Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 419.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Основы религиоведения

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fetishizm

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ TARIX FAKULTETI ARXEOLOGIYA YO NALISHI ʻ “INSON EVOLYUTSIYASI VA OLD TARIX” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: FETISHIZM Bajardi: _______________ Qabul qildi: _______________ Toshkent-2024 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. FETISHIZMNING VUJUDGA KELISHI ............................................... 6 1.1. Fetishzm tushunchasi va uning kelib chiqishi .................................................... 6 1.2. Ibtidoiy jamiyatlarda tabiatga va predmetlarga sig inishning vujudga kelishiʻ . 11 II BOB. KISHILIK JAMIYATIDA FETISHIZMNING O RNI ʻ ....................... 17 2.1. Fetishizmning qadimgi kishilik jamiyatiga ta siri ʼ ........................................... 17 2.2. Qadimgi jamiyatda fetishistik buyumlar va ularning ijtimoiy ro‘li .................. 35 XULOSA ................................................................................................................ 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ .......................................... 31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Fetishizm (fransuzcha fetishisme tilsim, but) – tabiatdagi narsa va hodisalarga e tiqod qiluvchi diniy tasavvurlar majmui.ʼ Etnografiyada fetishizmning tavsifi xilma-xildir. Dj.Lebbok fetishizmni ibtidoiy dinda inson xohishini Xudo bajara olish imkoniyati, deb asoslagan bo lsa, Teylor, ʻ Spenser fetishizm animizmning bir shakli, deb qayd qilgan. Fetishizm jahon dinlari tarkibida ham saqlanib qolgan. Jumladan, xristianlikda ikona va chirimay saqlanib qolgan murdani muqaddaslashtirish, buddizmda “muqaddas xovoncha o g ir”, ʻ ʻ islomda “muqaddas joylar”, “qora tosh” ilohiylashtirilgan. Kishilik tarixi shuni ko rsatadiki, har qanday predmet fetish bo lib xizmat qilishi mumkin. Masalan, ʻ ʻ g aroyib shakldagi tosh, yog ochning bo lagi, hayvonning tishi, yaxshilab ʻ ʻ ʻ ishlangan shakl, zargarlik buyumi. Bunday predmetlar davolash, dushmandan asrash va boshqa xususiyatlarga ega deb tushunilgan. Agar biron kishi shunday predmetga murojaat etib, keyin yutuqqa ega bo lsa, bunga o sha fetish yordam ʻ ʻ berdi, deb e zozlangan, aksincha muvaffaqiyatsiz chiqsa, bunday fetish tashlab ʼ yuborilgan yoki boshqasi bilan almashtirilgan, deya talqin etilgan. Ibtidoiy odam tasavvurida fetishlarda buyuk kuch bor, buyumlar esa jonli, deb tushuniladi. Masalan, “shamol kelmoqda”, “shamol uxlamoqda” va boshqa fetishlar davr o tishi bilan murakkablashib, keyinchalik tumor, sanam (but) va boshqaga ʻ murojaat etishgan. Fetishizmning asl vatani G arbiy Afrika bo lsada, u boshqa ʻ ʻ yurtlarga ham tarqalgan. Fetishizm jamiyatda mehnat mahsulotlarini taqsimlash, ayniqsa, qiymat va boshqaning o z-o zidan rivojlanish jarayonida ham yuzaga ʻ ʻ keldi. Jamiyatda fetishizm predmetlarning tabiiy xususiyatlari, funksiyalari yoki inson faoliyatining mahsulini, shuningdek, individning tabiiy xususiyatlarini ilohiylashtirish bilan xarakterlanadi 1 . Ko‘pgina tadqiqotchilar fetishizmni ibtidoiy odamning ilk diniy g‘oyalari butun majmuasini shakllantirish jarayonining yakuniy bosqichlaridan biri - qadimgi sehr deb ataladigan narsa bilan bog‘laydilar. Vaqt o‘tishi bilan fetishizm va ularning barchasiga hamroh bo‘lgan qadimiy sehrni (shamanizmning xabarchisi 1 Bobobekov A. Mominov O. “Inson evolyutsiyasi va old tarix” Toshkent 2016. - 104 b. 3 sifatida) ajratish qiyin bo‘lsada, biz fetishizmning keyingi paydo bo‘lishi haqidagi fikrga to‘liq qo‘shilishimiz mumkin, agar biz juda ko‘p narsani hisobga olsak. fetishizmning mohiyati, shakllanish sabablari. Shu bilan birga, fetishistik e’tiqodlarning o‘ziga xos soddaligi va ularga hamroh bo‘lgan marosimlarning elementarligi tufayli fetishizm diniy qarashlarning tarixan birinchi tizimidir, degan taxminlar mavjud. Mavzuning o rganilganlik darajasi.ʻ Mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko rsatmoqdaki, inson evolyutsiyasi va old tarixi kursining mazmuni vazifalari va ʻ ahamiyatiga oid mustaqillik yillarida bir necha tarixshunoslik ishlari amalga oshirildi. Xususan, A.D.Bobobekov “ Ibtidoyi jamiyat old tarix 2 ” nomli o quv ʻ qo llanma, ʻ A. Kabirov “ Ibtidoiy jamiyat tarixi 3 ” o rganishga oid asosiy manbalar, ʻ hamda ilmiy adabiyotlarni tarixshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilib berdi. Roger Lewin va A.Robert tomonidan tayyorlangan “ Evolution the human story, Principles of Human Evolution 4 ”) nomli bibliografik nashrda chet tillarda chop etilgan Old tarix va uning tarixiy davrlashtirishni o rgangan xorijiy ʻ adabiyotlarni tizimga solinishini mukammallikka yetkazishga harakat qildilar. Mustaqillik yillarida olimlar tomonidan ham inson evolyutsiyasi va old tarixi kursi , xususiyatlari, mazmun-mohiyati, ibtidoiy jamiyat tarixi va arxeologik jihatlariga doir masalalarni yoritishda salmoqli tadqiqotlar olib borilgan. A.Sagdullayev 5 , M.Kosven 6 , A.T.G afurov ʻ 7 kabi olimlar tomonidan ham tadqiq qilingan. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti fetishzm tushunchasi va uning kelib chiqishi ni tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Ushbu kurs ishining predmeti Fetishizmning vujudga kelishi. Kishilik jamiyatida fetishzmning o rni ʻ xususida ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilish va yoritib berishdan iborat. 2 Бобобеков А.Д. Ибтидойи жамият олд тарих. (Ўқув-услубий мажмуа). –Т. 2012. – 310 b . 3 Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi. (Ma’ruza matni). –Toshkent. 2005. – 184 b. 4 Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain , 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. – 240 p. 5 Sagdullaev A. Qadimgi O’rta Osiyo tarixi.- T.:Universitet, 2004. – 210 b. 6 Косвен М . О . Ибтидоий жамоа тарихидан очерклар . - Т . 1960. – 234 b. 7 G’afurov A.T, “O’rta osiyo arxeologiyasi” Toshkent 2009. – 190 b. 4 Kurs ishining maqsadi. Kishilik jamiyatida fetishizmning o rniʻ xususida tarixiy manbaviy ahamiyatiga oid ma’lumotlarni tahlil qilish va o rganish. ʻ Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Fetishzm tushunchasi va uning kelib chiqishi ni o rganish; ʻ - Ibtidoiy jamiyatlarda tabiatga va predmetlarga sig inishning vujudga ʻ kelishi ni tahlil qilish va o rganish; ʻ - Fetishizmning qadimgi kishilik jamiyatiga ta siri ʼ ni batafsil yoritish va tahlil etish; - Qadimgi jamiyatda fetishistik buyumlar va ularning ijtimoiy ro‘li ni to laroq ʻ yoritish va o rganish; ʻ Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 31 betni tashkil etadi. 5 I BOB. FETISHIZMNING VUJUDGA KELISHI 1.1. Fetishzm tushunchasi va uning kelib chiqishi Fetishizm (“fetish” so zi fr. fétiche – “but”, “sanam”, “tumor” ma nosidagiʻ ʼ so zni anglatadi). Mohiyati tabiatdagi jonsiz predmetlarga sig inishdir. Unga ko ra ʻ ʻ ʻ alohida buyumlar kishini o z maqsadiga erishtirish, ma lum voqea-hodisalarni ʻ ʼ o zgartirish kuchiga ega. Fetish ham ijobiy, ham salbiy ta sir etish kuchiga ega. ʻ ʼ Fetishizm yog och, loy va boshqa materiallardan yasalgan buyumlarning ʻ paydo bo lishi bilan bir paytda shakllangan. Bu butlarda va tumorlarda jamoalar ʻ g ayritabiiy dunyodan keladigan ilohiy qudratning timsolini ko rdilar. ʻ ʻ Bunday fetishga odatda afsungarlar, shamanlar ega edilar. Ular afsungarlik yo li bilan buyumlarga ta sir ko rsatganlar. Ibtidoiy odamlarning dastlabki diniy ʻ ʼ ʻ taassurotlari umumiy majmuasining shakllanish jarayonida fetishizm yakunlovchi bosqich bo lib qoldi. Haqiqatda, ajdodlarni va tabiatni jonlantirish bilan bog liq ʻ ʻ bo lgan animizm, turli totemlar hamda o lib ketgan avlodlar shaxsiga bog liq ʻ ʻ ʻ totemizm orqali ibtidoiy odamlar ongida real buyumlar bilan birga ilohiy va xayolot dunyosi borligi haqidagi tushuncha paydo