Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 160.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Основы религиоведения

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Abu Mansur al-Moturidiyning ilmiy merosi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI ARXIVSHUNOSLIK VA MANBASHUNOSLIK kafedrasi. KURS ISHI MAVZU:ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING ILMIY MEROSI. TOSHKENT-2025. 1 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………... I.BOB.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING HAYOTI VA ILMIY MEROSI O‘RGANILISH MASALALARI…………………………………...…. I.1.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING HAYOTI VA FAOLIYATIGA OID TADQIQOTLAR…………………………………………………………………… I.2.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING ILMIY MEROSI O‘RGANILISH MASALALARI……………………………………………………………………... II.BOB.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING TAFSIR ILMIDAGI FAOLIYATI. AQOIDGA OID MANBALAR TAHLILI……………………….. II.1.“TA’VILOT AHL AS-SUNNA” ASARINING O‘RNI VA AHAMIYATI…… II.2.“KITOB AT-TAVHID”- MOTURIDIYA TA’LIMOTINING ASOSIY MANBASI SIFATIDA……………………………………………………………... XULOSA…………………………………………………………………………… FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………………. 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Abu Mansur al-Moturidiyning qoldirgan ilmiy meroslaridagi din hamda e’tiqodiy ta’limotlar bilan bog‘liq matnlar mohiyatini ilmiy asosda tadqiq qilish ,islom dini mohiyatini to‘g‘ri anglash va tushunishga xizmat qiladi. Abu Mansur al-Moturidiy Maturidiyya aqidaviy mazhabining asoschisi sifatida ahli sunna va al-jamoa ta’limotini mantiqiy va aqliy dalillar asosida tizimlashtirdi. U o‘z asarlarida, xususan, “Kitob at-tavhid” va “Ta’vilot al- Qur’on”da islom aqidasini noto‘g‘ri ta’limotlardan, masalan, mu’taziliylar, qarmatiylar va shialarning botil g‘oyalaridan himoya qildi. Bugungi globallashuv davrida turli aqidaviy oqimlar va g‘oyalarning tarqalishi fonida uning o‘rtacha yo‘l tutgan yondashuvi diniy bag‘rikenglik va to‘g‘ri e’tiqodni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Mavzuning maqsad va vazifalari: Mavzuni o‘rganishning asosiy maqsadi Abu Mansur al-Moturidiy ilmiy merosining islom ilmi, xususan, kalom, fiqh va axloqiy ta’limotlar sohasidagi ahamiyatini tahlil qilish hamda uning zamonaviy jamiyatdagi dolzarbligini asoslab, milliy va diniy qadriyatlarning mustahkamlanishidagi rolini aniqlash iborat. Mavzuni o‘rganishning asosiy vazifalari turlicha. Bular: -Moturidiy ilmiy merosni tahlil qilish: bunda Moturidiy asarlari, xususan, “Kitob at-tavhid” va “Ta’vilot al-Qur’on”ning asosiy g‘oyalarini o‘rganish va ularning islom aqidasini shakllantirishdagi o‘rnini aniqlash; -Diniy bag‘rikenglikni targ‘ib qilish: Moturidiy yondashuvining diniy bag‘rikenglik va ijtimoiy hamjihatlikni ta’minlashdagi rolini ochib berish. -Zamonaviy muammolarga yechim topish: Moturidiy ta’limotlarining radikal oqimlarga qarshi kurash, ma’naviy-axloqiy tarbiya va yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashdagi dolzarbligini ko‘rsatish. -Xalqaro miqyosda o‘rganish: Moturidiy merosining turli mintaqalarda (Turkiya, Pokiston, Shimoliy Afrika va boshqalar) o‘qitilishi va tadqiq qilinishi tajribasini umumlashtirish. -Milliy qadriyatlar bilan bog‘liqlik: O‘zbekistonning mustaqillik davrida milliy-diniy o‘zlikni mustahkamlashda Moturidiy merosining o‘rnini asoslash va uni targ‘ib qilish yo‘llarini aniqlash. -Ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish: Moturidiy asarlarini zamonaviy ilmiy usullar bilan o‘rganish va ularni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. Ushbu maqsad va vazifalar Moturidiy ilmiy merosining nafaqat tarixiy, balki zamonaviy jamiyat uchun ham muhim manba ekanligini ko‘rsatishga xizmat qiladi. Mavzuning obyekti va predmeti: Mavzuning obyekti bu Abu Mansur al- Moturidiyning ilmiy merosi, ya’ni uning kalom, fiqh, tafsir va axloqiy ta’limotlari, 3 shu jumladan “Kitob at-tavhid”, “Ta’vilot al-Qur’on” kabi asarlari va Maturidiya aqidaviy mazhabining islom ilmiy an’analaridagi o‘rni hisoblanadi. Mavzuning predmeti esa Moturidiy ilmiy merosining zamonaviy jamiyatdagi dolzarbligi, ya’ni uning ta’limotlarining aql va naql muvozanati, diniy bag‘rikenglik, ijtimoiy hamjihatlik, ma’naviy-axloqiy tarbiya va radikal oqimlarga qarshi kurashdagi ahamiyati, shuningdek, O‘zbekistonning milliy-diniy o‘zligini mustahkamlashdagi roli va xalqaro miqyosda o‘rganilishi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Imom al-Moturidiy hayoti va faoliyati hamda moturidiylik ta’limoti dunyoning bir qator chet ellik olimlari bilan bir qatorda mahalliy tadqiqotchilaridan bir qator olimlar tomonidan Imom Moturidiy shaxsiyati va moturidiylik ta’limotiga oid alohida tadqiqotlar amalga oshirilgan. Istiqlol yillarida O‘zbekistonda ham Abu Mansur Moturidiyning ilmiy- ma’naviy merosini keng miqyosda o‘rganish imkoniyati vujudga keldi. Xususan, 2000-yilda allomaning 1130 yillik yubileyining keng nishonlanishi Abu Mansur Moturidiy va uning ilmiy merosi borasidagi tadqiqotlarning yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Ushbu mavzudagi ilmiy maqola va chiqishlar, tadqiqotlar ko‘paydi. Jumladan, A.Mansurov, Hamidxon Islomiy, J.Sodiqov, U.Uvatov, Sh.Ziyodovlarning ilmiy izlanishlarida Movarounnahrga hanafiylik mazhabining kirib kelishi, Abu Mansur Moturidiyning hayoti, moturidiylik ta’limotining tarqalishi, olimning ilmiy faoliyati va asarlari, o‘ziga xos uslubi va manbalari, u yashagan davr mohiyati hamda ahli sunna val jamoaning aqidaviy qarashlariga oid muhim fikr-mulohaza va ilmiy xulosalar yuzaga chiqdi. Samarqandda bo‘lgan 2020-yil mart oyidagi “Imom Moturidiy va moturidiya ta’limoti: o‘tmish va bugun” nomli xalqaro konferensiyada ko ‘plab ulamolar, muftiylar, moturidiyshunos olim va ekspertlar, tadqiqotchilar shuningdek mahalliy olimlar ham qatnashdi. 2020-yil 11-avgustda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev qarori asosida Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tashkil qilinadi. Shu bilan birgalikda Samarqand shahrida Imom Buxoriy majmuasi yonida moturidiylik ta’limotini o‘rganish uchun kalom ilm maktabi, Qarshida esa, aqida maktabi faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan Abu Mansur Moturidiyning “Ta’vilotul Qur’on” asarining 30- juzini ilk bor o ‘zbekchaga tarjima qilindi. Yuqoridagilar shuni ko‘rsatadiki, Moturidiy hayoti va faoliyati, uning “Kitob ut-tavhid” va “Ta’vilot ahli-as-sunna” asarlariga doir salmoqli ishlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, Moturidiy tafsiridagi turli din va e’tiqodlar haqida kelgan ma’lumotlar to‘liq, kompleks tarzda o‘rganilmagan. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Mazkur kurs ishi tuzilishi kirish, ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I.BOB.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING HAYOTI VA ILMIY MEROSI O’RGANILISH MASALALARI. I.1.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING HAYOTI VA FAOLIYATIGA OID TADQIQOTLAR. А l-Moturidiy yashagan davr Somoniylar hukmronlik qilgan davrga to g riʼ ʼ keladi. Samarqand dastlab bu davlatning poytaxti bo lib, so ngra IX asrning ʼ ʼ oxiridan boshlab poytaxt Buxoroga ko chirildi. Biroq o sha vaqtda ham ʼ ʼ Samarqand Buxoro bilan bir qatorda Movarounnahrning iqtisodiy-madaniy markazi bo lib qolaveradi. ʼ А bu Mansur al-Moturidiy tug ilgan yili haqida aniq ʼ ma lumotlar yo q. Al-Moturidiy Samarqandda 870-yilda tug’ilgan bo’lib, 944- ʼ ʼ (ba’zan 945-yilda)yilda vafot etgan va shahar chekkasidagi Chokardiza degan qabristonga ko milgan. ʼ Imom Moturidiyning to’liq ismi manbalarda Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Abu Mansur Moturidiy Samarqandiy (333/944) deb qayd qilingan. Aksariyat manbalarda olimga quyidagi unvonlar berilgani kuzatiladi: “Dinning atoqli shaxslaridan biri, musulmonlarning shayxi, imom, sunnatning qilichi, adashgan va bid atchi toifalarni tag-tomiri bilan qo‘porib ‟ tashlovchi, islom shayxi, zohid, hidoyat imomi, hidoyat bayrog„i imomi, hidoyat va din imomi, millat tayanchi, ummatni hidoyatga yo„llovchi, Samarqand shayxlarining raisi, hanafiy shayxlari raisi, mutakallimlar imomi, musulmonlar e’tiqodini tuzatuvchisi, ahli sunna val jamoa raisi, sunnat nusratchisi, shariatni jonlantiruvchisi, musulmonlar e’tiqodini mustahkamlovchisi 1 . Bular orasida Imom Moturidiyning “hidoyat imomi” va “hidoyat bayrog„i” degan nomlari eng mashhuri hisoblanadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, millionlab musulmonlar qalbiga islom dinining hayotbaxsh g oyalarini ‟ singdirishda buyuk vatandoshimiz imom Abu Mansur Moturidiy hazratlari va u kishi asos solgan “Moturidiylik maktabi”ga mansub allomalarning xizmatlari beqiyosdir. А bu Mansur Moturidiyning shaxsiyati va ilmiy faoliyatini o rganish ʼ hozirgi zamondagi dolzarb masalalardan hisoblanadi. Ba zi manbalarda uning ʼ 1 Ziyodov Sh., Al-Moturidiy hayoti va merosi, T., -2000. 11 b . 5 Samarqanddagi al- А yoziy madrasasida ta lim olgani qayd etilgan. ʼ А l-Moturidiy А bu Bakr А hmad al-Juzjoniy, А bu Nasr А hmad al-Iyodiy, Imom А zam ʼ mazhabidagi buyuk olim Nasr ibn Yahyo al-Balxiy, Muhammad ibn al-Fadl kabilarni o zining ustozi deb bilgan. ʼ А l-Moturidiy fiqh va kalom masalalari bilan qiziqib, Hanafiya mazhabi olimlaridan dars olib o‘z bilimini oshiradi. Shu vaqt davomida ko plab mashhur faqihlar va muhaddislar bilan muloqatda bo lgan va ʼ ʼ munozaralar qilgan. Butun umri davomida shu sohaga oid asarlar yozib qoldirgandir. Mahmud ibn Sulaymon al-Kafaviyning (vafoti 1582 yil) "Katoib ul-a lom ʼ al-axyor fi taboqot va mashoyix mazhab an Nu mon" ("Nu mon mazhabiga ʼ ʼ mansub bo lgan taniqli alloma faqihlar va shayxlar haqidagi kitob") nomli kitobida ʼ al-Moturidiy va uning asarlari haqida ayrim ma lumotlar beriladi. Masalan, ʼ quyidagi asarlari nomlari keltirilgan: "Kitab Tavhid" (" А llomani yakkalashlar kitobi"), "Kitab Maqomat", "Kitab rad avomil lil adila lil kabiy" ("Ka biy ʼ zalolatlarining boshlanishini rad qilishga bag ishlangan kitob"), "Kitab bayon va ʼ hum ul-mu tazila" ("Mu tazila g‘avg‘olari va undan qo‘rqmaslik haqidagi kitob ʼ ʼ bayoni"), "Kitab Ta vilot al-Qur on" ("Kur on ta vili kitobi") ʼ ʼ ʼ ʼ 2 . O zbekiston hukumati tomonidan 2000-yilda allomaning 1130-yillik ʻ yubileyining nishonlanishi ko plab ilmiy-tadqiqotlarga turtki berdi. Abu Mansur ʻ Moturidiyning hayoti va ilmiy merosi o rganilib, O zbekistonning turli joylarida ʻ ʻ tadqiqotlar, ilmiy maqola va chiqishlar qilina boshlandi. Ayniqsa, bu borada qator islomshunos, sharqshunos, tarixchi va faylasuf olimlarning tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. A.Mansurov, U.Alimov, U.Uvatov, Sh.Ziyodov, S.Oqilov kabilarning tadqiqotlarida Abu Mansur Moturidiyning shaxsiyati, uning kalom sohasidagi faoliyati, o ziga xos uslub va manbalari, u yashagan davr mohiyati, ahli ʻ sunna val-jamoaning aqidaviy qarashlariga oid salmoqli ilmiy xulosalarni uchratish mumkin. Abu Mansur Moturidiyning ijodi bilan bog liq ayrim xorijiy ʻ tadqiqotchilarning izlanishlari o zbek tiliga o girildi. Shuningdek, ko plab xorijiy ʻ ʻ ʻ davlatlar kutubxonalarida saqlanayotgan allomaning asarlari nusxalari, ular 2 Уватов У. Имом Мотуридий меросининг моҳияти. /Маъруза матни./ – Тошкент. Маънавият, -2000. -16 б. 6 haqidagi tadqiqotlar va ishlanmalar mahalliy tadqiqotchilari tomonidan mamlakatimizga olib kelinmoqda va o rganilmoqda.ʻ Bu borada 2002-yilda ilohiyot fanlari doktori, nemis prfessori Ulrix Rudolfning “Al-Moturidiy va Samarqand sunniylik ilohiyoti” nomli ishlanmasining qisqartilgan va to liq shaklining nashr qilinishi muhim voqea ʻ bo ldi. Biroq mamlakatimizda bugungi kunga qadar asha riya ta limoti kompleks ʻ ʼ ʼ tarzda tatqiq etilmagan. Moturidiy fiqh va kalom masalalari bilan qiziqib, Hanafiya mazhabi olimlaridan dars olib o z bilimini oshiradi. Shu vaqt davomida ko plab ʼ ʼ mashhur faqihlar va muhaddislar bilan muloqatda bo lgan va munozaralar qilgan. ʼ Butun umri davomida shu sohaga oid asarlar yozib qoldirgan. Hoji Xalifaning (1609-1659) “Kashf az-zunun an-asomil kutub val-funun” (“Kitob va fanlar nomlari haqidagi shubhalarni bartaraf etish kitobi”) kitobida keltirilishicha, yana А bu Mansur al-Moturidiyning “Ma hazi ash-shari a” (“Shariat ʼ asoslari sarasi”), “Kitab al-jadal” (“Dialektika haqida kitob”) kabi asarlari ham bo lgan. Bulardan tashqari al-Moturidiyning “Kitab al-usul” (“Diniy-ta limot usuli ʼ ʼ kitobi”) asari ham ma lum ʼ 3 . Moturidiyning yana ko plab asarlari mavjud bo lib, bu asarlarni mavzularga ʻ ʻ ko ra nomlaridan kelib chiqib uch qismga bo lish mumkin: ʻ ʻ Tafsir: Moturidiyning “Ta vilot al-ahli sunna” yoki “Ta vilot al-Qur on” ʼ ʼ ʼ nomi bilan tanilgan tafsiri bo lib, bu kitob Moturidiya aqidasida ma lum-u ʻ ʼ mashhur bo lib, Moturidiya aqidaviy yo nalishidagi kishilar uchun bu tafsir ʻ ʻ avvalda ham, keyin ham bemisl deb sanalgan. Kalom ilmi: 1. “Kitob at-tavhid” Moturidiyning bu kitobi kalom ilmiga oid asarlarining eng ahamiyatga molikligi hisoblanadi. Bu asarda u zotning kalom ilmiga tegishli qarashlari qaror topgan va yana eng muhim e tiqodiy masalalarni ʼ bayon qilgan. 2. Aqida bo yicha risolalar. 3. Risola fil imon bu risolani Abu Mu in ʻ ʼ Nasafiy Tavhid kitobida zikr etadi. 4. Maqolot: Moturidiyning “Maqolot” kitobi dastlabki “Maqolot” janridagi kitoblardan hisoblanadi. Biroq kitob bizgacha biron- bir nusxasi bizgacha yetib kelmagan. 5. Bayon vahmiy al-mu tazila; 6. Radd ʼ 3 Ziyodov Sh., Al-Moturidiy hayoti va merosi, T.,-2000 31 b. 7 tahzibiy al-jadal; 7. Radd vaidiy al-fusaq; 8. Radd availiy al-adilla; 9. Radd al-usul al-homsat ila Abi Muhammad Bohiliy. Usul al-fiqh. Moturidiya va ash ariya ta limotlariga bir-biriga juda hamʼ ʼ yaqin. Ushbu o zaro yaqinlik, oralaridagi ittifoq va kelishuvni vujudga keltiradi. ʻ Natijada har ikkalasi “Ahli sunna-val-jamoa” yo nalishi bo lib tanilgan ikki toifaga ʻ ʻ aylandi. Moturidiy o z ta limotini an analarini va ilmiy asarlari bilan ʻ ʼ ʼ Movarounnahr ilohiyot maktabi rivojlanishiga katta ulush qo shdi. Ilohiyot ilmlari ʻ to la shakllanib kamol topishiga xizmat qildi. Ularni qayta ishlab chiqib, ma lum ʻ ʼ tizimga solishdek bir ishni amalga oshirdi va hanafiy talimotini O rta Osiyo ʻ xalqlarining urf-odatlari bilan bog liqligini o z qarashlari orqali ko rsatib berdi. ʻ ʻ ʻ Uning ta limoti islom dinining buyuk aqidaviy oqimidan biri sifatida tanildi. ʼ Mashhur turk olimi Toshkubrozodaning ta kidlashicha: “Ahli-sunnaval jamoa”da ʼ kalom ilmi raislari ikki kishi bo lib, ulardan biri Hanafiy ikkinchisi Shofi iydir. ʻ ʼ Hanafiy Abu Mansur al-Moturidiy Shofi iy esa Abul Hasan Ash ariydir” ʼ ʼ 4 . Ko rinib turibdiki, bizning diyorlarimizda aqida masalalarida moturidiya ʻ ta limotlariga amal qilinadi. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf ʼ rohimahulloh bildirgan fikrlar e tiborga molik: “Moturidiy ta limoti degan gap ʼ ʼ yo q. Imom Moturidiy rahmatullohi alayhi ahli sunna va jamoa aqiydaviy ʻ mazhabining ikki imomidan biri hisoblanadi. Mazkur mazhabning aqiyda masalalarini tartibga solib, hujjat va dalillarini keltirganlar. Xuddi imom Abu Haniyfa fiqh ilmida qanday bo lsalar bu kishi aqiydada shundaylar”. Ilmi kalomda ʻ yuksak martabalarga ko tarilib, o z davrining tengsiz shayxi bo lib tanilgan ʻ ʻ ʻ imomning shogirdlari xalq tilida “Moturidiylar” deb atalar edi. Shuni yahshi bilishimiz lozimki, Imom Moturidiy alohida bir mazhab tuzgan emas! Balki, Imom A zam Abu Hanifaning aqoidga oid fatvo va talimotlarini ʼ nashr qilgan, atrofga yoygan. Hatto u kishining o zi ham, furu otda hanafiy ʻ ʼ mazhabiga tobe bo lganlar. Kitoblarda “Moturidiy mazhabi” yoki “Moturidiylar” ʻ degan atamalar uchrab tursada, buni alohida bir mazhab deb tushunish to g ri ʻ ʻ emas. Balki, Abu Hanifaning usuli din sohasidagi ta limotini imom Moturidiydan ʼ 4 Уватов У. Имом Мотуридий меросининг моҳияти. /Маъруза матни./ – Тошкент. Маънавият, -2000. 27 б. 8 o rgangan va unga amal qilgan hanafiylar, deb tushunish kerak. Imomʻ Ash ariyning asl ismi Ali bin Ismoil. Kunyasi Abul Hasan. Hijriy 260-chi yoki ʼ 266-chi (m.879) yili Basrada tug ilib, Hijriy 324 yoki 330-chi (milodiy 941) yili ʻ Bag dodda vafot etadi. Imom Ash ariyning fiqhiy mazhabi xususida aniqlik yo q. ʻ ʼ ʻ Ammo aksar ulamolar, u kishini Shofe y mazhabida deganlar. Shuningdek, “imom ʼ Ash ariy bizning mazhabdan edi” degan Molikiy va Hanafiylar ham yo q emas. ʼ ʻ Xullas, bu ulug imomni o z fiqhiy mazhabidan deb hisoblash, har mazhab a zolari ʻ ʻ ʼ uchun bir sharaf bo lgan. Imom Ash ariy ham mustaqil bir mazhab asoschisi ʻ ʼ bo lgan emas. Balki, u kishidan ilmi kalomni o rgangan, uning ta limoti asosida ʻ ʻ ʼ e tiqod qilib kelgan Shofe iy, Molikiy va Hanbaliy mazhab vakillariga ʼ ʼ “Ash ariylar” deb aytilardi. ʼ Imom Ash ariy o z ta limotini tarqatishda, imom Shofe iyning ilmi kalomga ʼ ʻ ʼ ʼ doir fatvo va ijtihodlarini asos qilganini hisobga olsak, u kishining fiqhiy mazhabi ham shofe iy bo lgan, deb aytish mumkin. Ilmi kalomda, ahli sunnatga ustozlik ʼ ʻ qilgan bu ikki asrdosh imom bir-birlari bilan uchrashmagan bo lishlariga qaramay, ʻ Alloh taolo ularning yo riqlarini usuli dinda, deyarli bir xil qildi. Magar ilmi tavhid ʻ furu otida ayrim ixtiloflari mavjud. Ya ni ikki imom talimotida bir-birlarini kufriga ʼ ʼ hukm qiluvchi birorta ham usuli dinga doir ixtilof bo lmagan. ʻ Imom Abu Mansur Moturidiyning falsafiy merosi bilan bog‘liq masalalar xorijiy ilmiy tadqiqotlarda keng doirada o‘rganilgan. Xususan, nemis olimi U.Rudolf, turk olimlari M.Sherafeddin Yaltkaya, Ahmet Vehbi Ejer, Ahmet Ak, Sonmez Kutlu, Huliya Alper, misrlik olim Ahmad Sa’d Damanhuriy, fransiyalik professor Karim Ifrak va boshqa ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan yuksak saviyada o‘rganilgan. Xususan, Sonmez Kutlu, Huliya Alper, Ahmet Ak, Sh.Dyuzgun, M.Yazicho‘g‘lu kabi bugungi kunda shu sohada chuqur izlanishlar olib borayotgan turk moturidiyshunos olimlarining Imom Moturidiyning ilmiy merosini o‘rganish va moturidiylik ta’limotini zamonaviy yondashuvlar asosida tushuntirib berish bo‘yicha olib borayotgan tadqiqotlar katta ahamiyatga ega. Ular moturidiylik ta’limotining tarixi, hududlar miqyosida yoyilishi, mazkur ta’limotning ontologik va gnoseologik jihatlari va bugungi globallashuv sharoitida moturidiylikning 9 millatlar mafkurasi va mentalitetiga ta’siri to‘g‘risida qizg‘in tortishuv hamda bahslarga boy tadqiqotlarni amalga oshirmoqda. MDH davlatlarida A.Uyg’ur, Dodxudoyeva L.N., Xashimov M., S.Ibrohimova, A.A.Shamalov, S.Ya’kub, M.Z.Eshonxonovlar tomonidan Imom Moturidiyning ilmiy merosi va Moturidiylik ta’limotining nazariy-metodologik jihatlari yoritib berilgan . Imom Abu Mansur Moturidiy merosini munosib darajada o‘rganish va keng doirada tadqiqotlar olib borish faoliyati yurtimiz olimlari tomonidan yuksak darajada amalga oshirilib kelinmoqda. Mahalliy olimlarimizdan Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, shayx Abdulaziz Mansur, shayx Usmonxon Alimov, professor Ubaydulla Uvatov, Shavosil Ziyodov, Saidmuxtor Oqilov, Komiljon Kattayev, Ergash Daminov, A.Mo‘minov, O. Jo’rayev, A. Saydaxmedova va boshqa olimlar tomonidan atroflicha ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Vatanimizda Imom Moturidiy falsafiy merosini o‘rganish bo‘yicha dastlabki qadam tarix fanlari doktori, professor Ubaydulla Uvatov tomonidan tashlangan bo‘lib, olimning «Donolardan saboqlar», «Imom al-Moturidiy va uning ta’limoti» va «Imom Moturidiy merosining mohiyati» kabi asarlar nashr qilingan bo’lib, mazkur asarlarda buyuk mutakallimning tarix sahnasiga kirib kelishi, olim sifatida shakllanishi va alloma yashagan davrning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiymadaniy jihatlari ochib berilgan 5 . Tarix fanlari doktori, professor Shavosil Ziyodov tomonidan 2003 yilda O’zbekistonda ilk bor Imom Moturidiy ilmiy merosini o’rganishga yo’naltirilgan “Abu Mansur Moturidiy yozma merosi va uning “Kitob at-Ta’vilot” asari nomli nomzodlik dissertatsiyasi himoya qilingan. Sh. Ziyodov tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari shunisi bilan ahamiyatliki, ma’lumotlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri birinchi manbalar asosida, Sharqshunoslik qo‘lyozmalar institutida saqlanayotgan asl qo‘lyozma va toshbosma manbalar asosida yoritib berilgan. O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi olimi Saidmuxtor Oqilov tomonidan “Abul Muin an- Nasafiy va uning Moturidiya ta’limoti rivojiga q’o‘shgan hissasi. (“Tabsirat ul- adilla” asari asosida)” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasi hamda «IX-XII 5 Adashova M . Abu Mansur Moturidiy falsafiy merosining shaxs ma’naviyatini yuksaltirishdagi o’rni. Diss/ (UO’K). T.: -2023, 6 B. 10 asrlarda Movarounnahrda moturidiya ta’limotining paydo bo‘lishi va rivojlanishi tarixi» mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasi (DSc)da IX asrda Hanafiya aqidasi negizida paydo bo‘lgan Moturidiya ta’limotining Movarounnahrda rivojlanish tarixi, kalom ilmining buyuk mutakallimlari Imom Moturidiy hamda Abul Muin an- Nasafiylarning falsafiy meroslari va ularning bugungi kundagi o‘rganilish darajalari to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar berilgan 6 . I.2.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING ILMIY MEROSI O’RGANILISH MASALALARI. 6 Adashova M . Abu Mansur Moturidiy falsafiy merosining shaxs ma’naviyatini yuksaltirishdagi o’rni. Diss / ( UO ’ K ). T .:- 2023, 7 B 11 Abu Mansur moturidiyning ko‘pgina asarlari islomiy odob qoidalari,shariat qonunlari, ma’naviy-axloqiy kamolot sirlarini yoritishga bag‘ishlangan. Uning asarlari nisbatan kam bo‘lgan bo‘lsa-da, o‘z vaqtida muhim ahamiyat kasb etgani tabiiy. Imom al-Moturidiy tafsir,fiqh,aqida ilmlariga oid 15 ga yaqin nodir asarlar yozgan. Ularning kalom ilmiga oid 7 ta va huquqqa oid 2 ta asari bo‘lgan, biroq ular saqlanmagan. А bu Mansur al-Moturidiyning ko p asarlari bizgacha yetibʼ kelmagan, yetib kelganlari ham asosan xorijiy mamlakatlar kutubxona va qo lyozma fondlarida saqlanadi. Manbalarda ko‘rsatilishicha, Moturidiyning ʼ “Kitob at-tavhid” (“Allohning yagonaligi kitobi”), “Kitob maqomat”(“Maqomat kitobi”), “Kitob ta’vilot ahl sunna”(“Qur’on ta’vili”) kabi asarlari mavjud. Biroq sanab o‘tilgan bu asarlar haqida to‘liq bir tasavvur yo‘qligi tadqiqotchilarga qiyinchilik tug‘diradi. Chunki ilk o‘rta asr mutakallimlarning ko‘pgina asarlari kabi, Moturidiy asarlarining xam ko ‘p qismi yetib kelmagan. Faqatgina “Kitob at- tavhid” va “Kitob ta’vilot” asarlarining saqlanib qolgan nusxalari orqali biz ular bilan tanishish imkoniga egamiz 7 . Mutakallimning eng mashhur asarlaridan biri- “Kitob at-tavhid”ning asl nusxasi hozirda Angliyadagi qo‘lyozmalar fondida saqlanadi. Qo‘lyozma 206 varoqdan iborat bo‘lib, satrlar soni 21 qatordan, ko‘chiruvchi Amin Hanafiy Shofi’iy, deb ko‘rsatilgan. Ko‘chirish yili hijriy 1150-y. 15-sha’bon/1735-y.31- dekabr. Yagona hisoblangan bu nusxa ustida talay tadqiqotlar oib borilgan. Ushbu asar kalom tarixini yoritishda muhim manba hisoblanganligi uchun tadqiqotchilar unga alohida e’tibor bilan qaraydilar.Turkiyalik olim Sayid O‘zervali fikriga ko‘ra, mazkur asarning boshqa nusxalari Markaziy Osiyo yoki unga qo‘shni bo‘lgan mamlakatlarning qo ‘lyozmalar fondidan topilib qolishi mumkin. Chunki, mazkur mamlakarlarning qo‘lyozma fondlari G‘arb qo‘lyozma fondi kabi chuqur o‘rganilmagan. “Kitob at-tavhid” ilk bor 1970-yilda Bayrutda- Fatxulloh Xulayf tomonidan nashr etilgan. Shundan so‘ng bir necha bor Turkiyada qayta nashar 7 Buyuk ajdodlarimiz / nashrga tayyorlovchi va mas ’ ul muharrirlar M . Aminov , F . Hasanov .- T .: ” O ‘ zbekiston milliy ensiklopediyasi ”! Davlat ilmiy nashriyoti, - 2010,-45b 12 etildi. So‘ngisi Bekir To‘palu o‘g‘li va Muhammad Aruchi kabi olimlar tomonidan 2003-yilda Anqarada nashr etildi 8 . Abu Mansur Moturidiyning yana bir mashhur asari “Kitob ta’vilot”dir (u “Kitob ta’vilot ahl sunna” deb ham ataladi).Asarning ko ‘pgina nusxasi mavjud va ular hozirgi kunda dunyoning turli fondlarida saqlanmoqda. Bu boradagi tadqiqotlardan ahamiyatlisi Moturidiyning “Kitob ta’vilot”(Qur’on ta’vili) asari haqidagi Gyotsning maqolasi bo‘lib, muallif “Kitob ta’vilot” asarining jahon qo‘lyozma fondlarida saqlanayotgan nusxalari borasida muhim ma’lumotlar beradi. Lekin Gyots O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institut (O‘z FA ShI) fondidagi nusxalari haqida ma’lumotlar bermaydi. Mazkur institut fondida “Kitob ta’vilot” asarining ikki nodir nusxasi saqlanadi. O‘zR FA ShI qo‘lyozmalar fondida 5126 inv.raqami ostida saqlanayotgan nusxa asarning ikkinchi jildidir. Ikkinchi jild (daftar)ning umumiy hajmi 258 varaq, sharq qog‘oziga qora siyoh bilan ko‘chirilgan. Qo‘lyozma charm muqova bo‘lib, muqova keyinroq ishlangan va sahhofi Xo‘ja Azizbek. Ko‘chiruvchisi- noma’lum, nasx xatida yozilgan.Varaqlar o‘lchami 26*16 cm. bo‘lib, har bir sahifa 18 qatordan iborat. Qo‘lyozma asarning bir qismi 62-114 suralar ta’vilini o‘z ichiga oladi. Qo‘lyozmaning 171 a – sahifasida bu asar Xoja Muhammad Porso kutubxonasida saqlanganligi to‘g‘risida belgi bor. Unda, jumladan, shunday deyiladi: “Ushbu kitob Buxoro shahrining Quyi Dihqon manzilidagi kutubxonaga Alloh bandasi Muhammad Hofiz Buxoriy tomonidan vaqf qilingan”. Xoja Porso muhri ko‘proq kitobning dastlabki va so‘nggi varaqlarida uchraydi. Qo‘lyozmaning oxirida bir nechta sahifa tushib qolgan. Tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab kalom mavzularga oid bo‘lgan suralar batafsil ta’vil qilinib, katta hajmni egallaydi. Masalan, “al-Qori’a”, “Byanna”, “Va-l-asr”. E ’ tiborli jihati shundaki , hozirgi kunda O ‘ zR FA ShIda saqlanayotgan “ Kitob ta ’ vilot ” ning nusxasi dunyodagi eng qadimiysi bo ‘ lib turibdi . Bu qo ‘ lyozma 529/1134- 1135- yillarda ko ‘ chirilgan . Buxoro jome ’ masjidida qabul qilinib , tahrir etilgan . Nusxa hoshiyalarida ko ‘ plab tuzatishlar , sharhlar uchraydi . 8 Ziyodov Sh., Abu Mansur Moturidiy, T., -2012. 18 b. 13 Ulardan askari matndan tushib qolgan yoki xattot kiritgan so ‘ zlar va qayta tuzatishlar jumlalardan iborat . Qo ‘ lyozmaning oxirgi ikki varag ‘ iga keyingi davrlarda ko ‘ chirilgan she ’ rlar kiritilgan . O‘zR FA ShIdagi “Kitob ta’vilot” asarining yana bir nusxasi 5127 inv.raqami ostida saqlanadi. Bu nusxa nasx yozuvida ko‘chirilgan bo‘lib, asarning oxirgi jildi hisoblanadi. Ushbu nusxa 294 varaqdan iborat. Kitob o‘lchami 19.5*15.5 cm., matn har sahifada 19 qatordan joylashtirilgan. Qo‘lyozma qora siyoh bilan sharq qog‘oziga yozilgan. Bu jild jigarrang charm muqovali bo‘lib, g‘ilof ishlangan; bunday muqovalash usuli usmoniylar davriga xos. Muqovaning yuzida bir parcha qadimiy qog‘ozga “Kitob ta’vilot” so‘zlari yozilgan bo‘lib, yozuv yillar davomida eskirgan va ko‘z ilg‘amaydigan darajaga kelib qolgan, qo‘lyozmaning boshlang‘ich varag‘idagi (1 a ) yuqori satrda “Tafsir-u shayx Abu Mansur Moturidiy” deb yozilgan. Shu sahifaning quyirog‘ida shunday yozuvlar bor: “Bu oxirgi daftar buyuk imom, zohid, hidoyat yo‘li imomi, ahli sunna val jamoa raisi shayx Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud Moturidiydan naql qilingan”. Varaqning chap tarafiga “Muhammad ibn Muhammad ibn Nasr Hofiz Buxoriy mulki” deb yozib qo‘yilgan. Bu nusxa ham Xoja Muhammad Porsoning kutubxonasiga tegishli. Asarning dastlabki sahifalaridan boshlab, Porsoning muxrini uchratish mumkin. Qo‘lyozma Qur’on suralarining nomi yirik harflar bilan beriladi. Bu asar “Bismi Alloh” bilan boshlanadi va Qur’oni karimdagi 3-4-suralarning ta’vilini o‘z ichiga oladi. Biroq 3-sura (Imron)ning bosh qismi saqlanmagan, 4-sura (Niso)- to‘liq. Bu nusxa hoshiyalarida ham ko‘plab tuzatishlar, sharhlar uchraydi. Ulardan askari matndan tushib qolgan yoki xattot kiritgan so‘zlar va qayta tuzatilgan jumlalardan iborat. 1971-yilda “Kitob ta’vilot” asarining birinchi jildi Sayyid va Ibrohim Avadaynlar tomonidan nashr etildi. Xuddi mana shu kitob bangladeshlik olim A.A.Rahmon tomonidan 1981-yilda yangi qo‘shimchalar bilan qayta nashr qilindi. Asarning chop qilinishi Moturidiy kalomiga oid qator maqolalarning yozilishiga sabab bo‘ldi. F. Sezgin o‘zining “Arab qo‘lyozmalari tarixi” kitobida “Kitob ta’vilot” asarining dunyo fondidagi nusxalari haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. 14 So‘nggi yillarga kelib, uning to‘liq nashrlari ham amalga oshirildi. 2004-yili Fotima Yusuf Xaymi 1-5-jildlari Bayrutda nashr etildi. Yana biri Mujdiy Baslum tomonidan tayyorlangan bo‘lib, 2005-yilda Qohirada “Maktabat ul- karamat”nashyotida nashr etilgan. Eng so ‘nggi 2008-2009-yillardagi ilmiy nashri Turkiyada dok. Ertigul Boynukalin tomonidan tayyorlangan, unga prof.dok. Bekir To‘palu o‘g‘li ilmiy moharrir bo‘lgan. Turkiyadagi “Darul mezon” nashriyotida uning yetti jildi chop etildi 9 . Hazrat Navoiyning Moturidiy to‘g‘risidagi “Alardin g ‘arib holat manquldir”, ya’ni ulardan qiziq ahvollar naql etilgan, degan iborasiga kelsak, uning tasdig‘i sifatida Moturidiy to‘g‘risida bir lavha keltiriladi. Unda hikoya qilinishicha, bir kuni Shayx Moturidiy o‘z biz uchun beqiyos katta ma’noga ega. “Nasoyim ul-muhabbat”da bayon etilgan bu bebaho sifatlar buyuk Shayx Abu Mansur Moturidiy olamshumul daho, ulug‘ alloma bo‘lganligidan dalolatdir. Avliyo martabasiga erishgan buyuk zot bo‘lmish Abu Mansur Moturidiy tasavvufda a’lam yo‘lboshchi edi va Islomda ham a’lam bo‘ldi. Agar Moturidiy tasavvufda avliyo, a’lam bo‘lmaganida Islomda ham a’lam bo‘lolmas edi. Abu Mansur Moturidiy ilmiy merosiga oid yana bir qancha asarlar bo‘lib, ma’lumotlarga ko‘ra, quyidagicha ko‘rsatiladi: “Uning eng muhim asarlari sifatida quyidagilarni qayd etib o‘tish mumkin”, deb yozadi A.Zohidiy: -“Kitab ta’vilat-ul-Qur’on” yoki “Ta’viloti Ahli sunna”-Qur’on va Sunnaning rasmiy ta’villari, ya’ni rasmiy islomiy talqini, sharxlari bitilgan kitob. -“Kitab maahaz ash-Shari’a”- Shariat asoslari va sofligi haqidagi kitob. -“Kitab al-jadal”- diniy-aqoidiy bahs-munozaralarda g‘olib kelish haqidagi kitob. -“Kitab ul-Usul” (Usul ad-dina”) – diniy ta’limot uslubiyotiga oid asar. -“Kitab ul-maqolat fi-usul ad-din”- diniy ilmlar uslubiyotiga bag‘ishlangan munozaraviy maqolalardan tuzilgan kitob. 9 Ziyodov Sh., Abu Mansur Moturidiy, T., -2012. 22. b. 15 -“Risola tut-tavhid”- Ollohning yakkayu yagonaligiga, birligiga, vahdoniyat dini, ya’ni ilm-ul aqoidning nazariy asoslari haqidagi kitob. -“Kitab bayan vahm ul-mo‘tazila”- mo‘tazila bid’at- g‘avg‘olari va undan hayiqmaslik haqidagi kitob. -“Kitab radd ava’il-ul-adilla li al-Ka’biy”- mo‘tazilada ka’biylar maktabi asoschisi Ka’biy zalolatlarining bohlanishini rad qilishga bag‘ishlangan kitob. -“Kitab radd tahzib al-Jadalli-Ka’biy”- Ka’biy ilgari surgun Kalomdagi bahs usuli (Jadal)ni rad etish haqidagi kitob. -“Kitab radd ba’id-ul-fussah li-l-Ka’biy- Ka’biyning fisq-fasod va’dalarini rad etish xususidagi kitob. -“Radd al-Usul al-Xamsa li Abu-Muhammad al Bohiliy”- Abu Muhammad al-Bohiliyga mansub “Besh usul”, ya’ni Kalomning bahs mujohada umdalarining yangi 5 talqin-usulini rad etish haqidagi kitob. -“Radd Kitab-ul-Imama li ba’ad ar-Ravafid”- Rofiziylar yomonligi haqidagi Imoma Kitobi raddiyasi xususidagi kitob 10 . -“Kitab ar-Radd ala al-Qaromita”- Qarmatiylarga raddiyalarga bag‘ishlangan kitob. Bundan tashqari, Moturidiy qalamiga mansub deb hisoblanadigan, ammo hali to‘la aniqlanmagan mashhur asarlar ham manbalarda sanab o‘tiladi. Masalan, Imomul A’zam-Abu Hanifaning “Fiqhi akbari avval va-s-sani” asariga sharh kitobi, “Aqidai Abu Mansur”, Imom Abu-l-Hasan Ismoil al-Ash’ariyning “Kitab- ul ibana an usul-al-diyona” kitobi sharhi va boshqalar. Ammo ushbu aytilgan asarlar fanda aniqlangan emas. Ko‘rinib turibdiki, Moturidiyning ilmiy faoliyati Islomni ilmiy jihatdan himoya qilish edi. Shuning uchun Islomning tub mohiyatidan og‘gan, uzoqlashgan “Mu’tazila” chilarga, “Butun dunyo Imomi” nomini olgan Ka’biy qarashlariga, shuningdek, Boxiliy, Rofiziy va Qarmatiylarning qarashlarini ilmiy asosda fosh etib, ularning qusuri, nuqsonlari, xato fikri ilmni yo‘qqa chiqaradi. Mana bular Abu Mansur Moturidiyning amalga oshirgan olamshumul tadqiqotlari edi. Ba’zi 10 Исломий Ҳ . Султон ул - Муъиззуддин абу Мансур Мотуридий ас - Самарқандий . - Т ,, Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашр “, -2000.- 10. б. 16 axborotlarda yuqoridagi asarlardan beshtasi: “Kitab al-Jadal”, “Ta’viloti ahl as- sunna”, “Kitab ul-maqomat”, “Kitab at-tavhid”, “Ma’haz ash-shari’a” Moturidiy qalamiga mansub deb qaraladi. Ovrupalik Ulrix Rudolf o‘z monografiyasida Moturidiyning yuqorida ko‘rsatilgan asarlarini umuman tilga olmaydi. Bundan tashqari U.Rudolf Moturidiyning “Ta’viloti ahl as-sunna” va “Kitab at-tavhid” asarlariga teologiya nuqtayi nazaridan yondoshsa, G.E.Fon Gryunebaum tavhidni mistitsizm, deb ataydi. Bu fikrlarning har ikkalasiga ham mutlaqo qo‘shilish mumkin emas. Zero, teologiya, umuman, ilohiyotshunoslik bo‘lib, “xudo” sanalmish har qanday jonli va jonsiz mavjudot, tabiat hodisalari uning tadqiq va o‘rganish manbai hisoblanadi. Mistitsizm, mistika ham inson ruhining ayni shu turli dinlardagi “xudo”lar hamda boshqa g‘ayritabiiy kuchlar bilan birlasha olishidan bahs etuvchi ta’limotdurki, uni tavhid u yoqda tursin, hatto Sharqqa xos bo‘lgan so‘fiylik, tasavvuf ilmi bilan ham umumlashtirish noo‘rindir. Moturidiyning ilohiy ilmlar to‘g‘risida yozgan asarlari munozarasiz haqiqatga aylanib, o‘sha davrdayoq ilmiy g‘oliblikni qo‘lga kiritadi. Shu bois Moturidiy yozib qoldirgan ilmiy asarlar Sunna ahlining haqiqiy va haqqoniy e’tiqodiga aylanganidan ushbu ta’limi e’tiqodi “Moturidiya” deb shuhrat qozonadi. Bu haqida tadqiqotchi Abu Tohirxoja o‘zining quyidagi “Samariya” asarida: “Nojiya (najotchilar-H.I.) firqasikim, ularni sunnat va jamoat ahli derlar. E’tiqod masalalarida ikkiga bo‘linadilar. Shayx Abu Hasan Ash’ariyga qaraydiganlar “Ashoira” va hazrati Abu Mansur Moturidiyga qarashlilarni “Moturidiya” deb ataydilar. Rum, Buxoro, Balx, Xorazm, Samarqand, Farg‘ona va Hindistondek katta musulmon o‘lkalarining barcha xalqi va Turkiston hamda Qoshg‘ar kabi mamlakatlarda yashovchi ellar hammasi Moturidiya e’tiqodidadir”, deb yozsa, tarixchi Komilxon Kattayev: “Imom A’zamning mazhabiga kiruvchi sunniylarning barchasi “Moturidiya” raviyasiga tobe’durlar. Bu raviya Kichik Osiyo, Yaqin Sharq, O‘rta Osiyo, Sharqiy Turkiston (G‘arbiy Xitoy) kabi yurtlarda ustuvor va keng tarqalgan. Bundan tashqari, Shimoliy Afrikaning Tunis, al-Jazoir 17 mamlakatlarida tarqalgan bo‘lib, tarkiban dunyodagi Sunniy musulmonlarning uchdan ikki hissasini tashkil etadi”, deb yozadi. Abu Mansur Moturidiy ilmiy faoliyati olamshumul ahamiyatga ega ekanligi sababli uning “kishi aqli va fikri” yetmas asarlariga keng va nozik tadqiqot talab etiladi. Bu uning asarlari ustida jahon miqyosida sinchkovlik ila tekshirish, izlanishlarni olib borishni taqozo qiladi. Shu bois, hozircha Moturidiy faoliyati majmuasi xususida xulosa chiqarishdan oldin, uning asarlarini keng ko‘lamda o‘rganish vazifasi turadi. Bular: -Jahon qo‘lyozma xazinalaridan Moturidiy asarlarini to‘plash. -Uning asarlariga bag‘ishlab yozilgan boshqa manbalarni aniqlash. -Moturidiy asarlari yozilgan sanalarni o‘rganish. -Bu boradagi tadqiqotlarni markazlashtirish.Moturidiy ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish. -Uning asarlarini o‘z tilimizga o‘girish 11 . Buxorolik mashhur adabiyotchi va tarixchi Muhammad Sharif Sadr Ziyo (vaf. 1932) ham o‘z asarlarida Moturidiy nomini tilga oladi. Buxoroda qozikalon vazifasida ishlagan Sadr Ziyo bir necha asarlar muallifidir. U o‘zining «Ismi madorisi daxlhu Buxoro» («Buxoro dahalaridagi madrasalar ismi») asarida Moturidiyning vafot etgan yili, qabri, shuningdek, boshqa ma’lumotlarni bayon etadi. XІX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib texnika taraqqiyotida katta olamshumul yangiliklar ixtiro etila boshlandi. Sekin-asta qo‘lyozma asarlarni ko‘chirish kama-yib, o‘rniga qulay va oson yo‘llar bilan ishlaydigan bosmaxonalar ko‘paydi. Demakki, o‘z-o‘zidan toshbosma asar-larni nashr etish ko‘payib bordi. Shu usulda bosilgan asarlardan biri Abu Uzbaning «Ravda bahiya fi ma bayna ash’ariya va moturidiya» («Moturidiya va ash’ariya o‘rtasidagi ko‘rkam bog‘ xususida») nomli asaridir. Shunga o‘xshash A. Shayx Zodaning «Kitob nazim fara’yid va-l-jam’a fava’id fi bayna masa’il allati vaqa’a fiha ixtilof bayna-l- moturidiya va-l-ash’ariya» («Moturidiya va ash’ariya o‘rtasida aqoid bo‘yicha 11 Исломий Ҳ.Султон ул-Муъиззуддин абу Мансур Мотуридий ас-Самарқандий. -Т., F . Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашр., -2000. 20 б. 18 yuzaga kelgan ixtilofiy masalalar bayoni xususida foydali to‘plamlar va yakkayu yagona «narsalar» nazmi») asari ham mavjud. Asarning mavzusi uning nomidan ham ko‘rinib turibdi 12 . Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Moturidiy va uning ilmiy merosini o‘rganishda hal etilmagan talay masala va muammolar mavjud. Butun dunyo musulmonlari orasida bu kalom maktabi haqida qanday ma’lumotlar bor va hozirgi kunda qay ahvolda, ahamiyati qay darajada kabi savollarni yechish moturidiya ta’limotining asl mohiyatini anglashda muhim omil bo‘la oladi. Binobarin, hali yechimini kutayotgan qator savollarga javob topish orqali islom olamining o‘tmish tarixida o‘chmas iz qoldirgan kalom maktabining ilmiy va ijodiy merosini izchil o‘rganish, uni keng ilmiy jamoatchilik va xalqimizga tanitish bilan moturidiya kalom ta’limotini targ‘ib qilishda asosiy qadam qo‘yilgan bo‘ladi. II.BOB. ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING TAFSIR ILMIDAGI FAOLIYATI. AQOIDGA OID MANBALAR TAHLILI. II.1.“TA’VILOT AHL AS-SUNNA” ASARINING O‘RNI VA AHAMIYATI. Allomaning mashhur asarlaridan hisoblanmish «Tavilot al as-sunna» (Qur’on ta’vili)ning hozirgi kunda bir necha nusxalari dunyo fondlarida 12 Ziyodov Sh ., Abu Mansur Moturidiy , T ., -2012. 37 b . 19 saqlanmoqda. Al-Moturidiy bu asarni yozishdan maqsadi «Ahl as-sunna va-l- jamo’a» (ya’ni Movarounnahrdagn hanafiylar) ta’limotiga zid qarashlarni rad etishdan iborat bo’lib, asosan Abu Hanifa qarashlariga suyanadi. Abu al-Iusur al- Pazdaviy «Usul ad-din» kitobida keltirishicha, «Ta’vilot» — shu sohada tengi yo’q kitob. Bu sohada ilgari asar yozgan mualliflarning birortasi ham buning darajasiga yetisha olmagandir». Bu asarni tadqiq etgan nemis olimi Ulrix Rudolf esa: «Al-Moturidiyning bu asari nihoyatda muhimdir. Hozirda biz bu asar yordamida uning fikrlarini tiklash- da qulay va maqbul imkoniyatga egamiz», – deb ta’kidi. Abu Mansur al- Moturidiyning «Ta’vilot ahl as-sunna» asarining birinchi jildi 1971-yilda Sayyid va Ibrohim Avadannlar tomonidan nashr etildi. Xuddi mana shu kitob A. A. Rahmon tomonidan 1981-yil yangi qo’shimchalar bilan qayta nashr bo’ldi. F. Sezgin o’zining «Arab ko’lyozmalari tarixi» asarida «Ta’vilot ahl assunna» asarining dunyo fondidagi nusxalari haqida qimmatli ma’lumot beradi. Bu esa o’z navbatida asarning qaysi fondlarda, nusxalari nechta jilddan iborat ekanligini aniqlash imkonini tug’diradi Mutakallim o’zining bir asarida xususan ismonliylarga ham fikr bildiradi. Al-Moturidiy, shuningdek, «Kitob Al-Maqomat» asarini yozganligini ko’rsatib o’tish mumkin. Al-Motrudiyning ilohiyot borasidagi asarlari haqidagi fikrlar asosan shulardan iborat. Al-Moturidiy keng qamrovli, fikr doirasi keng olim bo’lgan. Shuni ta’kidlab o’tish joizki, ko’pgina mashhur allomalarning nomini avliyo darajasiga ko’tarish ko’p uchragan. Allomalarning nomiki o‘zi yozmagan bo’lsa ham, falonchi allomaning asari deb kitobning qadrini orshirish maqsadida muallif sifatida yozgan bo’lishi ehtimoldan holi emas. O’rta Osiyo qo‘lyozma fondlari hanuzgacha chuqur o’rganilmagan. Demak, Al-Moturidiy shaxsi bilan bog’liq yangi manbalar va ma’lumotlar topilishi aniq. Shu bilan bir qatorda hali bu mavzuga yana ko’pdan- ko’p olimlar qayta murojaat etadilar va ozmi-ko’pmi o’z hissalarini qo’shadilar. Imom Moturidiyning “Ta’vilot ahl as-sunna” asari Qur’onning aql va hadisga asoslangan tafsirlaridan biri sifatida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Bu asar Moturidiy mazhabining asosiy manbalaridan biri bo‘lib, Hanafiy fiqh va aqida maktablarida 20 keng qo‘llaniladi. “Ta’vilot ahl as-sunna” aqlga asoslangan yondashuv bilan hadis va sahoba rivoyatlariga tayanadi, bu esa uni boshqa tafsirlar (masalan, faqat naqlga tayanadigan tafsirlar)dan farqlaydi. Asar ahl as-sunna va al-jamoa aqidasini himoya qiladi va noto‘g‘ri ta’villardan (masalan, mutashabbih oyatlarni noto‘g‘ri talqin qilish) saqlaydi. Bu asar orqali Moturidiy tafsirda aql va mantiqni qo‘llash orqali Qur’onning chuqur ma’nolarini ochib beradi, bu esa ilmiy tadqiqotlar uchun muhimdir. Bu tafsir Hanafiy mazhabidagi ulamolar uchun Qur’onni tushunishda muhim yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi. Bid’atlarga qarshi kurashda ya’ni asar Qur’onni noto‘g‘ri talqin qilishga urinadigan firqalar (masalan, mu’taziliya yoki boshqa oqimlar)ga qarshi ilmiy javob sifatida muhim rol o‘ynaydi. Bu asar orqali oyatlarni sharhlashda chuqur tahlil va mantiqiy yondashuvga e’tibor beriladi. Hadisga tayanib talqin qilishda esa sahih yoki nosahih hadislar va sahobalarning rivoyatlari asos qilib olinadi. Dunyo ahli sunna musulmonlari orasida ikki yirik aqidaviy ta’limot – ash’ariylik va moturidiylikdan moturidiya ta’limotining keng tarqalib borayotgani unga bo‘lgan qiziqishni oshirmoqda. Bugungi kunda yigirmaga yaqin mamlakat musulmonlarining aksariyati e’tiqod qiladigan ta’limot asoschisi Imom Moturidiy samarqandlik bo‘lib, uning aqidaviy mazhab shakllanishiga oid qarashlari “Kitob ut-tavhid” va “Ta’vilot ahli-as-sunna” kitoblarida qayd etilgan. Aynan mazkur manbalar moturidiylikning o‘ziga xos jihatlarini aniqlashda asos bo‘lib xizmat qiladi. “Ta’vilot ahli-as-sunna” olimning Qur’on tafsiriga doir mo‘tabar asari bo‘lib, u turli din va e’tiqod vakillari hamjihatlikda istiqomat qilgan Samarqand muhitida yozilgan. Shu bois mazkur tafsir yordamida ko‘plab diniy ta’limot va qarashlarning xususiyatlarini aniqlash hamda ular o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish imkoniyati vujudga keladi. Jahondagi islomshunoslikka ixtisoslashgan ilmiy tadqiqot markazlarida “Ta’vilot ahli-as-sunna”dagi tafsir uslublari, uning manbalari va qo‘lyozmalarini aniqlash, boshqa mo‘tabar tafsirlar bilan qiyosiy tahlil qilish, manbaning ijtimoiy ahamiyatini ochib berish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Bunday tadqiqotlarda alloma qarashlari orqali islom diniga doir bugungi kundagi dolzarb 21 e’tiqodiy masala va muammolarga yechim topishga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir. Zero, Imom Moturidiyning “Ta’vilot ahli-as-sunna” asaridagi din hamda e’tiqodiy ta’limotlar bilan bog‘liq matnlar mohiyatini ilmiy asosda tadqiq qilish islom dini mohiyatini to‘g‘ri anglash va tushunishga xizmat qiladi. Yangi O‘zbekistondagi diniy-ma’rifiy sohaga oid islohotlar natijasida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi kabi ta’lim va tadqiqot muassasalari tashkil etildi. Ularda Movarounnahrdan yetishib chiqqan allomalarning boy ilmiy merosi tadqiqi bo‘yicha samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, moturidiylik ta’limotiga oid Abul Muin Nasafiyning “Tabsiratu-l-adilla” asari, Imom Moturidiy tafsirining 26-30-juzlari o‘zbek tiliga tarjima qilindi. Shuningdek, Abul Muin Nasafiy, Abul Lays Samarqandiy, Sa’duddin Taftazoniy kabi moturidiy ulamolari hayoti va ilmiy faoliyatiga doir doktorlik dissertatsiyalari amalga oshirildi. Ushbu tadqiqot ishi “Ta’vilot ahli-as-sunna” tafsifidagi diniy ta’limot va firqalarga tegishli ma’lumotlarning o‘ziga xos jihatlarini ochib berish orqali asarning diniy-e’tiqodiy masalalarni hal etishdagi o‘rnini ko‘rsatib beradi. Moturidiy tafsir an’anasini keyingi ulamolar masalan, Imom az-Zamaxshariy (o‘zining “Kashshof” asarida Moturidiy usullaridan foydalangan) va boshqa Hanafiy ulamolar tomonidan davom ettirildi. Imom Moturidiy “Ta’vilot ahli-s-sunna” asarida o‘z davridagi dinsizlik ko‘rinishlari har qanday dinni inkor qilish jihatdan bir xil yondashuvga ega bo‘lsa- da, biroq uslub va qarashlaridan kelib chiqib, ularni uch shakl – “Iloh” tushunchasini inkor qilish, olamni azaliy deb bilish va borliqdagi jarayonlar tabiiy ravishda ro‘y beradi, deb ishonish tarzida tasniflagani aniqlangan; Alloma mulhidlarning (Iloh va qiyomatni mavjud emas, deb da’vo qiluvchilar) ayrim guruhlari, aslida, oxiratni to‘liq inkor etmasliklarini ularning “oxiratdagi jazo va mukofot inson tanasiga emas, balki ruhiga berilishi” haqidagi g‘oyalari asosida isbotlagani dalillangan; Moturidiy o‘zining “Ta’vilot ahli-as-sunna” tafsirini “Kitob-ut-tavhid” dan oldin yozganligi “Ta’vilot ahli-as-sunna”da sobiiylik dini haqida besh xil taxmin 22 (farishtalar yoki osmon jismlariga sig‘inuvchilar, majusiylar va nasroniylar yoki majusiylar va yahudiylar o‘rtasidagi, yoxud zindiqlikka xos e’tiqod) keltirgani, biroq keyinchalik ushbu qarashlarini takomillashtirib, “Kitob ut-tavhid”da mazkur ta’limotni moniylik asosidagi qo‘shxudolik dini, deb aniq bayon etgani asosida isbotlangan; Alloma “Baqara” surasidagi “Dinda majburlash yo‘q” oyati tafsirida nafaqat dinga majburlash mumkin emasligi, balki uni qabul qilganidan keyin ham munofiqlarga o‘xshab qolmaslik uchun amallarni qalb amri bilan bajarish zarurligini ta’kidlagani ochib berilgan. Imom Moturidiy yashagan muhit xususiyatlarini ochib berish orqali alloma tafsirida turli e’tiqod vakillari bilan bahslar hamda raddiyalarga katta ahamiyat berilishiga sabab bo‘lgan omillar aniqlangan; “Ta’vilot ahli-s-sunna” tafsirida qayd etilgan 16 ta noislomiy din va e’tiqod hamda 18 ta islomga oid firqa to‘g‘risidagi matnlar qiyosiy o‘rganilgan, ular haqida keltirilgan ma’lumotlarning ahamiyatli jihatlari ochib berilgan. Asardagi aqidaviy firqalar haqida so‘z yuritilgan 600 ga yaqin oyat tafsirining qiyosiy tahlili natijasida tarkidunyochilikda g‘uluvga ketgan mutaqashshifa yoxud mutazahhida firqasi ilk bor Imom al-Moturidiy tomonidan alohida guruh sifatida qayd etilib, uning o‘ziga xos e’tiqodi bayon qilingani isbotlangan. Alloma tafsirining turli e’tiqod vakillari o‘rtasidagi bag‘rikenglikni ta’minlash hamda imon, kufr, shirk va bog‘iylik kabi dolzarb mavzulardagi muammoli holatlarning oldini olishdagi ahamiyati yoritib berilgan. Jo‘rabek Sodiqovning “Abu Mansur Moturidiyning “Ta’vilot ahli-s-sunna” tafsiridagi dinlar va e’tiqodlar tahlili” nomli dissertatsiyasining “Abu Mansur Moturidiy ilmiy merosini tadqiq etishning nazariy asoslari” deb nomlangan birinchi bobida IX-X asrlar Movarounnahr ijtimoiy-siyosiy muhitining alloma ilmiy faoliyatiga ta’siri o‘rganilgan, mufassir hayoti va asarlariga oid tadqiqotlar tahlil qilingan hamda olim tafsirining uslubiy xususiyatlari ochib berilgan. 23 Birinchi bobning birinchi paragrafi “IX-X asrlar Movarounnahr ijtimoiy- siyosiy muhitining alloma ilmiy faoliyatiga ta’siri” deb nomlanib, unda mufassir yashagan davrdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va ularning alloma faoliyatiga ta’siri o‘rganilgan. Mazkur davrda Movarounnahr ijtimoiy-siyosiy jarayonlariga turli diniy harakat va firqalarning ta’siri katta bo‘lgan. Jumladan, mo‘taziliya va shia toifasiga kiruvchi oqimlar harakati kuchaygan va hukmron doiralarga ma’lum muddatga bo‘lsa ham, sezilarli ta’sir o‘tkazgan. Shu bois Moturidiy o‘z tafsirida mazkur firqalar aqidasiga alohida e’tibor qaratgan va raddiyalar bergan. Mo‘taziliylikning taniqli vakillaridan Abu Zayd Balxiy (vaf.322/934 y.) va Abul Qosim Ka’biy (vaf. 329/941 y.) ham Abu Mansur Moturidiy bilan bir davrda yashagan bo‘lib, alloma o‘z tafsirida ularning qarashlarini ham keltiradi. Ayniqsa, Ka’biyga ko‘p to‘xtaladi va unga raddiya sifatida alohida asarlar ham yozgan. Alloma yashagan IX-X asrlarda shia guruhiga mansub firqalarning faol harakati yuz berdi. Rus sharqshunosi V.Bartold Ibn Asirning ma’lumotlariga tayangan holda somoniy hukmdor Nasr II ibn Ahmad (301-331/914-943) qarmatiylikka kirganini aytadi. Yana ba’zi manbalarda Nasr II ibn Ahmadning shialikka mansub ismoiliylik mazhabiga kirganligi va qarmatiylikni qo‘llab- quvvatlagani aytiladi. Bu voqealar aynan Moturidiyning olim sifatida shakllangan davriga to‘g‘ri keladi. Shu sabab alloma o‘z asarlarida shialik turkumiga kiruvchi rofiziylik, botiniylik va qarmatiylik kabi firqalarga ham qat’iy raddiyalar bergan. Birinchi bobning “Olim tafsiridagi uslubiy xususiyatlar” nomli uchinchi paragrafida “Ta’vilot ahli-as-sunna” asarining o‘ziga xos jihatlari aniq misollar orqali ochib berilgan. Jumladan, mazkur tafsirda Qur’on boshdan oxirigacha to‘liq sharhlangan va bu jarayonda tahliliy uslub qo‘llangan. Ya’ni alloma Qur’on oyatlariga berilgan tafsirlarni tahlil etib, ular ichidan eng maqbullarini ajratib bergan. Bunga turtki bo‘lgan asosiy sabab – bid’atchi firqa va oqimlarning Qur’on oyatlarini ta’vil hamda tahrif (ya’ni, ma’nolarini o‘zgartirish) orqali o‘z g‘oyalariga moslashtirishga urinishlari bo‘lgan. Mufassir oyatlarni ta’vil qilar ekan, ularning bir nechta ehtimoliy ma’nolarini keltiradi va “ehtimoli mavjud”, “bir necha jihatlari bo‘lishi mumkin” 24 kabi iboralardan foydalanadi. Keyin esa “bizning nazdimizda esa” va “bizning nazdimizda haqiqat” deya o‘zi tarjih qilgan, ya’ni ustunroq deb bilgan ta’vilni keltiradi. Moturidiy oyatlar tafsiridagi noaniq narsalarga, ularni oydinlashtirishdan ilmiy manfaat bo‘lsagina to‘xtalgan, aks holda ularning ilmini Allohga havola qilib, bahsni tark etgan. Masalan “Baqara” surasining 35-oyati sharhida Odam (a.s.) va juftining jannatdan tushishiga sabab bo‘lgan daraxt to‘g‘risidagi qarashlarga shunday munosabat bildiradi: “Uning ta’viliga aloqador biror vahiy kelmagan. Demak, bu fikrlardan birortasini qat’iy tasdiqlash nojoizdir” 13 . “Ta’vilot ahli-s-sunna”da naqliy va aqliy tafsir uslubining muvozanatini ko‘rish mumkin. Mufassir an’anaviy tafsir uslublaridan keng foydalanishiga qaramay, bu borada ham o‘ziga xos yondashuvga ega. Tafsirda bahs-munozara va raddiyalar ko‘p uchraydi. Ilmiy bahslar davomida olimning xolislik, qarshi tomon fikrini hurmat qilish va o‘quvchini ishontira olish kabi yutuqlari yaqqol namoyon bo‘ladi. Dissertatsiyaning “Ta’vilot ahli-as-sunna”ning tafsir ilmida tutgan o‘rni” deb nomlangan ikkinchi bobida asarning qo‘lyozmalari va nashrlari o‘rganilgan, tafsirdagi aqliy dalillarga munosabat mo‘taziliylar va dahriylar bilan munozaralar misolida ochib berilgan hamda “Ta’vilot ahli-s-sunna” va “Kitobu-t-tavhid”dagi e’tiqodiy ta’limotlar qiyosiy tahlil qilingan. Bobning birinchi paragrafi “Asarning qo‘lyozmalari va zamonaviy nashrlari” deb nomlanib, unda “Ta’vilot ahli-as-sunna”ning bugungi kungacha yetib kelgan qo‘lyozmalari hamda zamonaviy nashrlari qiyosiy o‘rganilgan. Turli manbalardagi ma’lumotlar o‘zaro qiyoslansa, hozirda asarning 38 ta qo‘lyozma nusxasi mavjudligini ko‘rish mumkin. Ularning aksariyati Turkiyaning Istanbul shahrida saqlanadi. Mazkur mamlakatning Qaysariya, Ko‘niya va Izmir shaharlarining har birida bittadan qo‘lyozma mavjud. Shuningdek, Toshkent, 13 Содиқов Ж. Имом Мотуридийнинг “Таъвилот аҳли-с-сунна” тафсиридаги динлар ва эътикодлар тахлили. Тошкент,- 2022. 13-14 бетлар. 25 Damashq, Qohira, Berlin va London fondlarida ham asar qo‘lyozmalari saqlanmoqda. Hozirgi kunda tafsirning to‘liq tadqiq etilgan uchta zamonaviy nashri mavjud. Ular Fotima Yusuf Xaymiy (2004), Majdiy Basallum (2005) va Bakr To‘pal o‘g‘li (2005-2007) tomonidan amalga oshirilgan. Bu nashrlar ichida Bakr To‘pal o‘g‘li boshchiligida amalga oshirilgan nashr qolganlaridan o‘zining ko‘plab afzalliklari bilan ajralib turadi. Jumladan, bu nashrda jami 6 ta qo‘lyozmadan, ya’ni tafsirning 5 ta va tafsir sharhining 1 ta qo‘lyozmasidan foydalanilgan. Fotima Yusuf Xaymiy tahririda bo‘lsa 2 ta, Majdiy Basallum tadqiqida esa, 3 ta, shundan 2 tasi to‘liq bo‘lmagan nusxaga tayanilgan. Ikkinchi bobning “Tafsirda aqliy dalillarning qo‘llanilishi” deb nomlangan paragrafida “Ta’vilot ahli-as-sunna”da aqlga naqliy dalillarga nisbatan ustunlik berilmagani hamda asarning zamonaviy mo‘taziliylik va dahriylikka qarshi kurashdagi ahamiyati ochib berilgan. Aqliy dalillar, odatda, naqliy dalil mavjud bo‘lmagan holatda yoki naqliy dalilni quvvatlash uchun ishlatilgan. Shuningdek, ular mo‘taziliylar va dahriylar kabi aqlni asosiy mezon sifatida ko‘ruvchilarga munosib raddiya berish maqsadida qo‘llangan. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, bu asar IX-X asrlar Movarounnahr ilm-fani taraqqiyotida alohida o‘rin tutadi. Shu bilan birga asar ushbu davrda g‘oyaviy- siyosiy kurashlar, turli diniy harakatlar faollashgan bir davr uchun ayni muddao bo‘lgan. Xususan, bu davr ijtimoiy-siyosiy hayotida mo‘taziliylik va shia guruhiga mansub firqalarning ta’siri katta bo‘lgan. Shu bois Abu Mansur Moturidiy singari olimlar islom aqidasini pok saqlash yo‘lida turli firqalarga qarshi g‘oyaviy kurash olib bordilar. Imom Moturidiyning shaxsiy hayotiga oid ma’lumotlarning etishmasligi, mavjudlarining ham mufassir vafotidan ancha keyin yozib qoldirilishi olimning to‘liq tarjimayi holini shakllantirishni qiyinlashtiradi. Allomaning barcha ustozlari Abu Hanifaning izdoshlari bo‘lgan. Moturidiy o‘z faoliyati davomida jami 12 tadan ortiq asar yozgan. Abu Mansur Moturidiyning “Ta’vilot ahli-s- sunna” asari Qur’oni Karimni to‘liq qamragan ilk tafsirlardan bo‘lib, bugungi kunga qadar o‘z ilmiy qiymatini yo‘qotmagan. Asar o‘z davrining barcha tafsir 26 ilmi yutuqlarini jamlay olgan va ularni yanada boyitgan. Oldingi mufassirlar ko‘proq naqlga tayangan bo‘lsalar, Moturidiy aksariyat hollarda tahlilga tayanadi. U bir oyatga taalluqli ko‘plab tafsirlarni keltirib, mavjud dalillar tahlilidan so‘ng ularning orasidan eng maqbulini ajratib oladi. Naqliy dalillar, ya’ni Qur’on oyatlari va hadislarning mavzuga tegishli qisminigina keltirish bilan cheklanib, o‘quvchi e’tibori boshqa masalalarga chalg‘ishining oldini oladi. Shuningdek, bahslarda xolislik va o‘zaro hurmat tamoyillariga rioya qiladi. Bugungi kunda “Ta’vilot ahli-as-sunna”ning jami 38 ta qo‘lyozma nusxasi va uchta ilmiy-tadqiqiy nashrlari mavjud. Mazkur qo‘lyozmalarning 18 tasi to‘liq holatda yetib kelgan. O‘zbekistonda uning to‘liq bo‘lmagan ikkita nusxasi saqlanib qolgan. Bu qo‘lyozmalar ichida eng qadimiysi O‘zR FA SHIda №5126 raqam bilan saqlanayotgan nusxa bo‘lib, u 529 hijriy (1134-35 milodiy) yilga tegishli. Zamonaviy tadqiqiy nashrlar orasida Bakr To‘pal o‘g‘li boshchiligida 2005-2007 yillarda chop etilgan nashr nisbatan mukammalligi va foydalanuvchiga qulayligi bilan ajralib turadi. Alloma tafsirida bahs-munozara va raddiya uslubi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Moturidiy naqliy va aqliy tafsir uslublarini mohirona tarzda uyg‘unlashtira olgan. Biror oyatga oid naqliy dalil mavjud bo‘lsa, mufassir boshqa dalillarga to‘xtalib o‘tirmaydi. Faqat mazkur dalilni quvvatlash yoki uning mazmunini kengroq ochib berish uchungina aqliy-mantiqiy tafsirga murojaat qiladi. Bu holatni hatto mo‘taziliylik va dahriylik kabi aqlni naqldan ustun qo‘ygan toifalar bilan bahslarda ham kuzatish mumkin. Shu bois, Moturidiyni naqlga kam tayanganlikda ayblash mutlaqo asossiz hisoblanadi. “Ta’vilot ahli-as-sunna”da jami 34 ta (16 ta noislomiy e’tiqodlar va 18 ta islomga oid firqalar), “Kitob ut-tavhid”da bo‘lsa 30 ta (16 ta noislomiy e’tiqodlar va 14 ta islomga oid firqalar) e’tiqodiy ta’limot haqida ma’lumotlar uchraydi. Mazkur ma’lumotlar “Kitob ut-tavhid”da, ko‘pincha, bir o‘rinda, ya’ni muhokama qilinayotgan aqidaviy mavzu doirasida keltiriladi. “Ta’vilot ahli-as-sunna”da bo‘lsa, ular tarqoq holatda, tafsir qilinayotgan oyatga bog‘liq ravishda zikr etiladi. Ikki asardagi turli e’tiqodlarga oid ma’lumotlarning qiyosiy tahlili ularning ko‘p 27 jihatdan o‘zaro mos tushishini va “Kitob ut-tavhid”ning “Ta’vilot ahli-as- sunna”dan keyin yozilganini ko‘rsatadi 14 . Islomdagi firqalarning kelib chiqishiga islomdan boshqa din va e’tiqodlarning ham ta’siri katta bo‘lgan. Shu bois Imom Moturidiy turli diniy e’tiqod va falsafiy ta’limot vakillarining musulmon jamoalari aqidasiga o‘tkazgan ta’siri, shuningdek, ularning islomga shubha tug‘dirishi mumkin bo‘lgan qarashlariga batafsil to‘xtalib o‘tadi. Alloma biror e’tiqodiy masala muhokamasida, avvalo, qarshi tomonning aqida va qarashlarini hamda ularga asos bo‘lgan dalillarini o‘rganadi. So‘ngra mazkur masaladagi islom e’tiqodi va dalillarini keltiradi. Tafsirda bir qator dinlar hamda e’tiqodlarning aqida va tasavvurlariga oid nodir ma’lumotlar berilgan. 14 Содиқов Ж. Имом Мотуридийнинг “Таъвилот аҳли-с-сунна” тафсиридаги динлар ва эътикодлар тахлили. Тошкент,- 2022. 15 б. 28 II.2.“KITOB AT-TAVHID”- MOTURIDIYA TA’LIMOTINING ASOSIY MANBASI SIFATIDA Abu Mansur Moturidiyning ko‘pgina asarlari islomiy odob qoidalari, shariat qonunlari, ma’naviy-axloqiy kamolot sirlarini yoritishga bag‘ishlangan. Uning asarlari nisbatan kam bo‘lsa-da, o‘z vaqtida muhim ahamiyat kasb etgani tabiiy. Manbalarda ko‘rsatilishicha, Moturidiyning «Kitob at-tavhid» («Allohning yagonaligi kitobi maqomat» («Maqomat kitobi»), «Kitob ta’vilot ahl sunna» («Kur’on ta’vili») kabi asarlari mavjud. Biroq sanab o‘tilgan bu asarlar haqida to‘liq bir tasavvur yo‘qligi tadqiqotchilarga qiyinchilik tug‘diradi. Chunki ilk o‘rta asr mutakallimlarining ko‘pgina asarlari kabi, Moturidiy asarlarining ham ko‘p qismi yetib kelmagan. Faqatgina «Kitob at-tavhid» va «Kitob ta’vilot» asarlarining saqlanib qolgan nusxalari orqali biz ular bilan tanishish imkoniga egamiz. Manbalarda «Kitob at-tavhid» ilk kalom ta’limotini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi, deb baholanadi. Shu bois bu asar ortiqcha maqtovlarga muhtoj ham emas. Lekin uning ilk o‘rta asrlarda bitilgan shu sohadagi boshqa asarlardan qator farqli jihatlari borki, bularni ko‘rsatib o‘tish zarur. «Kitob at-tavhid» islom madaniyati-dagi ilohiyot ta’limotining qadimiylaridan hisoblanadi. Manbalardan ma’lumki, xuddi shu mavzuda mu’taziliylar ham bir necha bor urinishlar qilganlar. Biroq Moturidiy asari birinchi qadam bo‘ldi, shu bois ham u islom tarixida alohida o‘ringa ega. Agar asar yozilishidagi geografik shart-sharoitlarni ham inobatga olsak, Moturidiy hech qachon mu’tazila bo‘lmagan va u hech qachon Iroqda vujudga kelgan kalom ta’limotini o‘zlashtirmagan. Bu mintaqada hana-fiylar mazhabida kalom ilmiga oid, asosan, «Fiqh absat» yoki «Kitob savad a’zam» kabi asarlargina ma’lum bo‘lgan, xolos. Agarda «Kitob at-tavhid»ni bular bilan solishtiradigan bo‘lsak, muallifning fikrlari o‘z zamonasidan qanchalik ilgarilab ketganini ko‘rish mumkin. Allomaning bu yutug‘i mavzuni butunlay qamrab olishi bilan birga, rasmiy reja hamda uslubiy dalillarda namoyon bo‘ladi 15 . Ikkinchidan, «Kitob at-tavhid» muallif ijodidagi tasodifan, vaqt taqozosi bilan qalqib chiqqan asar emas. Barcha mutakallimlar bir ovozdan asarni puxta, 15 Ziyodov Sh., Abu Mansur Moturidiy, T., -2012. 19 b. 29 deb baho-laydilar. Uni, hatto Moturidiy ta’limotining asosiy yig‘ma asari, deb atash mumkin. Aytib o‘tish joizki, muallif ko‘plab asarlarga murojaat etgan va ulardagi fikrlarni puxta o‘rgangan. Uchinchidan, asarning namunaviy asar bo‘lib qolishida Moturidiy davomchilarining xizmatlari beqiyos. Unga yozilgan sharhlardan ham «Kitob at- tavhid», shak-shubhasiz, muhim manba bo‘lganligini ko‘rish mumkin. Shuning barobarida uzoq yillar davomida moturidiylar uchun asosiy qo‘llanma bo‘lib kelgan, ya’ni Pazdaviy ta’biri bilan aytganda, «Kitob at-tavhid dan to‘liq qoniqish hosil qilish mumkin», bu o‘rinda kalom borasidagi boshqa asarlar ikkinchi darajali hisoblanadi. Keyinchalik ham moturidiylar ilohiyot borasida biron-bir asar yozish niyatlari bo‘lsa, bevosita «Kitob at-tavhid»ga murojaat etganlar. Moturidiy e’tiqod masalasida, avvalambor, Abu Hanifa ta’limotiga suyangan. Ma’lumki, Abu Hanifa ikki soha - fiqh va aqidaga oid yirik meros qoldirgan. Moturidiy Abu Hanifa ta’limotiga suyangan holda, zamon talabidan kelib chiqib, uni taraqqiy ettirdi va islom-ning e’tiqodiy asoslarini qayta ishlab chiqdi. U o‘zining ko‘pgina fikrlarini «Kitob at-tavhid» asarida bayon etar ekan, xususan, o‘zga toifadagi firqalarga qarshi shunday so‘zlarni aytadi: «Ular tafakkur va tadqiq bilan qarasalar edi, Alloh taolo ham bandalarini tafakkur va tadqiqot, ibrat va tajriba bilan ish qilishga buyurganini tushunar edilar, ibrat va tafakkur esa ilm manbalaridan biridir» 16 . Moturidiya ta’limotining ratsional mag‘zi - ma’lumotlarni qabul qilishda mu’taziliylar kabi faqat aqlga suyanish emas, balki aql bilan naqlni qo‘shib foydalanishning zarurligidir. Abu Mansur Moturidiy o‘z maktab an’analari va ilmiy asarlari bilan Movaro-unnahr islom ilohiyot maktabining rivojlanishiga katta ulush qo‘shdi. Ilohiyot ilmlari to‘la shakllanib, takomiliga yetishida ularni qayta ishlab chiqib, ma’lum tizimga soldi. Shuningdek, u hanafiylikning Movarounnahr xalqlari urf-odatlariga ta’sirini o‘z qarashlari orqali ko‘rsatib berdi. Uning islom tarixida ko‘rsatgan xizmatlari ham shunda ko‘rinadi. 16 Ziyodov Sh., Abu Mansur Moturidiy, T., -2012. 8 b. 30 Abu Hanifaning ilohiyot borasidagi qarashlarining qabul qilinishi va rivojlanishi boshqa mintaqalarga qaraganda Movarounnahrda keng o‘rin egalladi. Hanafiylar arab bilan arab bo‘lmagan musulmonlarning haq-huquqlarini tenglashtirish, islomni qabul qilgan kishilardan jizya solig‘ini olib tashlash kabi talablarni ham ilgari surdilar. Darhaqiqat, islom dinini yangi qabul qilganlar o‘zlarini yangi dindagilar tomonidan iliq kutib olinadilar, deb umid bog‘lagan edilar. Bu esa o‘z-o‘zidan hukmron tabaqadagilarga yoqmasligi ayon edi. Chunki musulmonlikka har bir yangi qabul, avvalambor, davlat xazinasiga tushadigan soliq mablag‘ining kamayishi degani edi. Chunki, islomni qabul qilgan har bir g‘ayridin jizyadan ozod qilinishi kerak edi. Shularni e’tiborga olib, Movarounnahrda qayta-qayta shu masalalar ko‘rilganligining guvohi bo‘lish mumkin. Xuroson amaldorlari osonlikcha jizyadan kechishni xohlamas edilar, chunki bu ko‘p daromad keltiradigan bir manba edi. Bu borada ikkala taraf ham bir to‘xtamga kelishlari zarur edi. Shuning uchun, birinchi navbatda, iymon keltirganlar qanday aniq bir maqomda bo‘lishlarini bilishlari lozim edi. Hanafiylik tarafdorlari ushbu ziddiyatlarni yechib, ma’nosini aniqlashtirdilar, natijada, mazhab tarixida chuqur iz qoldirdilar. Tadqiqotchilar o‘rtasida moturidiya ta’limotidagi e’tiqodiy masalalarni aniqlashda ixtiloflar mavjud. Bu ixtiloflar, asosan, mu’taziliya va ash’ariya uslublarini farqlash borasidadir. Zamonaviy tadqiqotchilarning ba’zilari moturidiya uslubi o‘zining mazmuni va shakliga ko‘ra ash’ariya ta’limotining uslubiga mos keladi, desalar, boshqalari moturidiya uslubi mu’taziliya uslubiga mos keladi, deb hisoblaydilar. Ba’zi tadqiqotchilar esa moturidiya ash’ariya va mu’taziliyaning o‘rtasi deb, yana boshqa bir turkumi esa ash’ariyani moturidiya va mu’taziliyaning o‘rtasida turadi, deb hisoblaydilar. Moturidiyning «Kitob at-tavhid» asarini tadqiq qilgan Fatxulloh Xulayfning fikriga ko‘ra, moturidiya va ash’ariya ta’limotlari uslub va mazhab masalalarida bir-birlariga mos keladi, chunki mazhab o‘z mohiyatiga ko‘ra uslubning amalda qo‘llanishidir. Bu ikki ta’limot Allohning sifatlarini, uning azaliy kamolini 31 isbotlash, bandalarning tasarrufida payg‘ambarning shafoati kabi kalom ilmining ixtilofli masalalarida bir-biriga o‘xshab ketadi. U yana shunday degan: «Haqiqatda, moturidiyaning o‘rta qismi, o‘z mohiyatiga ko‘ra ash’ariyaning ham o‘rta qismidir». Moturidiya uslubini aniqlashdagi bu ixtiloflar, tasavvurimizda, mu’taziliya, ash’ariya va moturidiya kabi uch kalom maktablari orasidagi o‘zaro bog‘liqlik bilan izohlanadi. Bu o‘zaro bog‘liqlikning bir ildizi bor va bu ildiz aqidani anglashda aqlni asos qilib olishlikdir. Ular aqlni usulning asosi deb bilganlar: aql Qur’on va sunnatlarning shar’iy matnlarini tushunishda asos vazifasini o‘tagan. Ular bu matnlarning mohiyatini mazmunan qanday tushunsalar, shunday tafsir qilganlar, o‘z tasavvurlarida aqlga suyanganlar, oyat va hadislarni ham aql bilan fahmlaganlar. Bu uslub orqali ular aqlni yuksaklarga ko‘targanlar. Darhaqiqat, mu’taziliya ta’limoti hanafiylar tomonidan qoralansa-da, lekin aslida islom dinining keyingi rivojiga o‘z hissasini qo‘shgan. Alohida ta’kidlab o‘tish darkorki, mu’taziliylar islom dinida dastlabkilardan bo‘lib, ratsionalizmni boshlab bergan oqimdir. Hatto insonda iroda erkinligi mavjudligi mu’taziliyadan boshlanganini ko‘rish mumkin. Moturidiy esa ushbu ta’limotni o‘rganib, keyin esa uni o‘zgacha talqinlar va asoslar bilan islom dinining talablariga mos ravishda qo‘llagan. Moturidiy «sof diniy e’tiqoddagi ta’limotni bilish, aslida, oson ish emas» ekanligini uqtiradi. Shu bilan birga, u sof diniy e’tiqoddagi ta’limotni bilish uchun quyidagi usullarni ko‘rsatadi: - Jism (ya’ni, tana) orqali sezish. Bu hol barcha jonli mavjudotlarga xosdir. - Aqliy mulohaza va insonlarga xos tafakkur bilan sezish. - Ishonchli xabarlar. Umuman olganda, Moturidiyning bilish nazariyasi izlanish va tadqiq qilish usullariga tayanadi. U tafakkurni «aqlning bir anglash yo‘li (idrok)» sifatida ta’riflaydi. Aslida, Qur’onda keltirilgan nazar va tafakkur to‘g‘risidagi hukm bu sharhni qo‘llab-quvvatlaydi. Bu borada Moturidiy eski mu’taziliylar uslubiga tayanganini ko‘rish mumkin. Yana u ularning bilish usullaridan xabardor bo‘lgan 32 holda masalaga ayrim o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan yondashdi. Boshqa bir tomondan, Moturidiy qarashlari o‘sha davr mutakallimlaridan bir qancha farqli bo‘lib, asosan, aqliy mulohazaga katta e’tibor berganini payqash mumkin. Moturidiy ilohiyot masalalariga oid yechimlarni bir necha qarashlari orqali amalga oshiradi. Ayni fikrlarni Beruniy ham e’tirof etadi: «Xabar ko‘z bilan ko‘rgandek bo‘lmaydi, degan so‘z haqiqatdir. Chunki ko‘z bilan ko‘rish ko‘riladigan narsa ko‘z oldida gavdalangandagina mumkin. Ammo xabar uchun bu shart emas. Lekin xabarga har xil nuqsonlar yetmasa, ortiqcha qo‘shimchalar qo‘shilmasa, xabarning qiymati ko‘rgandan ham ziyoda bo‘ladi. Chunki ko‘z bilan ko‘rish chegarasi tordir. U ko‘rib turgan vaqtdan nariga o‘tmaydi. Xabar esa tor vaqtga bog‘lanib qolmay, qadim zamonlarga ham kecha oladi. Xabar ko‘zga ko‘rinuvchi va ko‘rinmovchilarga ham o‘ta oladi. Xabar turlaridan biri, balki muhimrog‘i, kitobat (yozuv)dir. Agar yozuv bo‘lmaganda edi, qadimgi voqealar haqidagi ma’lumotlarga erishish mumkin bo‘lmas edi. Ammo bo‘lishi mumkin bir voqeadan xabar berishda yolg‘on va rost aralashishi ham mumkin» 17 . Har ikkisi rost va yolg‘on xabar qo‘shilib ketadi. Masalan, xabar beruvchilarning ba’zilari o‘z foydalarini ko‘zlab, maqsadlarini ro‘yobga chiqarish uchun ataylab yolg‘on qo‘shadilar, shu bilan ular o‘z manfaatlarini o‘zgalar- nikidan baland qo‘yib, o‘z jinslarini yuqori ko‘taradilar va shuning bilan o‘zlari ham hurmat qozonadilar. Moturidiy va Abu Muin Nasafiy o‘zlarining «Kitob at-tavhid» va «Tabsirat adilla» («Dalillar sharhi») asarlarida bahs qilingan mavzular va mualliflarning fikrdagi uslublari shu sohada ko‘ringan yutuqlarni bizga yaqqol ko‘rsatib turuvchi muhim hujjatdir. Bu fikriy sarbastlik, falsafiy va kalomiy bahslar muhim natijalarni berdi. Moturidiy ayrim muammolarga Abu Hasan Ash’ariydan ko‘ra ko‘proq falsafiy jihatlar bilan yondashganligi, allomalar yashagan muhit ta’siridan bo‘lsa kerak. Ikki olim yashagan madaniy muhitning ajoyib namunalari ularning bizga yetib kelgan asarlarida aks etgan. 17 Ziyodov Sh., Abu Mansur Moturidiy, T., -2012. 11b. 33 Ikki buyuk siymoning asarlari o‘zaro solishtiril-ganda, uslub va mavzularda farqlar borligi ko‘zga tash-lanadi. Moturidiy Ash’ariydan ko‘ra ko‘proq aniq dalillar va falsafiy iboralarni ishlatgan. Moturidiy ba’zi falsafiy va kalomiy iboralarning asoschisi ham bo‘lgan. Moturidiy, shuningdek, bil-quvva, bil-fe’l, kayfiyat va hayula kabi atamalarni ishlatadi. Bir qator G‘arb tadqiqotchilarining fikricha, Moturidiy aqlni naqldan ustun qo‘ygan. Mixail Allard ham xuddi shu fikrni tasdiqlar ekan, dalil sifatida «Kitob at-tavhid» da oyat va hadislarning juda oz zikr etilganini qayd etadi. Haqiqatan ham Moturidiy «Kitob at-tavhid» asarida hadislardan juda kam foydalangan, lekin Qur’on oyatlari borasida Allardning fikrlariga qo‘shilmaymiz. Bu asarni izchil o‘rganish natijasi shuni ko‘rsatdiki, Moturidiy fikrlarini asosan Qur’on oyatlari bilan mustahkamlagan. Ikkala olimning bahs yuritgan mavzularida o‘zaro farq bo‘lishi tabiiy holdir. Abu Mansur Moturidiy koinotning yolg‘iz bir yaratuvchi tomonidan yaratilgan- ligini shubha ostiga oluvchi ta’limotlarni rad etadi. Bu moddaning azaliyligiga ishongan faylasuflarga, turli unsurlar orasidagi qarshiliklarning natijasi bo‘lgan bir yaratuvchiga ishongan zindiqiylarga, botiniy va qarmatiylarga qarshi fikran kurashda namoyon bo‘ladi 18 . «Kitob at-tavhid» asarining uslubi tarqoqligi bois, uni tushunish qiyin kechgan. Mazkur asardagi uslubning qiyinligini shu bilan ham izohlash mumkinki, unda Moturidiyning fikriy guruhlarga qarshi bergan zarbalarining ta’siri bor. Moturidiy «Kitob at-tavhid» da Ka’biy, Ibn Shabib, Ibn Rovandiy, dahriya va majusiya kabi shaxs va firqalarning qarama-qarshi da’volariga javob berish uchun alohida boblar asosida ish yuritishni ma’qul topgan. XULOSA. 18 Ziyodov Sh., Abu Mansur Moturidiy, T., -2012. 14 b. 34 Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak Abu Mansur al-Moturidiy va uning ilmiy merosini o‘rganishda hal etilmagan talay masala va muammolar mavjud. Butun dunyo musulmonlari orasida bu kalom maktabi haqida qanday ma’lumotlar bor va hozirgi kunda qay ahvolda, ahamiyati qay darajada kabi savollarni yechish moturidiya ta’limotining asl mohiyatini anglashda muhim omil bo‘la oladi. Binobarin, hali yechimini kutayotgan qator savollarga javob topish orqali islom olamining o‘tmish tarixida o‘chmas iz qoldirgan kalom maktabining ilmiy va ijodiy merosini izchil o‘rganish, uni keng ilmiy jamoatchilik va xalqimizga tanitish bilan moturidiya kalom ta’limotini targ‘ib qilishda asosiy qadam qo‘yilgan bo‘ladi. Abu Mansur al-Moturidiyning ilmiy merosi islom aqidasini tizimli ravishda shakllantirish, aql va naqlni uyg‘unlashtirish hamda bid’atlarga qarshi kurashda muhim rol o‘ynadi. Uning asarlari, xususan, "Kitob at-Tavhid" va "Ta’vilat al- Qur’an", moturidiya ta’limotining poydevori bo‘lib, hanafiy musulmonlar uchun doimiy manba sifatida xizmat qilib keldi. Abu Mansur al-Moturidiy — islom ilohiyoti (kalom) va hanafiy mazhabi doirasida muhim shaxs bo‘lib, u butun Sharq dunyosiga nafaqat Sharq dunyosiga balki butun dunyoga moturidiya aqida maktabining asoschisi sifatida tanildi. Uning ilmiy merosi islom dunyosida, ayniqsa, Markaziy Osiyo, Turkiya, Hindiston va boshqa hanafiy hududlarda chuqur ta’sir ko‘rsatdi. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Adashova M. Abu Mansur Moturidiy falsafiy merosining shaxs ma’naviyatini yuksaltirishdagi o’rni. Diss / ( UO ’ K ). T .: 2023, - B .12. 2.Buyuk ajdodlarimiz/nashrga tayyorlovchi va mas’ul muharrirlar M.Aminov.,F.Hasanov.-T.: ”O ‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”! Davlat ilmiy nashriyoti, 2010, -B. 254. 3.Исломий Ҳ. Султон ул-Муъиззуддин абу Мансур Мотуридий ас- Самарқандий. -Т ,,Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашр“, 2000.- C. 27. 6. 4. Содиқов Ж . Имом Мотуридийнинг “ Таъвилот аҳли - с - суна ” тафсиридаги динлар ва эътикодлар тахлили . Тошкент,- 2022. 15 б 5. Уватов У. Имом Мотуридий меросининг моҳияти. /Маъруза матни./ – Тошкент. Маънавият , -2000. -16 б . 6.Ziyodov Sh., Al-Moturidiy hayoti va merosi, T., 2000. -B. 125. 7.Ziyodov Sh., Abu Mansur Moturidiy, T., 2012. -B. 40. 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING HAYOTI VA ILMIY MEROSI O‘RGANILISH MASALALARI

I.1.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING HAYOTI VA FAOLIYATIGA OID TADQIQOTLAR

I.2.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING ILMIY MEROSI O‘RGANILISH MASALALARI

II.BOB.ABU MANSUR AL-MOTURIDIYNING TAFSIR ILMIDAGI FAOLIYATI. AQOIDGA OID MANBALAR TAHLILI

II.1.“TA’VILOT AHL AS-SUNNA” ASARINING O‘RNI VA AHAMIYATI

II.2.“KITOB AT-TAVHID”- MOTURIDIYA TA’LIMOTINING ASOSIY MANBASI SIFATIDA

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить