўллик даражаси (Қарнобчўл ярим чўли) Турлар Шувоқзор яйлов типи Эфемерли- эфемероидли -шувоқзор Эфемерли- эфемероидли -ковракли- шувоқзор Эфемерли- эфемероидли -партакли- сингренли- шувоқзор Эфемерли- эфемероидли - қуртқасочли- шувоқзор Эфемерли- эфемероидли -исириқли- шувоқзор Эфемерли- эфемероидли -қора саксовулли- шувоқзор Дарахт, бута ва бутачалар Haloxylon aphyllum - - - - - sp 1 Ярим бута ва ярим бутачалар Artemisia diffusa sp 3 - c op 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 3 - c op 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 Artemisia turanica sp 3 - c op 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 3 - c op 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 Astragalus villosissimus - - sp 2 - sol sol Halothamnus subaphyllus - - - - - sol Acanthophyllum pungens sol - sol sol sol - Convolvulus hamadae sol - sp 1 sol sol - Кўп йиллик ўтлар Achillea biebersteinii sol - - sol - - Allium griffithianum sol - - sol sol - Alhagi pseudalhagi sol sol - - sol- sp 1 sol Carex pachystylis sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 sp 2 sp 3 - c op 1 sp 2 - sp 3 Cousinia radians sol - - sol - - 241 Cousinia resinosa sol - - sol sol - Ferula foetida - sp 1 -sp 2 - - sol sol-sp 1 Goebelia pachycarpa - - sol - - - Iris songarica sol - - sp 1 -sp 2 sol - Ixiolirion tataricum sol - - sol sol - Gagea stipitata - - - sol sol - Gentiana olivieri sol - - sol - - Malva neglecta sol - - - - - Peganum harmala sol - sol sol sp 1 -sp 2 sol Phlomis thapsoides sol - - sol sol - Poa bulbosa sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 sp 2 - sp 3 Ranunculus sewerzowii sol - - sol sol - Scorzonera circumflexa sol - - sol sol - Бир йиллик ўтлар Alyssum desertorum sol - sp 1 sol sp 1 sol sol sol Anisanta tectorum sp 1 sol- sp 1 sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 sol Aphanopleura capillifolia sp 1 -sp 2 - sp 1 sp 1 sol - Arenaria serpyllifolia sol sol sol sol - - Astragalus campylorrhynchus sp 1 -sp 2 sol - sol- sp 1 sol- sp 1 - Astragalus campylotrichus sol - - - - - Astragalus filicaulis sp 1 -sp 2 sol- sp 1 sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 sol Boissiera squarosa sol sol - - - - Bromus danthoniae sol - sol- sp 1 sol - sol Capsella bursa-pastoris - - - sol sol - Ceratocephala falcata - - - sol sol - Ceratocarpus arenarius sol - - - sol sol 242 Cousinia prolifera - - - sol sol - Cuminum setifolium sol - sol - - - Delphinium semibarbatum - - - - - sol Descurainia sophia - - - - sol - Eremopyrum bonaepartis sol sol sol sol sol sol Eremopyrum orientale sol sol - sol sol sol Erodium cicutarium sol - - sol - - Erophila verna sol - - sol - - Filago arvensis sol - - sol - - Holosteum umbellatum sol- sp 1 sol sol sol sol sol Hordeum leporinum sol- sp 1 - sol sol sol- sp 1 sol- sp 1 Hypecoum parviflorum sol sol sol sol sol sol Hypogomphia turkestana sol - - - - - Koelpinia linearis sol- sp 1 sol sol sol sol sol Lallemantia roylеana sol - - sol - - Lappula microcarpa sol - sol sol sol - Leptaleum