bo ldi. Natijada ularning ongida ʻ afsonaviy fikr yuritish qobiliyati mustahkamlandi. Va, nihoyat, fetishlarning paydo bo lishi shuni ko rsatadiki, afsonaviy qudrat faqatgina vaqt va bo shliqda ko chib ʻ ʻ ʻ ʻ yurish xususiyatiga ega bo lib qolmasdan, balki voqeiy dunyodagi buyumlarda ʻ ham mavjud bo lishi mumkin ʻ 8 . Shunday qilib, urug chilik jamiyatining tashkil topish jarayonida ibtidoiy ʻ odamlarning ongida dastlabki diniy ko rinishlarning keng, aniq, tartibli majmuasi ʻ ishlab chiqildi. Demakki, diniy tasavvurlar odam hayotining bo linmas, hattoki ʻ asosiy qismi bo lib qoldi. Jamiyat va tabiat qonunlarini, albatta, o sha dunyo ʻ ʻ kuchlari boshqaradi. Shuning uchun jamoa yaxshi yashayman desa, ozuqalar bilan ta minlangan, kimningdir tomonidan himoyalangan bo lishni istasa, birinchi ʼ ʻ vazifasi u o sha g ayritabiiy kuchlarni juda ham hurmat qilishi kerak edi. Dunyo ʻ ʻ haqidagi bu tasavvurlar vaqt o tishi bilan takomillashib bordi va insoniyat hayotida ʻ uzoq vaqt o z ta sirini o tkazib keldi. ʻ ʼ ʻ 8 Бобобеков А . Д . Ибтидойи жамият олд тарих . (Ўқув-услубий мажмуа). –Т. 2012. – 119 b. 6 Fetishizmning unsurlari hozirgi davrda ham xalqlarning urf-odat va e tiqodlarida saqlanib qolgan. Masalan, turli haykallar, suratlar, tumor,ʼ ko zmunchoq va turli ramzlar bunga yorqin misoldir. ʻ "Fetishizm" - narsalarga sig‘inish, bosh chanog‘ining o‘zini butga aylantirishgan, butparastlik animizm va fetishizmdan keyingi pog‘ona, ajdodlar kuch-qudratining moddiylashtirilgan e’tiqodi, "balbal", "tul", marhum "ruhining nuri", Fargona vodiysi Qayrag‘och ibodatxonasining butlari, De-si ruhiga atalgan ibodatxona, butlar o‘rniga olov yoqishdi, Poykent butxonasining 400 missol ogirligidagi kumush buti, Ibn Sino suratining 40 nusxasi, "ko‘g‘irchokparast"lar, fetish qatoridagi tumor bilan bog‘lik sehr-jodu va afsun (magiya), kabila boshi qo‘lida siyosiy va diniy rahbarlik mujassamlashgan, yomon ruhlarni "haydash" marosimi, tumor shakllari, tumor sifatidagi ostona e’tikodi, "meditsina" — "Sino davosi", narigi dunyoning bu dunyodan ustunligi e’tiqod darajasiga ko‘tariladi. Ibtidoiy inson ayrim jonsiz narsalar ham voqealarga ta’sir etib, o‘ziga kerakli natijaga yordam berishiga ishongan va ulardan himoya so‘ragan. XVIII asr mutafakkiri De Bross, afrikalik kabilalarning shu niyat bilan jonsiz narsalarga topinishidan hayratlanib, bu ibtidoiy e’tiqodni "fetishizm" - narsalarga sig‘inish, deb ataydi 9 . Bu atamaning ingliz tilidagi ma’nolari e’tiqod mohiyatini tushunishga yordam beradi 10 : 1 - tumor; 2 - sajda q ilinadigan narsa ; 3 - but. Demak, biron narsani tumor sifatida kurib, o‘z oldiga qo‘yib, niyatlari ro‘yobga oshishi uchun unga sajda kilish - fetishizm, degani. Faylasuf Kant, fetishizm atamasini ibtidoiy din nazariyasini tushuntirish uchun qo‘llaydi. Oldingi faslda ko‘rganimizdek, ibtidoiy inson nafaqat odam va hayvon, balki o‘simlik va xarakatsiz ashyolarning zqam hayoti va ruhi borligiga ishongan. Kant, bu holatni "insonning barcha tashqi ham tabiiy, h,am sun’iy ashyolarda xuddi biznikiga o‘xshash joni bor mavjudotlarni ko‘rishga moyilligi - sof fetishizmdir", deya ta’riflagan. Aynan fetishizm tabiatni ilohiylashtirishga keltirgan bo‘lib, Kant 9 Sagdullaev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi.- T.:Universitet, 2004. – 118 b. ʻ 10 Bobobekov A. Mominov O. “Inson evolyutsiyasi va old tarix” Toshkent 2016. - 189 b. 7 fikricha, "Qadimgilarning Koinot ruhi haqidagi tushunchasi va Yer - bu katta jonli mavjudot, degan tasavvur - umumlashtirilgan za sistemaga keltirilgan fetishizmdir". Pirovardida, fetishizm yog‘och, loy va o‘zga moddalardan butlar va tumorlar yasashga keltirib, ruhlar va totem ajdodlar kuch-kudratining moddiylashtirilgan e’tikodi paydo bo‘ladi. Iloxlarning temirdan yasalgan tasvirlari xam bo‘lgan. Ammo ular asosan yog‘ochdan ishlanganligini, arablar Samarqand va Poykentni ishg‘ol etganida ko‘plab butlarni yoqib yuborgani haqidagi ma’lumot tasdiqlaydi. Ular mato liboslarga kiyintirilib, qimmatbaxo toshlar bilan bezatilgan. Ma’budalarning loy va sopol qaykalchalari o‘rtahol aholi uylaridan topilib, o‘ziga to‘q xonadonlarda bronza, oltin, fil suyagi yoki tilladan yasalgan haykalchalar va diniy mazmundagi devoriy tasvirlar mavjud bo‘lgan. Lekin jamoaning barcha a’zolari shaxar ibodatxonasiga borgan va, shu tariqa, e’tiqod rishtalari xammani bog‘lab, jamoaning eng yukori pog‘onalaridan eng quyi qatlamlarigacha qamrab olgan. O‘ziga xos g‘oyaviy muxit yaratilib, aholi toat-ibodat, hukmronlarga bo‘ysunish ruxida tarbiyalangan va iloxiy kuchlarga sajda qilib, taqvodor bo‘lib yashashga intilgan. Jodugar va afsungar(shaman)lar esa, but-tumorlardan foydalanib, inson ongiga o‘z ta’sirini kuchaytiradi. Keyingi pog‘onada katta butxonalar qurilib, turli iloh-ma’budalarning katta xaykallari o‘rnatiladi va ularga sajda qilish marosimlari shakllanadi. Masalan, xudolar, birinchidan, hayvonlar va jonsiz narsalar (fetishlar) timsolida, ikkinchidan, u yoki bu hayvonning boshi bilan odamlar qiyofasida, uchinchidan, erkak yoki ayol sifatida tasvirlangan. Xudolarning hayvonlar yoki jonsiz fetishlar shaklida, shuningdek, erkaklar va ayollar timsolida tasvirlanishi diniy tafakkurning tegishli bosqichlarini san’atda aks ettiradi 11 . Xudolarning antropomorfik tasvirlari statik, kanonik shartli va ramziy, ya’ni mohiyatan bir xudo yoki ma’buda qiyofasi boshqa xudo yoki ma’buda qiyofasidan farq qilmaydi, faqat ularning o‘ziga xos belgilari boshqacha. Misol uchun, qadimgi Misr xudolari odatda tantanali, diniy pozalarda tasvirlangan (xuddi nasroniy avliyolari kabi, yunon tipidagi "erkinlik" ga ruxsat berilmagan); Totemizm va 11 Алексеев В.П. Першиц. А.И История первобытного общества, - М, - Астрель 2007. – 89 c. 8 fetishizm davrida dunyo xalqlari u yoki bu hayvonni, u yoki bu fetishni xudo deb bilgan, boshqacha aytganda, o‘ziga xos jonli yoki jonsiz narsaga, ya’ni moddiy narsaga g‘ayritabiiy xususiyat bergan. sifatlar. Inson ongining tabiatga va jonsiz narsalarga o‘tishi jamiyat tarixiy taraqqiyotining ma’lum bir bosqichida, ko‘pincha jamoa-qabilaviy tuzum davrida tabiiydir. Inson tabiatda va atrofdagi narsalarda o‘ziga xos his-tuyg‘ularga va fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan o‘ziga xos o‘xshashini ko‘radi. Bularning barchasi ilmiy, materialistik diniy tadqiqotlarga juda yaxshi ma’lum. Ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlarining rivojlanishi, dunyoqarashning o‘zgarishi va tafakkurning yuqori darajaga ko‘tarilishi bilan hurmat obyektlaridan tashqarida bo‘lgan, lekin qandaydir tarzda ular bilan bog‘liq bo‘lgan kuchlar haqida g‘oyalar paydo bo‘ladi. Shunday qilib xudolar paydo bo‘ladi. Iloh ko‘rinmas va nomoddiy, lekin xudoning moddiy qiyofasi kabi realdir. Fetishizm butlar - yog‘och, loy va boshqa materiallardan yasalgan buyumlar va turli xil tumor va tumorlarni yaratishda o‘zini namoyon qildi. Butlar va tumorlar ruhlar, ajdodlar va totemlar olamiga tegishli bo‘lgan g‘ayritabiiy kuchning zarralarini obyektiv tashuvchilar sifatida ko‘rilgan. Qadimgi, fetishizmdan ko‘plab qabilalarning alohida ibtidoiy diniy madaniyatiga aylanib, barqaror ravishda paydo bo‘lganida, ibtidoiy sehrgar- shamanlar ko‘pincha bu turdagi fetishlar bilan shug‘ullangan. Sehrgarlar- sehrgarlar-shamanlar obyektning o‘xshashligiga (yoki obyektning o‘xshashligi orqali) ta’sir ko‘rsatdilar, ular aloqa qilish texnikasiga ko‘ra ta’sir qilishni xohlashdi, lekin eng muhimi, taqlid sehrli. Bu yerda sehr deganda biz moddiy natijalarga erishish uchun obyektga g‘ayritabiiy kuchlar orqali ta’sir ko‘rsatishga qaratilgan marosim marosimlari to‘plamini nazarda tutamiz. Taqlid sehri - ma’lum bir obyektga uning modeli bilan (yoki marosim paytida chaqiriladigan g‘ayritabiiy kuchlar modeli orqali) marosim manipulyatsiyasi orqali ta’sir qilish bo‘yicha tadbirlar (marosimlar) majmui, bu marosimni bajaruvchilar uchun mavjud bo‘lgan va uning atrofida marosim harakatlari. bajariladi. Aloqa sehri - ta’sir obyektining yaqin mavjudligini o‘z ichiga oladi 12 . 12 Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain , 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. – 184 p. 9 Ko‘pincha fetishistik e’tiqodning asosi ma’lum bir obyekt (obyektlar) shaxsning juftligi, hodisaning (tabiiy, ijtimoiy) modeli sifatidagi g‘oya edi. Umuman olganda, fetish qabila odamlari, jamoa (asosan, fidoyi sehrgarlar, sehrgarlar, shamanlar orqali) va g‘ayritabiiy kuchlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning markaziy vositasi (kontsentratsiya predmeti) bo‘lib, bu o‘z navbatida "odamlarning so‘rovlarini bajargan". Ammo hamma hollarda ham, faqat tanlangan jamoa a’zolari fetishlarni boshqarishi mumkin edi. Klanlar va jamoalarning oddiy a’zolari ham fetishlardan foydalanganlar. Umuman olganda, fetishlarga bo‘lgan e’tiqod hozirgi kungacha saqlanib qolgan, bu ba’zi odamlarning o‘zlari uchun "alohida qadrli" bo‘lgan va ularni o‘tmishdagi muhim epizodlar bilan bog‘laydigan narsalarga maxsus "sevgi" va "bog‘lanishda" namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari, zamonaviy fetishlarning obyektlari o‘tmishning ba’zi moddiy atributlari bo‘lishi mumkin, ular bilan ularning egasining o‘tmishi bevosita bog‘liq emas. Bu narsalar ko‘pincha sayyohlar va qadimiy narsalar uchun ziyoratgohlardan toshlardir. 10 1.2. Ibtidoiy jamiyatlarda tabiatga va predmetlarga sig inishningʻ vujudga kelishi Kult va fetishizm tushunchalari ko‘pincha, ayniqsa qadimgi odamlar orasida chambarchas bog‘liqdir. Kult (lotincha "cultus" - hurmat qilish), biror narsani yoki kimnidir haddan tashqari yuksaltirish. Ob’ ektlarni jonlantirish, ularga g‘ayrioddiy ma’no berish zarurati - bu ko‘plab hodisalarni tushuntirishning etishmasligi. Kult - dinning asosiy unsurlaridan biri; diniy ibodatga ko‘rinadigan ifoda berishga yoki ularning ijrochilariga ilohiy kuchlarni jalb qilishga qaratilgan harakatlar (tana harakatlari, ba’zi matnlarni o‘qish yoki qo‘shiq aytish, marosimlarni bajarish, qurbonliklar va boshqalar) 13 . "Fetish", "fetishizm" ham portugalcha "feitico" (lotincha factitius - sehrli, mo‘jizaviy) so‘zidan kelib chiqqan holda dinni qiyosiy o‘rganish uchun atamalardir. Ushbu atama bilan portugallar katoliklarning turli xil aksessuarlarini - azizlarning qoldiqlari, mo‘jizaviy tasbehlar va shunga o‘xshash diniy talismanslarni ko‘rsatdilar. Afrikaning g‘arbiy sohilidagi qora tanlilar (Oltin va qul sohillari) bilan tanishib, XV asrda ular xuddi shu atamani barcha g‘alati moddiy narsalarga (yog‘och bo‘laklari, toshlar, tuproq va qon, tirnoqlar, patlar, donalar va boshqalar) p.), qora tanlilar o‘zlarining mo‘jizaviy kuchiga ishonishgan. Fetiche shaklida, fetich atamasi vaqt o‘tishi bilan frantsuz, ingliz va boshqa Yevropa tillarida fuqaro‘lik huquqlarini qo‘lga kiritdi. U birinchi marta fanga 1760-yilda mashhur de Brosse tomonidan diniy faktlarning butun toifasini umumlashtiruvchi atama sifatida kiritilgan. Ammo u fetishizmning mohiyatini noto‘g‘ri tushundi va unga juda keng ma’no berdi. Fetish deganda, de Brosse "odam sajda qilish obyekti sifatida tanlagan hamma narsani, masalan: daraxt, tog‘, dengiz, yog‘och bo‘lagi, sher dumi, tosh, qobiq, tuz, o‘simlik, baliq, gul, sigirlar, echkilar, fillar, qo‘ylar kabi ba’zi hayvonlar” deb jonsiz narsalarga sig‘inishni ularga xos bo‘lgan aqliy tamoyillarga emas, balki ularning o‘ziga ongli ravishda sig‘inish deb tushungan. Kont fetishizm atamasini yanada kengaytirib, u bilan ibtidoiy odamning moddiy olam 13 G afurov A.T, “O rta osiyo arxeologiyasi” Toshkent 2009. – 189 b. ʻ ʻ 11 predmetlariga va umuman, butun ibtidoiy kultga nisbatan animistik qarashini bildiradi. Hozirgacha ko‘pgina olimlar hayvonlar, o‘simliklar, tabiat hodisalari va boshqalar (Lippert) yoki barcha ibtidoiy kult obyektlarini (bassian) fetishizm deb tasniflashga moyil bo‘lib, bu atamaning har qanday aniqligi va aniqligini bekor qiladi. Taylor ozmi-ko pmi uning ma nosini cheklab, fetishizmni animizmningʻ ʼ faqat ikkilamchi tarmog i, ya ni “moddiy obyektlarda mujassamlangan yoki ular ʻ ʼ bilan bog langan yoki ular vositachiligida harakat qiluvchi ruhlar haqidagi ʻ ta limot” deb hisoblab, undan hayvonlar, o simliklarga sig inishni ajratib qo ydi. , ʼ ʻ ʻ ʻ va tabiat hodisalari , ruhlar, butlar. Lekin bu shaklda ham atama olimlarni qoniqtirmay boshlaydi; Masalan, Jevons uni butunlay bekor qilishni taklif qiladi, chunki uning noaniqligi qo‘rqinchli. Shunga qaramay, bu atama fanda saqlanib qolishi mumkin, agar biz dinning alohida bosqichini (haqiqatda hech qachon mavjud bo‘lmagan) emas, balki psixologik faktlar kategoriyasini emas, balki alohida jonsiz narsalar to‘plamini (lekin ajralmas tabiat hodisalarini emas) nazarda tutsak. tabiiy shaklda yoki u yoki bu tarzda moslashgan, u yoki bu ma’noda sig‘inish obyektini tashkil qiladi. Oddiy tosh yoki yog‘och bo‘lagi kabi eng arzimas narsa ham fetish bo‘lolmaydigan narsa yo‘q va bu arzimas narsa amalga oshira olmaydigan mo‘jiza yo‘q 14 . Siz shunchaki uni tanlay olishingiz, ehtiyotkorlik bilan o‘rab olishingiz va uni bezovta qilmasligingiz kerak. Hayvonning tirnoqlari, shoxlari, dumi, falluslari, terisi va boshqa qismlari turli xil xalqlar orasida sig‘inish obyekti hisoblanadi; Tayoq, tosh va jonsiz tabiatning boshqa shunga o‘xshash narsalariga sig‘inish ham bir xil darajada keng tarqalgan. Fetishizmning genezisi juda murakkab, lekin, umuman olganda, u tabiatga animistik qarashda yotadi, unga ko‘ra, hatto jonsiz dunyo obyektlari ham hayot, aql, iroda va ruh bilan ta’minlangan. Shuning uchun fetishizmni asosan fetish unga tashqaridan kirib kelgan ruh-xudoning qabulxonasi ekanligi bilan izohlovchi biryoqlama fikr mavjud. Fetishning birlamchi turi, ular tashqi kuchni emas, balki o‘z ichida yashiringan mustaqil kuchni ko‘rgan deb hisoblash kerak. Ibtidoiy odam 14 G afurov A.T, “O rta osiyo arxeologiyasi” Toshkent 2009. – 47 b. ʻ ʻ 12 har bir toshda, har bir yog‘ochda nimadir yashayotganini ko‘radi. Toshning chidamliligi uning hamma narsani bilishi to‘g‘risida xulosa chiqarish uchun to‘liq asosdir. Moddiy obyektdan fetish yaratish uchun, ibtidoiy odam, bu obyekt unga o‘xshash boshqalardan o‘ziga xos bir narsa bilan ajralib turadi, deb o‘ylash uchun asosga ega bo‘lishi kerak. Agar u yoki bu narsa g‘ayrioddiy shaklga ega bo‘lsa yoki qandaydir g‘ayrioddiy vaziyatda topilsa, uning mavjudligi tasodifan biron bir favqulodda holat bilan birga bo‘lsa - omad yoki aksincha, baxtsizlik. Mustaqil yoki egalik ruhiga ega bo‘lmagan, lekin u yoki bu xudoga yoki muqaddas narsaga yaqinligi yoki munosabati va shu tarzda olingan tabu tufayli kuchga ega bo‘lgan fetishlar mavjud. Ibodatxonadan, shaman qabridan, qandaydir xudoning qarorgohi va hokazo joylardan olingan narsa, tabusi tufayli dushmanga yoki qo‘riqchi xudoga qarshi kuchli qurolga aylanishi mumkin. Butparastlik fetishizm bilan juda chambarchas bog‘liq: but (yog‘och, loy va boshqa materiallardan va har xil turdagi tumorlar, tumorlardan yasalgan narsa) fetishdan faqat u yoki bu hayvon yoki boshqa hayvonlarga berilgan moddiy obyekt ekanligi bilan farq qiladi. inson shakli. Bir marta yuzda moddiy tasvir mavjud bo‘lsa, u, animistning fikriga ko‘ra, majburiy ravishda o‘zining mustaqil ruhiga ega bo‘ladi yoki u yoki bu ruhning (butning shakliga qarab) qarorgohiga aylanishi mumkin. sabab yoki boshqa, unga qaror qildi. Butparastlik psixologiyasi fetishizm psixologiyasi bilan bir xil: butning kuchli ruhi borligiga yoki unga xudoning ruhi kirganligiga ishonish, bu yaxshi parvarish yoki unga berilgan go‘zal shakl uchun mukofot sifatida. odamga yordam beradi 15 . Fetishizm, go‘yo insonning ilk diniy g‘oyalari majmuasining shakllanishi jarayonining yakuniy bosqichi edi. Darhaqiqat, tabiat va ajdodlarni ma’naviyatlashtirgan animizm va o‘sha o‘lgan ajdodlar va totemlarga sig‘inish bilan totemizm ibtidoiy odamlar ongida real narsalar dunyosi bilan bir qatorda mavjudlik g‘oyasining paydo bo‘lishini anglatadi. xayoliy, g‘ayritabiiy dunyo bo‘lib, ibtidoiy odamning aqli ikkinchi dunyo doirasida, uning aholisining barcha nojo‘yaligi bilan birinchisida bo‘lgani kabi bir xil shubhasiz haqiqatni ko‘rdi. 15 Вишняцкий Л.Б. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры: - Кишинев: Высшая Антропологическая Школа, 2005. – 111 c. 13 Amalda, bu ibtidoiy jamoaning aniq sabab-oqibat munosabatlari bilan belgilanmagan va tasodifiy irodasiga bog‘liq bo‘lgan harakatlar va hodisalar uchun javobgarlikni g‘ayritabiiy dunyoning boshqa dunyo kuchlariga yuklashini anglatardi. Bu dunyo bilan muloqot qilish, uning kuchlarini o‘z tomoniga jalb qilish uchun ibtidoiy odamlar sehr yordamiga murojaat qilishdi, unga tayanish ularning ongida mantiqdan oldingi, sehrli fikrlash sektorini sezilarli darajada kuchaytirdi. Shunday qilib, ibtidoiy odamlar ongida, qabilaviy jamiyatning shakllanishi jarayonida dastlabki diniy g‘oyalarning ancha aniq, uyg‘un va keng majmuasi rivojlangan. Uning mohiyati shundan iboratki, g‘ayritabiiy dunyo o‘zining ulkan salohiyati, erkin irodasi va sehrli kuchi bilan insonning haqiqiy mavjudligining ajralmas va deyarli asosiy qismidir 16 . Bu dunyoning kuchlari tabiat va jamiyat qonunlarini tartibga soladi va shuning uchun ularni hurmat qilish, agar u normal yashashni, oziq-ovqat bilan ta’minlashni va kimningdir himoyasida bo‘lishni xohlasa, jamoaning asosiy burchidir. Ko‘pincha xudolar nomiga qasam ichib, olomonni o‘zlarining haq ekanliklariga ishontiradigan ma’ruzachilarni eslash mumkin. Mifopoetik ijod doimo odamlarning ma’naviy hayoti va diniy g‘oyalari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Buni tushunish oson: ibtidoiy odamning ma’naviy hayotining asosi uning totem bilan munosabati, o‘lik ajdodlarga sig‘inish, dunyoni ruhlantirish yoki sehrli kuchni butlar va tumorlarga o‘tkazish bo‘lganligi sababli, ajablanarli emas. mifologiyada markaziy o‘rinni zooantropomorf ajdodlar yoki har qanday mo‘jizalar qila oladigan ilohiy qahramonlar egallagan. Miflardagi madaniy qahramonlarning nomlari odatda eng muhim ixtirolar yoki yangiliklar bilan bog‘liq bo‘lib, u olov yoqish yoki oila va nikoh shakllarini o‘rnatish, qurol va asboblarni ishlab chiqarish yoki qoidalarni o‘rnatish bilan bog‘liq edi. boshlanishidan. Ibtidoiy mifologiyada, ya’ni yer va osmon, quyosh va oy, o‘simliklar va hayvonlarning, nihoyat, odamlarning kelib chiqishi haqidagi afsonalarda kosmogonik mavzular ham katta o‘rin egallagan. Totemizmning ta’siri miflarda aniq ko‘rinadi: ruhlar ko‘pincha reenkarnatsiya qilish va tashqi ko‘rinishini 16 Кабиров Ж. Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. - Т., 1990. – 49 б. 14 o‘zgartirish uchun sehrli qobiliyatga ega; Odam va hayvon yoki hatto hayoliy yirtqich hayvon o‘rtasidagi nikoh munosabatlari odatiy hisoblanadi. Mifologiyada majoziy shaklda, odatda, hayot va o‘lim, tabiat va madaniyat, erkak va ayol o‘rtasidagi eng muhim bog‘lanishlar tasvirlangan, ular ilgari inson o‘z kuzatishlari va dunyo qonunlarini o‘rganish jarayonida tushungan. Fetishizm diniy tizim sifatida, ehtimol, ibtidoiy odamlar ongida real narsalar dunyosi, g‘ayritabiiy kuchlar dunyosi mavjudligi haqidagi g‘oyaning paydo bo‘lishi bilan bir vaqtda paydo bo‘lgan. G‘ayritabiiy kuchlar olami qandaydir tarzda fetishlarga aylangan "improvizatsiya vositalari" orqali ifodalanishi kerak edi. Bundan tashqari, ushbu ikkinchi dunyo doirasida, uning "aholisi" ning barcha jismonan va ko‘rinmasligi bilan, ibtidoiy odam birinchisida bo‘lgani kabi bir xil shubhasiz haqiqatni his qilgan va qisman kuzatgan. Amalda bu shuni anglatadiki, ibtidoiy jamoa aniq sabab-oqibat munosabatlari bilan belgilanmagan va tasodifiy irodasiga bog‘liq bo‘lgan harakatlar va hodisalar uchun javobgarlikni nafaqat o‘zlariga, balki eng muhimi, g‘ayritabiiy kuchlarga tayanadi. O‘z kuzatuvlaridan ma’lum bo‘lganidek, ular juda ko‘p ish qila oladigan va odamlardan kuchliroq bo‘lgan dunyo. Bu dunyo bilan aloqa qilish, uning kuchlarini o‘z tomoniga jalb qilish uchun ibtidoiy odamlar sehrning yordamiga murojaat qilishdi, unga tayanish va uning samaradorligini amaliy tasdiqlash ularning ruhiyatida g‘ayritabiiy kuchlarning o‘zlariga bo‘lgan ishonchini sezilarli darajada kuchaytirdi. Va nihoyat, fetishlarning paydo bo‘lishi sehrli kuch nafaqat vaqt va makonda harakat qilish qobiliyatiga ega ekanligini, balki haqiqiy dunyo obyektlarida ham "kontsentratsiyalangan" bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi 17 . Fetishizmning totemizm va animizm o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, fetishizmda sehrli marosim o‘tkaziladigan sajda qilish obyekti ataylab jonsiz buyum hisoblanadi. Agar totemizmda bu hayvonlar, hayvonlar, qushlar, o‘simliklar bo‘lsa, ularda bir nechta odatlar va instinktlarni, shuningdek ularning yillar davomida o‘zgaruvchan ko‘rinishini to‘liq va diqqat bilan kuzatish mumkin bo‘lsa, fetishlarda bularning barchasi statik va o‘likdir. Agar animizmda tabiat 17 Coward F, Hosfield R, Pope M. Settlement, Society and Cognition in Human Evolution. Cambridge: Cambridge University Press.2015. – 56 p. 15 hodisalariga g ayritabiiy kuchlar taalluqli bo lsa, ularda ham o zining obyektivʻ ʻ ʻ qonuniyatlarini kuzatish mumkin bo lsa, fetishizmda g ayritabiiylik ataylab ruhsiz ʻ ʻ narsalarga taalluqli. Fetishizmda sehrli modellashtirish mavzusi jonsiz obyekt bo‘lib, unga tanlangan ma’naviylashtirilgan "xislatlar" beriladi. Shu sababli, tabiatdan (haqiqatdan) eng ajralgan ibtidoiy e’tiqod fetishizm bo‘lib, unda g‘ayritabiiy qobiliyatlarni manipulyatsiya obyektidan uning modeliga o‘tkazishning mavhumligi eng yuqori darajaga etgan. Bu tabiat va hayvonot dunyosi boy bo‘lgan hududlarda totemizm va animizmdan biroz kechroq paydo bo‘lishi mumkin edi, chunki buning uchun sizda mavhum tasavvurga ega bo‘lishingiz kerak; tabiat va fauna kam bo‘lgan hududlarda totemizm va animizmdan oldin paydo bo‘lishi mumkin edi - shuning uchun odamlar tasavvur qilish uchun etishmayotgan g‘ayritabiiy kuchlar bilan odamlarning o‘zaro ta’sirini modellashtirish obyektlarini tuzdilar, odamlarni fetishlar bilan to‘ldirdi 18 . Ko‘rinib turibdiki, sub’ektiv ravishda fetish sifatida tanlangan, uning atrofida sehr (raqslar, afsunlar) amalga oshiriladigan va umuman, har qanday aqliy faoliyat olib boriladigan model ibtidoiy qabila (yoki odamlar guruhi) uchun timsol bo‘lgan. egregor, ular g‘ayritabiiy kuchlar yordamida haqiqiy obyektga g‘ayritabiiy kuchlar orqali ta’sir qilish uchun murojaat qilishdi. O‘z fikrlari, harakatlari va so‘zlarini birinchi marta u yoki bu fetish-ramzga jamlagan holda, ibtidoiy odamlar fetish nomi ostida egregorning poydevorini qo‘yishdi, ular yordamida keyinchalik egregorial-matritsa sehrini amalga oshirishga kirishdilar - kontaktsiz sehr - tanlangan modelga ruhning xususiyatlarini berishga asoslangan sehr-egregor. Shu bilan birga, egregorning o‘zi fetish nomi (nomi) atrofida shakllangan yoki ilgari kimdir tomonidan boshqa narsa atrofida shakllangan va unga kirish huquqiga ega bo‘lgan (yoki o‘sha) odamlar tomonidan fetishning egregoriga o‘zgartirilgan. pre-fetish" egregor nomini o‘zgartirishdan oldin va kim o‘sha egregor yordamida sehrni davom ettirishni xohlaydi, lekin yangi nom ostida. 18 Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain , 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. – 77 p. 16 17 II BOB. KISHILIK JAMIYATIDA FETISHZMNING O RNIʻ 2.1. Fetishizmning qadimgi kishilik jamiyatiga ta siri ʼ Yunon ta’sirining muhim oqibatlaridan biri yunon falsafasining jamiyatda (xususan, Rim jamiyatida) tarqalishi, yunon faylasuflarining din va xudolar haqidagi qarashlari edi. Yunon falsafasidan xabardor bo‘lgan eng oliy Rim zodagonlari, garchi ular dinni xalqni boshqarishning zaruriy vositasi deb bilsalarda, diniy e’tiqodlarga shubha bilan qaray boshladilar. Quyi omma orasida tasavvufiy Sharq kultlarining tarqalishi, zodagonlar orasida Rim diniga skeptik munosabat rasmiy Rim diniga putur etkazdi. Fuqarolar urushlari, musodara va taqiqlarning notinch voqealari an’anaviy e’tiqodlarning o‘zgarishiga olib keldi. Oxirat, qabrdan narigi saodat g‘oyasi haqiqiy dunyoda tartibsizlik va azob- uqubatlarga qarshi o‘ziga xos norozilik sifatida tarqalmoqda. Ko‘r taqdirga sig‘inish - baxt va baxtsizlikni o‘zboshimchalik bilan va ko‘pincha adolatsiz ravishda in’om etuvchi Fortune rivojlanmoqda. Zulm va taqdir ta’sirida jabr ko‘rgan aholining quyi qatlamlari Xudoning najotkori bo‘lmish Masihning paydo bo‘lishini, azob-uqubatlarga baxt ato etuvchi, quvg‘inchilarni jazolashni orzu qilardi 19 . Qadimgi yunon kultlari nafaqat zamonaviy qadimgi yunon madaniyatiga ta’sir qilgan. Qadimgi madaniyat haqida ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazildi. Qadimgi yunon dinining ko zga ko ringan mutaxassisi Evgeniy Georgievich Kagarov ʻ ʻ (182-1942) qadimgi yunonlarning diniy hayotini o rganish sohasida ko p mehnat ʻ ʻ qildi: u yunon dramaturglari va notiqlarining diniy qarashlarini o rgandi, ʻ unsurlarini o rgandi. fetishizm va o‘simliklar va hayvonlarga sig‘inish haqida 1. ʻ Evgeniy Georgievich bizga ma’lum bo‘lgan, xususan, ko‘plab topilmalar tufayli yunon fitnalari haqida katta asar yozgan. imlo tabletkalari 2. Afsuski, bu asar (hech bo‘lmaganda to‘liq) Ukrainada ham, Rossiyada ham nashr etilmagan. Sehrgarlikda odamlarning o‘ziga xos harakatlari sirli kuchga ega. Ammo ibtidoiy odamlar o‘ziga xos narsalar - fetishlar (portugal tilidan feitico - tumor, sehrli narsa) bu sirli kuchning tashuvchisi bo‘lishi mumkinligiga ishonishgan. 19 Косвен М . О . Ибтидоий жамоа тарихидан очерклар . - Т . 1960. – 125 b. 18 Ibodat obyekti insonning tasavvurini o‘ziga tortadigan har qanday narsa bo‘lishi mumkin: g‘ayrioddiy tosh, yog‘och bo‘lagi, hayvon tishi, mohirlik bilan yasalgan haykalcha, zargarlik buyumlari. Rus etnografi L.Sternberg ta’kidlaganidek: “Ibtidoiy odamda fetishlar hamma joyda uchraydi: ular har bir yo‘lda, har bir o‘tish joyida, har bir eshikda uchraydi, har bir odamning bo‘yniga tumor shaklida osilib turadi, himoya qiladi. kasallikka qarshi, yoki aksincha, agar ular e’tiborsiz bo‘lsa, uni keltirib chiqaradi, yomg‘ir keltiradi, suv omborlarini baliq bilan to‘ldiradi, o‘g‘rilarni ushlaydi va jazolaydi, jasorat beradi, dushmanni sarosimaga soladi va h.k.” Fetishizmning bir turi butparastlikdir. But - bu odam yoki hayvonning shakli berilgan moddiy obyekt. Ushbu element sirli ta’sir kuchiga ega. Odamlarning fetishlarga munosabati shuni ko‘rsatadiki, ular har doim ham o‘zlarining tanlangan obyektiga hurmat bilan munosabatda bo‘lishmagan. Ularga ko‘rsatilgan yordam uchun minnatdorchilik bildirildi va nochorligi uchun jazolandi. Shu munosabat bilan, afrikalik fetishlarni qiynoqqa solish odati nafaqat ularni jazolash, balki ularni harakatga undash uchun qiziqarli. Masalan, fetishdan biror narsa so‘raganda, afrikaliklar unga temir mixlar qo‘yishgan, shundan keyin fetish unga qilingan so‘rovlarni yaxshiroq eslab qoladi va ularni albatta bajaradi, deb o‘ylagan. Agar fetish o‘ziga yuklangan funktsiyalarni bajarmasa, u tashlab yuborilgan yoki boshqasi bilan almashtirilgan. Shubhasiz, qadimgi davrlarda odamlar fetish sifatida tanlagan narsalarga g‘ayritabiiy xususiyatlar bermagan va hatto ularni ruhlantirmagan 20 . Gap shundaki, odam o‘zining tasavvuriga ta’sir qilgan narsalarda oddiy hislar yordamida idrok etilmagan xususiyatlarini ko‘rgan. Bu bilan ibtidoiy fetishist obyektlarni "sezgi-sezuvchan" qilib qo‘ydi va ularga o‘ta sezgir xususiyatlar tasodifiy assotsiatsiyalar asosida yoki noto‘g‘ri tushunilgan sabab-natija munosabatlari asosida tegishli bo‘ldi. De Brosse bilan boshlangan fetishizm azaldan dinning eng quyi va ibtidoiy shakli hisoblangan; ammo bu qarash faqat fetishni o‘lik obyekt sifatida noto‘g‘ri 20 Бобобеков А . Д . Ибтидойи жамият олд тарих . (Ўқув-услубий мажмуа). –Т. 2012. – 8 b. 19 tasavvur qilish natijasi edi, unga sig‘inish faqat aqliy rivojlanishning eng quyi bosqichida amalga oshirilishi mumkin edi. Darhaqiqat, fetishizm animistik dunyoqarashning to‘laqonli rivojlanish davridagina, umumiy va umumiy xudolar paydo bo‘lishidan ancha kechroq paydo bo‘ladi va uning ayrim shakllari, masalan, mehnat qurollari, asbob-uskunalar va boshqalarga sig‘inish bevosita natijasidir. har bir mashg‘ulot, har bir alohida turdagi obyekt uchun o‘ziga xos xudolarga ega bo‘lgan politeizmning ekstremal rivojlanishi (bu, ayniqsa, qadimgi yunon kultlarida aniq aks ettirilgan). Markaziy Avstraliyada eng muqaddas topinish obyektlari tayoq va toshlar bo‘lib, ular uchun qon qurbonlik qilinadi. Dakotaliklar erdan oddiy toshbo‘ronli toshlarni terib, ularni bo‘yashadi va ularga qurbonlik qilishadi, ularni bobolar deb atashadi. Braziliya qabilalari yerga tayoq solib, ularga qurbonlik qilishadi. Yangi Gebridlarda ular suv bilan yuvilgan toshlarga sig‘inishdi. Qadimgi Peruliklar, Hindlar, Semitlar kabi madaniyatli xalqlar orasida ham shunga o‘xshash faktlarni uchratamiz: Makkaning muqaddas toshlarini, Vedik kultining toshlarini va boshqa fetishlarini, yog ‘ bilan olib tashlash uchun ishlatilgan qadimgi toshlarni eslaylik. , hindlarning yo‘l toshlari. Evropada toshlarga sig‘inish nisbatan yaqin vaqtgacha saqlanib qolgan. 1851-yilda Inniske (Irlandiya) oro‘li aholisi toshlarni flanel parchasiga ehtiyotkorlik bilan o‘rab, ma’lum kunlarda sajda qilish uchun qo‘yishgan. Norvegiyada XVIII asr oxirigacha. Dumaloq toshlarni yig‘ish odati bor edi, ular har payshanba oqshomida yuvilib, olov oldiga moy surilib, sharafli joyga qo‘yilib, ma’lum kunlarda pivoga cho‘milib, uyga baxt va mamnunlik kiritilar edi. Fetishizmning boshqa obyektlari o‘zining g‘alatiligi bilan hayratda qoldiradi. Masalan, Shimoliy Amerika hindulari orasida har bir kishi yoshligidanoq tushida qaysi obyekt umrining oxirigacha unga dori sifatida xizmat qilishi kerakligi haqida yuqoridan ko‘rsatma oladi. Bu turli xil narsalar bo‘lishi mumkin - butun hayvon yoki uning bir qismi, teri, tirnoq, pat, qobiq, o‘simlik, tosh, pichoq, quvur va boshqalar. Ushbu obyekt ma’lum bir shaxs uchun homiy xudoga aylanadi, unga qurbonliklar keltiriladi va hokazo. Madaniyatli xalqlar orasida hunarmandchilik qurollariga sig‘inish keng tarqalgan. Shunday qilib, qilichga Rajputlar sig‘inadilar; 20 Bengalda duradgorlar bolta, arra, burg u, sartaroshlar — ustara, oyna, qaychi,ʻ ulamolar — ularning siyohdonlari va qalamchalariga va hokazolarga sig inadilar. ʻ Qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanadigan aholi orasida Sithga sig‘inish mavjud. Shudgorga sig‘inish qadimgi nemislarga ma’lum bo‘lgan. Fetishizmning o‘ziga xos qoldiqlari tumorlarga, tumorlarga va talismanlarga ishonishdir. Fetishizm zamonaviy dinlarda saqlanib qolgan - Meksikada qora toshni ulug‘lash (Islom), xoch va qoldiqlarni (xristianlik). Aytgancha, bizning barcha goblinlar, suv goblinlari va jigarranglarning prototiplari Yunonistonning qadimgi afsonalarida erkin yashagan 21 . Qadimgi Xitoyda din qiziqarli bo‘lib, bu erda asosiy e’tibor insonning haqiqiy hayotiga, zaruriy xatti-harakatlar qoidalariga va marosimlarni bajarishga qaratilgan. Xitoyda ikkita din mavjud: daosizm va konfutsiylik, ular bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Xitoy tilida Tao - bu yo‘l, usul, tamoyil. Bu ta’limotning asoschisi Lao Tszi bo‘lib, u inson hayotining asosi harakatsizlik bo‘lishi kerakligini yozgan. hukm qilingan. Konfutsiy falsafasi va dini marosimlarga qat’iy rioya qilishni hayotning asosiy qoidasi, mavjud tuzumning tayanchi deb biladi. Hindistonning dini g‘ayrioddiy va o‘ziga xosdir. Dastlabki davrda diniy matnlar - Vedalar asos qilib olingan. Ularda turli xudolarga bag‘ishlangan madhiya va afsonalar mavjud. Xudolarning eng qadimgi tasvirlaridan biri Indra - jangchi xudo va momaqaldiroq va chaqmoq xudosi (ikki tabiatli) deb hisoblanishi mumkin. Keyingi Brahman davrida Hindiston dini ijtimoiy tizimning o‘zgarishi bilan o‘zgaradi. Hozir jamiyat to rt tabaqaga bo lingan: brahmanlar – irsiy ʻ ʻ ruhoniylar, kshatriylar – jangchi kasta, vayshiyalar – dehqonlar, chorvadorlar va savdogarlar kastasi, shudralar – qullar tabaqasi. Reenkarnasyon g‘oyasi keng tarqalgan edi: o‘limdan keyin odamning ruhi o‘lmaydi, balki boshqa moddiy tanaga o‘tadi. Shunday qilib, hinduizmning umumiy imkoniyatlari: Vedalarning muqaddas hokimiyatini tan olish, karma va ruhlarning ko‘chishi haqidagi ta’limot, kastalarning ilohiy o‘zgarishiga ishonish. 21 Sagdullaev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi.- T.:Universitet, 2004. – 78 b. ʻ 21 Misrliklarning e’tiqodlari dinning tarixiga zarur hissa qo‘shgan. Misr tsivilizatsiyasi dunyo mo‘jizalaridan biri bo‘lgan Misr piramidalari kabi monumental yodgorliklarni qoldirdi. Ular o‘limdan keyin ruhning hayoti, keyingi hayot haqidagi Misr g‘oyalari bilan bog‘liq. Ular insonning o‘limi bilan faqat uning tanasi o‘ladi, uning ba’zi qismlari qoladi, deb ishongan: ism (ren), ruh (ba). Ka - bu o‘ziga xos ruh, odamning ko‘rinmas juftligi, uning vafotidan keyingi taqdiri taqdiri bilan sirli bog‘liqdir. Qadimgi yunon dini biroz boshqacha tarzda shakllangan. U xususiyatga ega edi. Bular. Yunonistonning turli xildagi o‘z xudolari ko‘pincha hurmat bilan bog‘liq bo‘lgan, monlilarning hayotiy bog‘liq bo‘lgan mukofotga olingan: Erimantos daryosiga sig‘inishgan; Orchomenda - muqaddas toshlar, yana bir vaqtlar osmondan tushgandek. Umuman olganda, Yunonistonning dini ozmi-ko pmi saqlab bo lsada, ta kidladiʻ ʻ ʼ 22 . Biror sababga ko‘ra odamning tasavvurini qamrab olgan har qanday obyekt fetishga aylanishi mumkin: g‘ayrioddiy shakldagi tosh, yog‘och bo‘lagi, tana qismlari (tishlar, tishlar, teri bo‘laklari, quritilgan panjalar, suyaklar va boshqalar). Keyinchalik tosh, suyak, yog‘och va metalldan yasalgan haykalchalar paydo bo‘ldi. Ko‘pincha fetish tasodifiy tanlangan obyekt bo‘lib chiqdi. Va agar uning egasi omadli bo‘lsa, bu fetishning sehrli kuchga ega ekanligini anglatadi. Aks holda, u boshqasi bilan almashtirildi. Ba’zi xalqlarda fetishlarga minnatdorchilik bildirish va ba’zan jazolash odati bor edi. Amuletlar ko‘rinishidagi ko‘plab fetishlar bugungi kungacha saqlanib qolgan. Amulet - bu odamdan baxtsizlikni oldini olish va omad keltirish uchun sehrli xususiyatlarga ega bo‘lgan obyekt. Amulet-tumor o‘z egasini himoya qilishi kerak edi. Fetish ba’zan katta narsaning bir qismiga aylandi: masalan, hurmatli tog‘dan tosh, muqaddas daraxtning bo‘lagi yoki hurmatli hayvonning tasviri: Fetish shunchaki rasm yoki hatto tanadagi tatuirovka bo‘lishi mumkin. Fetishlarning alohida guruhi dunyoning ko‘plab xalqlari orasida keng tarqalgan ajdodlarga sig‘inish bilan bog‘liq. Ularning tasvirlari sajda qilinadigan 22 Bobobekov A. Mominov O. “Inson evolyutsiyasi va old tarix” Toshkent 2016. - 124 b. 22 fetishlarga aylanadi. Ba’zan bu butlar - yog‘ochdan, toshdan, loydan yasalgan gumanoid figuralar, ba’zan esa ajdodlar, masalan, Xitoyda odatiy bo‘lganidek, maxsus belgi bilan ifodalanadi. XV asrda birinchi portugal dengizchilari qachon. G‘arbiy Afrika qirg‘og‘iga qo‘ndi, ular qora tanli mahalliy aholining murakkab va notanish g‘oyalar dunyosiga duch kelishdi. Ularni "haqiqiy e’tiqod" ga aylantirishga urinishlar muvaffaqiyatsizlikka uchradi, chunki mahalliy aholi o‘z e’tiqodiga ega edi va portugaliyaliklar uni o‘rganishga majbur bo‘lishdi. Ular Afrika qit’asining qa’riga qanchalik ko‘p borgan sari, mahalliy qabilalar orasida g‘ayritabiiy xususiyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan turli xil narsalarga sig‘inishning keng tarqalgan odatidan hayratda qolishdi. Portugallar ularni fetishlar deb atashgan). Dinning bu shakli keyinchalik fetishizm deb ataldi. Ko‘rinishidan, bu sayyoramizning barcha xalqlariga ma’lum bo‘lgan eng qadimgi shakllardan biridir. Negadir odamning tasavvurini o‘ziga tortgan har qanday narsa fetishga aylanishi mumkin: g‘ayrioddiy shakldagi tosh, yog‘och bo‘lagi, hayvon tanasining qismlari (tishlar, tishlar, teri bo‘laklari, quritilgan panjalar, suyaklar va boshqalar). Keyinchalik tosh, suyak, yog‘och va metalldan yasalgan haykalchalar paydo bo‘ldi. Ko‘pincha tasodifiy tanlangan narsa fetish bo‘lib chiqdi va agar uning egasi omadli bo‘lsa, bu fetishning sehrli kuchga ega ekanligini anglatadi. Aks holda, u boshqasi bilan almashtirildi 23 . Ba’zi xalqlarda fetishlarga minnatdorchilik bildirish va ba’zan jazolash odati bor edi. Amuletlar ko‘rinishidagi ko‘plab fetishlar bugungi kungacha saqlanib qolgan. Amulet - bu odamdan baxtsizlikni oldini olish va omad keltirish uchun sehrli xususiyatlarga ega bo‘lgan obyekt. Amulet-tumor o‘z egasini himoya qilishi kerak edi. Ba’zan katta narsaning bir qismi fetishga aylandi: masalan, hurmatli tog‘dan tosh, muqaddas daraxtning bir bo‘lagi yoki hurmatli hayvonning tasviri (kit, 23 Sagdullaev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi.- T.:Universitet, 2004. – 189 b.ʻ 23 yo‘lbars, ayiq, qush, ilon va boshqalar). Fetish shunchaki rasm yoki hatto tanadagi tatuirovka bo‘lishi mumkin. Antropologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, biz insonning asl mukammal holati haqida o‘ylamasligimiz kerak, aksincha, inson hayotining juda ibtidoiy, qo‘pol, hatto hayvoniy boshlanishi g‘oyasi bilan kelishib olishimiz kerak. Umuman madaniyat va xususan, dinda biz hamma joyda faqat pastdan yuqoriga, nomukammaldan mukammalroq va yuksaklikka bosqichma-bosqich rivojlanishni ko‘rishimiz kerak. Ushbu antropologik tadqiqotlar hatto Shleyermaxerni dinning dastlabki holatini "ko‘r va qo‘pol fetishizm" deb atashga majbur qildi. Ibtidoiy odam o‘zini saqlashning ko‘r-ko‘rona instinktidan kelib chiqqan holda, evolyutsionistlarning aytishicha, tabiat va odamlar bilan kurashiga u yoki bu tarzda - buzg‘unchi yoki foydali tarzda aralashadigan obyektni ko‘rsatishi kerak edi. uning mavjudligi 24 . Dushmanı qoqilgan, unga halokatli zarba bermoqchi bo‘lgan tosh, odamga zarar yetkazmasdan, chaqmoq bilan yorilib ketgan daraxt, kasallik paytida sharbati unga yengillik bergan o‘simlik, unga ovqat olib kelgan yoki xizmat qilgan hayvon uning o‘rtog‘i sifatida bularning barchasi ibtidoiy odam uchun diniy ehtirom obyektiga aylanishi mumkin edi, unga qanday kutilmagan yordam ko‘rsatildi, u o‘ziga buni g‘ayritabiiy instinktlar tomonidan berilgan deb o‘ylaganidan boshqacha tushuntira olmadi. va kuch. Uning hayotiga to‘satdan, sirli ravishda, kuchli ravishda bostirib kirgan hamma narsa - yordam berish yoki yo‘q qilish - u uchun xudoga aylanadi. Va bu joydan kelgan hamma narsa, tosh, daraxt, hayvon yoki u bilan bog‘liq bo‘lgan narsa uning uchun sir, sirli tashuvchi va ajoyib bilimlar, ajoyib kuchlar vositasiga aylanadi. Evolyutsionistlar ham individuallikni fetişizmning asosiy belgisi sifatida tan oladilar: bu erda har bir individual shaxsning o‘ziga xos xudosi bor va bundan tashqari, faqat ma’ lum maqsadlar uchun va faqat ma’ lum bir vaqt uchun. Bu vaqtda odamning nigohi hali osmonga ko‘tarilmaydi; inson uchun faqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri va aniq narsalar mavjud; Tosh, fetish sifatida, hali xudoning ramzi emas, balki xudoning o‘zi: uning o‘zi 24 G afurov A.T, “O rta osiyo arxeologiyasi” Toshkent 2009. – 68 b.ʻ ʻ 24 favqulodda va g‘ayritabiiy kuchlarga ega. Bunday diniy ehtirom bugungi kunda ham afrikalik va avstraliyalik negrlar orasida mavjud. 2.2. Qadimgi jamiyatda fetishistik buyumlar va ularning ijtimoiy ro‘li Fetishlarning alohida guruhi dunyoning ko‘plab xalqlari orasida keng tarqalgan ajdodlarga sig‘inish bilan bog‘liq. Ularning tasvirlari sajda qilinadigan fetishlarga aylanadi. Ba’zan bu butlar - yog‘ochdan, toshdan, loydan yasalgan gumanoid figuralar, ba’zan esa ajdodlar, masalan, Xitoyda odatiy bo‘lganidek, maxsus belgi bilan ifodalanadi. Ajdodlarga sig‘inish bilan bog‘liq fetishning yorqin namunasi - Yenisey Ketsning Alellari. Alel - katta boshi, qo‘llari, oyoqlari, ko‘zlari munchoq yoki tugmalardan yasalgan, mato va kiyik terisidan tikilgan an’anaviy Ket kiyimlarida kiyingan yog‘och qo‘g‘irchoq. Odatda qo‘g‘irchoqlarda oilaning barcha ishlarida yordam berishga chaqirilgan keksa ayollar tasvirlangan. Ular uyni qo‘riqlaydilar, bolalar va chorva mollarini - bug‘ularni, itlarni qo‘riqlashadi. Alels ota-onadan bolalarga o‘tadi. Migratsiya paytida ular qayin po‘stlog‘ining maxsus idishida olib boriladi. Ketlarning fikricha, inson ularga g‘amxo‘rlik qilishi, ovqatlantirishi, kiyintirishi, hurmat bilan munosabatda bo‘lishi kerak. Aks holda, oila a’zolari o‘lim xavfi ostida 25 . Sehrgarlikda odamlarning o‘ziga xos harakatlari sirli kuchga ega. Ammo ibtidoiy odamlar o‘ziga xos narsalar - fetishlar (portugal tilidan feitico - tumor, sehrli narsa) bu sirli kuchning tashuvchisi bo‘lishi mumkinligiga ishonishgan. Ibodat obyekti insonning tasavvurini o‘ziga tortadigan har qanday narsa bo‘lishi mumkin: g‘ayrioddiy tosh, yog‘och bo‘lagi, hayvon tishi, mohirlik bilan yasalgan haykalcha, zargarlik buyumlari. Rus etnografi L.Sternberg ta’kidlaganidek: “Ibtidoiy odamda fetishlar hamma joyda uchraydi: ular har bir yo‘lda, har bir o‘tish joyida, har bir eshikda uchraydi, har bir odamning bo‘yniga tumor shaklida osilib turadi, himoya qiladi. kasallikka qarshi, yoki aksincha, agar ular e’tiborsiz bo‘lsa, uni keltirib chiqaradi, yomg‘ir 25 Кабиров Ж. Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. - Т., 1990. – 91 б. 25 keltiradi, suv omborlarini baliq bilan to‘ldiradi, o‘g‘rilarni ushlaydi va jazolaydi, jasorat beradi, dushmanni sarosimaga soladi va h.k.” Fetishizmning bir turi butparastlikdir. But - bu odam yoki hayvonning shakli berilgan moddiy obyekt. Ushbu element sirli ta’sir kuchiga ega. Odamlarning fetishlarga munosabati shuni ko‘rsatadiki, ular har doim ham o‘zlarining tanlangan obyektiga hurmat bilan munosabatda bo‘lishmagan. Ularga ko‘rsatilgan yordam uchun minnatdorchilik bildirildi va nochorligi uchun jazolandi. Shu munosabat bilan, afrikalik fetishlarni qiynoqqa solish odati nafaqat ularni jazolash, balki ularni harakatga undash uchun qiziqarli. Masalan, fetishdan biror narsa so‘raganda, afrikaliklar unga temir mixlar qo‘yishgan, shundan keyin fetish unga qilingan so‘rovlarni yaxshiroq eslab qoladi va ularni albatta bajaradi, deb o‘ylagan. Agar fetish o‘ziga yuklangan funktsiyalarni bajarmasa, u tashlab yuborilgan yoki boshqasi bilan almashtirilgan. Shubhasiz, qadimgi davrlarda odamlar fetish sifatida tanlagan narsalarga g‘ayritabiiy xususiyatlar bermagan va hatto ularni ruhlantirmagan. Gap shundaki, inson o‘zining tasavvuriga ta’sir qilgan narsalarda oddiy hislar yordamida idrok etilmagan xususiyatlarini ko‘rgan. Bu bilan ibtidoiy fetishist obyektlarni "sezgi-sezuvchan" qilib qo‘ydi va ularga o‘ta sezgir xususiyatlar tasodifiy assotsiatsiyalar asosida yoki noto‘g‘ri tushunilgan sabab-natija munosabatlari asosida tegishli bo‘ldi 26 . Shunday fetishlar borki, ular na mustaqil, na singdirilgan ruhga ega, lekin faqat u yoki bu xudoga yoki muqaddas narsaga yaqinligi yoki munosabati va shu tariqa olingan tabu tufayli kuch oladi. Ma’baddan olingan buyum, shaman qabri, biron bir xudoning o‘tiradigan joyi va boshqalar. joylar, tabu tufayli, dushmanga yoki qo‘riqchi xudoga qarshi kuchli qurolga aylanishi mumkin. Butparastlik fetishizm bilan juda chambarchas bog‘liq: but (yog‘och, loy va boshqa materiallardan va har xil turdagi tumorlar, tumorlardan yasalgan narsa) fetishdan faqat u yoki bu hayvon yoki boshqa hayvonlarga berilgan moddiy obyekt ekanligi bilan farq qiladi. inson shakli. Bir marta yuzda moddiy tasvir mavjud bo‘lsa, u, 26 Бобобеков А.Д. Ибтидойи жамият олд тарих. (Ўқув-услубий мажмуа). –Т. 2012. – 118 b. 26 animistning fikriga ko‘ra, majburiy ravishda o‘zining mustaqil ruhiga ega bo‘ladi yoki u yoki bu ruhning (butning shakliga qarab) qarorgohiga aylanishi mumkin. sabab yoki boshqa, unga qaror qildi. Butparastlik psixologiyasi fetishizm psixologiyasi bilan bir xil: butning kuchli ruhi borligiga yoki unga xudoning ruhi kirganligiga ishonish, bu yaxshi parvarish yoki unga berilgan go‘zal shakl uchun mukofot sifatida. odamga yordam beradi. Afrikada fetishizm ilohiylashtirilgan moddiy narsalarga sig‘inish shaklida keng tarqalgan - yog‘och stollar, panjaralar, qobiqlar, toshlar, daraxtlar, qoyalardan tortib an’anaviy Afrika san’ati obyektlari (odamlar va hayvonlarning haykallari va haykalchalari, turli xil zargarlik buyumlari, niqoblar, barabanlar), har qanday talismans va tumorlar (kasalliklardan, baxtsizliklardan himoya qiluvchi va omad keltiradigan narsalar). Fetishistik g‘oyalar ko‘pincha animistik g‘oyalar bilan chambarchas bog‘liq edi va shuning uchun ularni boshqasidan ajratish qiyin bo‘lishi mumkin edi. Insoniyat tarixining boshida paydo bo‘lgan oilaviy va qabila fetishlari ham mavjud. Bunday fetishlar, masalan, tosh boltalar bo‘lib, qadimgi davrlarda Bambara xalqi (Mali) orasida suv va momaqaldiroq xudosi Faro tomonidan toshga aylangan chaqmoq va yorubalar tomonidan momaqaldiroq va chaqmoq xudosi Shango tomonidan hurmat qilingan. Bamileke (Kamerun) orasida 20 ga yaqin qabila fetishlarini sanab o‘tish mumkin, ular orasida muqaddas toshlar, davullar va gonglar, ajdodlarning taburetlari va taxtlari, loy quvurlari, fil tishlari, leopard terilari, piton terilari va boshqalar mavjud 27 . O‘rta asrlardagi Lunda shtatida (zamonaviy Angola, Zambiya va Zair hududlari tutashgan joyda mavjud bo‘lgan) hayvonlar va odamlarning yog‘och tasvirlari eng keng tarqalgan. Mashhur fetishlar Afrikada eng yuqori ziyoratgohlar sifatida hurmatga sazovor bo‘lgan va ular, xususan, Ashanti (Gana) va Baganda (Uganda) orasida topilgan. . Yer yuzidagi va muqaddas olamlar, tiriklar, boshqa tomondan, ruhlar va xudolar o‘rtasidagi aloqani ta’minlash uchun mo‘ljallangan eng mashhur va 27 Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain , 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. – 189 p. 27 muhim fetishlar orasida haykallar, haykalchalar, niqoblar va tom-tomlar (barabanlar) mavjud. . Va bugungi kunda ular ko‘plab marosimlar va marosimlarning ajralmas qismidir. Haykallar va haykalchalar o‘zining tantanali sukunati, niqobi, aksincha, dinamikligi bilan marosim ishtirokchilariga ta’sir o‘tkazishga mo‘ljallangan. Barabanning ro‘li faqat diniy marosimlar, raqslar va qo‘shiqlarning oddiy ritmik jo‘rligi bilan cheklanmaydi. "Ular, - deb yozadi fransuz tadqiqotchisi Verger, - ular ruh, shaxsiyat bilan ta’minlangan mavjudotlar hisoblanadilar, ular muqaddaslanadilar, vaqti-vaqti bilan sovg‘alar va qurbonliklar keltirish orqali ularga yangi kuch quyiladi ... Agar nog‘ora ag‘darilsa. marosim paytida marosim darhol to‘xtatiladi .. Har bir barabanning o‘z ijrochisi bor, unga ... faqat maxsus fidoyilik va uzoq mashg‘ulotlardan so‘ng uni chalishga ruxsat beriladi. Fetishlarning xatti-harakati ko‘pincha oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘lganligi sababli, odamlar ulardan qo‘rqib, ularni tinchlantirishga harakat qilishdi. Fetishning egasi ma’lum marosimlarni bajarish va qurbonliklar qilish orqali uni mamnun qildi. Agar sotib olingan fetish umuman ishlamasa, u ishlab chiqaruvchiga qaytarildi. Ba’zida haqoratli fetishlar hatto jazolangan 28 . Afrikalik fetishlarni qiynoqqa solish odati nafaqat ularni jazolash, balki ularni harakatga undash uchun ham qiziqarli. Masalan, fetishdan biror narsa so‘raganda, afrikaliklar unga temir mixlar qo‘yishgan, shundan keyin fetish unga qilingan so‘rovlarni yaxshiroq eslab qoladi va ularni albatta bajaradi, deb o‘ylagan. Fetishizm, go‘yo insonning ilk diniy g‘oyalari butun majmuasini shakllantirish jarayonining yakuniy bosqichi edi. Darhaqiqat, tabiat va ajdodlarni ma’naviyatlashtirgan animizm va o‘sha o‘lgan ajdodlar va totemlarga sig‘inish bilan totemizm ibtidoiy odamlar ongida real narsalar dunyosi bilan bir qatorda mavjudlik g‘oyasining paydo bo‘lishini anglatadi. xayoliy, g‘ayritabiiy dunyo bo‘lib, ibtidoiy odamning aqli ikkinchi dunyo doirasida, uning aholisining barcha nojo‘yaligi bilan birinchisida bo‘lgani kabi bir xil shubhasiz haqiqatni ko‘rdi. Amalda, bu ibtidoiy jamoaning aniq sabab-oqibat munosabatlari bilan 28 Алексеев В . П . Першиц . А.И История первобытного общества, - М, - Астрель 2007. – 111 c. 28 belgilanmagan va tasodifiy irodasiga bog‘liq bo‘lgan harakatlar va hodisalar uchun javobgarlikni g‘ayritabiiy dunyoning boshqa dunyo kuchlariga yuklashini anglatardi. Bu dunyo bilan muloqot qilish, uning kuchlarini o‘z tomoniga jalb qilish uchun ibtidoiy odamlar sehr yordamiga murojaat qilishdi, unga tayanish ularning ongida paralogik, sehrli tafakkur sektorini sezilarli darajada kuchaytirdi. Shunday qilib, ibtidoiy odamlar ongida, qabilaviy jamiyatning shakllanishi jarayonida dastlabki diniy g‘oyalarning etarlicha aniq, uyg‘un va keng majmuasi rivojlangan. Uning mohiyati shundan iboratki, g‘ayritabiiy dunyo o‘zining iroda erkinligi va sehrli kuchi bilan insonning haqiqiy mavjudligining ajralmas va deyarli asosiy qismidir. Bu dunyoning kuchlari tabiat va jamiyat qonunlarini tartibga soladi va shuning uchun ularni hurmat qilish, agar u normal yashashni, oziq-ovqat bilan ta’minlashni va kimningdir himoyasida bo‘lishni xohlasa, jamoaning asosiy burchidir. Ko‘pincha xudolar nomiga qasam ichib, olomonni o‘zlarining haq ekanliklariga ishontiradigan ma’ruzachilarni eslash mumkin. Mifopoetik ijod har doim odamlarning ma’naviy hayoti va diniy g‘oyalari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan 29 . Buni tushunish oson: ibtidoiy odamning ma’naviy hayotining asosi uning totem bilan munosabati, o‘lik ajdodlarga sig‘inish, dunyoni ruhlantirish yoki sehrli kuchni butlar va tumorlarga o‘tkazish bo‘lganligi sababli, ajablanarli emas. mifologiyada markaziy o‘rinni zooantropomorf ajdodlar yoki har qanday mo‘’ jizalar qila oladigan ilohiy qahramonlar egallagan. Afsonalardagi madaniy qahramonlarning ismlari odatda eng muhim ixtirolar yoki yangiliklar bilan bog‘liq bo‘lib, u olov yoqish yoki oila va nikoh shakllarini o‘rnatish, qurol va asboblarni ishlab chiqarish yoki qoidalarni o‘rnatish bilan bog‘liq edi. 29 Вишняцкий Л.Б. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры: - Кишинев: Высшая Антропологическая Школа, 2005. – 189 c. 29 XULOSA Fetishizm (frantsuzcha "fétiche" dan - but, tumor). Fetishizm - bu dindorlarning fikriga ko‘ra, g‘ayritabiiy xususiyatlarga ega bo‘lgan jonsiz narsalar - fetishlarga sig‘inish. Negadir odamning tasavvurini o‘ziga tortgan har qanday obyekt fetishga, fetishizm obyektiga aylanishi mumkin. Fetishizm barcha ibtidoiy xalqlar orasida keng tarqalgan edi. "Fetish" so‘zi portugalcha "feitiço" so‘zidan kelib chiqqan, chunki portugallar bu so‘zni butparast vahshiylar sig‘inadigan butlarni chaqirish uchun ishlatgan; va portugalcha "feitiço" so‘zi, filologlarning fikriga ko‘ra, go‘yo lotincha factitius so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, dastlab (go‘yo) sun’iy tasvir, keyin esa mo‘’ jizaviy sehrli vosita, tumor, but degan ma’noni anglatadi. Bu so‘z ishlab chiqarish to‘g‘ri yoki yo‘q, bu holda biz uchun muhim emas; ammo fetishizm so‘zi turli xil jonsiz narsalarga, masalan, suyak, qobiq, tayoq, sher dumi, soch, jonli xudolar sifatida sajda qiladigan vahshiylar mavjud bo‘lgan diniy ong darajasini bildirish uchun qabul qilingan. log, tosh, daraxtlar, tog‘lar, daryolar, dengizlar va boshqalar. Va evolyutsionistlar, boshqa narsalar qatori, fetishizm insoniyat diniy ongining rivojlanishidagi eng past bosqich, shuning uchun evolyutsion gipotezaning birinchi turi ekanligini tan oldilar. insoniyatda dinning kelib chiqishi masalasini hal qilishni taklif qildi va fetishizm nazariyasi deb ataladi. Ibtidoiy dunyoqarashning yana bir xususiyati fetishizmdir (fransuzcha fetiche — but, tumor). Bu qadimgi inson nuqtai nazaridan g‘ayritabiiy xususiyatlarga ega bo‘lgan, ko‘pincha himoya qiluvchi, saqlaydigan, xavfdan ogohlantiruvchi va hokazolarga sig‘inishning nomi. Ruhlar inson tomonidan yaratilgan ba’zi narsalar bilan ramziy ma’noda bo‘lishi mumkin, deb ishonilgan. qo‘llar yoki tabiatdan olingan. Bu tosh, hayvon tishi yoki hatto qarindoshining bosh suyagi bo‘lishi mumkin, bu muqaddas (yoki muqaddas) ahamiyatga ega. Fetishga ega bo‘lgan odam, uning ichida yashaydigan ruhning yordamiga murojaat qiladi. Qadimda fetishizm totemizm bilan bog‘liq edi: muqaddas narsalar homiy ruhining timsoli edi. Fetish talismanning ma’nosini olishi mumkin. U kuchga - kuchga, zararli ta’sirga - o‘ziga xos, himoyaga qarshi turadi. Ovchilarning o‘ziga xos tumorlari, 30 ayollarning, bolalarning o‘z tumorlari bor edi. Ba’zida odam fetishning foydasiz ekanligiga ishonch hosil qildi, keyin uni aldagan narsa jazolandi: u kaltaklandi, qiynoqqa solingan yoki shunchaki tashlab yuborilgan. Vaqt o tishi bilan fetishlar antropomorfik (gr. anthropos — odam so zidan),ʻ ʻ ya ni odamga o xshash ko rinishga ega bo la boshladi. Ular taxminan insonning ʼ ʻ ʻ ʻ xususiyatlarini - ajdod yoki ruhni tasvirlab berdilar. Bular kelajakdagi butlarning prototiplari. Shimoliy hindular orasida totemik belgilar dastlab butlarga, keyin esa qabilalarning geraldik belgilariga aylandi. Bu hayratlanarli darajada go‘zal haykallar hali ham Amerika o‘rmonlarida turibdi. Hind totem ustunlari jahon san’atining haqiqiy durdonalaridir. Ularning bir-biri bilan chambarchas bog‘langan hayoliy naqshlari ajdodlar ruhlarining dahshatli va jozibali tasvirlarini yaratadi. Hayvonlarning tanalarida inson niqoblari to‘plangan, qushlarning qanotlari afsonaviy yirtqich hayvonlarning dumlari bilan tutashgan. Va bularning barchasi yorqin ranglar bilan o‘ynaydi. Fetishizm - bu jonsiz narsalarga sig‘inish - dindorlarning fikriga ko‘ra, g‘ayritabiiy xususiyatlarga ega. Insonning tasavvuriga qandaydir tarzda ta’sir qilgan har qanday obyekt fetishga, fetishizm obyektiga aylanishi mumkin. Fetishizm barcha ibtidoiy xalqlar orasida keng tarqalgan edi. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. Asosiy adabiyotlar 1. Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi. (Ma’ruza matni). –Toshkent. 2005. – 184 b. 2. Ashirov A. Etnologiya. Toshkent. Yangi nashr 2014. – 248 b. 3. G afurov A.T, “O rta osiyo arxeologiyasi” Toshkent 2009. – 190 b. ʻ ʻ 4. Bobobekov A. Mominov O. “Inson evolyutsiyasi va old tarix” Toshkent 2016. - 284 b. 5. Sagdullaev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi.- T.:Universitet, 2004. – 210 b. ʻ 6. Бобобеков А . Д . Ибтидойи жамият олд тарих . (Ўқув-услубий мажмуа). –Т. 2012. – 310 b . 7. Кабиров Ж. Сагдуллаев А. Ў рта Оси ё археологияси. - Т. , 1990 . – 190 б. 8. Косвен М.О. Ибтидоий жамоа тарихидан очерклар. - Т. 1960. – 234 b . II. Qo shimcha adabiyotlar ʻ 9. Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain , 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. – 240 p. 10. Coward F, Hosfield R, Pope M. Settlement, Society and Cognition in Human Evolution. Cambridge: Cambridge University Press.2015. – 198 p. 11. Алексеев В.П. Першиц. А.И История первобытного общества, - М, - Астрель 2007. – 210 b . 12. Вишняцкий Л.Б. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры: - Кишинев: Высшая Антропологическая Школа, 2005. – 244 c . III. Internet manbalar 13. https:// www.ziyo.net.uz 14. https:// www.natlib.u z 15. http://bookz.com.ua 16. http://lib.com.ua 17. http://antropogenez.ru 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. FETISHIZMNING VUJUDGA KELISHI

1.1. Fetishzm tushunchasi va uning kelib chiqishi

1.2. Ibtidoiy jamiyatlarda tabiatga va predmetlarga sigʻinishning vujudga kelishi

II BOB. KISHILIK JAMIYATIDA FETISHIZMNING OʻRNI

2.1. Fetishizmning qadimgi kishilik jamiyatiga taʼsiri

2.2. Qadimgi jamiyatda fetishistik buyumlar va ularning ijtimoiy ro‘li

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить