Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 519.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abu Ali ibn Sino ijodida oila tarbiyasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TALIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI URGANCH DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI PEDAGOGIKA FAKULTETI “Pedagogika, boshlang‘ich va maktabgacha ta’lim metodikasi” kafedrasi Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi sirtqi ta`lim shakli 1-kurs 221-guruh talabasi - “Maktabgacha ta`lim-tarbiyani tashkil etish”fanidan “Abu Ali ibn Sino ijodida oila tarbiyasi”mavzusida tayyorlagan KURS ISHI Mavzu: Abu Ali ibn Sino ijodida oila tarbiyasi. Reja: I. Kirish. II. Asosiy qism. 1.Ibn Sinoning dunyoga kelishi va taqdir yo`li. 2.Ibn Sinoning metidsinaga oid asarlari, “Tib qonunlari” asari haqida. 3.Abu Ali Ibn Sino inson va uning ma`naviy kamolot masalasi haqida. 4.Ibn Sinononing tibbiyotdan boshqa sohadagi asarlari va ilmiy merosi haqida. 5.Ibn Sinoning inson kamoloti haqidagi tasavvurlari. 6.Ibn Sino ijodida oila, bola, va axloqiy tarbiya haqida. 7.Ibn Sino asarlarida pedagogik qarashlar. 8.Ibn Sino va zamondosh hamda uztozlarining oila, inson kamoloti haqidagi fikrlarini taqqoslash. 9.Oila farzand tarbiyasining asosiy bo`g`inidir. III.Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati. Ilm - narsalarni inson aqli yordami bilan o'rganishlikdir. (Abu Ali Ibn Sino) Kirish. Mazkur kurs ishim X-XI asrlarda yashab ijod qilgan buyuk faylasuf, tabib, musiqachi, mutafakkir, tibbiyot, falakiyot sohasining bilimdoni va tilshunos olim Abu Ali ibn Sinoning ilmiy-falsafi, ilmi, ijodiy va tarbiyaviy faoliyatiga bag‘ishlangan. Ibn Sinoning falsafiy qarashlarining ahamiyati bugungi kunda beqiyos ahamiyatga egadir. Ibn Sino o‘zining “Al-Ishorat va at-tanbihot” asari va undagi baxt-saodat haqidagi falsafiy qarashlarini ilgari surar ekan, unda haqiqiy baxtning timsoli aks etganini kuzatish mumkin. Mazkur asarning“baxt-saodat” bobida ichki lazzatning tashqi lazzatdan ustunligi taqqoslanib, bugungi kunga bog‘liq bo‘lgan baxt-saodatga erishish masalasining falsafiy va ilmiy jihatlari uzviy tahlil qilinadi. Kurs ishining dolzarbligi : talabalarda tarixiy tasavvurni shakllantirish va zamonaviy ilmlarda qo`llay olish ko`nikmalarini shakllantirish; O`rganilish darajasi : Tarixiy, ilmiy va badiiy asarlari yordamida o`rganish; Maqsad : talabalarda tarixiy tushuncha shakllantirib hozirgi zamon talabiga mos ravishda qo`llashga o`rgatish; Vazifa : yo`qolib ketish arafasidagi asarlarni to`plash, yig`ish, tahlil qilish hamda kelajak yosh avlodga yetkazib berish: Amaliy ahamiyati : manbalarni tahlil qilish va amaliyotda qo`llay olish; Ishning tuzilishi : adabiyotlar va internet manbalarini to`plash hamda kirish, asosiy qism va xulosa qismlari bilan to`ldirish. Axloq fani vositasida, –deb yozgan edi Ibn Sino , – inson o‘z xatti- harakatlarini o‘rganib, kelgusida baxtli va faravon yashashga harakat qiladi.1 Bugungi kun imkoniyatlaridan foydalangan holda, tarixni tadqiq etish, o‘tmishdagi allomalarning ishlarini kelajakka yetkazish, o‘tmishdan xulosa chiqarib, o‘rnak olish muhim ahamiyat kasb etadi. Abu Ali ibn Sinoning hayoti va faoliyati avlodlarda alohida g‘urur va ehtirom tuyg‘ularini uyg‘otadi. 1 Irisov A Ibn Sino – ma’rifatparvar adib T.: Qizil 1. Ibn Sinoning dunyoga kelishi va taqdir yo`li. Ulug` mutafakkirlardan biri Abu Ali ibn Sino (980 - 1037) Buxorodan 30 km. uzoqlikdagi Somoniylar davlati hududida joylashgan kichik Afshona qishlog’ida mahalliy amaldor oilasida hijriy 370 (980)-yil 16 (21)-avgust kuni dunyoga keldi. Uning asl ismi Husayn ibn Abdulloh. Ibn Sinoning to‘liq nomi Abu Ali – Al Xusein Ibn Abdullo ibn Al-Hasan ibn Ali Ibn Sino 13 ta so‘z 47 ta xarfdan iborat, ko`pincha qisqartirib Abu Ali ibn Sino yoki Ibn Sino deb yuritiladi. Ibn Sino barcha davrlarda o’tgan olimu-ulamolar ichida yetakchi o’rinlardan birini egallaydi. Ibn Sinoning ilm-fan va madaniyatiga qo‘shgan hissasi rad qilib bo‘lmas faktdir. U ensiklopedik bilimlarga ega bo‘lib, turli fanlarda kashfiyotlar qildi. Abu Ali ibn Sinoning qimmatli merosi jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotida hal qiluvchi o‘rinni egallaydi.U insoniyat tarixida yorqin chuqur iz qoldira olgan buyuk dahodir. O`sha vaqtda uni Husayn deb atagan bo`lsalar, sharqda Sheyxulrais, g`arbda Avitsenna - O'rta asr fors olimi, faylasufi va tabibi, Sharqiy aristotelizmning vakili., arablar esa Abu ali Alhusayn ibn Abdullo ibn Hasan ibn Sino deb atar yedilar. O‘rta Osiyo va Eronda yashagan, turli hukmdorlar paytida tabib va vazir bo‘lgan. Ibn Sino risolalari Sharq hamda G‘arbda bag‘oyat mashhur. Yevropada ibn Sino Avitsenna nomi bilan mashhur bo‘lgan. “Tib qonunlari”nazariy va klinik meditsina entsiklopediyasi — yunon, rum, hind hamda o‘rta osiyolik tabiblar nuqtai-nazari jamlanmasi — bir necha asr davomida, hatto Ovrupada ham zarur qo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan. Bizning vaqtimizgacha yetib kelgan o‘zi haqidagi tarjimai xolida yozishicha, “Otam Balxdan bo‘lgan va u yerdan Buxoroga somoniylardan Nuh ibn Mansur (976-997) hukmronligi davrida keladi va u yerda o‘z ishini devonxonadan boshlaydi. Uning lavozimi - Buxoro yaqinidagi tuman markazi bo‘lmish Xarmaysanni boshqarish bo‘lgan. Shu yerlarga yaqin qishloqdagi Afshonalik qizni, ya’ni mening bo‘lajak onam Sitora - yulduzni xotinlikka oladi. U yerda avval men, keyin mening akam dunyoga keladi.” Ibn Sino jahon fani va madaniyati taraqqiyotiga ulkan hissa qo`shgan buyuk siymolardan bo’lib, uning ilmiy ishlari xorazmlik buyuk ensiklopedist olim Abu Rayhon Beruniy (973-1048) asarlari bilan birgalikda o`sha davr fani taraqqiyotining eng yuqori cho`qqisini tashkil etadi. Abu Ali Ibn Sino ilm taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan, O‘rta Osiyo tuprog‘idan yetishib chiqqan buyuk allomalarimizdan biri hisoblanadi. Buyuk allomaning fanlar olamida tajriba o‘tkazmagan va qalam tebratmagan sohasi yo‘q desa ham bo‘ladi, ayniqsa tibbiyot xazinasiga qo‘shgan ulkan hissasi bebahodir. Ibn Sino ko‘p qirrali ilm sohibi bo‘lgan buyuk siymodir. Tibbiyot olamida Ibn Sinoning tabarruk nomi Gippokrat va Galen kabi buyuk allomalar bilan bir qatorda turadi. Somoniylar davrida Afshona katta shaharlar sirasiga kirgan va shahar ichida qal'a ham bo‘lgan. Ibn Sinoning otasi Abdulloh katta boy bo‘lib, badavlat va o‘qimishli, ismoilit (sobiq islomga qarshi) o‘qishlariga yaqin kishi bo‘lganki, o‘sha davrda podshohga soliq teradigan vazirlardan bo‘lgan. Ibn Sinoning otasi uni izdoshlari safiga qo‘shgan. Garchi ibn Sino ismoilitlardan bo‘lmagan, lekin ularning xutbalari ma’nosi bilan sinchkoflik ila qiziqqan. Ehtimol, Ibn Sino ismoilitlardan o‘zining Qur’onga bo‘lgan tanqidiy qarashlarini o‘zlashtirgandur. 5 yoshgacha Ibn Sinolar oilasi poytaxt — Buxoroga ko`chib kelib, Afshona qishlog‘ida yashaydilar va uni shu yerda o`qishga beradilar. Keyin Ibn Sino oilasi bilan birgalikda Buxoroga ko‘chib kelgan. Bolakayni boshlang‘ich musulmonlar maktabiga joylashadi va u yerda o‘n yil ta’lim oladi. Maktabni bitirgach, ustozi Abu Abdulloh an-Natiliy dan mantiq, falsafa, riyoziyot va fiqh ilmlarini o’rgandi. U asosan tabobat ilmiga qiziqardi. Husaynning atrofidagilar iqtidorli o’smirning erishgan yutuqlaridan hayratga tushar edilar. Otasi o’g’liga yanada kuchliroq ta’lim berish uchun uni maktabdan chiqarib olib, uyga alohida bilimi kuchli muallimni yolladi. Bu muallim ulug’ yoshdagi qariya bo’lib, Husaynga fizika, astronomiya, falsafa, geogafiya va boshqa shu kabi fanladan chuqur ta’lim berdi. 10 yoshga to'lganida, arab tilini mukammal bilib olgan ibn Sino musulmonlarning asosiy kitobi bo'lgan Qur'onni deyarli butunlay yod olgan, Qur’onni xatib Ubaydning o‘zi ham yoddan bilgan. Shundan keyin Husayn maktabga bormagan. O‘n yoshida, ya’ni 990-yilga borib, Husayn ta’limining boshlang‘ich davrini yakunlaydi. U Qur’onni yoddan aytib, o‘z xotirasi bilan barchani hayratga soladi va arab adabiyotini nihoyatda zo‘r bilishi bilan barchani lol qoldiradi. Shu vaqtdan e’tiboran, Ibn Sino shayh bo‘ladi. Mana, shaxsiy tarjimai xolidan parcha: “O‘n yoshimda men Qur’onni yod oldim va adabiyot fanini o‘rganib katta muvaffaqiyatlarga erishib, barchani qoyil qoldirdim”. Til adabiyot, keyinchalik esa mantiq, aljabr, hisob, falakkiyot kabi fanlarni to‘liq o‘zlashtiradi. Ayniqsa, tib ilmida u juda tez kamol topa boshlaydi. „Tib ilmi, — deb yozadi Ibn Sino o`z tarjimai holida, – qiyin ilmlardan emas, shu sababli qisqa muddat ichida bu fandan juda ilg`orlab ketdim, endi hatto bilimdon tabiblar ham huzurimga kelib tib ilmidan dars oladigan bo`ldilar. Bemorlarni ham ko`rib turardim va shu yo`sinda orttirgan tajribalarim natijasida muolaja eshiklari menga shu qadar keng ochilib ketdiki, uni ta’riflab berish qiyin”. Ibn Sino ta'sirchan bilimga ega bo'lganligi sababli, otasi uni musulmon qonunlari va tamoyillari chuqur o'rganilgan maktabga yuborgan. Biroq, o'qituvchilar bolaning turli xil masalalarni yaxshi bilishini tan olishlari kerak edi. 12 yoshida, uning oldiga ham o'qituvchilar, ham mahalliy donishmandlar maslahat so'rab kelishgan. 13 yoshida boshlang`ich matematika, mantiq, fiqh, falsafa ilmlari bolan shug`ullana boshlaydi. Ibn Sino tibbiyot, musiqa va geometriyaga qiziqishni rivojlantirdi. Aristotelning "Metafizika" asari yigitga katta taassurot qoldirdi. 14 yoshida yigit tibbiyotga oid u yoki bu tarzda shaharda mavjud bo'lgan barcha asarlarni tadqiq qildi. Hatto o'z bilimlarini amalda qo'llash uchun, ayniqsa kasallarni davolashga harakat qildi. Shunday qilib, Buxoro amiri kasal bo'lib qoldi, ammo uning biron bir shifokori uning kasaliga hukmdorni davolay olmadi. Natijada, unga to'g'ri tashxis qo'ygan va tegishli davolanishni tayinlagan yosh Ibn Sino taklif qilindi. Shundan so'ng u amirning shaxsiy shifokori bo'ldi. Husayn hukmdor kutubxonasiga kirish huquqini qo'lga kiritganida ham kitoblardan bilim olishni davom ettirdi. Ko’p o’tmay zehni o’tkir Husayn o’quvchi bo’lishiga qaramasdan, uy muallimi bilan bir darajadagi ilmga ega bo’ldi, shundan keyin u turli xil fanlarni mustaqil ravishda o’rganishga kirishdi. Bilim darajasida kattalarni ham ortda qoldira oladigan Husayn 14 yoshida tabobat bilan qiziqa boshladi. Shahardagi barcha ilmiy asarlarni o’qib-o’rgandi, ushbu sohaning sir- asrorlarini o’rganish uchun eng og’ir bemorlarni borib ko’rdi. Ibn Sinoning tabobat bilan shug’ullanishiga o’sha davrning tabibi va tabobat darsligining muallifi – Abu Sahl Masihiy sabab bo’ldi. 16 yoshida ulug` xakim, shifokorlik ilmini puxta va chuqur o‘rganishga muvaffaq bo‘ladi, o‘sha davrning mashhur tabiblari undan maslahat olib turishadi. Bir safar Buxoro amirining o‘zi unga yordam so‘rab murojaat qiladi. 17 yoshidayoq o‘zining "Ma’naviy kuchlarni tadqiq qilish" falsafiy asarini yozadi. Buxoro xalqi orasida mohir tabib sifatida tanildi. Buxoroda Avitsena shaharga kelgan olim Abu Abdallah Natli bilan falsafa, mantiq va astronomiyani o'rgangan. Shundan so'ng, u mustaqil ravishda ushbu va boshqa sohalarda bilim olishni davom ettirdi. Bir kuni saroyda noodatiy holat yuz berdi: mamlakat amiri kasal bo’lib qoldi, biroq saroy tabiblaridan birortasi uni davolay olmadi. Shunda amirni davolash uchun yosh Ibn Sino taklif qilindi. U esa o’z navbatida to’g’ri tashhis qo’yib, kasallik turini aniqlay olgan va amirni muvaffaqiyatli davolagan. Bu paytda Husayn 17 yoshda edi, shunga qaramasdan u amirning shaxsiy tabibi etib tayinlandi. O‘sha kezlarda Somoniylar davlatining hukmdori Nux ibn Mansur kasal bo‘lib, saroy tabiblari uni davolashdan ojiz edilar. Buxoroda o‘sib-ulg‘aygan yangi yosh tabibning ovozasi saroyga ham yetib borgan edi, uni amirning davolash uchun saroyga taklif qiladilar va tabibning nazoratida davolangan bemor tez fursatda oyoqqa turadi. Buning evaziga Ibn Sino saroy kutubxonasidan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu kutubxona o‘sha vaqtda butun O‘rta va Yaqin Sharqdagi eng katta va boy kutubxonalardan sanalardi. Bir necha til davomida kecha-kunduz tinmay mutolaa qilish natijasida Ibn Sino o‘z bilim doirasini mislsiz darajada kengaytiradi. U davrda shu qadar bilimga ega bo`lgan boshqa bir kishini topish mushkil edi. 18 yoshida Sharqning buyuk olimi bo`lib tanildi. 18 yoshida Ibn Sino shu qadar chuqur bilimga ega ediki, u Sharq va Markaziy Osiyoning eng taniqli olimlari bilan yozishmalar orqali erkin bahslasha boshladi. 20 yoshida u bir qancha ilmiy asarlarni, shu jumladan keng ensiklopediyalarni, axloqiy kitoblarni va tibbiy lug'atni nashr etdi. Uning tarjimai holi davrida Ibn Sinoning otasi vafot etdi va Buxoroni turk qabilalari egallab oldi. Shu sababli donishmand Xorazmga ketishga qaror qildi. Xorazmga ko'chib o'tgan Ibn Sino tibbiy amaliyotini davom ettirishga muvaffaq bo'ldi. Uning yutuqlari shunchalik ulkan ediki, mahalliy aholi uni "shifokorlar shahzodasi" deb atay boshlashdi. O'sha paytda rasmiylar jasadlarni ekspertizadan o'tkazish uchun har kimga taqiq qo'ygan. Buning uchun buzuvchilar o'lim jazosiga duch kelishdi, ammo Ibn Sino Masihi ismli boshqa shifokor bilan birga otopsiyani yashirin ravishda davom ettirdi. 20 yoshida Ibn Sino bir necha kitoblar yozib ulgurgan edi: 1.Katta entsiklopediya. 2. Etikabo’yicha nashr. 3.Tabobat lug’ati. Biroq boshlangan urush shahardagi tinchlikni buzdi. Buxoro turk qabilalari tomonidan ishg’ol qilindi. Poytaxtda vayronalar, yong’inlar avj oldi. Husaynning otasi aynan shu davrda halok bo’ldi, va u savdo karvonlariga qo’shilib, Xorazmga yo’l oldi. 21 yoshida olim "Al-Majmul" kitobini yozib, unda she’riyat, ritorika va boshqa fanlar haqida o‘z fikrlarini bildiradi. Ibn Sino Buxoroda yashagan davrida, ya’ni 1002-yilgacha Aristotel asarlaridan falsafani, Evklid asarlaridan geometriyani, Ptolemey asarlaridan astronomiyani zo`r qunt bilan o`rgandi. Bunga ibn Sino somoniylar davlatining amiri No`h ibn Mansurni muvaffaqiyatli davolaganligi tufayli amir o`sha vaqtlarda Sharqda tengi yo`q darajada boy kutubxonasidan shu asarlardan foydalanishga ruxsat berganliga va u ana shu asarlarni qunt bilan o`rganganganligi sabab bo`ldi. Biroq ibn Sinoning Buxorodagi ijodiy faoliyati uzoqqa cho`zilmadi, chunki bu vaqtda somoniylar sulolasi o`zinnng so`nggi kunlarini yashamoqda edi. 1002-yil Buxoro turklar tomonidan qamal qilinib, somoniylar sulolasi ag‘darilgach, Ibn Sino Xorazm hokimi saroyiga Urganchga yo‘l oladi. U yerda Ibn Sinoni“shifokorlar hokimi” deya nomlashgan. 2. Ibn Sinoning metidsinaga oid asarlari, “Tib qonunlari” asari haqida. Ilmiy tadqiqot ishlarini 16 yoshida boshlagan bu ulug‘ zot o‘z umri davomida 450 dan ortiq asar yaratdi. Ularning aksariyati avvalo tibbiyot va falsafa, shuningdek, mantiq, kimyo, fizika, astronomiya, matematika, musiqa, adabiyot va tilshunoslik sohalariga bag‘ishlangan. Abu Ali ibn Sino Sharq peripatetizmining atoqli vakili. Uning peripatetik falsafasi “Kitob ash- Shifo”, “Najot”, “Al-Ishorat va at-Tanbihot” , “Donishnoma” «Kitob ash- shifo», «Donishnoma», «Kitob al-qonun fi-t-tib» («Tib qonunlari kitobi», 5 kitob, 14 jilddan iborat bo‘lgan), «Salomop va Ibsol», «Yusuf qissasi»,«Risolat at-tayr» («Qush risolasi»), «Uyg‘oq o‘g‘li Tirik», «Tibbiy urjuza»,«Faan ash-she’r» («She’r san’ati», she’r. ilmi, yunon she’riyatining tur va shakllari haqida), «Musiqa ilmida katta to‘plam» va boshq.asarlarida keng bayon etilgan. Ibn Sinoning axloqiy ta’limoti uning ijtimoiy-siyosiy va falsafiy g‘oyalaridan kelib chiqadi. Ta’limot shaklida u ham ontologiya sohasida, ham gnoseologiya sohasida ichki o‘zaro bog‘liq bir tamoillar va nizomlardan tarkib topgan tizimdek qabul qilinadi. Bu tamoillar va nizomlar borliq va anglab yetmoqlikning umumiy muammolarini tushuntirib berishga xizmat qiladi. Abu Ali ibn Sinoning peripatetik falsafasining muhim tamoili olamning boshlang‘ich va abadiyligi haqidagi ta’limotidir. Bu uning emonatsiya nazariyasiga ko‘ra paradoksiya bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Ammo, bu yerda hech qanday paradoksallik yo‘q, agar Ibn Sino “Xudo va olamni abadiy birgalikda” – degan nazariya tarafdori ekanligini inobatga olsak, olamning boshlang‘ich va abadiylik konsepsiyasini Ibn Sino ta’riflab, mantiqiy va argumentlar bilan isbotlab beradi. Borliq masalasida to‘xtalib, ma’naviy borliq tushunchasini atroflicha izohlab beradi. Ibn Sinoning asosiy meditsina asarlari va meditsinaga oid ishlari • “Tibbiyot fani qonuni” («Kitab al-Kanun fi-t-tibb») -ensiklopedik xarakterdagi asar bo‘lib, unda qadimgi davr mediklarining ko‘rsatmalari arab meditsinasining yutuqlari bilan o‘zaro qayta ishlangan.“Qonun”da Ibn Sino kasalliklar allaqanday mayda bo‘laklar oqibatida paydo bo‘lishini ko‘rsatgan. U birinchi bo‘lib chechakning yuqumliligiga e’tibor qaratgan, vabo va o‘latning farqini aniqlagan, moxo‘v kasalligining boshqalardan farqini ko‘rsatib, unga izoh bergan va boshqa bir qator kasalliklarni o‘rganib chiqqan. “Tibbiyot fani qonuni”ning lotin tiliga o‘girilgan ko‘plab tarjimalari mavjud. “Qonun” besh qismdan iborat bo’lib, ikkisi dori vositalari va dorivorlarga hamda ularning tayyorlanish ta’rifiga bag‘ishlangan. Kitobda keltirilgan 2600 dori vositalaridan 1400 tasining kelib chiqishi o‘simlik ko‘rinishidadir. • “Dori vositalari” («Al-Adviyat al kalbiya») — Xamadonga birinchi borishi vaqtida yozgan. Mazkur asarda pnevma hosil bo‘lganda va namoyon bo‘lganda yurak faoliyati, xususan, yurak kasalligi va davosi haqida batafsil yoritib berilgan. • “Xatolarni to‘g‘irlash va ogohlantirish orqali turli usullarda olib tashlash” («Daf’ al-mazorr al kulliya an al-abdon al insoniya bi-tadorik anvo’xato an-tadbir»). • “Sharobning foydasi va zarari haqida” («Siyosat al-badan va fazoil ash-sharob va manofi’ix va mazorix») — Ibn Sinoning eng qisqa risolasi. • “Tabobat haqida doston” («Urdjusa fit-tib»). • “Tomir urushi haqida risola” («Risolayi nabziya»). • “Sayohatchilar uchun tadbirlar” («Fi tadbir al-musofirin»). • “Shahvoniy kuch haqida risola” («Risola fil-l-box») — kasallik, uni oldini olish va shahvat buzulishlarini davolash ifodalangan. • “Sirka-asal haqida risola” («Risola fi-s-sikandjubin») — turli tarkibga ega sirka va asalni tayyorlash va kasalliklarda iste’moli ta’riflangan. • “Sachratqi haqida risola” («Risola fil-xindabo»). • “Qon olishda qon tomirlar” («Risola fil-uruk al-mafsuda»). • «Risola-yi judiya» — quloq, oshqozon, tish kasalliklari ta’rifi keltirilgan. Bundan tashqari, unda gigiyena muammolari keltirilgan. Ayrim tadqiqotchilar Avitsennaning muallifligiga shubha qilishadi. Sog‘lomlashtiruvchi mashqlar Ibn Sino o‘z asarlarida jismoniy mashqlarining sog‘lomlashtiruvchi va davolovchi tajribadagi o‘rni va roli haqida yozadi. Jismoniy mashqlarga to‘xtovsiz, chuqur nafas olishga olib keluvchi erkin harakatlar, deya ta’rif bergan. Agar inson mo‘’tadil va o‘z vaqtida jismoniy mashqlar bilan shug‘ullansa va tartibga rioya qilsa, u davoga ham, dorilarga ham muhtoj bo‘lmaydi, deya tasdiqlagan. Mashqlarni to‘xtatar ekan, u so‘nadi. Jismoniy mashqlar mushaklarni, bo‘g‘imlarni, asabni mustahkam qiladi. Shuningdek, u mashqlarni bajarishda yoshni ham inobatga olishni maslahat bergan. Uqalash, sovuq va issiq suvda chiniqish kabi muolajalarda to‘xtalgan. Tabobat Xorazmda yosh tabib ko’plab do’stlar orttirdi, ko’p o’tmay esa uning ustozlari Masihiy va Beruniy ham yetib keldilar. Mahalliy shahar hokimi saroyda olimlarning yig’ilishib, samarali muloqot qilishlariga izn berar va shu bilan ilm-fan rivojiga hissasini qo’shar edi. Shu yo’sin Husayn va uning safdoshlari bir necha yillar davomida ilm- fan tadqiqotlari va ishlari bilan xotirjam shug’ullandilar. U davrlarda inson tanasining tuzilishini o’rganish maqsadida o’lgan odamlarning jasadini yo’rish ta’qiqlangan edi. Bu qonunni buzgan inson o’lim jazosiga mahkum qilinar edi, biroq Ibn Sino va Masihiy bu ishni xufyona qilib yurdilar. Biroz vaqt o’tgach, bu ikki olimni poytaxtga sulton huzuriga chaqirib qoldilar. Bunday chaqiruvlar olim va shoirlarni qatl qilish uchun uyushtirilar edi. O’lim daragini sezgan ikki tabib qochishga qaror qildilar. Ular cho’ldan yurib borar ekanlar, qum bo’roniga duch kelib qoldilar, yo’ldan adashib, suv va ovqatsiz qoldilar. Keksa yoshdagi Masihiy bunday og’ir sharoitga bardosh bera olmay vafot etdi, Ibn Sino esa bu qiyin sharoitni yengib o’ta oldi. U uzoq yillar davomida jahldor sulton qahridan qochib, berkinib yurdi, ismini o’zgartirib, ishini davom ettirdi va kitoblar yozdi. 1016-yilda Ibn Sino Xamada shahrida qo’nim topdi. U paytda bu yerlarni savodi kam bo’lgan amirlar boshqargan, bu narsa esa Ibn Sinoga juda qo’l kelgan. Bu yerda u mahalliy amirning bosh tabibi lavozimini egalladi hamda bosh vazir unvoniga ega bo’ldi. Xamada shahrida yashar ekan Husayn o’zining asosiy ishi – “Tib qonunlari” nomli kitobini yozib tugatdi. Ushbu kitob beshta tomdan iborat: *1-tom: tibbiyot ilmi – o’tkir va surunkali kasalliklarning ta’rifi, ularning tashhisi, davolanishi, jarrohlik. *2-tom: tabiiy giyohli dorilar haqida hikoyalar. *3- va 4- tomlar: inson tanasidagi kasalliklar, a’zolardagi sinishlarni davolash bo’yicha tavsiyalar. *5-tom: Ibn Sino tarafidan mustaqil tayyorlangan murakkab tarkibli dorilar xususiyatining ta’rifi hamda Yevropa va Osiyodagi qadimgi tabiblarning yozuvlaridan manba sifatida foydalanilganligi. Ibn Sinoning aniqlashicha, viruslar infektsion kasalliklarning qo’zg’atuvchisi hisoblanadi, biroq bu faraz 800 yildan keyingina fransuz olimi Paster tomonidan tasdiqlandi. Ibn Sinoning tomir urishi haqidagi falsafasi ham diqqatga sazovordir. U kitobida bu haqda kengroq ma’lumot bergan. Olim shuningdek, o’lat, gepatit, vabo va boshqa shu kabi kasalliklarga birinchilardan bo’lib, ta’rif bergan. Qisqa davr ichida Ibn Sinoning “Tib qonunlari” kitobi barcha mamlakatlarda foydalanadigan dunyo miqyosidagi entsiklopediyaga aylandi. Kimyo sohasida Ibn Sino efir moylarini haydash jarayonini ochgan. Xlorid, oltingugurt va azot kislotalari, kaliy va natriy gidroksidini chiqara olgan. Turli manbalarda uning 29 ta fan sohasidagi 450 dan ortiq asarlari qayd etilgan bo‘lsa ham, zamonlar o‘tishi bilan ularning ko‘pi yo‘qolib ketgan va bizgacha faqat 242 tasi yetib kelgan. Shu 242 asardan 80 tasi falsafa, ilohiyot va tasavvufga tegishli, 43 tasi tabobatga oid, 19 tasi mantiqqa, 26 tasi psixologiyaga, 13 tasi botanika ilmiga, 7 tasi astrologiyaga, 1 tasi matematikaga, 1 tasi musiqaga, 2 tasi kimyoga, 9 tasi etikaga, 4 tasi adabiyotga va 8 tasi boshqa olimlar bilan bo‘lgan ilmiy yozishmalarga bag‘ishlangan. «Tib qonunlari» kitobining asl arabcha matni birinchi marta 1593 yili Rimda, keyinchalik u hozirgi Kohira (1873,1877,1879), Tehron (1889), Laknav (1906) va Lohur (1906) shaharlarida chop etildi. Ispaniyaning Toleda shahrida 1130 yili tarjimonlar kollegiyasi tashkil qilinadi va Kremonalik Gevard (1114 – 1187 y) «Tib qonunlari» ni arab tilidan lotin tiliga tarjima qilishga kirishadi. Shundan boshlab «Tib qonunlari» kitobi Yevropa vrachlari qo‘lidagi asosiy qo‘llanmaga aylanadi va universitetlarda tibbiyot fani shu asar buyicha o‘qitilgan. Avitsena tezda amirning bosh shifokori lavozimini egalladi va keyinchalik vazir-vazir lavozimiga sazovor bo'ldi. Bu davrda biografiya Ibn Sino o'zining asosiy asari - "Tibbiyot kanoni" ning birinchi qismini yozishni yakunladi. Keyinchalik u yana 4 qism bilan to'ldiriladi. Kitobda surunkali kasalliklar, jarrohlik operatsiyalari, suyaklarning sinishi va giyohvand moddalarni tayyorlashni tavsiflashga e'tibor qaratilgan. Shuningdek, muallif Evropa va Osiyodagi qadimgi shifokorlarning tibbiy amaliyotlari haqida gapirdi. Qizig'i shundaki, Ibn Sino viruslar yuqumli kasalliklarning ko'zga ko'rinmas qo'zg'atuvchilari vazifasini bajarishini aniqlagan. Shunisi e'tiborga loyiqki, uning farazini Paster faqat 8 asrdan keyin isbotladi. Ibn Sino o'z kitoblarida pulsning turlari va holatlarini ham tasvirlab bergan. U vabo, vabo, sariqlik va boshqalar kabi jiddiy kasalliklarni aniqlagan birinchi shifokor edi. Avitsena vizual tizimni rivojlantirishga katta hissa qo'shdi. U inson ko'zining tuzilishini har bir tafsilotda tushuntirib berdi. O'sha vaqtga qadar Ibn Sinoning zamondoshlari ko'zni o'ziga xos kelib chiqishi nurlari bilan biron bir chiroq deb o'ylashadi. Eng qisqa vaqt ichida "Tibbiyot kanoni" jahon ahamiyatiga ega bo'lgan entsiklopediyaga aylandi. Ayni paytda Ibn Sinoning biograflari deyarli uning shaxsiy hayoti haqida hech narsa bilishmaydi. Olim ko'pincha yashash joyini o'zgartirgan, bir joydan boshqasiga ko'chib o'tgan. U oila qurishga muvaffaq bo'ldimi yoki yo'qligini aytish qiyin, shuning uchun bu mavzu hali ham tarixchilarning ko'plab savollarini tug'dirmoqda. O‘zbekiston sharqshunoslari «Tib qonunlari» ning besh kitobini arabchadan o‘zbek va rus tillarida tarjima qilishdi va ularni 1954 –1961- yillar mobaynida Toshkentda shifokorlar bilan hamkorlikda nashr etdilar. Umuman, «Tib qonunlari» besh kitobdan iborat va ular quyidagilar: Birinchi kitob – tabobatning nazariy asoslari hamda amaliy tabobatning umumiy masalalari haqida ma'lumot beradi. Tabobat ilmining ta'rifi, uning vazifalari, xilt va mizoj haqidagi ta'limot bayon qilinadi. Keyin odam tanasining «oddiy» a'zolari – suyak, tog‘ay, asab, arteriya, vena, pay, mo‘shaklar haqida qisqa anatomik ocherk keltiriladi. Kasalliklarning kelib chiqish sabablari, ko‘rinishlari, turkumlari hamda ularni davolashning umumiy usullari keltiriladi. Ovqatlanish, hayot tarzi va hayotning hamma bosqichlarida sog‘liqni saqlash haqidagi ta'limot batafsil bayon qilinadi. “Rahmdillik” omadsizlikka uchragan yoki boshqa og‘ir kulfat tushgan insonlarga hamdard bo‘lish.2 Ikkinchi kitob – o‘sha davr tabobatida qo‘llanilgan dori-darmonlar haqida zaruriy ma'lumotlar bayon qilingan mukammal majmuadir. Unda o‘simlik, hayvon va ma'danlardan olinadigan 800 dan ortiq doridarmon ta'rifi, ularning davolik xususiyatlari va qo‘llanish usullari bayon qilingan. 2 Jonmatova X ., Abu Ali Ibn Sino ta’lim tarbiya to’g’risida T.: Fan 1980 81-b Muallif O‘rta Osiyo va Yaqin Sharq hamda O‘rta Sharq mamlakatlaridan chiqadigan – dori-darmonlardan tashqari Hindiston, Xitoy, Yunoniston, Afrika, O‘rta yer dengizi orollari va boshqa joylardan keltiriladigan ko‘plab dorivor moddalarni ham ko‘rsatib o‘tadi. Uchinchi kitob – Inson tanasining boshidan tovonigacha bo‘lgan a'zolarida yuz beradigan «Xususiy» yoki «Mahalliy» kasalliklar haqida ma'lumot beradi. Ya'ni, bu kitob xususiy patologiya va terapiyaga bag‘ishlangan. Unda bosh, miya, ko‘z, kuloq, burun, ogiz bo‘shlig‘i, til, tish, milk, lab, tomoq, o‘pka, yurak, qizilo‘ngach, oshqozon kasalliklari, so‘ngra jigar, o‘t pufagi, ichak, buyrak, qovuq, jinsiy a'zolar kasalliklari haqidagi ma'lumotlar keltirilgan. To‘rtinchi kitob – inson a'zolarining birortasi xos bo‘lmagan «umumiy»kasalliklarga bag‘ishlangan. Masalan, turli isitmalar (buhronlar), shishlar, toshmalar, yara-chaqalar, kuyish, suyak sinishi va chiqishi, turli jarohatlar kiritilgan. Shuningdek, mazkur asarda o‘ta yuqumli kasalliklar: chechak, qizamiq, moxov, vabo va quturish haqida so‘z boradi. Ibn Sino astronomiya sohasida Arastuning yulduzlarga Quyosh nuridan yorug‘lik tushadi degan qarashlariga qarshi chiqarkan, yulduzlar o‘z yorug‘ligi bilan porlaydi, shuningdek, sayyoralar ham o‘zi nur sochadi, deya tahmin qilgan. 