filifolium sol- sp 1 sol sol sol sol- sp 1 sol Minuartia meyeri sol- sp 1 - sol sp 1 sol- sp 1 - Nigella integrifolia sol - sol - - sol- sp 1 Nonea caspica sol - - sol sol - Onobrychis micrantha sol - - sol - - Papaver pavoninum sol sp 1 - sol sol sp 1 Pholiurus incurvus sp 1 sol - sol sol sol Rochelia bungei - - - sol sol - Roemeria hybrida sol sol sol - - - Salsola sclerantha - - sol - sol sol 243 Scabiosa olivieri sol- sp 1 sol sp 2 sol sol sol Schismus arabicus sol- sp 1 sol sp 1 sol sol sol-sp 1 Sedum tetramerum sol - - sol - - Sisymbrium altissimum - - - sol sol - Streptoloma desertorum sol - - sol - - Strigosella africana sol- sp 1 sol - sp 1 sol sol sol- sp 1 sol Strigosella grandiflora sol- sp 1 sol - sp 1 sol sol sol- sp 1 sol Trigonella grandiflora sp 1 sol sol sol sol sol Veronica campylopoda sp 1 sol sol sol sol sol Vulpia ciliata sol- sp 1 sol- sp 1 sol sp 1 sol - Ziziphora tenuior sol- sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 sol sol- sp 1 sol- sp 1 244 5-илова Ковракзор ва қора саксовулзор яйлов типлари ва улар таркибига кирувчи яйлов хилларининг ўсимликлар рўйхати ва мўллик даражаси Турлар Ковракзор яйлов типи Қора саксовулзор яйлов типи Эфемерли- эфемероидли -ковракзор Эфемерли- эфемероидли- шувоқли- ковракзор Эфемерли- эфемероидли -шувоқли- қора саксовулзор Эфемерли- эфемероидли- қора саксовулзор Эфемерли- эфемероидли- исириқли- қора саксовулзор Дарахт, бута ва бутачалар Haloxylon aphyllum - - sp 1 -sp 2 sp 2 -sp 3 sp 1 -sp 2 Ярим бута ва ярим бутачалар Artemisia diffusa sol- sp 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 Artemisia turanica sol- sp 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 Astragalus villosissimus - - sol - - Acanthophyllum pungens - sol sol - sol Convolvulus hamadae - - sol - - Halothamnus subaphyllus - - sol sol sol Кўп йиллик ўтлар Alhagi pseudalhagi sol sol sol - sol Carex pachystylis sp 3 - cop 1 sp 2 -sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 Cousinia resinosa - - sol - - Ferula foetida sp 1 -sp 2 sp 1 -sp 2 sol sol - Heliotropium dasycarpum - - - sol sol 245 Ixiolirion tataricum sol sol sol - - Peganum harmala sol - sol sol sp 2 - sp 3 Poa bulbosa sp 3 - cop 1 sp 2 -sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 Ranunculus sewerzowii sol sol - - - Бир йиллик ўтлар Alyssum desertorum sol sol- sp 1 sol - - Anisanta tectorum sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 sp 1 -sp 2 sp 1 -sp 2 Aphanopleura capillifolia - - sol - - Arenaria serpyllifolia sol sol sol - - Astragalus campylorrhynchus sp 1 sol - - - Astragalus filicaulis sp 1 -sp 2 sol- sp 1 sol - - Atriplex dimorphostegia - - sol sol-sp 1 sol Boissiera squarosa sol sol sol sol sol Bromus danthoniae sol sol sol sol sol Capsella bursa-pastoris - - - - sol Ceratocephala falcata - - - sol sol Ceratocarpus arenarius - - sol sol sol Climacoptera lanata - - sol sol - Cousinia prolifera - - - sol sol Cuminum setifolium sol - - - - Delphinium semibarbatum - - sol sol - Descurainia sophia - - - sol sol Eremopyrum bonaepartis sol sol sol sol sol Eremopyrum orientale sol sol - - - Erodium cicutarium sol - - - - Gamanthus gamocarpus - - sol sol sol 246 Halocharis hispida - - sol sol-sp 1 sol-sp 1 Holosteum umbellatum sol- sp 1 sol sol sol sol Hordeum leporinum sp 1 sol sol-sp 1 sol-sp 1 sp 1 Hypecoum parviflorum sol sol sol - - Koelpinia linearis sol- sp 1 sol- sp 1 sol sol sol Leptaleum filifolium sp 1 sol sol sol sol Minuartia meyeri - - sol - sol Nardurus krausei - - sol sol-sp 1 sol-sp 1 Nigella integrifolia sol sol sol sol sol Nonea caspica sol - - - - Papaver pavoninum sp 1 -sp 2 sp 1 sol sp 1 sp 1 Pholiurus incurvus sol sol sol sol - Salsola sclerantha - - sp 1 -sp 2 sol sol Scabiosa olivieri sol sol sol sol sol Schismus arabicus sp 1 sol sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 Strigosella africana sol sol sol sol sol Strigosella grandiflora sol sol sol sol sol Trigonella grandiflora sp 1 sol sp 1 sol sol Veronica campylopoda sp 1 sol - - - Vulpia ciliata sol- sp 1 sol sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 Ziziphora tenuior sol- sp 1 sol- sp 1 sol - - 247 6-илова Исириқзор ва қуртқасочзор яйлов типлари ва уларнинг таркибига кирувчи яйлов хилларининг ўсимликлар рўйхати ва мўллик даражаси Турлар Исириқзор яйлов типи Қуртқасочзор яйлов типи Эфемерли- эфемероидли -исириқзор Эфемерли- эфемероидли -ковракли- исириқзор Эфемерли- эфемероидли -шувоқли- исириқзор Эфемерли- эфемероидли -карракли- исисриқзор Эфемерли- эфемероидли -қуртқасоч- зор Эфемерли- эфемероидли- шувоқли- қуртқасочзор Ярим бута ва ярим бутачалар Artemisia diffusa sol sol sp 1 -sp 2 sol sol- sp 1 sp 1 -sp 2 Artemisia turanica sol sol sp 1 -sp 2 sol sol- sp 1 sp 1 -sp 2 Acanthophyllum pungens sol sol sol sol sol sol Convolvulus hamadae - - sol - sol sol Кўп йиллик ўтлар Allium griffithianum - - sol - sol sol Alhagi pseudalhagi sol-sp 1 sol sol - - - Carex pachystylis sp 3 -cop 1 sp 3 -cop 1 sp 2 - sp 3 sp 2 sp 3 sp 3 Centaurea iberica sol - sol sol sol - Cousinia microcarpa - - - - sol - Cousinia resinosa sol sol sol sol-sp 1 sol sol Ferula foetida - sp 1 -sp 2 - - - - Gagea stipitata sol - sol sol sol sol Gentiana olivieri - - sol - - sol Iris songarica sol-sp 1 - sol sol sp 3 - c op 1 sp 3 248 Ixiolirion tataricum sol sol sol sol sol sol Merendera robusta sol - sol sol sol - Peganum harmala sp 3 -cop 1 sp 2 - sp 3 sp 1 -sp 2 sp 1 -sp 2 sol sol Phlomis thapsoides - - sol - sol sol Poa bulbosa sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 - sp 3 sp 2 sp 3 - c op 1 sp 3 Ranunculus sewerzowii - - - sol sol sol Scorzonera circumflexa - - - sol sol sol-sp 1 Бир йиллик ўтлар Alyssum desertorum sol- sp 1 sol sp 1 sol sol sol Anisanta tectorum sp 1 sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 Aphanopleura capillifolia - - sol sol sp 1 sol Arenaria serpyllifolia sol sol sol sol sol - Arnebia decumbens sol - - sol - - Astragalus campylorrhynchus - - sol- sp 1 sol - sol Astragalus campylotrichus - - - - - sol Astragalus filicaulis sol- sp 1 sol- sp 1 sol- sp 1 sol sol- sp 1 sol- sp 1 Boissiera squarosa sol sol sol sol sol sol Bromus danthoniae sol sol sol - sol sol Capsella bursa-pastoris sol- sp 1 sol sol - - - Ceratocephala falcata sol sol sol sol sol sol Cousinia prolifera - - - - sol sol Descurainia sophia sol- sp 1 sol sol - - - Eremopyrum bonaepartis - - sol - sol sol Eremopyrum orientale - - sol - sol sol Erodium cicutarium sol - - sol sol sol Erophila verna - - sol sol - - 249 Filago arvensis - - sol sol sol sol Holosteum umbellatum sol sol sol- sp 1 sol sol sol Hordeum leporinum sol- sp 1 sol- sp 1 sol sol sol- sp 1 sol Hypecoum parviflorum sol sol sol sol sol sol Hypogomphia turkestana - - sol - sol sol Koelpinia linearis sol sol sol sol sol sol- sp 1 Leptaleum filifolium sol- sp 1 sol sol sol sol sol- sp 1 Minuartia meyeri sol- sp 1 sol sol- sp 1 sol sp 1 sol Nigella integrifolia sol sol sol - sol sol Nonea caspica - - - - - sol Onobrychis micrantha - - - - - sol Papaver pavoninum sp 1 -sp 2 sp 1 -sp 2 sol - sol sol Pholiurus incurvus sol sol sol- sp 1 sol sol sol Rochelia bungei sol - sol - - - Roemeria hybrida sol sol sol - - - Scabiosa olivieri - sol sol - sol sol Schismus arabicus sol- sp 1 sol- sp 1 sol sol sol sol Sisymbrium altissimum - sol - - - - Strigosella africana sol- sp 1 sol sol- sp 1 sol sol sol- sp 1 Strigosella grandiflora sol- sp 1 sol sol- sp 1 sol sol sol Taeniatherum crinitum sol - - sol - - Trigonella grandiflora sol- sp 1 sol sol sol sol sol Veronica campylopoda sol sol sol sol sol sol Vulpia ciliata sol- sp 1 sol- sp 1 sol - sol sol- sp 1 Ziziphora tenuior sol- sp 1 sol sol- sp 1 sol sol sol 250 7-илова Янтоқзор, туяпайпоқзор ва қуёнтирноқзор яйлов типлари ва уларнинг таркибига кирувчи яйлов хилларининг ўсимликлар рўйхати ва мўллик даражаси Турлар Янтоқзор типи Туяпайпоқзор типи Қуёнтирноқзор типи Эфемерли- эфемероидли- янтоқзор Эфемерли- эфемероидли- исириқли-янтоқзор Эфемерли- эфемероидли- фломоидесли-шувоқли- туяпайпоқзор Эфемерли- эфемероидли- қуёнтирноқзор Ярим бута ва ярим бутачалар Artemisia diffusa sol sol sp 1 -sp 2 sol Artemisia turanica sol sol sp 1 -sp 2 sol Halothamnus subaphyllus - sol - - Acanthophyllum pungens sol sol sol sol Convolvulus fruticosus - - sp 3 -cop 1 - Convolvulus hamadae sol sol sol sol Lagonychium farctum - - - sp 3 -cop 1 Кўп йиллик ўтлар Alhagi pseudalhagi sp 3 -cop 1 sp 3 -cop 1 sol sol-sp 1 Carex pachystylis sp 3 -cop 1 sp 3 -cop 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 Centaurea iberica sol sol - sol Convolvulus hamadae - - sol - Cousinia resinosa sol sol sol sol Ferula foetida - - sol - 251 Goebelia pachycarpa - - - sol Haplophyllum robustum - - sol-sp 1 - Iris songarica sol sol - sol Ixiolirion tataricum sol sol sol - Peganum harmala sol sp 1 -sp 2 sol sol-sp 1 Phlomoides uniflora - - sp 1 -sp 2 - Poa bulbosa sp 3 -cop 1 sp 3 -cop 1 sp 3 -cop 1 sp 3 -cop 1 Scorzonera circumflexa - - - sol Бир йиллик ўтлар Alyssum desertorum sol sol sol-sp 1 sol Anisanta tectorum sol-sp 1 sp 1 -sp 2 sol-sp 1 sol-sp 1 Aphanopleura capillifolia sol sp 1 sol sol Arenaria serpyllifolia sol sol sol - Astragalus campylorrhynchus sol sol sol - Astragalus filicaulis sol sol sol-sp 1 sol Boissiera squarosa - - sol - Bromus danthoniae - - sol - Capsella bursa-pastoris - sol - sol Ceratocephala falcata sol sol - sol Ceratocarpus arenarius sol sol - sol Cousinia prolifera sol sol - sol-sp 1 Delphinium semibarbatum - - sol - Diarthron vesiculosum sol sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 Erodium cicutarium sol sol - - Erophila verna - - sol - Filago arvensis - - - sol 252 Girgensohnia oppositiflora - - sol - Halocharis hispida - - - sp 1 -sp 2 Holosteum umbellatum sol sol - - Hordeum leporinum sol-sp 1 sp 2 sol-sp 1 sol-sp 1 Koelpinia linearis sol sol sol-sp 1 - Lallemantia roylеana - - sol - Leptaleum filifolium sol sol sol-sp 1 sol Minuartia meyeri sol sol - sol Nigella integrifolia sol sol - - Papaver pavoninum sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 sol Pholiurus incurvus sol sol - sol Rochelia bungei - sol - - Salsola sclerantha - - - sol Schismus arabicus sol sol - - Strigosella africana sol sol sol - Strigosella grandiflora sol sol - - Trigonella grandiflora - - sol - Veronica campylopoda sol sol sol - Vulpia ciliata sol sp 1 - sol Xanthium spinosum - - - sol Ziziphora tenuior sol sol sol - 253 8-илова Галофит яйлов типлари ва улар таркибидаги яйлов хилларининг ўсимликлар рўйхати ва мўллик даражаси 254 255Турлар Аралаш шўразор типи Шохилакзор типи Сарсазанзор типи Аралаш юлғунзор типиҲ ар хил ўтли- ш ўразор Ш охилакзор А ралаш ўтли- ярим бутали- ш охилакзор Сарсазанзор Роэмю рияли- сарсазанзор Ҳ ар хил ўтли- ярим бутали- ю лғунзор Дарахт, бута ва бутачалар Tamarix hispida - sol sol sol sol sp 3 -cop 1 Tamarix elongata - - - - - sol Salsola arbuscula - - sol - - sol Ярим бута ва ярим бутачалар Artemisia diffusa sol - - - - - Artemisia turanica sol - - - - - Convolvulus hamadae sol - - sol - sol Halocnemum strobilaceum - - sol sp 3 -cop 1 sp 2 -sp 3 sol-sp 1 Halothamnus subaphyllus sol - sol sol sol sol Kalidium caspicum - sp 1 -sp 2 sp 1 - - sol Reaumuria alternifolia - - - - sp 1 -sp 2 sol Suaeda microphylla - sol sol sol - sol Кўп йиллик ўтлар Aeluropus littoralis sol - sol sol sol cop 1 Alhagi pseudalhagi sol - - - - sol-sp 1 Bolboschoenus maritimus - - - sol - sp 1 -sp 2 Carex pachystylis sp 2 -sp 3 Ferula foetida sol - - - - - Heliotropium dasycarpum - - - - sol - Poa bulbosa sp 2 -sp 3 - - sol sol - Phragmites australis - - sol sol - sp 1 -sp 2 Zygophyllum miniatum - - - sol - sol Бир йиллик ўтлар Alyssum desertorum sol - - sol - - Anisanta tectorum sol sol - sol sol sol Arenaria serpyllifolia sol - - sol sol - 9-илова Шувоқзор ва бодомчазор яйлов типлари ва яйлов хилларининг ўсимликлар рўйхати ва мўллик даражаси (Зирабулоқ-Зиёвуддин тоғлари) Турлар Шувоқзор яйлов типи Бодомчазор яйлов типи Эфемерли- эфемероидли -шувоқзор Эфемерли- эфемероидли - ҳар хил ўтли- шувоқзор Эфемерли- эфемероидли- бодомчали- шувоқзор Қатронли- бодомчазор Эфемерли- эфемероидли -бодомчазор Шувоқли бодомчазор Дарахт, бута ва бутачалар Prunus spinosissima sol sol sp 1 sp 1 -sp 2 sol-sp 1 sol-sp 1 Atraphaxis spinosa - - - - - sol Cerasus erythrocarpa - - sol sol sol sol Crataegus turkestanica - - - un - - Ephedra intermedia - sol sol sol sol - Halimodendron halodendron - - - sol - - Celtis caucasus - - sol - sol sol Pistacia vera - - - - sol sol Pyrus Regelii - - - - - sol Rosa nanothamnus - - sol - sol - Salsola arbusculiformis - - - - - sol Ярим бута ва ярим бутачалар Artemisia sogdiana sp 3 -cop 1 sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 1 sol-sp 1 sp 1 -sp 2 256 Artemisia diffusa sol sol sol - - - Artemisia turanica sol sol sol - - - Acanthophyllum pungens - sol - - - sol Convolvulus hamadae - - sol - sol sol Ziziphora clinipodioides sol sol sol sol sol - Кўп йиллик ўтлар Allium cupuliferum - - sol - sol sol Allium eremoprasum - - sol - sol sol Allium griffithianum sol sol - sol-sp 1 sol sol Allium protensum - - - - - sol Alhagi pseudalhagi sol sol - - - - Astragalus pulcher - - - - - sol Biebersteinia multifida - sol sol sol sol sol Bongardia chrysogonum - sol - sol - sol Bunium chaerophylloides sol sol sol - sol sol Carex pachystylis sp 3 -cop 1 sp 3 -cop 1 sp 1 -sp 2 sp 1 -sp 2 sp 1 sp 1 -sp 2 Centaurea iberica - - sol - - sol Cichorium intybus - - sol - sol - Chaetolimon setiferum - - sol - - sol Convolvulus subhirsutus - - sol - sol sol Corydalis sewerzowii - - sol sol Cousinia resinosa sol sol-sp 1 sol-sp 1 - - sol Crambe kotschyana - sol sol sp 2 -sp 3 sol sol Dianthus tetralepis - - sol - sol sol Eremurus olgae sol sp 1 sol sol sol-sp 1 sol-sp 1 Eremurus sogdianus sol sol-sp 1 sol sol-sp 1 - - 257 Ferula dshizakensis - - sol sol sol sol Juno narbutii sol - sol sol - sol Jurinea trautvetteriana - - sol - sol sol Goebelia pachycarpa - sol sol - - sol Iris songarica sol sol - - - - Ixiolirion tataricum sol-sp 1 sol sol - sol sol Gentiana olivieri sol-sp 1 sol sol sol - sol Linaria popovii sol sol sol - - sol Malva neglecta - - sol - sol - Nepeta olgae - sol sol sol sol sol Peganum harmala sol sol - - sol sol Phlomis thapsoides sol sp 1 -sp 2 sol - sol sol Phlomoides uniflora sol sol sol sol-sp 1 sol sol Pleconax conica sol sol sol sol sol Poa bulbosa sp 2 -sp 3 sp 2 -sp 3 sp 1 -sp 2 sp 1 sol-sp 1 sp 1 Prangos pabularia - sol sol - - sol Pseudosedum fedtschenkoanum - - sol sol sol sol Ranunculus sewerzowii sol-sp 1 sol - - - sol Scorzonera circumflexa sol sol - - - - Stipa hohenackeriana - sol - - sol sol Thalictrum isopyroides - - sol sol sol sol Taraxacum officinale - sol - - - - Tragopogon malicus - sol sol sol sol sol Tulipa korolkowii - sol sol sol-sp 1 sol sol Tulipa micheliana sol sol - sol sol sol 258 Vicia subvillosa sol sol - sol - - Бир йиллик ўтлар Alyssum desertorum sol sol sol sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 Anisanta tectorum sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 Aphanopleura capillifolia sol sol - - sol sol Arabis recta sol sol - - - sol Arenaria serpyllifolia sol-sp 1 sol sol sol sol sol Asperugo procumbens - - sol - - - Astragalus campylorrhynchus sol - sol - - sol Astragalus campylotrichus sol - - - - sol Astragalus filicaulis sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 sol sol Boissiera squarosa sol - sol - - sol Bromus danthoniae sol - - - - sol Callipeltis cucullaria sol sol - - - sol Campyloptera carnea sol sol - - sol sol Carduus arabicus - - sol - sol - Clypeola jonthlaspi sol - - - - sol Cousinia prolifera - - sol sol - - Eremopyrum bonaepartis sol sol - - sol - Erodium ciconium sol sol-sp 1 sol-sp 1 sol sol-sp 1 sol-sp 1 Erophila verna sol sol sol sol - sol Filago arvensis sol - - sol sol - Galium aparine - sol sol sol sol - Geranium divaricatum sol sol sol sol sol sol-sp 1 Geranium rotundifolium sol sol sol sol sol - Geranium transversale sol - - - - sol 259 Holosteum umbellatum sol sol sol - sol sol Hordeum leporinum sol sol sol - sol sol Hypecoum parviflorum sol - - - - sol Hypogomphia turkestana - - sol - sol sol Koelpinia linearis sol sol sol sol - sol-sp 1 Lallemantia roylеana sol sol sol - sol sol Lamium amplexicaule - - sol sol - sol Lappula microcarpa - sol sol sol sol sol Leptaleum filifolium sol sol - - sol sol Microcephala lamellata - - sol - sol - Minuartia meyeri sol sol - sol sol Nardurus krausei sol sol sol - - sol Nigella integrifolia sol sol - sol sol sol Nonea caspica sol - - sol sol sol Onobrychis micrantha - sol - - - sol Onosma maracandica - sol sol - sol sol Papaver pavoninum sol sol - - sol - Parentucellia flaviflora sol sol sol sol sol sol Pentanema divaricatum - - sol - - - Phleum paniculatum sol sol sol sol sol - Pleconax conica sol sol sol sol - sol Roemeria refracta sol - - - - sol Scabiosa olivieri sol sol - - - sol Scandix pecten-veneris - - sol sol sol sol Schismus arabicus - - sol - sol sol Sedum tetramerum - - sol sol sol - 260 Sisymbrium altissimum - sol - - - sol Strigosella africana sol sol sol sol sol sol Strigosella grandiflora sol sol sol sol sol sol Taeniatherum crinitum sol sol sol sol - sol Trigonella grandiflora - sol - - sol sol Velezia rigida - - sol sol - sol Veronica campylopoda sol sol sol - - - Vulpia ciliata sol - sol sol sol sol Ziziphora tenuior sol sol sol sol sol-sp 1 sol-sp 1 10-илова Қўзиқулоқзор, аралаш дарахтлар ва аралаш-ўтли эфемероидзор яйлов типлари ва яйлов хилларининг ўсимликлар рўйхати ва мўллик даражаси Турлар Қўзиқулоқзор яйлов типи Аралаш дарахтлар яйлов типи Аралаш ўтли эфемероидзор яйлов типи Эфемерли- эфемероидли- қўзиқулоқзор Эфемерли- эфемероидли- ёввойи нокзор Эфемерли- эфемероидли- шувоқли- камхастакзор Аралаш ўтли- эфемерли- эфемероидзор Дарахт, бута ва бутачалар Prunus spinosissima - sol-sp 1 sp 1 - Astragalus bactrianus sol - - - 261 Cerasus erythrocarpa - sol sol - Ephedra intermedia - sol sol - Celtis caucasus - sol sol-sp 1 - Pistacia vera - sol sol - Pyrus Regelii - sol-sp 1 - - Rosa nanothamnus - sol sol - Ярим бута ва ярим бутачалар Artemisia sogdiana sol sp 1 sp 1 -sp 2 sol Artemisia diffusa sol sol sol sol Artemisia turanica sol sol sol sol Acanthophyllum pungens sol - - sol Convolvulus hamadae sol sol sol sol Ziziphora clinipodioides - sol sol - Кўп йиллик ўтлар Allium cupuliferum - sol sol - Allium eremoprasum - sol sol - Allium griffithianum sol sol sol sol Alhagi pseudalhagi sol-sp 1 sol - sol-sp 1 Biebersteinia multifida - sol sol - Bunium chaerophylloides - sol sol - Carex pachystylis sp 3 -cop 1 sp 2 -sp 3 sp 1 -sp 2 cop 1 - cop 2 Convolvulus subhirsutus - sol sol - Cousinia resinosa sol - sol sol Crambe kotschyana - sol sol - Eremurus olgae sol-sp 1 sol sol - Eremurus sogdianus sp 1 -sp 2 sol - - 262 Ferula dshizakensis - sol sol - Goebelia pachycarpa sol - - - Iris songarica sol-sp 1 - - sol Ixiolirion tataricum sol sol sol sol Gentiana olivieri - sol sol - Linaria popovii - sol sol - Nepeta olgae - sol sol - Peganum harmala sol - - sol Phlomis thapsoides sp 3 -cop 1 sol sol sol-sp 1 Phlomoides uniflora - sol sol - Pleconax conica - sol sol - Poa bulbosa sp 2 -sp 3 sp 1 -sp 2 sp 1 -sp 2 cop 1 - cop 2 Pseudosedum fedtschenkoanum - sol sol - Ranunculus sewerzowii sol sol sol sol-sp 1 Stipa hohenackeriana - sol - - Thalictrum isopyroides - sol sol - Tulipa korolkowii - sol sol - Tulipa micheliana sol sol - Бир йиллик ўтлар Alyssum desertorum sol-sp 1 sol sol sol Anisanta tectorum sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 sol-sp 1 Aphanopleura capillifolia - sol sol - Arabis recta - sol sol - Arenaria serpyllifolia sol-sp 1 sol sol sol-sp 1 Astragalus campylorrhynchus - sol sol sol 263 Astragalus filicaulis sol sol sol sol Boissiera squarosa sol sol sol sol Bromus danthoniae sol - sol sol Callipeltis cucullaria - sol - - Campyloptera carnea - sol sol-sp 1 - Cousinia prolifera sol - sol sol Erodium ciconium - sol-sp 1 sol - Galium aparine - sol sol sol Geranium divaricatum - - sol sol Geranium rotundifolium - sol sol - Holosteum umbellatum sol sol sol sol Hordeum leporinum sol-sp 1 sol sol sol-sp 1 Hypecoum parviflorum sol - - sol Hypogomphia turkestana - sol - - Koelpinia linearis sol sol sol sol Lallemantia roylеana - sol-sp 1 sol sol Lappula microcarpa sol sol sol sol Leptaleum filifolium sol sol sol sol Minuartia meyeri sol sol sol sol-sp 1 Nardurus krausei sol - - - Nigella integrifolia - sol sol - Nonea caspica - - sol - Onosma maracandica - sol - - Papaver pavoninum sol - - sol Parentucellia flaviflora sol - - sol Phleum paniculatum - sol sol-sp 1 sol 264 Pleconax conica - sol sol - Scabiosa olivieri sol sol - sol Schismus arabicus sol-sp 1 sol sol sol-sp 1 Sedum tetramerum - - sol - Strigosella africana sol sol sol-sp 1 sol-sp 1 Strigosella grandiflora sol sol sol sol Taeniatherum crinitum sol - - sol Trigonella grandiflora sol sol - sol-sp 1 Velezia rigida - sol sol - Veronica campylopoda sol sol sol sol Vulpia ciliata sol-sp 1 - sol sol-sp 1 Ziziphora tenuior sol - sol sol 265

Ўзбекистон ярим чўл яйловлари ўсимликлар қопламининг трансформациясини экологик-фитоценотик баҳолаш (қарнобчўл мисолида)

Купить