1032 yil 24 may kuni Zuhra sayyorasi Quyosh gardishidan o‘tayotganini kuzatganini ma’lum qilgan. Biroq, hozirgi zamon olimlari mazkur o‘tish aynan shu yerda va shu vaqtda bo‘lganligiga gumon qilishadi. Bu kuzatuvdan u ptolomey kosmologiyasiga binoan, Zuhra sayyorasi gohida Yerga Quyoshdan ko‘ra yaqinoq kelishini asoslash maqsadida foydalangan. Ibn Sino, shuningdek, Ptolomey kitobiga izohi bilan Almagest kompediumini yozgan. Gurgandaligida Ibn Sino shu shaharning jo‘g‘rofik koordinatlari haqida risola yozgan. Ibn Sino Abu -l -Vafo va al-Beruniylar qo‘llagan usuldan foydalana olmagan va yangi usulni taklif qilgan. Unga ko‘ra, u Oyning eng baland nuqtasining o‘lchami va Bog‘dod balandligini taqqoslash orqali sferik trigonometriya qoidalari asosida hisoblashni taklif qilgan. “Kuzatilinayotgan asbobni loyihalashda boshqa usullardan afzal usul kitobi”da Ibn Sino o‘zi ixtiro qilgan kuzatuv asbobiga ta’rif berarkan, uning fikricha, astrolyabiyani o‘rnini bosishi kerak bo‘lgan; bu asbobda o‘lchovni aniqlash uchun ilk bora nonius usulidan foydalanilgan. 3. Abu Ali Ibn Sino inson va uning ma`naviy kamolot masalasi haqida. Abu Ali ibn Sino o‘zining “Axloq haqidagi risola”sida axloqiy xislatlardan or- nomus, sha’n, qadr-qimmat, qanoat, saxiylik, g‘ayratlilik, sabr-toqat, halimlik, sirni saqlay bilishlik, ilm-ma’rifatli bo‘lish, ochiqlik, vijdonlilik, do‘stlik, sadoqatlilik, kamtarlik, saxiylik, adolatlilik kabi shaxs ma’naviyati kategoriyalariga ta’rif beradi. Ibn Sino o‘zining bu asarida insonning umumiy fazilati haqida gapirib, kishilarda yuz beradigan yaxshi va yomon xulqlarning paydo bo‘lish sabablari haqida to‘xtaladi. Ibn Sino fikricha, yaxshi va yomon xulqlarning hammasi odatdan paydo bo‘ladi, odamlarning yaxshi yoki yomon bo‘lishiga hukumat ahllarning ham ta’siri kattadir. “G‘ayratlilik” olimning fikricha, g‘azabiy quvvatga mansub bo‘lib, bunda inson har qanday og‘riq va alamlarga befarq qaraydi. “Hikmat” tamyiziy quvvatga mansub bo‘lib, insonni xato va yanglishishlardan asraydi. “Qanoat”, ya’ni mo‘’tadillikka ta’rif berib, Ibn Sino uni tana uchun normadan ortiq ozuqani iste’mol qilishdan saqlanish yoki xulq normalariga to‘g‘ri kelmaydigan ishlarni qilmaslik deb tushuntiradi. “Sabr” insondagi shunday quvvatdirki, u orqali inson boshiga tushgan yomonlikdan xoli bo‘ladi. “Yumshoqlik” g‘azabning yuz berishidan o‘zini tutishdir. Kimki o‘zini g‘azabdan tuta olmasa, u oqibatda jinoyat sodir bo‘ladigan fe’l-atvorga giriftor bo‘ladi. G‘azabdan o‘zini tutishni Ibn Sino insonning oliyjanobligidir, deb juda to‘g‘ri ta’kidlaydi. Ibn Sinoning axloqqa bag‘ishlangan risolalaridan yana biri “Burch risolasi”dir. Bu asar 1910 – yili Misrda chop etilgan. Bu yerda Ibn Sino, asosan, odam o‘zini doimo pokiza tutishi kerakligi, insonlar bilan qanday muomala qilish lozimligi kabi masalalarga to‘xtalib o‘tadi.3 Ma’lumki, xalqimizning ko‘p asrlik tarixiy taraqqiyoti davomida to‘plangan madaniy meros, ma’naviy qadriyatlar milliy madaniyatimizning, milliy mafkuramizning nazariy asosini tashkil etadi va jamiyatimizning ma’naviy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 3. Jonmatova X “ Abu Ali Ibn Sino ta’lim tarbiya to’g’risida ” T.: O’zbekiston 1980 10-b “Vijdonlilik” tez fahmlash, his orqali berilgan biror narsaning haqiqiy ma’nosiga tez yetishdir va turli xil yomon ishlardan o‘zini tiyib turishdir. Ibn Sino hayotining so‘ngi kunlarida yozgan “Al-Ishorat va at- tanbihot”asarida baxt-saodat haqida keng ta’rif berib ketgan. Ichki lazzatning tashqi lazzatdan uztunligi to‘g‘risidagi nazariyalarini misollar asosida tushuntirib o‘tgan. 1005-yilda Ibn Sino Xorazmga ko‘chib o‘tadi. Yetti yildan so‘ng u Jurjonga, keyin esa Xuroson va Eron shaharlariga jo‘naydi. Jurjonda Ibn Sino mashhur "Tib qonunlari" nomli ko‘p jildlik asari ustida ish boshlaydi. Hammasidan ham, Ibn Sino shifo ilmi keng ommalashishini istagan. Asar bugungi kunda ham dolzarbdir. Dunyoning turli burchaklaridagi shifokorlar va olimlar tobora ko‘proq Ibn Sinoning ilmiy xulosalariga murojaat qilmoqdalar. Axir uning g‘oyalari har qachongidan ham dolzarbdir. Masalan, olim kasallikni davolashdani muhim jihatlarni yozadi. Bilmak kerak dard kecharmi og‘ir, yengil, Qisqa, uzoq muddat ichra — uzil-kesil. Dard kasodi nechuk paydo — shunga qarab, Tabib muddat belgilaydi ahvol so‘rab. Ammo bilasizki, hatto shaxmat va nard o‘yini kabi ahamiyatsiz masalalarda ham, g‘alaba qozongan kishi, unga taxmin qilingan g‘alaba foydasiga berilgan ovqatdan yoki imkoniyatdan voz kechishi mumkin. Shuningdek, fazilatlar va obro‘-e'tiborga erishgan, mutlaqo sog‘lom bo‘lgan kishi, ovqatlanish va o‘tkinchi aloqani e'tiborsiz qoldiradigan, odobni hurmat qiladigan kishi bo‘ladi, chunki ma’naviy lazzat unga ovqatlanishdan va zavqlanishdan ko‘ra ko‘proq zavq bag‘ishlaydi. Agar saxiy odamga boshqalarning yaxshi ishlaridan bahramand bo‘lish imkoniyati berilsa, u yaxshilik qilishga shoshilib, bu amalini hamma jismoniy lazzatlardan afzal ko‘radi. Mag‘rur odamlar esa o‘z or-nomusini saqlab qolish uchun ochlik va chanqoqlikni boshdan kechiradilar, janglarda halok bo‘lish qo‘rquvidan nafratlanadilar, yakka holda bo‘lsalarda, o‘lgandan keyin qahramon sifatida xotirlanishlariga umid qilib, ko‘p sonli dushmanga qarshi chiqadilar4 . 4 Mojtaba Zarei. Directives and Remarks Sheikh al-Rais Ibn Sina (Avicenna) 1396, – P 340. Mehnatkash xalqni shafqatsiz ezish, xalqka quloq eshitmagan soliqlar solib talash, somoniylarga nisbatan xalqning g`azab-nafratini oshirgan edi. Somoniylar podsholigi xalq madadidan mahrumligidan foydalangan turklar — Qoraxoniylar Buxoroni bosib oldi va shu bilan somoniylar hukmronligi inqirozga yuz tutdi. Anarxiya hukmron bo`lib qolgan Buxoroda ibn Sino turolmadi. Bu vaqtga kelib uning otasi ham vafot etdi. Bularning hammasi uning Buxorodan siyosiy va madaniy vaziyat boshqacha bo`lgan Xorazmga (Urganchga) ketishiga sabab bo`ldi. Xorazmshoh saroyida O’rta Osiyo fanining atoqli olimlari to`plangan edilar. Qoraxoniylar sultoni Mahmud Xorazmshohdan ibn Sino singari olimlarni Buxoroga qaytarishni talab qiladi. Shundan so`ng ibn Sino G`arbga — Kaspiy dengizi sohillari tomon qochadi. Bu kabi og`ir sinovlar buyuk mutafakkirning irodasini sindirolmadi, u 35 yil ijod qilib, jahon fani taraqqiyotiga juda katta hissa qo`shdi. To`la bo`lmagan ma’lumotlarga ko`ra uning hammasi bo`lib 280 ta asaridan 185 tasi falsafaga, qolganlari esa meditsina, matematika, fizika, astronomiya, ximiya, botanika, geografiya, mantiq, davlatni idora kilish usullari, harbiy fan va boshqalarga bag`ishlangan. Ibn Sino o‘z davridagi yirik olimlardan biri hisoblangan Abu Rayxon Beruniy (973 – 1048) bilan ilmiy munozaralar o‘tkazadi. 999-yillarda Qoraxoniylar Buxoroni zabt etadilar, Somoniylar davlati inqirozga uchraydi. Bundan tashqari, ayrim feodal hukmdorlar orasidagi o`zaro urushlar hamon tinmay davom etar Bu esa Ibn Sinoning Buxoroda tinch va xotirjamlikda ilmiy ishlarni davom ettirish uchun imkoniyat bo‘lmaydi, buning ustiga 1002-yil Ibn Sinoning otasi Abdulloh vafot etadi. Oqibatda buyuk alloma o‘z tug‘ilib o‘sgan yurti Buxoroni tark etib, Xorazm (Urganch) ga ketadi. Xorazm O‘rta Osiyoning qadimiy boy va madaniy viloyatlaridan biri bo‘lib, u yerda XI asrning boshlarida ilmiy hayot ancha rivojlangan edi. G‘aznaviylar hukmdori Sulton Mahmud (998 – 1030 y) Xorazm yerlarini o‘z davlatiga qo‘shib olishga harakat qiladi. Unga tobe bo‘lishni istamagan Ibn Sino taxminan 1010 – 1011 yillarda Xorazmdan maxfiy ravishda chiqib, Xurosan tomon yo‘l oladi va Kaspiy dengizining sharqiy-janubida joylashgan Gurgon amirligiga yetib keladi. U o`zining birinchi yirik ilmiy asarlarini ham Buxoroda 1000-1001 – yillarda yozadi. o`z qo`shnisi va do`sti Abul Husayn al-Aruziyning iltimosiga ko`ra riyozatdan boshqa barcha fanlarni o`z ichiga olgan „ Al-hikmat al-aruziya” nomli asarini, boshqa bir do`sti fiqh va tafsir ilmlarining bilimdoni Abu Bakr al-Barqiy al-Xorazmiyga atab ensiklopedik maqomga ega bo`lgan 20 jildlik„Al-hosil va 1-maqsul” deb atalgan asarini yozadi. Bu yerda u Abu Ubayd Jurjoniy bilan tanishadi. Shu kundan boshlab bu yigit Ibn Sinoga eng yaqin va sodiq shogirdi bo‘lib qoladi. Ko‘p o‘tmay Ibn Sino Gurgonda o‘zining ilmiy ishlarini va tabiblik faoliyatini davom ettira boshlaydi. U 17 yoshida tabobatga oid mashhur asari «Kitob al-qonun fit- tib» («Tib qonunlari») ning birinchi kitobini yozishga kirishadi. 1014 yil Ibn Sino Gurgonni ham tark etadi va bir qancha muddat Ray va Kazvin shaharlarida turgandan keyin Hamadonga keladi va Buvayxiylar hukmdori Shams ad-davla (997 – 1021) xizmatiga kiradi. Oldin saroy tabibi bo‘lib ishlaydi, so‘ngra vazirlik mansabigacha ko‘tariladi. Davlat ishlari bilan band bo‘lishiga qaramay, ilmiy ishlarni davom ettiradi va qator asarlar yaratadi, o‘zining mashhur falsafiy ensiklopediyasi «Kitob ash-shifo» ni ham shu yerda yozishga kirishadi. Vaqt o'tishi bilan Sulton bundan xabardor bo'ldi, natijada Avitsena va Masikhi qochishga qaror qilishdi. Shoshilinch qochish paytida olimlar shiddatli bo'ronga duch kelishdi. Ular och va chanqovdan adashdilar. Keksa Masihiy bunday sinovlarga dosh berolmay vafot etdi, Ibn Sino esa mo''jizaviy tarzda omon qoldi. Olim Sultonning ta'qibidan uzoq vaqt adashdi, ammo baribir yozish bilan shug'ullanishni davom ettirdi. Qizig'i shundaki, u o'zining ba'zi asarlarini uzoq safarlari davomida egarda yozgan. 1016-yilda Ibn Sino Midiyaning sobiq poytaxti Xamadanga joylashdi. Bu erlarni savodsiz hukmdorlar boshqarar edi, ular mutafakkirni xursand qilolmas edi. 1023-yili Isfaxonga ko‘chadi va «Kitob ash-shifo»ning qolgan qismlarini yozishda davom etadi. Boshqa bir qancha asarlar bilan bir qatorda fors tilidagi falsafiy kitobi «Donishnoma» ni tasnif etadi. Jurjoniyning yozishicha, Ibn Sino jismoniy jihatdan ham juda baquvvat kishi bo‘lgan, biroq, shaharma-shahar darbadarlikda yurish, kechalari uxlamasdan uzluksiz ishlash va bir necha bor ta'qib ostiga olinib, hatto hibsga olish olimning salomatligiga ta'sir etmay qolmadi. U qulanj (kolit) kasalligiga chalinib qolgan edi. Kasallik zo`raygach, uni tutqanoq ham tutadigan bo‘ladi, oqibatda shu darddan u 428 hijriy yilining ramazon oyida (1037-yilning 18-iyunida) 57 yoshida Hamadonda (Eron) vafot etadi. Ibn Sino o`z vasiyatini notanish odamga aytgan. O‘z vasiyatida u barcha qullarini ozod etib, barcha mol-mulkini kambag‘allarga tarqatishlarini so’raydi. Ibn Sino Hamadonda shahar devori yoniga dafn etilgan. Bir yil o'tmay, uning qoldiqlari Isfahonga etkazildi va maqbarada qayta ko'mildi. Uning qabri hozirgacha Eron davlatining Hamadon shahrida saqlanib kelinmokda. Ibn Sino haqiqiy ensiklopedist olim sifatida o‘z davridagi fanlarning deyarli hammasi bilan muvaffaqiyatli ravishda shug‘ullangan va ularga oid ilmiy asarlar yaratgan. Ibn Sino hayotining so‘ngi kunlarida yozgan “Al-Ishorat va at- tanbihot” asarida baxt-saodat haqida keng ta’rif berib ketgan. Ichki lazzatning tashqi lazzatdan uztunligi to‘g‘risidagi nazariyalarini misollar asosida tushuntirib o‘tgan. Asarda keltirilgan jumlalardan quyidagi iqtibosni keltirishimiz mumkin: ya’ni Ibn Sino ilm ahliga murojaat qilib shunday deydi: Ey ilm va adab izlovchi! Keng xalq ommasining tasavvurida eng kuchli va ahamiyatli zavq hissiyotdir, qolganlari esa zaif, xayoliy, haqiqiy emas. Ushbu fikrning xato ekanligini hech bo‘lmaganda ozgina tushunadigan kishiga quyidagi sabablar bilan ko‘rsatish mumkin. Bunday odamdan so‘rash mumkin: siz ta'riflagan zavqlarning barchasi jinsiy aloqa, ovqatlanish va shunga o‘xshash narsalar emasmi? Toksikologiyaning ham asosiy masalalari bayon qilinadi. Kitobning maxsus bo‘limi inson husni va chiroyini saqlashga va pardoz-andoz vositalariga bag‘ishlangan sochni to‘kilishdan saqlaydigan, haddan tashqari semirib ketish yoki ozib ketishning oldini oladigan vositalar haqida so‘z yuritilgan. Beshinchi kitob - farmakopiya bo‘lib, unda murakkab tartibli dori– darmonlarni tayyorlash va ulardan foydalanish usullari bayon qilingan. Kitobning 1-qismida turli taryoklar (ziddi – zaharlar), ma'junlar, xabdori, kulchadori, elaki dori, sharbatlar, qaynatma, sharob, malham va boshqalar tavsifi berilsa, 2- qismida muayyan a'zolar – bosh, ko‘z, kulok, tish, tomoq, ko‘krak qafasi va qorin bo‘shlig‘i a'zolari, bo‘g‘imlar va teri kasalliklarini davolash uchun ishlatiladigan dori darmonlar keltiriladi. Abu Ali ibn Sinoning eng mashhur va ulug‘vor kitoblaridan biri «Kitob al – qonun fit- tib» hisoblanadi. Bu asar o‘z zamonasidagi tabobat ilmlarining mufassal qomusi sifatida inson sog‘lig‘i va kasalliklarga oid bo‘lgan barcha muammolarni mantiqi tartibda to‘la mujassam etgan. Buyuk olimning qilgan xizmatlarini, jahonning ilm ahli e'zozlaydi. Buyuk bobokalonimiz Abu Ali Ibn Sino sharafiga mashhur shved tabiatshunosi Karl Linney (1707- 1778) tropik mamlakatlarda dengiz suvida ham o‘suvchi va doimo yashil holda qoladigan daraxt nomini Avitsenna deb atagan. Shuningdek, 1956-yil yurtimizda topilgan yangi mineral ham ulug‘ajdodimiz sharafiga Avitsennit deb nomlangan. Ibi Sino fors tilida yozgan (1031 yoki 1035 yil) «Donishnoma» (ilm kitobi) asari 1955-yilgacha Yevropa tillaridan birortasiga tarjima qilinmagan. Uning bu asari uch qismdan iborat bo`lib, mantiq, metafizika, fizika masalalariga bag`ishlangandir. Ibn Sino o`z fizikasida mexanika, harakat va uning shakllari, fazo, jismlar holati, Aristotelning ko`rish nazariyasi va boshqalarga doir masalalarni ko`rib chiqadi. Ibn Sino «Past fan boshi» (fizika) nomli asarining «Tabiat haqidagi fan» deb atalgan bo`limida fizikaga ta’rif berib,«fizika shunday fanki, u materiyadan ajratib bo`lmaydigan holat va qarashlarni o`rganadi» deydi. Ibn Sino ko`rish masalalarini tahlil qilib chiqar ekan, ko`z borliqni ko`rishi sabablari haqidagi o`z zamonasida tarqalgan fikrlarning noto`g`riligini isbot qiladi. Ibn Sino Beruniy bilan xat orqali qilgan munozaralarida issiqlikdan kengayish va sovuqlikdan torayish sabablariga o`z qarashlarini bayon etib, geometrik optika masalalari, umuman akustika, elektr, magnetism masalalari bilan ham yetarli darjada shug’ullanganligini ko’rsatadi. Demak, ichki (botiniy) zavq hissiy zavqqa qaraganda yuqori ekanligi ravshanlashadi. Bu nafaqat ongli mavjudotlarga, balki tilsiz hayvonlarga ham tegishli. Masalan, ovchi it o‘ljani qo‘lga kiritgach, och bo‘lsa ham, uni o‘z egasiga sodiqlik nuqtai nazaridan olib keladi. Shuningdek, hayvonlar ham bolasinini o‘zidan ham afzal ko‘radi va uni himoya qilish uchun zarur vaziyatlarda xavfli jangga otlanadi5 . Asosiy qiziqishlari - zamonaviy meditsina yangiliklari, gomeopatiya, xalq tabobati, zamonaviy manbalarni va meditsinaga oid referatlarni o‘rganish. Olimning o‘limidan yuz yildan oshiq vaqt o‘tib, Bog‘doddagi din ishqibozlari Ibn Sinoning falsafiy kitoblarini yoqib yuborishadi, oradan yana bir necha asr o‘tgach, Ovrupada katta dastgoh ixtiro qilingach, “Tib qonunlari” kitobining katta beshta tomi nashrdan chiqarilgan. Bu - Injildan keyingi nashrdan chiqqan ikkinchi kitob bo‘ladi. 5 Parviz Morewedge. “The metaphysica of Avicenna (Ibn Sina)” New York 2004, – P 141 Ibn Sino fors-doriy tilida suhbatlashuvchi O‘rta Osiyolik bo‘lgan. “Qalbga orom berish uchun” bu tilda u tez-tez to‘rtliklar yozib turgan. Aytish joizki, bolakayning misli ko‘rilmagan qobiliyatlari erta sezildi. Uyidagi xush holat o‘spirinning ma’naviy yuksalishiga zamin yaratdi. Ibn Sinoning ota-onasiga Husayn ismi juda yoqqan. Shu sababli birinchi o‘g‘lining ismini Husayn deb qo‘yishgan, lekin aslzodalar, odatda o‘g‘illari va kunyalariga faxriy nom berishgan. “Shubhasiz, mening o‘g‘limning o‘z o‘g‘li bo‘ladi, deya kuladi Abdulloh. Shunday ekan, mening o‘g‘lim Husayn aziyat chekmasin. Bo‘lajak nabiram uchun men ism tanlab qo‘ydim - uning ismi Ali bo‘ladi. Kunyasi Abu Ali bo‘ladi”. Abdulloh bu fikri zoye ekanligini bilmagan ham edi. Husaynning na o‘g‘li, na oilasi bo‘ladi. Bir umr karvon yo‘llarida shaharma-shahar kezib, bir hukmdordan boshqasining qo‘liga o‘tib, yo‘l uning uyiga, yo‘lovchilar esa uning yaqinlariga aylanib qoladi. Kichkina Husayn juda qiziquvchan yigitcha bo‘lgan. “Nima uchun?” so‘zi - lug‘atidagi eng ko‘p ishlatiladigan so‘z bo‘lgan. Husayn besh yoshga to‘lganida oilasi Buxoro shahriga ko‘chib o‘tadi. Ibn Sinoga birinchi ustozi Abu Abdulloh an-Notiliy falsafa hamda matematika, mantiq, geometriya va astronomiya fanlaridan saboq oldi. Xatib Ubayd sinfidagi o‘n beshta bolakay orasida Husayn eng kichigi bo‘lgan. Qur’on oyatlari, suralarni o‘quvchilar arab tilida o‘qishlari lozim bo‘lgan. Ko‘pchilik yigitlar arab tilini bazo‘r tushunishgan. Husayn o‘qishni boshlashi bilanoq ustozini savollar bilan ko‘mib tashlaydi, ammo ustozi shu zahotiyoq oson javob qaytaradi: “Qur’onni o‘rgan. U yerdan barcha savollaringga javob topasan.” Bir vaqtning o‘zida Husayn boshqa o‘qituvchi bilan ham shug‘ullanib, grammatika, uslubiyat va arab tillarini o‘rganadi. Kunlardan bir kun kichik Husayn: “Men Qur’onni butunlay yod oldim. Endi savol bersam buladimi?”, deydi. Ustozi esa juda qattiq ranjiydi va“Qur’onni uzoq yillar davomida o‘rganishadi va kamdan-kam musulmonlar uni yod olib, ularni hofiz, deya ulug‘lashadi”, deydi. “Demak, men hofiz ekanman!” - deya tezkor javob qaytaradi, bolakay. Adolatsiz imtixonda Husayn barcha suralarni bir so‘z ham qoldirmay aytib beradi. Hasan ibn Nuh al-Qumriydan tibbiyot ilmini har tomonlama o`rgandi. Shogird ustozidan shunchalik o‘tib ketdiki, savol-javoblari bilan ustozini noqulay ahvolga solib qo‘ya boshladi. Ibn Sino tarjimai xolida keyingi holatni ifodalaydi: “Men mazkur ta’rif uchun shunday tahlil qildimki, ilgari bundayini eshitmaganman. U juda xayron qoldida, ota-onamga meni ilmdan boshqa hech narsa bilan band qilmasliklarini maslahat berdi. ... Yevklidning kitobi bilan ham shunday voqea soldir bo‘ldi: o‘qituvchim yordamida besh- oltitta teoremani o‘rgandim, qolganlarini esa mustaqil o‘rgandim. Tez orada Natili meni o‘rgatishga ojiz bo‘ldi. “O‘zing o‘qi, teoremalarni o‘zing ishlab, keyin oldimga kel”, dedi. Shundan so‘ng men kitoblarni mustaqil o‘rgandim. Jarayonda menda shunchalik ko‘p savollar uyg‘onardiki, ularga javobni ustozim ham bilmay, oxir-oqibat mendan olgan”. Shu bilan birga Abu Ali ibn Sino tabiiy fanlar bilan ham jiddiy shug`ullanadi, xususan tabobatni sevib o`rganadi. U o`zining o`tkir zehni tug`ma iste’dodi va mehnatsevarligi bilan darslarni tezda o`zlashtirar va hatto muallimlariga noma’lum narsalarni ham kitobdan mustaqil o`qib- o`rganib olardi. Ibn Sino tabobat bilan juda erta qiziqqan va bu soha uning qiziqishlarining katta qismini egallay boshlaydi. Xali 12 yoshga to‘lmasidanoq, Ibn Sino o‘sha vaqtlarning faylasufi va tabibi Abu Salah al- Masihiyning maslahatiga ko‘ra uning ta’limotini egalladi. “So‘ngra men tabiblikka ixlos qo‘yib, tabiblik bilan bog‘liq kitoblarni o‘qiy boshladim -deb yozadi tarjimai xolida. Ibn Sino insonda aks etuvchi aql va ruh tushunchalariga alohida e’tibor bergan. Mazkur asarning fasllariga e’tibor bersak, “Ruhning tanadan ajralishi” haqidagi muallifning bayoniga duch kelamiz. Unda badan va ruhning har biri uch ko‘rinishdan birida namoyon bo‘ladi: ya’ni, badan:  go`zallik va sog‘lomlikdan yuqori darajada bo‘ladi;  go`zallik va sog‘lomlikdan yuqori bo‘lmagan darajada kechadi;  hunuk va kasal holda bo‘ladi;6 Tabobat esa mushkul ilm emas, men uni qisqa fursat ichida shunchalik puxta egalladimki, davrimizning tabiblari oldimga maslahat so‘rab kela boshlashdi. Bemorlarni ko‘rikdan o‘tkazardim, orttirgan tajribalarim natijasida, qarshimda shunday davo eshiklari ochildiki, ta’rifga til ojizdir. Yoshim esa bor-yo‘g‘i o‘n sakkizda edi”. 6 Abu Ali Ibn Sino. “Al-ishorat va at-tanbihot” (Nasriddin at-Tusiy sharhi) Qohira 1365.– B 306-307. Husayn tabobatni buxorolik tabib, bir qator ilmiy ishlar muallifi Abu-l- Mansur Qamariyning qo‘l ostida batafsil o‘rgangan. Qamariyning qo‘l ostidagi ta’limoti uzoq cho‘zilmadi, Ibn Sino mustaqil amaliyot bilan shug‘ullanadi va tez orada shunchalik mashhur shifokor bo‘lib ketadiki, uni saroyga og‘ir kasal bo‘lib qolgan Buxoro amiri Nuh ibn-Mansurni davolash uchun chaqirtiradi. Ibn Sinoning o‘zi bu haqda shunday eslaydi: “Kunlardan bir kuni amir qattiq betob bo‘lib qoldi va shifokorlar uning kasalini aniqlay olishmadi. Mening ularga ismim tanish edi va ular amirga men haqimda gapirib, meni chaqirishlarini iltimos qilishdi. Men chaqirilgan joyga borib, ular bilan birga xizmat qildim”. Buxoro amirining kasali va Ibn Sino uni nima bilan davolaganligi haqida ma’lumot yo‘q, biroq, muolaja shunchalik yordam berdiki, Buxoroning yorqin amiri Nuh ibn Mansur yana bir yil taxtni boshqargan. Minnatdorchilik evaziga Ibn Sino somoniylarning kitob omboridan foydalanish ruxsatiga ega bo‘lgan. Buxoro kutubxonasi — o‘z davrining eng yirik va eng mashhur kitoblar ombori hisoblangan. Birinchi va ikkinchi turga mansub insonlar dunyoviy baxt-saodatga butunlay yoki qisman aloqador bo‘ladilar, ular baxtning ne’matini anglab o‘tadilar, yoxud eng kamida insonlarning malomatidan omonda bo‘ladilar. Uchinchi ko‘rinishdagilar esa baxt-saodat oldida o‘zlarini zaif deb biladilar. Bunday ko‘rinishdagi insonlarning hayotdan mamnunligini ko‘rmaysiz. Men Chingizxonni baxtli hayot kechirgan deb o‘ylashim mumkin, chunki farovonlik uchun nimani xohlasa shuni amalga oshirgan.7 Muhimi, baxt-saodatni farovonlik nuqtai nazaridan baholab, bu qiymat haqida fikr yuritishdir: ya'ni odamning nimaga ega bo‘lishidan qat'iy nazar, insonga foyda keltiradi. Agar siz va men bir-birimizdan farq qiladigan bo‘lsak, unda biz baxtli deb hisoblagan hayotimiz ham bir-biridan tubdan farq qilishi mumkin. 7 Hughes, Gerald J. (2001). Routledge Philosophy Guidebook to Aristotle on Ethics. London: Routledge. 4. Ibn Sinononing tibbiyotdan boshqa sohadagi asarlari va ilmiy merosi haqida. Ibn Sinoning o‘zi Buxoro kutubxonasida ishlagan davrini ijodiy rivojining eng muhim bosqichi deb hisoblaydi. Shu vaqtdan e’tiboran, uning ta’limi yakunlanib, mustaqil hayot yo‘li bosqichi boshlanadi. Ibn Sino somoniylar kutubxonasidan bir necha yillar davomida foydalangan. Ehtimol, o‘z ichiga barcha alomatlari ila kasallik nomlari ko‘rsatilgan, shuningdek, kasallikning kelib chiqish sabablari va davosi kabilarni o‘zida jamlagan umumlashma tibbiyot asarini yaratish g‘oyasi unda Buxoro kutubxonasida ishlagan yillari uyg‘ongan. Aynan shu maqsad uchun Ibn Sino turli kitob, referatlardan parchalar ko‘chirib olgan va ularni umumlashtirgan. Shunday qilib, Ibn Sinoning eng muhim asari “Tibbiyot fani qonuni” uchun materiallar tayyorlangan va bu ish ustida u ko‘p yillar ishlagan. 999-yil otasi Abdulloh ibn Xasan vafot etadi va Ibn Sinoning yelkasiga yaqinlariga g‘amxo‘rlik qilish vazifasi tushadi. Afsuski, sobiq ismoilitlar oilasiga hokimiyat tepasidagilar qattiq shubha bilan qarashardi, Ibn Sinoning ahvoli juda tang va hatto, xatarli edi. Shu sababli u Xorazmning poytaxti Gurganjga ko‘chib ketishni qaror qiladi. Farovonlik ma’nosida qo‘llanilayotgan “baxt” tushunchasini Parfit uchta nazariya bilan tushuntirishga harakat qilgan. Bular gedonizm, xohish nazariyasi va ob’yektiv rohat nazariyasi. Holbuki, gedonistlar farovonlikni rohatlanish tajribasi bilan taqqoslasa, xohish nazariyotchilari buni istaklarini qondirish bilan tenglashtiradilar8 . Afsuski, Husayn o‘limining oxirigacha musofirchilikda u shahardan boshqachiga ko‘chib, oxir-oqibat ona vataniga qaytib kela olmaydi. U Xorazm, Abiverda, Nishopur, Tua, Gurgan, Rey, Xamadan, Isfagan kabi shaharlar hukmdorlarini ko‘rdi, ko‘plab shahar va qishloqlarda bo‘ldi. Hayotida ko‘p yo‘qotishlarni boshdan kechirdi, ko‘pincha hokimiyat tepasiga chiqib, tez orada yana pastga tushar, goh vazir bo‘lsa, goh zindonga tushar edi, dabdabada ham, yetishmovchilikda ham kun ko‘rdi, lekin o‘zining ijodiy va ilmiy ishini qilmagan biror kun bo‘lmadi. 8 Authentic happiness: Using the new Positive Psychology to realize your potential for lasting fulfillment – M. Seligman 2004 1008-yil sulton Mahmud G‘aznaviyga xizmati qilishgan bosh tortgan Ibn Sinoning farovon hayoti darbadarlikka almashadi. O‘zining ayrim asarlarini u uzoq safar vaqti egarda yozgan. 1015-1024 yillar Xamadonda yashab, ilmiy faoliyatini amirlikning siyosiy va davlat ishlarida faol ishtiroki bilan umumlashtirgan. Amir Shams ad-Davlani muvaffaqiyatli davоlaganligi uchun unga vazirlik lavozimi topshiriladi, ammo atrofini harbiy dushmanlar o‘rab oladi. Amir askarlarning Ibn Sinoga g‘aznani topshirish talablarini rad etadi va uni egallab turgan lavozimidan ozod qilib, hukmronlik qilib turgan yerlaridan tashqariga quvg‘in qilishlarini buyuradi. Oradan qirq kun o‘tib, amirning ahvoli yana yomonlashib qolib. Quvg‘inlikdagi olimni topib, uni yana vazir etib tayinlashlarini buyuradi. Amirning o‘limidan so‘ng Isfaxon hokimiga xizmat qilganligi uchun u to‘rt oyga qal’aga zindonband qilinadi. Umrining so‘nggi o‘n tort yili Isfaxonda (1023-1037) amir al-Davla saroyida xizmat qilish bilan o‘tadi. Saroyda u ijod qilishi uchun juda qulay sharoitlar yaratib berishgan. U bosh shifokor va amir maslahatchisi bo‘ladi va hatto uni yurishlarda ham kuzatib borgan. Bu yillar davomida Ibn Sino o‘zining tanqidiy yondashuvi bilan adabiyot va falsafa ta’limoti bilan shug‘ullanadi. Shu bilan birga, sersamara ijodiy ishlarini ham davom ettirgan. Uning ko‘p qo‘lyozmalari, shu jumladan, “Insof kitobi” («Kitab ul-insaf») Isfaxоnga g‘azna qo‘shinlari bosqinchiligi sababli yonib ketgan. Isfaxon podshosining yurishlaridan birida Ibn Sino og‘ir oshqozon kasaliga chalinib, uni tuzata olmaydi. Avitsenna Xamadonda shahar devori ostiga ko‘milgan, oradan sakkiz oy o‘tgach, uning xoki Isfaxonga olib o‘tiladi va amir maqbarasiga qayta ko‘miladi. Ibn Sino tadqiqiy idrokka mukkasidan ketgan va barcha mavjud bilimlarni ensiklopedik darajada egallash ishtiyoqiga ega olim bo‘lgan. Faylasuf g‘ayritabiiy xotira egasi va o‘tkir aql sohibi bo‘lgan. Merosi Shifo kitobi. Arab tilida yozilgan ensiklopedik ishi “Shifo kitobi” («Kitab al-Shifa») mantiq, fizika, biologiya, psixologiya, geometriya, arifmetika, musiqa, astronomiya va metafizikaga bag‘ishlangan. “Donishmadlik kitobi” («Danish-name») ham ensiklopediya sanaladi. Mexanika Ibn Sino to‘plangan (yoki qayd qilingan) kuch nazariyasiga katta xissa qo‘shgan. Bu - o‘rta asr harakat nazariyasi bo‘lib, tana sarf qilgan harakat (keyinroq impetus nomini olgan) shunday kuchki, u tashqi manbalardan to‘plangan. Uning fikricha,“harakatga keltiruvchi kuch” (inson qo‘li, tarang tortilgan kamon ipi, palaqmon va boshqalar) harakatlanayotgan tanaga ba’zi“intilish” haqida xabar beradi, go‘yo olov suvga issiqlik uzatgani kabi. Harakatga keltiruvchi kuch o‘rnida, shuningdek, og‘irlik ham bo‘lishi mumkin. “Intilish” uch xil bo‘ladi: ruhiy (tirik jonzotlarda), tabiiy va g‘ayritabiiy. “Tabiiy intilish” og‘irlik va tana tushishi natijasida yuzaga keladi, ya’ni Arastu ta’limotiga ko‘ra tananing tabiiy harakat holatida. Bunday holatda “intilish” harakatsiz tana holatida harakatga qarshilik ko‘rsatgan holda bo‘lishi ham mumkin.“G‘ayritabiiy intilish” filoponovsk harakatlanayotgan kuch analogi bo‘lib, u tashlangan tananing “harakatga keltiruvchi kuch”iga xabar beradi. Bo‘shliqda “g‘ayritabiiy intilish” o‘zgarmaganda edi, tana betinim harakatni amalga oshira olgan bo‘lar edi. Bunda olim inersiya tushunchasini oldindan ko‘rganligini payqash mumkin, lekin Avitsenna bo‘shliq tushunchasiga ishonmagan. Ibn Sino“G‘ayritabiiy intilish”ga miqdoriy baho berishga uringan: uning fikriga ko‘ra, u vazn hamda tana harakati tezligiga teng. Ehtimol, Ibn Sinoning lotin tilidagi sarflangan kuch haqidagi g‘oyalari G‘arbda mashhur bo‘lib, Buridanning impetus nazariyasi rivojiga zamin bo‘lgandur. Falsafa Afsuski, Ibn Sinoning ko’pgina qo’lyozma asarlari o'qimagan tarjimonlar tomonidan yo’qolib ketgan yoki o'sha davrning kam savodli tarjimonlari tomonidan noto’g’ri tarjima qilingan. Bu narsa uning falsafiy fikrlari haqidagi Ibn Sinoning ko'plab yo'qolgan yoki qayta yozilgan. Shunga qaramay, olimning ko'plab asarlari bugungi kungacha saqlanib qolgan va bu uning ba'zi masalalar bo'yicha qarashlarini tushunishga yordam beradi. Avitsenaning so'zlariga ko'ra, fan 3 toifaga bo'lingan: Eng yuqori. O'rtacha. Eng past. Ibn Sino Xudoni barcha tamoyillarning boshlanishi deb hisoblagan faylasuflar va olimlarning qatoridan biri edi. Donishmand dunyoning abadiyligini belgilab berganidan so'ng, inson qalbining mohiyatini chuqur o'ylab topdi, u er yuzida turli xil qiyofalarda va tanalarda (hayvon yoki odam kabi) namoyon bo'ldi, shundan keyin u yana Xudoga qaytdi. Ibn Sinoning falsafiy kontseptsiyasi yahudiy mutafakkirlari va so'fiylari (islomiy ezoteriklar) tomonidan tanqid qilingan. Shunga qaramay, Avitsennaning g'oyalari ko'p odamlar tomonidan qabul qilindi. Ibn Sino metafizika fani tushunchasida Arastu izidan borgan. Al Farobiydan keyin u mavjudlik va mavjud emaslik o‘rtasidagi farqni boshqalarga nisbatan hamda mavjudlik va mavjud emaslik o‘rtasidagi farqni o‘ziga nisbatan ko‘rsatadi. Ibn Sino Yaratganning abadiy ekanligini ta’kidlaydi. Abadiylik tushunchasini Ibn Sino emanatsiyaning nooplatonik tushunchasi yordamida tushuntirib, shu orqali u boshlang‘ich yagonalikdan ko‘plik jonzotlar dunyosiga o‘tishni mantiqiy yoritib bergan. Biroq, koinotga bir kishi kelib chiqishining yakuniy natijasi sifatida emas, balki barcha ixtiyoriy mavjudodning zarur elementi sifatida qarab, nooplatonik tushunchadan farqli ravishda, emanatsiya jarayonini samoviy osmon olami bilan chegaralab qo‘ydi. Koinot uch olamga bo‘lingan: moddiy dunyo, yaralmagan abadiy qiyofa dunyosi va dunyoning barcha xilma-xilliklarini o‘zida jalb qilgan dunyo. Inson tanasi va qalb birligi tirik jonni hosil qiladi; falsafiy fikrlovchi insonga aqlli qalbni qabul qilishga moyil tana asos bo‘ladi. Mutloq haqiqatga fikrlash jarayonining eng yuqori nuqtasida hozir bo‘luvchi ichki hissiyot orqali erishiladi. Ibn Sinoning tasavvuf asarlar doirasiga “Qushlar haqida kitob”,“Sevgi haqida kitob”, “Duo mohiyati haqida kitob”, “Ziyoratchilik mohiyati haqida kitob”, “O‘limdan qo‘rqishdan halos bo‘lish haqidagi kitob”, “Qismat kitobi” kabilar kiradi. Tanqid Avitsennaning falsafiy qarashlariga doir g‘oyalari tarafdorlari hamda unga qarshilar o‘rtasida o‘tkir kurash olib borilgan. Toki, uning falsafasi insonni Xudodan uzoqlashtirishini aytib ayblashgan. Shunga qaramay, ko‘pchilik so‘fiylar Avitsennaning falsafiy uslubiga taqlid qilishgan. Muhammad al-G‘azaliy o‘zining mashhur “Faylasuflarni rad qilish” kitobida Ibn Sino falsafasini raddiya qilishga harakat qilgan. Boshlang‘ich va adabiylik ta’limotiga qarshi chiqqan, zero, al G‘azaliyning fikriga ko‘ra, bu - islom monoteizmiga qarshi chiqib, dualizmga olib keladi. Al G‘azaliy, shuningdek, Xudo dunyoni ixtiyorsiz ravishda, tabiiy zaruriyat sababli yaratadi, deya yuritiluvchi emanatsiya nuqtai nazarini ham rad etadi. Shu bilan birga, u Ibn Sinoning tana qayta tirilishining imkonsizligi va besababligi haqidagi nazariyasiga qo‘shilmagan. Keyingroq XII asrning mutafakkirlaridan Muhammad Shahristoniy o‘zining “Kitab al Musaraa” asarida hamda Fahruddin Roziylar al G‘azaliy yo‘lidan ketishgan. Sharqiy peripatetizm g‘oyasini himoya qilib, XII asrda ibn Rushd o‘zining “Raddiyatlarni rad etish” kitobini taqdim qiladi. Natijada, Ibn Sino g‘oyalarini Nasr ad-Din at-Tusiy himoya qilib chiqadi. Psixologiya Ibn Sino, shuningdek, temperament va inson xarakteri haqida o‘z ta’limotini ishlab chiqqan. Unga ko‘ra, inson mijozi to‘rtga bo‘linadi: issiq, sovuq, nam va quruq (zamonaviy psixologiyadagi to‘rt mijozga mos ravishda). Mazkur mijozlar turg‘un emas, balki meteorologik va havo o‘zgarishi kabi tashqi yoki ichki omillar natijasida o‘zgaradi. Organizmdagi suyuqlik darajasi ham inson mijoziga o‘zgarishlar kiritishi mumkin. Oddiy mijoz turlari bilan birga, Avitsenna yana to‘rt mukammal mijozni ajratib, ular organizmdagi to‘rt suyuqlikdan biri (qon, shilliq, sariq va qora safro) ustun kelishiga ko‘ra tuslanishini bayon qilgan. Adabiyot va boshqa ilmlar Ibn Sino ba'zi jiddiy mavzularga she’riy tomondan yondoshgan. Ibn Sino tez-tez versifikatsiya qilish orqali jiddiy masalalar haqida gaplashardi. Xuddi shu tarzda u "Sevgi haqida risola", “Muhabbat ta’rifi”, "Xay ibn Yakzan", "Qush" va boshqa ko'plab asarlarni yozgan. Ibn Sinoning kitob va qo’lyozmalari haqidagi ma’lumotlar turli manbalarda turlicha keltirilgan. Ba’zi tarixchilar uning kitoblari 453 ta desa, arab adabiyotlarida olimning 10ga yaqin ishi mavjud (astronomiya, kimyo va boshqa mavzularga oid). Hozirda bularning hammasi dunyoning turli mamlakat kutubxonalarida saqlanadi. Olim psixologiya rivojiga katta hissa qo'shdi. Masalan, u odamlarning xarakterini 4 toifaga ajratdi: issiq; sovuq; nam; quruq. Ibn Sino mexanika, musiqa va astronomiyada katta yutuqlarga erishdi. Shuningdek, u o'zini iste'dodli kimyogar sifatida ko'rsata oldi. Masalan, u xlorid, oltingugurt va nitrat kislotalarni, kaliy va natriy gidroksidlarni ajratib olishni o'rgangan. Uning asarlari hali ham butun dunyoda qiziqish bilan o'rganilmoqda. Zamonaviy mutaxassislar uning o'sha davrda yashab turib, qanday qilib bunday yuksaklikka erishganiga hayron qolishadi. Ibn Sino o‘zining ko‘pgina ilmiy ishlarini to‘rtliklardan foydalanib, doston ko‘rinishida yozgan. Shunday shaklda “Sevgi haqida risola”, “Qushlar haqida risola” va boshqa asarlari yozilgan. Ijodi namunalari orasida she’riy to‘rtliklar hamda ruboilar ham uchrab turadi. Ibn Sinoning asosiy adabiy asarlari — falsafiy kinoya- qissa“Xay ibn Yakzan”, yigirmata ikki misrali “Qushlar” bayti,“Salomon va Absal”. Mazkur asarlar va ruboilar arab, eron va turk adabiyoti rivojida katta o‘rin egallaydi. Jumladan, XII asr eron ijodkorlaridan mumtoz shoir Umar Xayyom Ibn Sinoni o‘z ustozi deb bilgan. Nashr qilingan asarlari • Ibn Sino. Donish noma. Donishmandlik kitobi. Stalinabad, 1957. • Ibn Sino. Tibbiyot fani qonuni: V 5 t. — Toshkent, 1956—1960. • Ibn Sino. Matematik satrlar “Donishmandlik kitobi”Dushanbe, 1967. • Ibn Sino. Sevgi maktubi. — Tbilisi: Metsniyereba, 1976. • Ibn Sino. Saralangan. — M.: Kniga, 1980. • Ibn Sino. Saralangan falsafiy asarlar. — M.: Nauka, 1980. • Al-Beruniy. Ibn Sino. Yozishmalar. — Tosh¬kent: Fan, 1973. Musiqa Avitsenna, shuningdek, musiqa nazariyasiga oid asarlar ham yozgan bo‘lib, ular ijodkorning ensiklopedik ishlarining bir qismidir: • “Davo kitobi”da “Ilmda musiqiy to‘plam”; • “Najot kitobi”da “Musiqa haqida kichik bayon”; • “Bilimlar kitobi” dagi musiqa bo‘limi. Nazariy nuqtai nazardan Ibn Sino o‘rta asr an’analariga ko‘ra musiqani matematik bilimlar toifasiga kiritgan. U musiqaga tovushlarni o‘rganuvchi, ularnig mutanosib jo‘rligi natijasida kuy hosil bo‘luvchi fan deb qaragan. Pifagor ta’limotidan kelib chiqqan holda, u musiqa sonlarga tegishli va ular bilan uzviy bog‘liqdir, deb bilgan. Ibn Sino tarixda birinchi bo‘lib musiqaga faqat matematik fan emas, balki jamiyatshunoslik, psixologiya, poetika, etika va fiziologiya nuqtai nazaridan ham qarab, musiqa tarixiga puxta ilmiy tayanchni asoslaydi. Al Farobiy bilan birgalikda u musiqiy asboblar ilmiga asos soladiki, keyinchalik, kechroq bo‘lsada, Ovrupada o‘z rivojini topadi. U musiqiy asboblar tipiga batafsil tasnif beradi va ularning tuzilishini tushuntirib o‘tadi. “Bilimlar kitobi”ning oltinchi bo‘limida, deyarli barcha musiqiy asboblar ta’rifi bilan keltirilgan. Al Farobiy hamda Ibn Sinoning musiqiy asboblarni o‘rganishga doir ishlari natijasida musiqa fanidagi maxsus fan bo‘lib qoluvchi musiqiy asbobshunoslik faniga asos solingan. Buyuk olim O‘rta Osiyoda keng tarqalgan kamonli asbob bo‘lmish g‘ijjakni ham ixtiro qilgan. Xotira • Uning sharafiga Karl Linney Akant oilasiga mansub o‘simlikni Avitsenniya deb nomlaydi. • Tojikistonda Avitsennaning sharafiga Tojikiston davlat meditsina universiteti hamda avvalroq “Lenin tog‘i” nomi bilan ma’lum tog‘ cho‘qqisi nomlangan. • Dushanbe shahrida uning sharafiga maydon nomlanib, azarbayjonlik haykaltarosh Umar Eldarov tomonidan yasalgan olimning haykali o‘rnatilgan. • Yurtimizda Ibn Sino bobomiz xotirasi sharafiga 1995-yil —Abu Ali ibn Sino yili deb e`lon qilingan. • 2009-yil iyun oyida Eron hukumati tomonidan Venadagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining bo‘limiga hozirda Vena xalqaro markazi Memorial maydonidan joy olgan Fors olimlari pavilonini tortiq etadi. Fors olimlari paviloni o‘z ichiga to‘rt mashhur olimlarni olgan: Avitsenna, Beruniy, Zokiriy Roziy (Reyz hamda Umar Xayyom). • O‘zbekistonning Afshona qishlog‘ida Avitsenna muzeyi mavjud. • 1990-yil Buxoroda Abu Ali ibn Sino sharafiga nomlangan meditsina instituti ochilgan. • Rigadagi Gaylezers kasalxonasi majmuasi parkida 2006 yil Abu Ali ibn Sino haykali ochilgan. Jaloliddin Mirtojiyev ishi. • Sovet va rossiyalik astronom Lyudmila Ivanova Chernix tomonidan 1973-yil 26-sentyabrda ochilgan Avitsenna asteroidiga Ibn Sino nomi berilgan. • Ibn Sino sharafiga Oydagi vulqon nomlangan. • Kardiogrammalar va ko‘krak bezlarining rentgen suratini avtomatik o‘rganish uchun IBM tomonidan yaratilgan dastur Avitsenna nomini olgan. Ko‘chalar Ibn Sino nomini olgan: • Samarqandda, • Buxoroda, • Ust-Kamenogorsksda, • Uch Qo‘rg‘on (O‘zbekiston) tumanida Ibn Sino ko‘chasi• Donetskda Avitsenna ko‘chasi • Anqara shahrida Ibn Sino haykali • Hamadonda Ibn Sino haykali Badiiy adabiyot • «Abugalisina» (tat. Әbүgalisina) — Qayum Nosirning tatar tilidagi Ibn Sino haqida qissa-ertagi. • Noy Gordon o‘zining «The Physician» (1988) romanida o‘z davrinnig buyuk ustozi bo‘lmish Ibn Sinodan shifokorlik san’atini o‘rganish uchun yosh ingliz o‘g‘loni o‘zini yahudiy deb tanishtirishi haqida so‘zlovchi hikoya yozgan. • 2011-yil ispan yozuvchisi Esekel Teodoro “Avitsennaning qo‘lyozmasi” («El Manuscrito de Avicena») romanini nashrdan chiqaradi, unda fors shifokori hayotining ayrim lahzalarini tasvirlaydi. Kinomatografiyada • “Avitsenna” filmi (1956), rejissyor Komil Yormatov. • Avitsennaning yoshlik va o‘spirin yillariga bag‘ishlangan O‘zbekfilm hamda Tojikfilm kinostudiyasi tomonidan ishlangan“Donishmandning yoshligi” filmi (1982). Film rejissyori Elyor Ishmuhamedov. • Olimning yoshlik yillaridan to vafot etguncha hayotidan hikoya qiluvchi 1987-yil suratga olingan “Avitsenna” («Bu-Ali Sina») teleseriali. • 2013-yil N. Gordonning kitobi asosida («The Physician») Filipp Shtyolsning “Shifokor: Avitsennaning shogirdi” filmi ekranga chiqdi. Ibn Sino Haqiqiy qomusiy olim sifatida o’z davridagi fanlarning Hammasi bilan muvaffaqiyatli shug’ullangan va ularga oid ilmiy asarlar yaratgan. Turli manbalarda uning 450 dan ortiq asarlari qayd etilgan . SHundan 80 tasi falsafa, ilohiyot va tasavvufga tegishli, 43 tasi tabobatga oid, 19 tasi mantiqqa, 26 tasi psihologiyaga, 23 tasi tibbiyot ilmiga, 7 tasi astronomiyaga, 1 tasi matematika, 1 tasi muzikaga, 2 tasi kimyoga, 9 tasi etikaga, 4 tasi adabiyotga va 8 tasi boshqa olimlar bilan bo’lgan ilmiy yozishmalarga bag’ishlangan. Allomadan keyingi avlodlar uning ilmiy asarlari boy meros bo’lib qoldi. Abu Ali ibn Sinoning «Al-Qonun», «Hayy ibn YAqzon»,«Risolat at – tayr», «Risolat fi-l-ishq» («Ishq Haqida risola»),«Risolat fi moHiyat as-salot» («Nomozning moHiyati Haqida risola»), «Kitob fi ma’no ziyorat» («Ziyorat qilishning ma’nosi Haqida»), «Risolat fi – daf al – g’am min al mivt» («O’limdan keladigan g’amni daf qilish Haqida risola»), «risolat al- qadr», «An-Najot», «Ash SHifo», «Donishnoma», «Kitob ash – ishorat» va at tanbiHot asarlari shular jumlasidandir. Ma’lumki, ibn Sino Ham boshqa mutafakkirlar kabi o’zining ta’lim-tarbiyaga oid qarashlarini ijtimoiy-falsafiy qarashlari bilan bog’liq Holda ifodalagan, mahsus risolalarda talqin etgan. Shuningdek, fanlarni tasnif etadi. Bunda u birinchi o’ringa tibbiyot fanlarini qo’yadi. Falsafani esa ikki guruHga, ya’ni nazariy va amaliy guruHlarga bo’ladi. Nazariy guruH kishilarni o’zidan tashqaridagi borliq Holati Haqidagi bilimlarni egallashga yo’llasa, amaliy qism bizga bu dunyoda nimalar qilishimiz kerakligini o’rgatadi deydi. U birinchi guruHga etika, iqtisod, siyosatni kiritadi. Ikkinchi guruHga fizika, matematika, metafizika, dunyo qonuniyatlarini o’rganuvchi barcha fanlarni kiritadi. Abu ali ibn Sino kamolotga erishishning birinchi mezoni sanalgan ma’rifatni egallashga da’vat etadi. CHunki ilm-fan insonga hizmat qilib, tabiat qonunlarini ochib avlodlarga etkazishi kerak. Bu maqsadga etishish uchun inson qiyinchiliklardan qo’rqmasligi zarur, deydi. «Ey birodarlar! Odamlarning botiri mushkulotdan qo’rqmaydi. Kamolot Hosil qilishdan bosh tortgan kishi odamlarning eng qo’rqog’idir» Zero, ma’rifatli kishi jasur, o’limdan Ham qo’rqmaydigan, faqat Haqiqatni bilish uchun Harakat qiladigan bo’ladi, deydi u fikrini davom ettirib. Bilimsiz kishilar joHil bo’ladi, ular Haqiqatni bila olmaydilar, deb ularni etuk bo’lmagan kishilar qatoriga qushadi. Bunday kishilardan ilmiy fikrlarni sir tutish kerakligini ta’kidlaydi. U Haqiqatni bilish uchun bilimga ega bo’lish kerakligi, lekin Har qanday bilim Ham Haqiqatga olib kelmasligi, inson o’z bilimining Haqiqiyligini bilishi uchun mantiqni Ham bilishi zarurligini uqtiradi. Ibn Sinoning ta’lim metodlari Haqidagi ta’limoti asosida Ham bilimlarni egallashda mantiqiy tafakkurga, shahsiy kuzatish va tajribalarga tayanish kerak degan g’oya yotadi. Ibn Sino bolani maktabda o’qitish va tarbiyalash zaraurligini qayd etib, maktabga barcha kishilarning bolalari tortilishi va birga o’qitilishi va tarbiyalanishi lozim deb, bolani uy sharoitida yakka o’qitishga qarshi bo’lgan. Bolani maktabda jamoa bo’lib o’qishini foydasi quyidagicha ifodalangan: Agar o’quvchi birga o’qisa u zerikmaydi, fanni egallashga qiziqish yuzaga keladi, bir-biridan qolmaslik uchun Harakat, musobaqalashish istagi rivojlanadi. Bularning Hammasi o’qishning yahshilanishiga yordam beradi. O’zaro suHbatda o’uvchilar bir-biriga kitobdan o’qib olganlari, kattalardan eshitganlarini Hikoya qiladilar. Bolalar birga to’planganlarida bir-birini Hurmat qila boshlaydilar, do’stlashadilar, o’quv materiallarini o’zlashtirishda bir-biriga yordamlashadilar, bir-biridan yahshi odatlarni qabul qiladilar Bu talablar Hozirgi davr ta’lim tamoyillariga Ham mos kelishi bilan qimmatlidir. Yuqoridagi masalalarga o’zining «Tadbiri manzil» asarida mahsus bo’lim bag’ishlaydi. «Bolani maktabda o’qitish va tarbiyalash» («Omo’zish va parvarish madrasa farzand») bo’limida ta’lim va tarbiya jarayonini ochib beradi. YUqoridagi tamoyillar esa bolalarni engil-elpi bilim olish emas, balki Har tomonlama chuqur va mustaHkam bilim olishiga yordam beradi. Talabaga bilim berish o’qituvchining ma’suliyatli burchidir. SHunga ko’ra ibn Sino o’qituvchining qanday bo’lishi kerakligi Haqida fikr yuritar ekan, shunday yo’l-yo’riqlar beradi. Bular quyidagilardan iborat: bolalar bilan muomalada bosiq, jiddiy bo’lish; berilayotgan bilimning talabalar qanday o’zlashtirib olayotganiga e’tibor berishi; ta’limda turli metod va shakllardan foydalanishi; talabalning hotirasi, bilimlarni egallash qobiliyati, shahsiy hususiyatlarini bilishi; fanga qiziqtira olishi; berilayotgan bilimlarning eng muHimini ajratib bera olishi; bilimlarni talabalarga tushunarli, uning yoshi, aqliy darajasiga mos ravishda berishi; Har bir so’zning bolalar Hissiyotini uyg’otish darajasida bo’lishiga erishishi zarur, deydi olim Ibn Sino ta’limotida bilishda qaysi metodlardan foydalanilmasin – u og’zaki ifodami, bilimlarni tushuntirishmi, turli ko’rinishdagi suHbatmi, tajribalarmi, baribir talabada Haqiqiy bilim Hosil qilish mustaqil, mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, olgan bilimlarini amaliyotga tadbiq eta olish qobiliyatini tarkib toptirish asosiy maqsad bo’lgan. Shu jihatdan olimning «Hay ibn Yaqzon» asari kishilarning did– farosatini o’stirishi, fikr doirasini kengaytirishi bilan ta’lim – tarbiyada katta aHamiyatga ega. Uning nomi Ham shunga ishor qiladi: «Hay ibn Yaqzon» (Uyg’oq o’g’li Tirik). Bu asar farosat ilmi Haqida ekanligini ibn Sinonining o’zi Ham ta’kidalaydi. Mazkur asarni ibn Sino 1023-yilda Hamadonga yaqin bo’lgan Faradjon qal’asi qamoqhonasida yozgan deyishadi Ibn Sino bu asarida ilm – ma’rifatni o’rganishga kirishishi natijasida ko’zi ochilgani, uning natijasida Aql (Hay ibn YAqzon) ko’ziga ko’ringani va ilm Ham unga o’z jamolini namoyon qilganini Hikoya qilar ekan, ilm-aqlni o’lim bilmaydigan Uyg’oq, qarimaydigan, yosh, beli bukilmaydigan – barvasta, nuroniy sifatida tasvirlaydi. Tafakkur qilib zarur bo’lgan va bilishi mumkin bo’lgan narsalarni o’qishga kirishgani, bu yo’lda aqlni ishga solib, o’zini yomonliklardan chetlashtiradigan turli hususiyatlarini bilib olganligini qayd etadi. Demak, «Hay ibn Yaqzon» mantiq ilmiga bag’ishlangani bilan Ham aqliy tarbiyada katta aHamiyatga ega. SHuningdek, insondagi yomon illatlarni Ham bartaraf etishda ilmu fan, ziyoning aHamiyati, insondagi aql – tafakkur quvvatining yomon illatlardan qutilishi, o’zligini anglash vositasi ekanligi bilan adabiy-falsafiy asargini bo’lib qolmay, tarbiyaviy asar sifatida Ham qimmatlidir. 5. Ibn Sinoning inson kamoloti haqidagi tasavvurlari. Ibn Sino insonning kamolga etishida uning ahloqiy kamoloti muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. Tadqiqotchilar uning falsafiy asarlarida ahloqqa oid fikr yuritganlari o’n ikkita deb qayd etadilar. Ibn Sino ahloqqa oid asarlarini «Amaliy Hikmat»(Donishmandlik amaliyoti) deb ataydi. Olimning fikricha, ahloq fani kishilarning o’ziga va boshqalarga nisabatan hatti– harakati me’yorlari va qoidalarini o’rganadi. Ibn Sino ahloqlilikning asosini yahshilik va yomonlik kabi ikki tushuncha bilan ta’riflaydi: Dunyoda mavjud bo’lgan jami narsalar tabiatiga ko’ra kamolot sari intiladi. Kamolot sari intilishning o’zi esa moHiyat e’tibori bilan yahshilikdir…» Ibn Sino inson kamolotining muHim ahloqiy jiHatlarini Ham tahlil etadi va Har biriga ta’rif beradi : masalan, adolatni ruHiy lazzatning bosh mezoni sanaydi. Inson qanoat, jasurlik, donolik bilan adolatga ega bo’ladi, yomon illatlardan o’zini tiyib, yahshilikni mustaHkamlaydi, Haqiqiy ruHiy lazzat oladi, deydi olim. Insondagi ijobiy, ahloqiy Hislatlarga sahiylik, chidamlilik, kamtarlik, sevgi – muHabbat, mo’’tadillik, aqlilik, eHtiyotkorlik, qat’iyatlilik, sadoqat, intilish, uyatchanlik, ijrochilik va boshqalarni kiritadi. Qanoat va mo’tadillikni insonning Hissiy quvvatiga kiritadi, chidamlilik, aqllilikni g’azab quvvatiga, donolik, eHtiyotkorlikni ziyraklikka, sadoqat, uyatchanlik ijrochilik, achinish, sofdillikni tafovut quvvatiga kiritadi. Olim qanoatni Hissiy fazilatlardan sanaydi va inson o’zini ta’magirlikdan tiysa, mo’’tadillikka rioya qilsa, o’zida hirsning namoyon bo’lishini engadi, inson yomon iilatlarni engishda o’z imkoniyatlarini ongli sarf etishi lozim, deydi. Ibn Sino Har bir ahloqiy Hislatning ta’rifini beradi: mo’tadillik– tan uchun zaruriy oziq va hulq ma’yorlariga to’g’ri kelmaydigan ishlarni qilmaslik; sahiylik – yordamga muhtoj kishilarga ko’maklashuvchi insoniy quvvat; g’azab – biror ishni bajarishda jasurlik; chidamlilik – inson o’z boshiga tushgan yomonliklarga bardosh beruvchi quvvat; aqillilik – biror ishni bajarishda shoshma– shosharlikdan saqlovchi quvvat deydi. Ziyraklikni narsalar va Hatto Harakatlarning Haqiqiy ma’nosini tezlik bilan tushunishga yordam beruvchi quvvat, achinish, kishilar bahtsizlik, azob – uqibatga duchor bo’lganda, ular bilan hushmuomalada bo’luvchi insoniy quvvat; kamtarlikka hudbin ishlar bilan shug’ullanishdan to’htatuvchi kuch sifatida ta’rif beradi. Ibn Sino insonning kamolga etishida to’siqlik qiluvchi nuqsonlar sifatida joHillik, nodonlik, shafqatsizlik, takabburlik, nafratni ko’rsatib o’tadi. JoHillikni – ilmga, nodonlikni – zeHni o’tkirlikka, shafqatsizlik, takabburlikni adolatga, nafratni – sevgimuHabbatga qarama-qarshi illat sifatida ta’riflaydi. Ibn Sino yuksak ahloqiy hislatlarga yana kishilarning bir- birlariga do’st bo’lib yashashi, Hamkorlik qilishini Ham kiritadi. Chunki Har bir kishi jamiyatda, odamlar bilan birga yashar ekan, ular bilan do’stona yashashga intiladi. Modomiki, inson aloqaga muHtoj ekan, boshqa birov bilan qo’shinchilik qilish uchun uning uyi yoniga uy soladi, o’zining eHtiyojini qondirish uchun esa ishlab chiqarish maHsulotlarini almashtiradi, dushmanlardan saqlanish uchun o’zgalar bilan birlashadi. Mana shu tariqa kishilarda birlik Hissi, boshqalarga nisbatan sevgi-muHabbat va umumiy ahloqiy negizlar ishlab chiqila boshlaydi. Sharq mutafakkirlarining ilmiy merosida ta’lim-tarbiya masalalari muhim o’rin egallaydi. Ayniqsa, ular oila va oilada farzand tarbiyasiga katta e’tibor berganlar. Zero yosh avlod tarbiyasi insoniyatning kelajak taqdirini belgilaydigan, ularni ijobiy mezon bilan qurollantiradigan sifatlar bo’lganligi uchun ham mutafakkirlar bu muammoni hal qilishga harakat qilib kelganlar. Muhamad ibn Muso al Xorazmiy, Abu Nosr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn sino, Muhamad Qoshg’oriy, Yusuf Xos Hojib, Kaykovus, Umar Xayyom, Ahmad Yugnakiy, Sa’diy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Jaloliddin Davoniy, Husayn Voiz Koshifiy kabi mutafakkirlarning qator asarlarida bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash masalalari o’rtaga qo’yilgan va ularni hal etish yo’llari ko’rsatib berilgan. Umuman, oilada bola tarbiyasi masalasi juda qadimdan mutafakkirlarni qiziqtirib kelgan, ular bu masalaga hayotiy faoliyatning muhim bir tomoni sifatida qaraganlar va uni hal etishni o’zlarining vazifasi deb hisoblaganlar. 6. Ibn Sino ijodida oila, bola, va axloqiy tarbiya haqida. Oila va oilada bola tarbiyasi masalasi Abu Ali ibn Sinoning ilmiy merosida ham muhim o’rinni egallaydi. U o’zining qator asarlarida bolani salomatligi, uning tarbiyasi haqida eng muhimi bola – ruhiyatini o’rganish borasida ko’plab qimmatbaho fikrlarni asoslagan. Ularning hammasi bir butun bo’lib, muayyan pedagogik qarashlar tizimini tashkil etadi va u ma’naviy axloqiy barkamol insonni shakllantirish haqidagi g’oyaga borib taqaladi. Ibn Sinoning “Inshorat”, “Donishnoma”, “Xay ibn yaqzon”,“Salamon va ibsol”, “Tib qonunlari”, “Tadbir ul-manozil” kabi asarlarida tarbiyaning barcha shakllariga oid qarashlari mavjud. Bu qarashlar yuz yillar davomida avlodlar uchun tarbiyalash maktabi bo’lib kelmoqda. Masalan, uning “Tadbir ul-manozil” nomli asarida katta bir bob oila va oilaviy tarbiya masalasiga bag’ishlangandir. Ibn Sino oilada bola tarbiyasi ancha murakkab va nozik bo’lib, uni bolaning yoshligidan boshlash va izchillik bilan olib borish lozimligini uqtiradi. U ona allasining tarbiyaviy ahamiyati haqida to’xtalib “Alla” ikki vazifani bajaradi, deydi. Birinchisi, uni tebratish orqali bolaga jismoniy orom bag’ishlanadi; Ikkinchisi, beshikni bir maromda tebratishdan onaning mehri jo’sh uradi, bolasiga bo’lgan muhabbatidan onaning orzu-umidi yurak to’ridan siqilib chiqaradi. Bu o’ziga qo’shiq bolasiga qasidadek yangraydi va u farzandining murg’ak qalbiga, butun shuuriga singib boradi. Shu tarzda bolada o’zi ham anglamagan holat paydo bo’ladi. U asta-sekin bu yorug’ olamni anglay boshlaydi. Ana shu anglashdan o’rganish boshlanadi. Xuddi shu o’rganish tarbiyalanishdir. Zotan, o’rganish sezishdan boshlanadi. Ibn Sino ana shu holatga e’tiborini qaratib, “Yosh bolaning sezgirlik quvvati katta odamga teng keladi”, - degan fikrni bildirgan. Ibn Sino “Tib qonunlari” nomli asarida bolaga tug’ilmasdan turib g’amxo’rlik qilish uchun onaning salomatligi, jismoniy va ruhiy pokligi zarurligini ta’kidlab, shaxs salomatligini saqlashni faoliyatning boshqa tomonlari bilan birga olib borish g’oyasini ilgari suradi. Ibn Sino bola tarbiyasida oila boshlig’i – otaning roliga alohida e’tibor beradi. “Aga oilada, - deydi u, - oila boshlig’i tajribasizlik, no’noqlik qilsa, u oila a’zolarini yaxshi tarbiyalay olmaydi va oqibatda undan yomon natijalar kelib chig’ishi mumkin”. Bola tarbiyasi yaxshi yo’lga qo’yilsa, oila baxtli bo’ladi. Oilaning eng muhim vazifasi bola tarbiyasi hisoblanadi. Ota-ona kim bo’lishidan qat’iy nazar bu vazifani mas’uliyat bilan ado etishi lozim. Ibn Sino bola tarbiyasida otaning burchi haqida to’xtalib o’tadi. Eng avvalo, ota farzandi tug’ilgach unga yaxshi ism qo’yishi va tarbiyalashga kirishmog’i lozim. Ayniqsa, bola tarbiyasida ota-onaning yaxshi fazilati, ular o’rtasidagi o’zaro munosabatlar esa yuksak axloqiylik asosida bo’lishini ta’kidlaydi. “Tadbir ul-manozil” asarida yer va xotinning yaxshi sifatlari sanab o’tiladi. Ularning shaxsiy namunalari bola uchun o’rnak bo’lib, uning kelajak taqdirini belgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini alohida uqtiriladi. Ibn Sinoning yaxshilik va yomonlik tushunchalariga bo’lgan munosabati Farobiy va Beruniylar fikriga hamohang bo’lib, u ham irsiyat, muhit va tarbiyaning ta’siri bola tarbiyasi uchun birdek muhim deb hisoblaydi. U yaxshi va yomon xulqning hammasi sharoit, tarbiya, muhit odatlani natijasida vujudga kelishini qayd qilib o’tadi. Ibn Sino oilada bolani ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda mehnasevarlikning roliga alohida urg’u berib, ota-onalarni farzandlarga nisbatan kasb-hunar o’rgatishga chaqiradi. Mehnatni ulug’laydi. Mehnasiz hayot kechirishning bolaga bo’lgan salbiy ta’sirini ko’rsatib beradi. Ayiqsa, Ibn Sino aqliy, axloqiy, yestetik va jismoniy tarbiyaning birligi va ularni amalga oshirish yo’llari haqidagi fikrlari bugungi kunda ham ijtimoiy va amaliy ahamiyat kasb yetmoqda hamda milliy –ma’naviy qadriyat sifatida e’tiborga loyiqdir. O’zbekiston Respublikasining kelajakda buyuk davlat bo’lishi va uni ta’minlash yosh avlodni ma’naviy-ahloqiy, madaniy-ma’rifiy jihatdan yetuk insonlar qilib tarbiyalash ishi birinchi novbatda oilada boshlanadi. Ota-ona farzandlariga go’zal xomiy va nasihatgo’y bo’lishlari lozim. Bunday go’zal momila farzand bilan ota-ona orasidagi mehr muhabbatni yanada kuchaytiradi. Farzandlarning go’zla odobli-ahloqli, tarbiyali bo’lishlari uchun, avvalo, ota-onalarning o’zlari g’o’zal hislatga ega, o’rnak bo’lishlari shart. Bu uy ahli ya’ni ota-ona, o’g’il va qizlarning birgalikdagi totuvlik bilan yashashlarida muhim omildir. Buyuk allomalarimiz oilada axloqiy tarbiyaning ahamiyati haqida qarashlari“Kishilarning ongidagi, ularning ma’naviyatida yuz beradigan o’zgarishlar birdaniga sodir bo’lmaydi. Xalqning ma’naviyati va madaniyati, uning haqiqiy tarixi va o’ziga xosligi – qayta tiklanayotganligi, - deb yozadi I.A.Karimov, - jamiyatimizni yangilash va taraqqiy yettirish yo’lidan muvaffaqiyatli ravishda olg’a siljitishda – hal qiluvchi ta’bir joiz bo’lsa, belgilovchi ahamiyatga egadir”. Bu vazifaga erishish esa xalqning ijodiy yaratuvchanlik mehnatiga oilaviy tarbiyaga alohida e’tibor berish zarur. Oilaviy tarbiya asosida esa bolani ma’naviy-axloqiy tarbiyalash muammosi yotadi. Oilada axloqiy tarbiyaning rolini ko’rsatish, unda ota- bobolarimizdan mepros bo’lib qolgan axloqiy fazilatlarni egallashning naqadar ahamiyatli ekanligini ilmiy nazariy jihatdan tahlil etish juda muhimdir. 8. Ibn Sino va zamondosh hamda uztozlarining oila, inson kamoloti haqidagi fikrlarini taqqoslash. Haqiqatdan o’zbekona milliy axloqda ota-bobolarimizning nodir qo’lyozmalari tarixiy-tajribalari davrlar sinovidan o’tgan saboqlari va bizga doimo madad bo’lib turgan ruhiy quvvatlari jamuljamdir. Ularning sharofatlari tufayli milliy-axloqiy qadriyatlarimiz asrlar osha avlodlardan-avlodlarga o’tib kelmoqda. Chunki bir tomchi bo’lsa ham ularning qoni tomirimizda oqayotir. Ana shu qonni jo’sh urdirmoq bilan yuraklarimiz uyg’oq, dilimiz ravshan, tafakkurimiz munavvar. Ana shunday kayfiyat bizning dilimizda ko’p yillardan beri yashirinib kelinar edi. Endilikda milliy istiqlol tufayli milliy-axloqiy qadriyatlarimiz qaytadan tiklandi. Ulardan bolalarni ma’naviy jihatdan tarbiyalashda foydalanish oilaviy tarbiyamiz uchun obektiv zarurtga aylandi. Sharq xalqlarining bir necha ming yillar mobaynida yaratgan bebaho odob-axloq qoidalari, qadriyatlari mavjud. Ularni qaytadan tiklash va hayotga tadbiq etish muhim masalalardan biridir. Sharq mutafakkirlarining ilmiy merosida ta’lim-tarbiya masalalari muhim o’rin egallaydi. Ayniqsa, ular oila va oilada farzand tarbiyasiga katta e’tibor berganlar. Zero yosh avlod tarbiyasi insoniyatning kelajak taqdirini belgilaydigan, ularni ijobiy mezon bilan qurollantiradigan sifatlar bo’lganligi uchun ham mutafakkirlar bu muammoni hal qilishga harakat qilib kelganlar. Muhamad ibn Muso al Xorazmiy, Abu Nosr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn sino, Muhamad Qoshg’oriy, Yusuf Xos Hojib, Kaykovus, Umar Xayyom, Ahmad Yugnakiy, Sa’diy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Jaloliddin Davoniy, Husayn Voiz Koshifiy kabi mutafakkirlarning qator asarlarida bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash masalalari o’rtaga qo’yilgan va ularni hal etish yo’llari ko’rsatib berilgan. Shoir mutafakkirlar qomusiy asarlarida va odob axloqqa bag’ishlangan risolalarida o’zlarining pedagogik qarashlarini ifodalaganlar va ular pedagogik hamda falsafiy-didaktik xarakterga egadirlar. Bular jumlasiga Yusuf Xos Xojibning “Qutadg’u bilig”, Ahmad Yugnakiyning “Hibbatul Haqoyiq”, Kaykovusning“Qobusnoma”, Shayx Sa’diyning “Bo’ston va guliston”, Jomiyning“Bahoriston”, Alisher Navoiyning “Hayrat-ul abror” va “Mahbub-ul qulub”, Nizomul-mulkning “Siyosatnoma” kabi pandnoma, nasihatnoma tarzda yozilgan asarlari kiradi. Shuningdek, o’tmishda diniy-tasavvufiy asarlar ham yozildiki, ularda bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash masalalari ilgari surilgan bo’lib, ular ma’naviyatimiz tarixida munosib o’rin egallaganlar. Imomo al-Buxoriy, Imom al-Termiziy, Ahmad Yassaviy, Az-Zamaxshariy, Sulaymon Boqirg’oniy, Bahouddin Naqshband, Najmiddin Kubro va boshqalar shular jumlasidandir. “Bizga tarixdan ma’lumki, qadimgi yunon faylasuflari Aflotun va Arastu bola tarbiyasini jamiyat o’z ixtiyoriga olishi, tarbiya jarayonidagi barcha zarur ishlarni davlat bajarishi lozim”, - degan g’oyani ilgari surgan edilar. Bu g’oya fransuz xayoliy sosialistlari Sen-Simon, Sharl Fure va David Rikardolarning asarlarida keyinchalik rivojlantirildi. Ular o’z fikrlarini farzand tarbiyasi jamiyat manfaatlari bilan bog’liq deb isbotlamoqchi bo’lganlar. Shunga ko’ra, bola tarbiyasi bilan asosan davlat shug’ullanishi kerak, degan g’oyani ilgari surganlar. Ammo Sharq mutaffakkirlari, bola tarbiyasi bilan ota-ona shug’ullanishi kerak, degan xulosaga kelganlar. Bu bilan ular oilaviy tarbiyaning roliga katta e’tibor beradilar. Bizga tarixda ma’lumki zardushtiylik dinidan so’ng islom dini hukmronligi boshlanadi. Islom dinining tarqalishi kengayib borganligi sari uning qonun-qoidalari, g’oyaviy fikr-mulohazalarni kelib chiqishi tabiiy edi. Shu sababdan, payg’ambarimiz Muhammad Allayhissalomning hayotlik chog’larida aytgan so’zlari, qilgan ishlari, yo’l-yo’riqlari, pand-nasihatlari uning hadislari va sunnatlari hisoblanib, islom ta’limotida Qur’oni Karimdan keyin ikkinchi manba hisoblanadi. 1) Sharq uyg’onish davrining buyuk mutafakkiri Abu Nasr Farobiy o’zining ko’p qirrali ijodi bilan inson bilimlari rivoji asarlarida oqilona davlat tizimi, insoniyat jamiyati haqidagi nodir va dono fikrlarga duch kelamiz. Abu Nasr Farobiy “Fozil odamlar shahri”, “Baxt saodatga yerishuv haqida”, “Aql ma’noli haqida risola” kabi asarlarning muallifidir. Uning uqtirishicha, insonning barcha qobiliyat va fazilatlari ikki tomonga ega. Birinchisi – tug’ma, irsiy, tabiiy xislatlar bo’lsa, ikkinchisi, tajriba, amaliyot, sharoit ta’sirida tarkib topadigan xislatlardir. Shuningdek, bola tarbiyasida bir-biri bilan bog’liq bo’lgan xislatlarni hisobga olish lozimligini ta’kidlaydi. Mutafakkirning bu qarashlari hozirgi zamon pedagogikasining muhim tamoyillaridan biri bo’lgan ijtimoiy va biologik tomonlarning o’zaro munosabatining birligi degan qoidaga juda mos keladi. Farobiy o’zining odob-axloq haqidagi ta’bir joiz bo’lsa, axloqiy tarbiya haqidagi qarashlarini muayyan bir tizimga tushiradi. Uning so’ziga qaraganda, nimaiki baxtni qo’lga kiritishga xizmat qilsa – yaxshilikdir, nimaiki baxtga erishishga xalaqit bersa, mutlaq yomonlikdir. Bu fikr uning axloqiy qarashlarida asosiy mezon bo’lib xizmat qiladi. Shunga ko’ra, u o’z fikrini yanada chuqurlashtirib, ko’zda tutilgan maqsadni qo’lga kiritishga yordam beruvchi qobiliyat va xatti-harakat – yaxshilik, uning aksi bo’lsa yomonlikdir, degan g’oyani ilgari suradiki, bola tarbiyasi bir maqsadga qaratilgan holda olib borilmog’i va u aqliy va axloqiy tarbiya birligidan iborat bo’lmog’i lozim degan xulosa kelib chiqadi. 2) Oilada bola tarbiyasi masalasi Abu Bakr Muhammad ibn Al- Abbos Al-Xorazmiy qarashlarida ham mavjud. Uning aytishicha“ota-onalar ikki xil: tug’ilish otasi va ta’lim berish – otasi: birinchisi, jismoniy hayot sababli, ikkinchisi, ruhiy xayot sababli”. Shunga ko’ra ularni uzviy birlikda olib qarash tarbiya ishida muhimdir. Uning quyidagi so’zi ancha ibratlidir:“Zamondan yaxshiroq ta’lim beruvchi muallimni, insondan yaxshiroq ta’lim oladigan o’quvchini ko’rmadim”7. Uning bu so’zlaridan bir tomondan ijtimoiy muhitni bola tarbiyasi uchun hal qiluvchi ta’sirni anglasak, ikkinchi tomondan inson shaxsi ta’lim natijasida kamolotga yerishib borishi mumkinligini anglaymiz. 3) Abu Rayhon Beruniy “O’tmish avlodlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston”, “E’tiqodlar va dinlar haqida” kabi ko’pgina asarlarida bolalarni axloqiy tarbiyasiga oid qimmatli fikrlarni yozadi. Beruniy insonning axloqiy fazilatlarini, umuman axloqiy tushunchalarni insonning tabiati bilan bog’laydi. Inson tabiati ota-ona. Avvalo oilada shakllanadi. Shunga ko’ra, bola tarbiyasida ota-ona ta’siri va namunaga benihoya kattadir. Masalan, u ayollarga nasihat qilib, Abdulla ibn Ja’far tilidan shunday deb yozadi. “Rashkdan saqlangin. U taloqning kalitidir. Yeringga tez-tez tanbeh qilishni senga ta’qiqlayman. Chunki, tanbeh nafrat uyg’otadi. O’zingni bezab yurgin. Buning uchun yaxshi vosita surmadir. Yana xushbo’y atirlardan foydalangin. Ularnig ichida eng yaxshisi suvdir”. Uning bu fikrlari bevosita oilada farzand tarbiyasiga ta’lluqlidir. Beruniy tan va ruh pokligi masalasini ham o’rtaga tashlaydi. Oilada tozalik, pokizalik va tartib mavjud emas ekan, u yerda ma’naviy poklik ham bo’lmaydi. Bu fikrini tanni toza tutish bilangina cheklab bo’lmaydi, balki ko’p harakat qilishga chaqiradi. Bu harakat mehnat qilish demakdir. Uning qalb va harakat haqidagi fikri insonning tani bilan ruhi pokligini bir butunligi to’g’risidagi g’oya bilan bog’liqdir. Bu narsa bola tarbiyasida jismoniy sog’lomlik bilan ma’naviy kamolot o’rtasidagi o’zaro muvofiqlik, mutanosiblik haqidagi bugungi kun talabi bilan hamohangdir. Beruniy aytishicha, odam-odamni talamaydigan va xo’rlamaydigan yomonchilik bo’lmaydigan davrlarda odamlar tinch-totuv yashaganlar, ular o’rtasida o’zaro oqibat bo’lgan, birgalashib savob ish qilganlar. Binobarin, bunday ma’naviy muhit bolalarning tarbiyasiga ham ijobiy ta’sir qiladi. Oliyjanoblik odamgarchilik jamiyatda qaror topsa, bu fazilatlar kishilar hayotiy faoliyatiga kirib borishi oson bo’ladi, degan fikrni olg’a surgan. Beruniyning yozishicha, kishilar hayotlarida turli holatda bo’ladilar va turlicha harakat qiladilar. Ularning ayrimlari bilan maqtaladilar, boshqalari bilan qoralanadilar. Bularning hammasi bolalar ko’z o’ngida yuz beradi. Buni to’la his etgan ota-ona ehtiyot bo’lmoqlari zarur. Ota-onalar bilan birga harakat qilishlari, turli o’yinlar uyushtirishlari, ular bilan birga o’zaro suhbatlar o’tkazishlari maqsadga muvofiq deb maslahat beradi. Bu bilan Beruniy bolalarni tarbiyalashning muayyan uslubiyotini ham asoslab bergan. Beruniy ota-onalarga qarata bolaning mo’tadillikda saqlashni tavsiya etadi. Bunga asosan bolani qattiq g’azablanishdan, qo’rqish va xafalikdan, uyqusizlikdan saqlash orqali yerishilishini aytib, ularni hohlagan va foydali narsasini topib berishga, sevmagan narsasidan uzoqlashtirishga harakat qilish kerakligini uqtiriladi. Ota-onaning bolaga turli munosabati turlicha xulqlarni keltirib chiqaradi. Yaxshi xulqlarni paydo bo’lishi bola ruhiyatiga ta’sir qilibgina qolmasdan, uning fiziologik o’sishiga ham yordam beradi. Yomon xulq esa turli mijoz buzilishlariga ham olib keladi. Aksincha bola organizmidagi o’zgarishlar uning ruhiyatidagi, xatti-harakatidagi o’zgarishlarni keltirib chiqaradi. Mutafakkir bola xulq-atvorining mo’tadilligi natijasida tan va ruh sog’lomligi kelib chiqishini ham ilmiy asoslab beradi. Beruniy ota-onalarga qarata bolaning mo’tadillikda saqlashni tavsiya etadi. Bunga asosan bolani qattiq g’azablanishidan, qo’rqishdan va xafalikdan, uyqusizlikdan saqlash orqali erishilishini aytib, ularni xohlagan va foydali narsasini topib berishga, sevmagan narsasidan uzoqlashtirishga harakat qilish kerakligini uqtiriladi. Ota-oaning bolaga turli munosabati turlicha xulqlarni keltirib chiqaradi. Yaxshi xulqlarni paydo bo’lishi, bola ruhiyatiga ta’sir qilibgina qolmasdan, uning fiziologik o’sishiga ham yordam beradi. Yomon xulq esa turli mijoz buzilishlariga ham olib keladi. Aksincha, bola organizmidagi o’zgarishlar uning ruhiyatidagi, xatti- harakatidagi o’zgarishlarni keltirib chiqaradi. Mutafakkir bola xulq- atvorining mo’tadilligi natijasida tan va ruh sog’lomligi kelib chiqishini ham ilmiy asoslab beradi. Oila va oilada bola tarbiyasi masalasi Abu Ali ibn Sinoning ilmiy merosida ham muhim o’rinni egallaydi. U o’zining qator asarlarida bolani salomatligi, uning tarbiyasi haqida eng muhimi bola – ruhiyatini o’rganish borasida ko’plab qimmatbaho fikrlarni asoslagan. Ularning hammasi bir butun bo’lib, muayyan pedagogik qarashlar tizimini tashkil etadi va u ma’naviy axloqiy barkamol insonni shakllantirish haqidagi g’oyaga borib taqaladi. Ibn Sinoning “Inshorat”, “Donishnoma”, “Xay ibn yaqzon”,“Salamon va ibsol”, “Tib qonunlari”, “Tadbir ul-manozil” kabi asarlarida tarbiyaning barcha shakllariga oid qarashlari mavjud. Bu qarashlar yuz yillar davomida avlodlar uchun tarbiyalash maktabi bo’lib kelmoqda. Masalan, uning “Tadbir ul-manozil” nomli asarida katta bir bob oila va oilaviy tarbiya masalasiga bag’ishlangandir. 9. Oila farzand tarbiyasining asosiy bo`g`inidir. Kishilik jamyatinining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti tarixidan ma’lumki, bola shaxsining kamoloti oilada shakllanadi. Oila — jamiyat hayotining kichik bir debochasi bo’lib, har tomonlama sog’lom, barkamol avlodni voyaga yetkazish uchun ma’sul bo’lgan g’oyat muhim tarbiya o’chog’dir. O’zbek oilasi a`zolarning barchasini savodxon, ma’lumotli deb atasak, xato qilmagan bo’lamiz, ana shu imkoniyatlar ta’sirida o’g’il va qizlar bilimli, fikr-mulohazali, topqir, ishbilarmon, aql-zakovati bo’lib voyaga etmoqdalar. Oiladagi bola tarbiyasi ikkiyoqlama ahamiyat kasb etadi, ota- onalar farzandlariga ahloq-odob, ruhiyat va ma’naviyatga oid bilimlardan saboq berish bilan qanoatlanib qolmasliklari, balki o’zlari ham tarbiyaning o’ziga xos sir-sinoatlari, hususiyatlari, uning mazmun-mohiyati va ma’nosiga doir eng yangi ma’lumotlardan xabardor bo’lib turishlari kerak bo’ladi. O’z farzandlariga oqilona tarbiya bera olgan ota-onalar, umrlarini rohat va farog’atda o’tkazadilar, bolalaridan hamisha olijanoblik, mehribonlik, yaxshilik ko’radilar, dillari aslo jaroxat azobini sezmaydi; o’kinish hissiga duchor bo’lmaydilar. Shu to’g’rida o’zbek xalqidagi quyidagi maqol darak beradi: “Toy ulg’aysa, ot tinadi (ya`ni ot minishdan qutqariladi)”. Oilaning asosiy tayanchi bo’lgan ota, hayotning barcha mashaqqatlaridan totib ko’radi, o’zining bukilmas irodasi, adolatparvarligi, hayot sinovlariga bardoshliligi bilan ajralib turuvchi buyuk shaxs sifatida gavdalanadi. Ota — oilaning boshlig’i, posbonidir. Zero, oilaning har bir ko’z ilg’amas nuqtalarini ilg’ay olish, oila a’zolariga faqat to’g’ri, haq yo’lni ko’rsatib turishdek insoniy mas`uliyat ota zimmasida turadi. Ota oilada o’z farzandlariga har tomonlama yurish-turishda, nutq odobida, o’zaro muomala madaniyatida, eng muhimi amaliy ish faoliyatida to’g’rilik va haqqoniylik, samimiylik va xolislik yuzasidan namuna ko’rsatadi. Murg’ak tasavvurli bola ilk tarbiyani oilada oladi. Bola tarbiyasining ilk saboqlari haqida atoqli o’zbek pedagogi Abdulla Avloniy o’zining “Turkiy guliston yoxud Axloq” kitobida quyidagi ibratli o’g’itlarni aytgan edi: “Tarbiyani tug’ilgan kundan boshlamak, vujudimizni quvatlantirmak, zexnimizni ravshanlashtirmak lozim”. Oilada kattalarning obro’si qo’rqitish asosida emas, balki samimiylik, o’zaro hurmat-ehtirom zamiriga qurilishi maqsadga muvofiqdir. Oila a`zolarining inoqligi, o’zaro hamjihatligi, kiyinish madaniyati, mehnat faoliyati, o’zga kishilar to’g’risidagi suhbatlari va ularning boshqa sifat hamda fazilatlari bolaning murg’ak tasavvuriga yangi timsollarni olib kiradi. Oila tarbiyasi bolaning kelajakda kim bo’lib yetishishida mu- him o’rin tutadi, bola dastlab oilada jamiyatning qiyofasini quradi, bo’lajak fuqaroning huquq va burchlari, dunyoqarashi va axloqiy qarashlari oilada shakllanadi, shu asosda jisman va ruhan kamol topib boradi. Bola uchun oiladagi sog’lom ijtimoiy-ruxiy muhit, madaniy-ma`naviy va axloqiy qadriyatlar, an`analar, ijtimoiy- hayotiy tajribalar, ko’nikma va malakalar manbaidir. Bu oilaviy tarbiya jarayonida sayqallanib boradi, tarbiyaning mohiyati kishini hayotga tayyorlashdan iborat bo’lib, tarbiyaning mazmuni, yo’nalishi, maqsadi va vazifasi kishilarning ijtimoiy munosabatlariga bog’liq. Kishi shu munosabatlarga asosan hayotga biron-bir tarzda qaraydigan bo’ladi, tafakkuri orqali olamni anglaydi va o’zining unga nisbatan munosabatini shakllantiradi, muayyan axloq mezonlari ruxida tarbiya topadi, chunki oilaviy tarbiya ijtimoiy tarbiyaga nisbatan bolalarning ruxiy olamiga, xissiyoti va tuyg’ulariga chuqur ta`sir ko’rsatadi. Oiladagi ma`naviy-ruxiy muhit, bola tarbiyasida g’oyat muhim ahamiyatga ega bo’lib, oila a`zolarining turmush tarzi ko’p hollarda farzandlarning ruhiy kayfiyati, tasavvuri va xissiyotlarini belgilab beradi. Demak oila sog’lom, barkamol insonni tarbiyalab voyaga etkazishda jamiyat oldida mas`uldir. Oilada tarbiya topgan xar bir inson xar jixatdan umuminsoniy ahloqiy, ilmiy, e`tiqod va boshqa sohalarda kamolatga yetgan hislatlarni o’zida mujassamlashtirgan bo’lishi lozim, kamolot sari intilgan kishi asta-sekin olamni, o’zligini taniy boshlaydi. Komillik insonning adolatli bo’lishi, xaqiqat va yaxshilikka intilishi, vijdonan pok, o’z hatolarini anglab, ulardan xalos bo’lishga xarakat qilishi demakdir, ma`naviyatni boyitish, iymon-e`tiqodli, aql-zakovatli bo’lish kishilarni g’aflatdan uyg’otadi, barcha ezgu tilaklarini ro’yobga chiqaradi. Yosh avlodni barkamol, sog’lom, Vatan tuyg’usini xis qila oladigan shaxs qilib voyaga etkazish, birinchi navbatda, oilaga va ota-onaga bog’liqdir. Insonning taqdiri, kelajak hayotidagi yutuqlari yoki muvaffaqiyatsizligi, baxtli yoki baxtsizligi, kasb tanlashi, hattoki kayfiyati, uning oilaviy muhiti bilan bogliqdir. Oilaning taqdiri esa insonning oziga bogliq. Jamiyatning manaviy qiyofasi oilalarning qandayligiga bogliqligi azaliy haqiqat. Chunki, oila jamiyatning ijtimoiy-manaviy bogini, kichik bir vakili bolib, aynan oila zaminida xalqimizning bugungi kuni va kelajagi bunyod etiladi. Agar oilada tartib-intizom bolsa, uning azolari shu xislatlarini xizmat jarayoniga kochiradi va ijtimoiy mehnat faoliyatlarida qollaydilar. Bu esa, ularning oz xizmat vazifalarini yuksak darajada bajarishlariga sabab boladi. Oila bu odobi axloq, xushmuomlalik, mehnatsevarlik asosida qurilgan bolishi, insonlar ortasidagi munosabat va muloqotlarda ota muhim va shaxsning fel-atvori, yurish-turishida alohida ahamiyat kasb etadi. Agar oila oz farzandini Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalasa, bu his-tuygu unga butun hayoti davomida hamroh boladi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev“Zamonaviy bilim va konikmalarga ega, mamlakatning munosib kelajagi uchun javobgarlikni oz zimmasiga ola biladigan barkamol, maqsadga intiluvchan va sergayrat yoshlarni tarbiyalash mamlakatni barqaror va ildam rivojlantirishning eng muhim shartidir9 ,” – degan edi. Ular bolalarni tarbiyalashni jamiyat taqdirini, millatning kelajagini belgilaydigan asosiy mezon deb hisoblaganlar. Ularning pedagogik qarashlari zamirida ijtimoiy ideal sifatida komil inson goyasi yotadi. Hamda ular muayyan tarbiyashunoslik boyicha qarashlar tizimini tashkil etadi. ______________ Ozbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni “Yoshlar –kelajagimiz” Davlat dasturi togrisida. Xulosa. Men bu yozgan kurs ishimga shuni xulosa qilib ayta olamanki, oilada bola tarbiyasining milliy o’ziga xos qoidalari mavjud bo’lib, ota-onalar ulardan o’rinli foydalanishlari lozim. Oilada ma`naviy- ruhiy hotirjamlik, o’zaro totuvlik xukmron bo’lsa, oila a`zolari bir- birlariga g’amxo’r bo’lsalar, bola tarbiyasining tayanch nuqtasini topa olsalar, bunday muhit bola tarbiyasiga ijobiy ta`sir etadi va ular farzandlariga haqiqiy baxt hadya etadilar, bu bilan ishimizda rivojlanish, jamiyatimizda olg’a siljish bo’ladi. Abu Ali ibn Sino o‘zining ko‘p tarmoqli mahsuldor ijodi, boy merosi bilan jahon madaniyati taraqqiyotida katta rol o‘ynadi. O‘z ijodi, ilmiy faoliyatida Ibn Sino Markaziy Osiyo, Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlaridagi yuqori madaniy ko‘tarinkilik, madaniy uyg‘onishning ma’naviy yutuqlarini mujassamlashtira oldi, bu bilan butun Sharq va Yevropadagi ma’rifat, madaniyat taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ibn Sino ilmiy ijodini o‘rganish bugungi kun dolzarb mazalalaridan biri bo‘lib kelmoqda. Shu jumladan, “Al-Ishorat va at-tanbihot” Ibn Sinoning eng mukammal falsafiy asari bo‘lib, uning birinchi qismi mantiqqa, ikkinchi qismi esa metafizikaga oiddir. Men bu kurs ishini bajarish davomida juda ko`plab tarixiy manbalarni o`rganishga muvaffaq bo`ldim. Kurs ishini o`rganish jarayonida olgan bilimlarim menga amalda va hayotda ham juda katta asqatadi deb ishonaman. Ayniqsa, “Tib qonunlari” kitobi hozirgi kunda tibbiyot talabalari uchun muhim dasturilamal vazifasini bajarmoqda. Ibn Sino haqiqiy axloqiy fazilatlarga va ideal jamoaga shu mavjud dunyoda erishuv mumkin, jamiyatda insonlar o‘zaro yordam asosida yashashlari kerak deb ta’kidlaydi. Jamiyat kishilarning o‘zaro kelishuvi asosida qabul qilinadigan adolatli qonunlar yordamida boshqarilishi lozimligini ta’kidlaydi. Jamiyat a’zolarining hammasi bu qonunga itoat etishlari, qonunni buzish va adolatsizlik jazolanishi, basharti podshoning o‘zi adolatsizlikka yo‘l qo‘ysa, xalqning unga qarshi e’tirozi to‘g‘ri va jamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanmog‘i lozim. Mustaqilligimiz tufayli yurtimizda Abu Ali ibn Sinoning ilmiy merosini o‘rganishga e’tibor kuchaytirilgan. Yurtimizda Ibn Sino asarlarini tarjima va tadqiq etishda sharqshunos olimlar Sh.H. Hamidullin, S.Mirzayev, H.Hikmatullayev, A. Xamidov [A. Xamidov. Abu Ali ibn Sino hayoti va ijodiy merosi. T.: 1980. 43- bet.] lar ulkan ishlarni amalga oshirdilar. Yevropa olimlaridan E.Bishmann, Parviz Morverij [Parviz Morverij. “Avicenna (Ibn Sina) metofezikasi” 2004. 141-bet], arab, eron, turk olimlaridan M.U.Najotiy, A.N.Nodir, Yahyo Mahdaviy, Umar Farruh ma’lum hissa qo‘shganlar. Tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning obektivlik, xususiylik usullarida Ibn Sinoning “Axloq” to‘g‘risidagi falsafiy qarashlari obyektiv ochib berildi. Mantiqiylik tamoyilida esa, bugungi kundagi yosh avlodga ta’sir etuvchi baxt-saodat masalasining ahamiyati aqlning yuqori o‘rinda ekanligi bilan belgilanib, tadqiq qilindi. Inson hayoti davomida baxt-saodat uchun intilib yashashi va unga erishishda duch keladigan muammolarni yechishi tizimlilik metodi sifatida talqin etildi. Mazkur tadqiqotda ilmiy bilishning tarixiylik, vorisiylik, sistemalilik va qiyosiy tahlil usullaridan keng foydalanildi. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati: 1.Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz ” . – T.: O’zbekiston, 2016. 2.Abu Ali Ibn Sino. “Al-ishorat va at-tanbihot” (Nasriddin at-Tusiy sharhi) Qohira 1365. – B 338 3. Avloniy. “Turkiy guliston yohud axloq”. T., “O’qituvchi”. 1994. 4. Jamoa. Oila pedagogikasi. T., “Aloqachi”, 2007. 5. M. Imamova. Oilada bolalarning ma`naviy axloqiy tarbiyasi — T. “O’qituvchi”. 1999. 6.Mojtaba Zarei. Directives and Remarks Sheikh al-Rais Ibn Sina (Avicenna) 1396, – P340. 7.Parviz Morewedge. “The metaphysica of Avicenna (Ibn Sina)” New York 2004, – P 141. 8.Sagadiyev A.V. Ibn Sina (Avitsenna). – M.: 1980. P 61 9. Jurayev, S. S. O. (2021). Abu Ali ibn Sinoning falsafiy qarashlarida baxt- saodat masalasi. Academic research in educational sciences , 2 (Special Issue 1), 395-401. 10. Jurayev, S. S. O. G. L. (2021). ABU ALI IBN SINONING FALSAFIY QARASHLARIDA BORLIQ MASALASI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences , 1 (8), 12-14. 11. O’G’Li, J. S. S. (2021). ABU ALI IBN SINONING FALSAFIY QARASHLARIDA AXLOQ MASALASI VA UNING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences , 1 (3), 11-14. 12. Saidov, S. (2021). Ibn al-Muqaffaning islom tarjima san’atiga qo‘shgan hissasi. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences , 1 (1). 13. Saidov, S. A. O. G. L. (2021). IBN AL-MUQAFFANING HAYOTI VA ILMIY FAOLIYATI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences , 1 (7), 8-14. 14. Safarov, M.K., Umarjonov, S.S. (2021). Abu Bakr ar-Roziy etikasida befoyda o’y surish va ochko’zlik muhokamasi. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(5), 1045-1049. 15. Umarjonov, S.S., Safarov, M.K. (2021). Fahriddin Roziyning “Latoif ul- g’iyosiyot” qo’lyozma asarida aql va e’tiqod masalasining qo’yilishi va uning diniy- falsafiy germenevtik tahlili. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(5), 1058-1068. 16. Qodirov, M. (2021). PIFAGOR VA AFLOTUNNING HARAKAT VA ZAMON TA’RIFI HAQIDA IBN SINO E’TIROFLARI. . Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences , 1 (4), 16-19. 17. Qodirov, M. (2021). UCHINCHI RENESSANS HAQIDA BA’ZI MULOHAZALAR. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences , 1 (2). 18. Sulaymonov, J. (2021) ABDURAHMON IBN XALDUNNING TAMADDUN TARAQQIYOTI HAQIDAGI QARASHLARID A JAMIYAT TAHLILI //Academic Research in Educational Sciences, Vol. 2 Special Issue 1, 2021. 451-455 R. 19. 16.Sulaymonov, J. B. (2021). IBN XALDUNNING „MUQADDIMA “ASARIDA JAMIYAT TARAQQIYOTIGA TA’SIR QILUVCHI OMILLAR TALQINI. Orientalrenaissance: Innovative, educational, natural andsocial sciences , 1 (4), 732-737. Internet saytlari: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

1. Ibn Sinoning dunyoga kelishi va taqdir yo‘li

2. Ibn Sinoning tibbiyotga oid asarlari, “Tib qonunlari” asari haqida

3. Abu Ali ibn Sino inson va uning ma’naviy kamolot masalasi haqida

4. Ibn Sinoning tibbiyotdan boshqa sohadagi asarlari va ilmiy merosi haqida

5. Ibn Sinoning inson kamoloti haqidagi tasavvurlari

6. Ibn Sino ijodida oila, bola va axloqiy tarbiya haqida

7. Ibn Sino asarlarida pedagogik qarashlar

8. Ibn Sino va zamondosh hamda ustozlarining oila, inson kamoloti haqidagi fikrlarini taqqoslash

9. Oila farzand tarbiyasining asosiy bo‘g‘inidir

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить