Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 49.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Основы религиоведения

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fetishizm

Купить
Kurs ishi Mavzu: Fetishizm Mundarija: Kirish………………………………………………………………..2 I-Bob.Ibtidoiy kishilarning diniy tasavvurlari va etiqodi . 1.1.Ibtidoiy odamlarning diniy tasavvurlari………………………..5 1. 2 Fetishizm va uning mohiyati … ………………………………….11 II-Bob.Kishilik jamiyatida fetishismning o’rni . 2.1 . Ibtidoiy odamlar hayotida fetishizm … …………………………16 2.2. Ibtidoiy odamlarning toshlarga sig’inishi………………………21 Xulosa ……………………………………………………………….29 Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………32 Kirish Ibtidoiy inson ayrim jonsiz narsalar ham voqealarga ham ta’sir etib, o’ziga kerakli natijaga yordam berishiga ishongan va ulardan himoya so’ragan. XVIII asr mutafakkiri De Broos, Afrikalik qabilalarning shu niyat bilan jonsiz narsalarga topinishidan hayratlanib bu ibtidoiy e’tiqodni “fetishism”- narsalarga sig’inish deb ataydi. Bu atamaning ingliz tilidagi ma’nosi e’tiqod mohiyatini tushunishga yordam beradi: 1-tumor; 2-sahda qilinadigan narsa; 3-bud. Demak, biror narsani tumor sifatida ko’rib, o’z oldiga qo’yib, niyatlari ro’yiobga oshishi uchun unga sajda qilish – fetishizm demakdir. Faylasuf Kant, fetishism atamasini ibtidoiy din nazariyasini tushuntirish uchun qo’llaydi. Ibtidoiy insonlar bu davrda nafaqat odam va hayvon, balki o’simlik va harakatsiz ashyolarga ham hayoti va ruhi borligiga ishonishgan. Kant bu holatni “insonning barcha tashqi ham tabiiy ham sun’iy ashyolarga xuddi biznikiga o’xshash joni bor mavjudodlarni ko’rishga moyilligi – sof fetishizm” deya ta’riflaydi. Aynan fetishizm tabiatni ilohiylashtirishga keltirgan bo’lib, Kant fikricha “qadimgilarning koinot ruhi haqida tushunchasi va yer-bu katta jonli mavjudot degan taassurot – umumlashtirilgan va sistemaga kiritgan fetishizmdir. Darhaqiqat, butlarda animizm va fetishizm e’tiqodlari birlashadi deb hisoblaydi odamlar. Bu borada eramizdan oldingi ikkinchi mingyillikka mansub Italiya va o’rta asrlarda Samarqand va Kavkaz butlariga yagona bitta ramz – tepaga qaratilgan ( U) shakl xosligi hamon sir bo’lib kelmoqda. Ahamiyat bering, maxsus ramz hauykallarning bosh qismida chizilgan bo’lib, xorijliklarning siymosi sxematik, ya’ni tabiiy holidan yiroq ko’rinishda ifodalangan bir paytda, samarqandlik butning yuzi aslida yaqinligi va mahalliy qiyofaga egaligi bilan diqqatni tortadi. Turli xalqlarda fetish sifatida marhum ajdodlarning bosh chanog’i e’zozlangani esa, tarixdan ma’lumdir. Masalan, qadimgi yahudiylar marhum bosh chanog’ining etini loy yordamida tiklab, unga sig’inishgan. Qadimgi Misrda bosh chanog’ini alebastr bilan qoplab, marhumning yuz tuzilishini tiklashgan. Mumiyolar bilan qabrga boshining ohak shakli yoki alebastr niqoblarini qo’yishgan – agar qayta tirilganida ilohlar niqobiga qarab tiklashi uchun. Keyingi bosqichda marhumning haykalini yasab oldiga “qayta tiriltirish” marosimi o’tkazilgan. Ishning maqsad va vazifasi: Kurs ishi mavzusining asosiy maqsadi fetishizmning kelib chiqish omillarini o’rganish, fetishizm haqida aytilgan nazariyalarni o’rganish va ularni tahlil qilish, fetishizm ibtidoiy kishilik jamiyatidagi ahamiyatini o’rganish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusi bir qancha vazifalarga ega: 1) nazariyalarni taqqoslab, tahlil qilish orqali mavzu mohiyatini ochib berish; 2) fetishizmning ibtidoiy kishilik jamiyatidagi ahamiyatini ko’rsatib berish va 3) hozirgi kunda fetishizm bo’yicha olib borilgan yangi tadqiqotlarni taqqoslash. Kurs ishining obyekti: Ibtidoiy odamlar hayotida din: fetishizm. Mavzuning predmeti : fetishizmning kelib chiqishi, fetishizmning tarqalgan hududlari, fetishizm haqida aytilgan nazariyalar, fetishizm bo’yicha o’tkazilgan tadqiqotlar barchasi kurs ishi mavzusining ning predmeti hisoblanadi. Mavzuni o’rganish darajasi: Ibtidoiy odamlar hayoti xaqida, ijtimoiy hayoti va diniy tafakkuri haqida malumotlar to’plashda bizga old tarixi faning ahamiyati katta. Insonlar revalutsiyasi, ya’ni, tana tuzilishi, mehnat faoliyati va shu bilan bir qatorda diniy qarashlarning o’sishi xam ko’rish mumkin. Bularni birin ketin o’rganish maqsadga muvofiq bo’ladi. Fetishizm bo’yicha olimlarning nazaryalari va olib borilgan tatqiqotlarini o’ganish kerak bo’ladi. I.Kant, E.Taylor va boshqa olimlarning fikr va izlanishlarini mulohaza kilish zarur. Kurs ishining sutrukturasi: Kirish, ikki bob, to’rt paragrif, xulosa, foydalanilgan adabyotlardan iborat. 1.1 . Ibtidoiy odamlarning diniy tasavvurlari . Ibtidoiy diniy tasavvurlarga xos bo’lgan yana bir xususiyat inson tomonidan tabiatdagi barcha narsa hodisalarni jonlantirib tasavvur qilish, har bir narsa hodisani boshqarib turadigan ilohiy kuchlarga ishonchdir. Jahonda mavjud bo’lgan barcha dinlar ikkita katta guruhga, politeizm yani ko’p xudolik diniy tasavvurlarga, hamda monoteizm yani yakka xudoga etiqod qilishdan iborat bo’lgan diniy ta’limotlarga bo’linadigan bo’lsa, ibtidoiy davrga xos bo’lgan diniy e’tiqod bu politeizmdan iborat edi. Inson o’zini o’rab turgan tashqi olamdagi turli ilohiy kuchlarga tasir ko’rsatishga, ulardan yordam olishga harakat qilgan. Dinning ibtidoiy shakllarida insonni o’rab turgan tashqi olamdagi barcha narsa va hodisalar ilohiylashtirib, inson uchun e’tiqod ob’yekti bo’lgan. . Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida inson nafaqat jismoniy tomondan, balki ma’naviy axloqiy jihatdan ham takomillashib bordi. Odamlar mehnat faoliyati natijasida tabiat sirlarini o’rganish imkoniyatiga ega bo’ldilar. Ibtidoiy jamoa tuzumining keyingi bosqichlarida tabiatning stixiyali kuchlari oldida ojizlik sezganida odamlar bu kuchlarni ilohiylashtirib, ularga sig’ina boshladilar. Natijada animizm, fetishizm, totemizm, magiya va shomonizm singari ilk diniy tasavvurlar, dinning tarixiy shakllari vujudga kela boshladi. Odamlarda dunyoni boshqarib turuvchi ilohiy kuchlarga ishonch paydo bo’lishi natijasida odamlar bu kuchlarni ruhlar deb, ulardan eng qudratlilarini ilohlar deb ataganlar. Odamlar ilohlarga ovning muvaffaqiyatli chiqishi, yomg’ir yog’ishi, sog’lik-salomatlikka erishish to’g’risidagi iltimoslar bilan murojaat qilganlar. Ular ilohlardan yordam so’raganlar. Ilohlarni turli qiyofada tasavvur qilganlar, yog’och, suyak yoki toshdan ilohlarning tasvirini qirqib yasab, bu tasvirlarni but yoki sanam deb ataganlar. But yoki sanamlar odamlar joylashgan qarorgohning eng faxrli joylariga o’rnatilgan. Odamlar ilohlar marhamatiga sazovor bo’lish uchun butlarga sajda qilganlar, butlarga atab turli-tuman qurbonliklarni amalga oshirganlar.Insoniyat tarixida insonning kundalik hayoti bilan bog’liq bo’lgan muhim ishlar, jumladan tug’ilish, ozuqa topish, ov qilish, o’z xavfsizligini ta’minlash, dafn marosimi kabilar turli diniy tasavvurlar va e’tiqodlar bilan bog’liq bo’lganligini ko’rish mumkin. Diniy tasavvurlarning shakllari jamiyat hayotining sharoitiga bog’liq bo’lib, uning o’zgarishi diniy qarashlarda ham muayyan o’zgarishlarga olib keladi. Diniy tasavvurlarning dastlabki shakllariga urug’chilik tuzumi shakllanayotgan davrda paydo bo’lgan totemizm, animizm, fetishizm, shomonizm, magiya (sehrgarlik) kabilar kiradi.Shu davrda jonning o'lmasligi haqidagi tasavvur paydo bo'lgan. Chunki qadimgi odamlar o'z tanalarining to'zilishi to'g'risida to'liq bir tushunchaga ega bo'lmay, hattoki uyqu va tush ko'rishining sabablarini ham izohlay olmaganlar. Shundan sung ibtidoiy odamlar inson tanasini boshqaradigan qandaydir alohida bir kuch bo'lib, odam o'lgandan so'ng u kuch, ya'ni jon tanadan chiqib ketadi degan tasavvur hosil bulgan. Shuning uchun ular o'zlari bilan bir qatorda hayvon, o'simliq hatto mehnat qurollari, keyinchaliq suv, o'rmon, momaqaldiroq va boshqalarda ham jon bor, degan tasavvurlarni keltirib chiqarganlar. Buni fanda gilozoizi deb ataydilar. Jon va ruhlarga ishonish barcha dinlarga xosdir. Dindorlarning fikricha, jon barcha kishilarda bo'lib, xudo eng oliy ruh xisoblanadi. Farishta, shayton kabilar haqidagi tasavvurlar o'z mohiyatiga ko'ra murakkablashtirilgan animizmdir. Odam o'lgandan so'ng tanadan chiqib ketadigan jon bor, degan tasavvur chuqurlasha borgan. Demaq odam o'lganda jon chiqib ketib, yashay berar ekan, uning o'zi abadiy yashaydi degan tushuncha paydo bo'lgan. Abadiy ruh to'g'risidagi tasavvur ana shu yo'sinda shakllangan. Ruhlarga ishonish arvohlarga ishonishni keltirib chiqargan. O'zbeklarda arvohlar hahidagi tasavvurlar, ularni eslab payshanba oqshomi arafasida chiroq ёqish, qabrstonlarga borib Qur'on suralaridan o'qish animizmga bo'lgan e'tiqodning shaklidir. F E T I SH I Z M - (fetish – fransuz tilidagi «fetiko» - yasalgan tumor, but, sanam degan so'zlardan olingan) moddiy buyumlarda g'ayritabiiy xususiyatlar borligiga ishonib, jonsiz narsalarga sig'inishdir. Ibtidoiy odam ongida har xil moddiy buyumlar – tog', qoya tosh, daraxt, keyinchalik turli hayvonlarning suyagi, pati, tumor, sanam va hokazolarda g'ayritabiiy kuchlar bor, degan tasavvur paydo bulgan. O'zlari vujudga keltirgan bunday kuchlarga o'zlari sig'ina boshlaganlar. Ibtidoiy din shakllaridan biri bo'lgan fetishizm barcha halqlarda diniy tasavvurlar shakllanishi bilan uzviy bog'liqdir. Fetishizm politeistik (kup xudolik), hatto monoteistik (yakka xudolik) dinlarida hozirgacha saqlanib kelmoqda. Masalan, xristianlarda krestga (butga) sig'inish, islomda esa turli o'simlik turlarini – sedana, ko'ztikan, qalampirmunchoq, achchiq qalampir, isiriq, chilonjiyda, daraxtlardan – yong'oq, chinor, archa va boshqalar muqaddaslashtirilib, boshqa buyumlarga, shu jumladan odamlarga ta'siri yoki yordami bo'lishi mumkin degan tasavvur paydo bo'lgan. Bunday xususiyatni tog'-toshlarga, turli buyumlarga ham xos degan g'ayritabiiy fikrlar shakllangan. Fetishizm diniy ibodatning ajralmas qismidir. Hozirgi vaqtda ba'zi soddadil, mutaassiblarning turli tumor, ko'zmunchoq va hokazolarni taqib yurishlari, daraxtlarga latta- puttalarni osishi, is chiqarishi shunday jismlarni ilohiylashtirish, ularning mo''jizaviy kuchiga ishonish fetishizmning diniy e'tiqoddagi eng xarakterli ko'rinishi va qoldig'idir. Diniy ong -ijtimoiy ong shakllaridan biri. Din to’g’risida turli xil qarashlar bo’lib, ularning bir-biridan tafovutini anglash muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.Dinning paydo bo’lishi va rivojlanishini o’rganilayotganda unga tarixiylik tamoyili (tamoyil) asosida yondoshish katta ahamiyatga ega. Shu jihatdan qaralganda ayrim belgilari zamonaviy dinlarda ham saqlanib qolgan dinning eng qadimiy shakllari -totemizm, fetishizm, animizm, animatizm, shamanizm, sehrgarlik va magiyalardan iboratdir. Qadimda bu dinlar Markaziy Osiyo mintaqasida ham mavjud bo’lgan. Keyinchalik ular o’rnini buddaviylik, Zardushtiylik, shomonlik e’tiqodlari egallagan. Hozirda bu mintaqada nisbatan eng ko’p tarqalgan din islomdir. Markaziy Osiyo jumhuriyatlarida islomning o’ziga xos ko’rinishini tushunish uchun konkret tarixiy sharoitni, xalqning o’tmishi, yashash tarzi, ishlab chiqarish usullari, etnik xususiyatlarni hisobga olish zarur.Dinning ibtidoiy shakllari va ilk diniy g'oyalar insoniyat tarixining dastlabki kunlaridan boshlangan. Bu g'oyalar qadimgi odamlar atrofidagi dunyo haqidagi savollar bilan kurashgan, masalan, biz qayerdan kelganmiz, o'lganimizda nima sodir bo'ladi va nima uchun biz quvonch va azob-uqubatlarni boshdan kechiramiz. Bu savollar butun dunyoda turli diniy e'tiqod va amaliyotlarning shakllanishiga olib keldi. Dinning eng qadimgi shakllaridan biri animizm bo'lib, tabiatdagi barcha narsalarning ruhlari yoki jonlari borligiga ishonishdir. Bu dinga ko'plab ilk insoniyat jamiyatlari amal qilgan, ular tabiatdagi hamma narsa, toshlardan tortib, daraxtlargacha, hurmat qilinishi va hatto tinchlanishi kerak bo'lgan ruhga ega ekanligiga ishonishgan. Animistlar ajdodlarga sig‘inishga ham ishonishgan, chunki ular o‘z ajdodlarining ruhlari o‘limdan keyin ham tabiatda yashashda davom etishiga ishonishgan. Dinning yana bir ilk shakli shamanizm bo'lib, u ruhlar olami bilan aloqa qila oladigan shamanlar yoki ruhiy rahbarlardan foydalanishni o'z ichiga olgan. Shamanlar koinot, kasalliklar va hayotning boshqa sirlari haqidagi savollarni tushunish uchun ruhiy dunyoga kirishlari mumkinligiga ishonishgan. Shamanizm ko'plab qadimiy jamiyatlarda, jumladan Sibir qabilalari, tubjoy amerikalik qabilalar va ilk keltlar tomonidan amalga oshirilgan. Insoniyat jamiyati rivojlanishi bilan dinlar ham o‘zgarib, kamolga yetdi. Politeizmning dastlabki shakllari paydo bo'lib, jamiyatlar ko'plab xudolar va ma'budalarga sig'inardi. Qadimgimisrliklar, yunonlar, rimliklar va atteklar politeistik dinlarga e’tiqod qilganlar. Bu dinlarda ko'pincha quyosh, dengiz yoki shamol kabi tabiiy kuchlar bilan bog'liq bo'lgan xudolar mavjud edi. Ko‘pgina jamiyatlarda politeizm bilan bir qatorda yakkaxudolik ham diniy tushuncha sifatida paydo bo‘lgan. Yahudiylik, nasroniylik va islom monoteistik dinlar bo'lib, ular yagona Xudoga sig'inishga qaratilgan. Bu dinlar o'zlarining kelib chiqishini yahudiylik asoschisi Ibrohim tomonidan kiritilgan yagona xudoga bo'lgan e'tiqodga borib taqaladi.Umuman olganda, dinning ibtidoiy shakllari va ilk diniy g'oyalar insoniyat tarixining muhim qismi bo'lib, butun dunyodagi zamonaviy dinlarning e'tiqodlari va amaliyotlarini shakllantirishga yordam berdi. Bu e'tiqodlar erta odamlarga atrofdagi dunyoni tushunishga yordam berdi va muhtojlik paytlarida tasalli berdi. Bu e'tiqodlar vaqt o'tishi bilan rivojlanib, o'zgargan bo'lsa-da, ular bugungi kunda ko'plab odamlar hayotining muhim qismi bo'lib qolmoqda. 1.2.Fetishizm va uning mohiyati. "Fetishizm" - narsalarga sig ’ inish, bosh chanog‘ining o‘zini butga aylantirishgan, butparastlik animizm va fetishizmdan keyingi pog‘ona, ajdodlar kuch-kudratining moddiylashtirilgan e’tikodi, "balbal", "tul", marhum "ruhining nuri", Fargona vodiysi Qayrag‘och ibodatxonasining butlari, De-si ruhiga atalgan ibodatxona, butlar o‘rniga olov yokishdi, Poykent butxonasining 400 missol ogirligidagi kumush buti, Ibn Sino suratining 40 nusxasi, "ko‘g‘irchokparast"lar, fetish katoridagi tumor bilan bog‘lik sehr-jodu va afsun (magiya), kabila boshi ko‘lida siyosiy va diniy rahbarlik mujassamlashgan, yomon ruhlarni "haydash" marosimi, tumor shakllari, tumor sifatidagi ostona e’tikodi, "meditsina" — "Sino davosi", narigi dunyoning bu dunyodan ustunligi e’tikod darajasiga ko‘tariladi. Bu atamaning ingliz tilidagi ma’nolari e’tiqod mohiyatini tushunishga yordam beradi: 1 - tumor; 2 - sajda kilinadigan narsa ; 3 - but. Demak, biron narsani tumor sifatida kurib, o‘z oldiga qo‘yib, niyatlari ro‘yobga oshishi uchun unga sajda kilish - fetishizm, degani. Faylasuf Kant, fetishizm atamasini ibtidoiy din nazariyasini tushuntirish uchun qo‘llaydi. Oldingi faslda ko‘rganimizdek, ibtidoiy inson nafaqat odam va hayvon, balki o‘simlik va xarakatsiz ashyolarning zqam hayoti va ruhi borligiga ishongan. Kant, bu holatni "insonning barcha tashqi ham tabiiy, h,am sun’iy ashyolarda xuddi biznikiga o‘xshash joni bor mavjudotlarni ko‘rishga moyilligi - sof fetishizmdir", deya ta’riflagan. Aynan fetishizm tabiatni ilohiylashtirishga keltirgan bo‘lib, Kant fikricha, "Qadimgilarning Koinot ruhi haqidagi tushunchasi va Yer - bu katta jonli mavjudot, degan tasavvur - umumlashtirilgan za sistemaga keltirilgan fetishizmdir". E. Taylor umuman ruhlarga bo‘lgan e’tiqodni - "animizm", narsalarda mujassamlashgan ruhlarga e’tiqodni esa "fetishizm", deya ta’riflaydi, va bu e’tiqod zamirida butparastlik paydo bo‘lgan, deydi. Darxaqiqat, butlarda animizm va fetishizm e’tiqodlari birlashadi, deb xisoblaydi olimlar. Bu borada, eramizdan oldingi II mingyillikka mansub Italiya va o‘rta asrlardagi Samarqand xamda Kavkaz butlariga yagona bitta ramz tepaga qaratilgan nimtuxumsimon (P) shakl xosligi xamon sir bo‘lib kelmokda. Axamiyat bering, maxsus ramz xaykalchalarning bosh qismida chizilgan bo‘lib, xorijliklarining siymosi sxematik, ya’ni tabiiy xolidan yiroq ko‘rinishda ifodalangan bir paytda, samarqandlik butning yuzi asliga yaqinligi va maxalliy qiyofaga egaligi bilan dikkatni tortadi. Turli xalqlarda fetish sifatida marxum ajdodlarning bosh chanog‘i e’zozlangani esa, tarixdan ma’lumdir. Masalan, qadim yaxudiylar marxum bosh chanog‘ining etini loy yordamida tiklab, unga sig‘inishgan. Qadim Misrda bosh chanog‘ini alebastr bilan qoplab, marxumning yuz tuzilishini tiklashgan. Mumiyalar bilan qabrga boshining oxak shakli yoki alebastr niqoblarini qo‘yishgan - agar asli to‘kilsa, qayta tirilganida, iloxlar niqobiga qarab tiklashi uchun. Keyingi bosqichda marxumning xaykalini yasab, oldida "qayta tiriltirish" marosimlari o‘tkazilgan. Bir so‘z bilan aytganda, qadim xalqlar bosh chanog‘ining o‘zini butga aylantirishgan va unga sajda qilishgan. Shunday sopol niqoblardan biri Xorazmning e. o. V asrlarga mansub Ko‘yqirilgan qalasidan topilgani mazkur e’tiqod bizda ham ildiz otganidan dalolat beradi. Narshaxiyning Buxoroda sopol va yog‘ochdan ko‘plab butlar yasash taomili xaqidagi axboroti shu orqali tushunilishi mumkin, deb hisoblaydi olimlar. Pirovardida, fetishizm yog‘och, loy va o‘zga moddalardan butlar va tumorlar yasashga keltirib, ruhlar va totem ajdodlar kuch-kudratining moddiylashtirilgan e’tikodi paydo bo‘ladi. Iloxlarning temirdan yasalgan tasvirlari xam bo‘lgan. Ammo ular asosan yog‘ochdan ishlanganligini, arablar Samarqand va Poykentni ishg‘ol etganida ko‘plab butlarni yoqib yuborgani haqidagi ma’lumot tasdiqlaydi. Ular mato liboslarga kiyintirilib, qimmatbaxo toshlar bilan bezatilgan. Ma’budalarning loy va sopol qaykalchalari o‘rtahol aholi uylaridan topilib, o‘ziga to‘q xonadonlarda bronza, oltin, fil suyagi yoki tilladan yasalgan haykalchalar va diniy mazmundagi devoriy tasvirlar mavjud bo‘lgan. Lekin jamoaning barcha a’zolari shaxar ibodatxonasiga borgan va, shu tariqa, e’tiqod rishtalari xammani bog‘lab, jamoaning eng yukori pog‘onalaridan eng quyi qatlamlarigacha qamrab olgan. O‘ziga xos g‘oyaviy muxit yaratilib, aholi toat-ibodat, hukmronlarga bo‘ysunish ruxida tarbiyalangan va iloxiy kuchlarga sajda qilib, taqvodor bo‘lib yashashga intilgan. Jodugar va afsungar(shaman)lar esa, but- tumorlardan foydalanib, inson ongiga o‘z ta’sirini kuchaytiradi. Keyingi pog‘onada katta butxonalar qurilib, turli iloh-ma’budalarning katta xaykallari o‘rnatiladi va ularga sajda qilish marosimlari shakllanadi. Eramiz boshida Farg‘ona va Xorazmda ajdodlar e’tiqodi bilan bog‘liq butlar aloxida o‘rin tutgani ma’lum bo‘lib, ular ibodatxonalar va maqbaralarga qo‘yilgan. Qashqadaryo vohasining Yerqo‘rg‘on ibodatxonasida ham marxumlarning xaykallari mavjud bo‘lib, diniy marosimlarda qavm-gqarindoshlari ularning atrofida xotirlashga to‘planib, taomlar tortilgan. Sopol xaykalchalar usta yasagan qolipdan kulollar tomonidan bajarilib, Xorazm obidalaridan 1980-yillarga kelib, antik davrga oid 250 ta ayol sopol xaykalchalari va siniqlari, erkaklarniki - 115 ta va bir nechta bolalarniki topilgan. Hayvonlarning haykalchalariga esa, qolipda emas, asosan, qo‘lda shakl berilgan. Biroq suvdon (flyaga)ning biqini va o‘ymakor relyeflardagi rasmlar, xum boshiga yopishtirilgan hayvonlarning qubbacha boshlari va o‘choq taglamasidagi ot boshi shakllari qolipda bajarilgan. Sopol buyumlar Xorazmda eramizdan oldingi IV asrda paydo bo‘lib, IV asrgacha ishlangan. Keyinchalik esa, ganchdan yasala boshlaydi. Shunisi dikkatta sazovorki , vujudga kelgan zamindan chetga tarqalgan but va qaykalchalar ba’zan asl qolini ko‘chirilgan yerida saqlab qolib, yaratilgan zaminida o‘zga dinlar bilan omuxta bo‘lish natijasida o‘z qiyofasini o‘zgartirgan. O‘lkamizda kadim zamonlarda butlar o‘rnida bir bo‘lak tosh shaklidan marxumning ruxini bildirgan qo‘g‘irchoqlargacha ishlatilgani ma’lum. XX asr boshida Zarafshon daryobo‘yi axolisi yigit yoki kiz kabri ustiga jinsiga monand ko‘girchok qo‘yib, marxum liboslaridan tikilgan ko‘ylakka yasantirishgan. Toshkentda XX asr boshida xam qabrlarga qo‘g‘irchoq qo‘yishgan ekan. Ya’ni bu odat marhumga xamrox berib, tiriklarga tegmasligini iltijo etishni bildirgan. Shuningdek, marxum ruxi kelib, qabr toshida qo‘nishiga ishonishgan. Farg‘ona vodiysi qirg‘izlari XX asr boshida ham marxumning tasvirini yasab, unda ruhi yashaydi, deb ishonishgan va nomini "tul" deyishgan. Uni marxum kiyimlariga kiyintirib, o‘tov burchagidagi parda ortiga qo‘yishgan. Burchakda, 40 kungacha marxum "ruxining nuri" deb, shamlar yokik turgan. Mexmonlar kelganida, uning oldida ayollar yig‘i-sig‘i qilib, sevikli xotini yuzlarini timdalagan. Bir yilgacha uni saqlashgan va keyin bevaning motam kiyimi bilan birga yondirishgan hamda yaqin- qarindoshlarga xotirlash ziyofati berishgan. "Manas" eposining qaxramoni shunday nasixat qiladi: "o‘limimdan keyin sevimli Guloyim tasvirim oldida tunu-kun o‘tirmasin va ko‘z yoshlarini to‘kmasin". Qozoqlarda xam shunday odat kuzatilgan. Aslida, tul odati xaqida dastlabki ma’lumotlar qadim turkiy qabr toshi yozuvidan ma’lum: "61 yoshimda ko‘k samoda Quyoshni ko‘rmay qolganimda, bekam uyimda tul yasadi". Rus tilining izohli lug‘atlaridan V. Radlov asarida bu so‘z "beva " deb talqin etilgani hozirgi turkiy tillardagi ma’nosiga mos tushadi. Shu bilan birga, ayrim olimlarning fikricha, tul so‘zi qadim turkiy lahjalarda "rux" ma’nosini anglatgan, keyinchalik esa, uning birlamchi mohiyati unutilib, "beva" ma’nosida ishlatila boshlagan. 2.1.Ibtidoiy odamlar hayotida fetishism. 10000 yil oldin Avstraliyada bolalarning boshini sikib, yapaloq qilishgan. Tarixchilarning fikricha, bu odat bolaning chiroyini ochishga qaratilgan. Ammo diniy nuqtai nazardan, boshining bunday shakli - shamanlarning qiyofasi aloxida toifa sifatida yakkalashganidan dalolat beradi. Ibtidoiy jamoada g‘or va soya devorlariga tushirilgan turli nuqtasimon rasmlar afsun marosimlarida ishlatilgan. Ularning ko‘pchiligi ovga bag‘ishlangan bo‘lib, ularda inson va xayvonlar, xayvon terisini kiygan insonlar yoki yariminson-yarimxayvon tasvirlari aks etgan. Insonlar, shu tarigqa, ov omadli bo‘lishini tilab, ajdodlarning ruxlari va totem xayvonlar madadiga ishongan. YA’ni animizm va totemizm afsun tasvirlari va marosimlari orqali o‘z ifodasini topgan. Har bir ibtidoiy insonlar guruxining ov uchun o‘z xududi va o‘z "oqsoqoli" - kabilaboshi bo‘lib, uning ko‘lida nasldan-naslga o‘tuvchi siyosiy va diniy raqbarlik mujassamlashgan. Qabila topingan but-xudolar qatorida eng oliysi uning ajdodi bo‘lib, u turli diniy marosimlarga boshchilik qilgan. Ammo vaqt o‘tishi bilan diniy xukmronlik maxsus toifa odamlar qo‘liga o‘tadi. O‘ziga xos ixtisoslashuv yuz beradi. Endilikda qabilada erkak yoki ayol (rux jinsiy jixatdan ayolni tanlab, unga o‘z kuchini bergan) afsungari bo‘lib, u ruxlar va g‘ayritabiiy kuchlar bilan muloqot qilish qudratiga ega bo‘lgan. Shu tufayli u, gurux a’zolarining xayot- mamoti, ovning omadli o‘tishi va oziq-ovqat yetarli bo‘lishi, urf-odatlar avloddan-avlodga o‘tishini ta’minlashi kerak bo‘lib, qabiladoshlariga tabiblik xam qilgan. Xullas, mazkur afsungar qabila ruxoniysi sifatida katta ta’sirga ega bo‘lib, jamoat xisobiga yashagan va marosimlar o‘tkazgan. Ayrim xollarda uning xukmi qabila boshlig‘ining amridan ustun turgan. Darxagqiqat, odatda, afsun bilan maxsus toifa odamlar -jodugar va afsungar, parixonlar shug‘ullanib, oliy kuchlarga inson yoki jamoa iltijolarini "yetkazgan" va javobni talqin etgan. Ruxlar bilan muloqotga kirishish asnosida afsungar-parixonlar yoki qo‘ng‘iroq oxanglari jo‘rligida duolar shivirlab, raksga tushgan, sakragan va, shu tariqa, jazavaga tushgan. Odatda, ular ketidan tomoshabinlar xam jazavaga tushib, parixon o‘zidan ketgan va, aynan shu lahzalar u oliy kuch yoki ruhlar bilan muloqot qilayapti, deb xisoblangan. Sutschi Xorazmda suv va olov yordamida yomon nazar - suqni xaydab chiqarish marosimini o‘tkazib, bu ikki muxit e’tiqodi Xorazmda qadimdan rivojlangan. Barcha mazkur marosimlarda irimini kilish birinchi o‘ringa chiqishi dikqatga sazovor. Yevropada XVIII asrgacha saqlangan irimga muvofiq, nikox layti kimdir qulfni qulflasa yoki arqon(ip)da tugun boylab, suvga tashlasa, kelin-kuyov baxtli bo‘lmaydi. Yagona chora - qulf tki o‘sha ipni topib, yechish bo‘lgan. Bu borada Muxammad layg‘ambarga vaxiy kelmay qolganida, kaysi ayol arqonni 11 marta tugib, kudukka tashlaganlari va ular yechilgandan keyingina, yana zaxiy nozil bo‘lganini Qur’ondagi "Al-Falaq" surasidan eslash. kifoya. O‘rta Osiyoda afsungarlik kadimiy diniy katlam sifatida ma’lum. Gerodotning xikoya qilishicha, massagetlar gulxan atrofiga o‘tirib, unga allaqanday o‘simlik-mevalarni tashlagan, xidiga mast bo‘lib, atrofida raks tushgan. Buni keyinchalik darveshlarning zikr tushish ibtidosi, deb xisoblashadi. Umuman olganda, turli xalqlarda raqs tushib, aylanish - xarakat va dunyo rivojining zaruriy manbai sifatida talgqin etilgan. Surxondaryoning Bolaliktepa ibodatxonasida isiriqdon oldida noksimon 2,5x2 sm kumush xalqada yashil rang oynadan ishlangan tumorda bola emizayotgan ayol tasvirlangan. Bola ushlagan Ona iloxa va xomilador ayollar xaykalchalari sexrli kuchga ega bo‘lib, bola tug‘ish ramzi sifatida Ulug‘ Ona, Anaxita yoki Yer onasi, Kushon tangalaridagi Nanaya e’tiqodlari bilan bog‘langan. Misrning eng mashxur iloxalaridan Izida siymosi butun dunyo bo‘ylab tarqalib, Baktriyada xam unga topinishgani azaldan ma’lum. Misr xaykallarida ushbu iloxa, ko‘pincha, qo‘lida bola ushlagan xolda tasvirlanib, keyinchalik, bu mavzu qo‘lida Iso payg‘ambar bilan tasvirlangan Bibi Maryam ikona(rasm)lariga ta’sir o‘tkazganligi shubxasiz. Qadimgi aqidaga muvofiq, Ona iloxa qo‘lidagi yoki yonidagi bola nasl davom etishini aks ettirgan va tumor sifatida kelinlarga baraka bergan. Qaysi xalgqda qanday atalganidan qat’i nazar, tumordagi Ona iloxa xosildorlik va nabotot iloxasi ekanligi ayon. Unga barcha mavjudot bo‘ysunib, topinish marosimlarida shovqinli musiqa ishlatilgan. Tumorlar erkaklar, ayollar, bolalar, xayvonlar uchun aloxi-da bo‘lib, yana soxasiga qarab xam farq qilgan. Masalan, Xumsonda topilgan eramizdan ol-dingi II mingyillikka mansub bo‘lgan bronza gur-zining tepa qismida tas-virlangan sigir sog‘ayotgan ayol siymosi sexrli tu-mor vazifasini o‘tagan . Shunga o‘xshash asoni Mesopotamiyada imorat mustaxkam bo‘lsin deb, uy poydevoriga kumishgan Surxondaryoning Sopollitepa obidasidan topilgan va era- mizdan oldingi II mingyillikka mansub bo‘lgan salib shakli-dagi tumor-muxrga tushirilgan xayvonlar tasvirini totem va asotir- e’tiqod ramzlari sifatida ko‘rish mumkin. Muxrning bir tomonida sher, echki, grifon va to‘ng‘iz boshlari tasvirlanib, orqa tomonida - to‘rt tomonga o‘rmalovchi ilonlar aks etgan. Bu tumor sexr-jodu ramzi sifatida qo‘riqlash vazifasini o‘tagan, deb xisoblaydi olimlar. To‘rt tomonga yo‘naltirilgan ilonlar muqaddas makonni belgilab, u odamni qo‘riqlashiga ishonishgan. Shu bilan birga, ov jodusida xam qo‘llanilgan, deyishadi. Tumorlar mazkur ikki tomonlama ma’noga ega bo‘lgani ta’kidlanadi: xam olam tuzilishining ramzi, xam insonni shu orqali muxofaza etish qobiliyati. Buxoroda ilon boshi tasvirlangan bilaguzuklar bo‘lib, uning tasviri bolalar choponlari orqasiga xam tikilgan. Xiva-liklarning keng bilaguzuklarida qurbaqa tasvirlangan. Buning ma’nosi -- yomon ko‘z, yomon kuchlardan asrash bo‘lgan: ajina -devlar shu xayvonlarning qiyofasiga kirgani tufayli, o‘z aksini ko‘rib, odamga yomonlik keltirmasligiga ishonilgan. Qunduz qo‘ng‘iz (skarabey) shoxlari xam asrovchi va bolajonlik tumori sifatida turli ashyolarda ishlatilgan. Baliqa muqaddas toza mavjudot sifatidagi munosabat o‘lkamizda qadim zamonlardan kuzatilib, bu e’tiqod Avestoda xam o‘z aksini topgan va turli tumorlarda ishlatilgan. O‘rta Osiyoda muqaddas xayvonlar qatoriga, avvalambor, qo‘y va tog‘ echkisi kirgan bo‘lib, tumorlarda eng ko‘p ular tasvirlangan. Xorazmda so‘y suyagi bo‘laklari - eleshterik, turli naqshlar bilan bezatilib, ayollar va S, :rtterning bosh kiyimiga tikib qo‘yilgan. oshiqlari turli marjonlarda ishlatilgan, lavxlardashoxlari kuyilgan Qoraqalpoqlarning an’anaviy bosh kiyimi - saukeleda xam qo‘y shoxlari tasvirlangan kumush plastinkalar tikilib, ko‘krak xaykali xam qo‘y shoxlariga tagqlid qiladi. Tuya juni xam turli tumorlar tarkibiga kirgan. Hozirgi kunlarda bu ramzlarning ma’nosi unutilgan bo‘lsa-da, an’anaviy kiyimlarda uchrab turadi. Qadimda Buxoro axolisi va boshqa mintagqalarda qirg‘ovul, xo‘roz, tovus va kaptar muqaddas kuchga ega, deb xisoblangan va tanasining qismlari tumorlarda ishlatilgan. Ular "Quyosh" qushlari sirasiga kirib, xosildorlik g‘oyasi bilan bog‘liq bo‘lgan. Sush mavzusi turli kiyim va qimmatbaxo buyumlarda xozirgi kunda xam aksini topgan. Samarqandda peshonaga taqiladigan moxi tillo va Buxoroda shunga o‘xshash bibishak va sarsuzon taqin-choqlarida qushlar tasviri bo‘lgan. Ayniqsa, Qo‘qon zargarlari maxsulotlarida qushlar mavzusi keng ishlatilgan. Chakkaga taqiladigan zirak xam qushni ifodalagan. Bu taqinchorshr yoshlarga baxt keltirishiga ishonilgan. Daraxt va butalar xam g‘ayritabiiy kuchga molik, deb ulardan tumor yasashgan va kiyimlarga taqishgan. Eng muqaddas daraxtlar qatoriga tut, jiyda, do‘lana, na’matak, anor va boshqalar kirgan. Tutdan uchburchak tumorlar yasalib, ustiga naqshlar tushirilgan, pastiga marjonlar taqilgan. Jiyda, bodom, pista, anor, tut urug‘laridan tuzilgan marjonlar va ichiga piyoz, sarimsoq, isiriq va garmdori tikilgan xaltachalar eng qadimgi tumor-taqinchoqlarga kiradi. Jiyda, bodom, pista, tut va anor donalari ayollarga serfarzandlik ato etishiga xam ishonilgan. 2.2. Ibtidoiy odamlarning toshlarga sig’inishi.Qadimdan o‘lkamizda qimmatbaxo va yarim qimmatbaxo toshlar seqrli kuchga ega, deb e’tirof etiladi va, shu boisdan, ular xals tabobatida xam keng qo‘llanil-gan. Shular qatoriga la’l, yosut turlari, zumrad tosh, marvarid, qaxrabo kirib, eng ko‘p uchraydiganlari qatoriga serdo-lik (qizg‘ish rangli tosh), feruza va dengiz marjoni kirgan. Qimmatbaxo toshlar bilimdoni Beruniyning aytishicha, bu toshlar uning davrida xam tumor vazifasini o‘tagan va, jumladan, feruza - g‘alaba nishonasi, yomon ko‘zdan saqlovchi va mansab toshi xisoblanib, martabali odamlar uni taqishni xush ko‘rgan. Buxo-roda XX asr boshlarida xam ko‘pqirrali serdolik toshlarini bo‘ynida kumush gardishda taqib yurishgan. Ustiga arabcha yozuvlar yoki turli naqshlar tushirilga Serdolik Muxammad paygambarningsevimli toshi bo‘lgan, deyishadi, shu bilan birga, mazkur tosh o‘lkamizda islomdan ancha oldin mashxur bo‘lganini xam inobatga olish kerak. Eng qadimgi tumorlardan biri - tarkibida kauri chig‘anoq- lari bor taqinchoqlar sanalgan. Xorazmda ular bolalarni yomon ko‘zdan asragich sifatida eramizdan oldingi III asrdan ma’lum bo‘lib, ilon boshi deyilgan. Qozoqlarda kauri chig‘anog‘i "jilan basi" deb atalgan va qirg‘izlar xam ularni taqan. Hatto eng qadrli tuya, ot va qo‘chqorlarga xam shunday tumorlar taqishgan yoki jabdug‘iga tikishgan. Yomon ko‘zdan asrash niyatida bolalarning do‘ppisiga tikishgan. qadimgi chakkalik taqinchog‘ida yomon ko‘z tegmasin, deb qizlarning yuzi atrofini qurshab olgan. Erkaklar ziyofatida o‘yin totilari vazifasini o‘tagan. Fargona vodiysida satxi yo‘lbars terisiga o‘xshash chig‘anoqlar "tuya ko‘zi" deyilgan. Xaltachalarda ko‘zmunchoq sifatida tuz olib yurishgan. Pichoq va qaychilar xam tumor bo‘lib, tug‘ayotgan ayolning yostig‘i ostiga qo‘yilgan va so‘zanalarda ularning tasvirlari ko‘plab uchraydi.Qashqadaryoning Yerqo‘rg‘on ibodatxbnasida topilgan va eramiz boshiga mansub bo‘lgan shaxar mudofaa devorining bir qismi, qubbasi va kamon otish uchun shinak tasvirlangan kichik tilla buyum topildi. Orqasida kiyimga tagqish uchun to‘g‘nog‘ich borligi uning tumor sifatida ishlatilganidan dalolat beradi. O‘lkamiz ibodatxonalaridan topilgan so‘ngirotschalar, ular-ning Varaxsha devor tasvirlaridagi ifodasi, Bolaliktepa tasvirlaridagi kiyimlarda aksi tumor vazifasini o‘tagan bo‘lishi kerak, chunki uning jaranglashidan yomonlik va qorong‘ilik jinslari qochadi, deb xisoblangan. Zardushtiylar xo‘roz qichqirig‘i xam shu vazifani bajarishiga ishonishgan. q Qadimda afsungar kuchga ega tumor ashyolaridan yana biri -"jada" toshidan ishlangan qurbaqa va toshbaqa xaykalchalarining yomg‘ir "chaqirishiga" ishonch kuchli bo‘lib, uni baxt va farovonlik keltiruvchi tumor sifatida taqishgan. Masalan, Surxondaryoning Sopollitepa obidasidan qurbaqaning tosh xaykalchasi, Varaxshada ganchkori tasviri, qurbaqa shaklidagi marjon donasi Xorazmning Tuproqqal’a va Toshkent viloyatining maqbaralaridan topilgan. Toshkentning X asrga mansub Binket obidasidan topilgan idish sinig‘ida xam qurbaqa tasvirlanib, Samarqandda topilgan XV asrga oid panjaraning marmar ustunida xam xuddi shu tasvir o‘yilgan. Yerqo‘rg‘ondan topilgan aqiq(agat)dan ishlangan qurbaqa xaykalchasi Sopollitepa topilmasiga o‘xshash bo‘lib, o‘lkamizda bronza davri qadim ziroat sivilizatsiyalaridan boshlab, namlik va yomg‘irning eng qadimgi ramzlaridan biri xisoblanadi. Qurbaqa yomg‘irlar payti paydo bo‘lib, suv, ya’ni suyi - xtonik dunyo ramzi bo‘lgan. Hindistonda yomg‘irni xozir xam surbatsa yordamida chaqirishga urinishadi. O‘rta Osiyoda qurbagqa tumorlarining topilmalari Rempel L.I. va SHevyakov A.I. tadqiqotlarida batafsil tarzda keltirilgan. u Darqaqiqat, bunday tumorlar butun dunyo uzra keng targqalgan bo‘lib, Fransuz olimi De Lyumle, "Fransiyada eng qadimgi san’at namunasi yovvoyi buqa yoki zebu shoxidan o‘yilgan lingam (erkak-larning jinsiy unsuri)", deb xisoblaydi.176: 258 Yunonlar va rimliklar Dionis (Vakx) bayram marosimlari payti xosildorlik ramzi - lingam tasvirini ko‘tarib yurishgan. Sharqda lingamga topinish urf bo‘lgan joylardagi uning ustiga o‘tirish odatiga taqlidan, qadimgi Rimda kelin lingam tasviriga o‘tirgan. Shuningdek, xindlar xam, avvaliga Shiva xudosiga topinish uchun lingam shaklidagi ustunga sig‘inishgani ma’lum. YA’ni shu tufayli, tabiatning yaratuvchanlik qudratidan baxramand bo‘lish niyat qilingan . Samarqand muzeyi va Moskvaning Ermitajida xosildorlik devlari(jin)ning xaykalchalari saqlanadi. Ular VI-VIII asrlar Samarqandiga mansub bo‘lib, oyoqlari baliqtangali kurakoyogqa yoki tutashpanjaga o‘xshashiga qarab, olimlar ularni "Shoxnoma"dagi "yumshotsovslp" xosildorlik jini Nerpatga qiyoslab, qosildorlik kuchlariga mansub, deb qisoblaydilar. Agar qaykalchaning boshidagi teshikdan suv quysangiz, pastida bo‘rttirib tasvirlangan linga-midan favvoradek otiladi. Surxondaryodan xam shunga o‘xshash xosildorlik tumori topilib Buxoro viloyatining Sizilsir II obidasidan topilgan qo‘l ishorasining tasviri xam shu qarashdan darak beradi Kushon davri Baktriyasida qabrlarga shunga o‘xshash turli tumor va taqinchoqlar qo‘yilgani ayondir. Qadim So‘g‘dda balo-sazolardan asrovchi va farovonlik ato etuvchi tumor sifatida ostona e’titsodi bo‘lib, VII-VIII asrlarga mansub ibodat majmualarida unga qurbonlik keltirish So‘g‘dning Afrosiyob va o‘zga obidalarida kuzatilgan. YA’ni ostona fetishizm e’tikodi darajasiga ko‘tarilgan. O‘rta Osiyoda ostona ajdodlar ruxiga e’tiqod bilan bogliq, deb xisoblaydi tadqiqotchi, chunki gqadimda ostona tagida yoki yonida dafn etish taomili ma’lum. Masalan, Buxoroning Sizilqir I va Setalak I majmualarida ostonaga kiraverishda koxinlar dafn etilgani xam shu e’tsh$odga taqalib, Baktriyaning Jarqo‘ton ibodat majmuasi muqaddasxonasining ostonasi tagida odamning kumush xaykalchasi ko‘milgani xam shu qatorga kiradi. Siyovush qabri Buxoroning sharqiy darvozasi oldida bo‘lgan. Umuman, qadim dunyoning turli xalqlarida uy, ibodatxona, shaxarga kirish joyi e’zozlangan va bu mavzu adabiyotda xam keng talqin topgan. Samarqand va Buxoro madrasalarining kirish qismida jamiyatda xurmatga sazovor arboblarning qabri joylashgan. Shu bilan birga, ostona uyni tashqi dunyo bilan bog‘lovchi va yomonlik kirishidan saqlovchi joy xisoblangan. So‘g‘dda uyga qorong‘i tushganidan keyin kelgan mexmon eshikdan kirishidan oldin oyog‘i ostiga soflanishi uchun o‘choqdan ozgina kul va cho‘g‘lar tashlangan. Homila xonasining ostonasi tagiga yomon kuchlardan asrash uchun pichoq qo‘yishgan. Xorazmliklarda umri bilan bergan bo‘lsin deb, chaqaloqning kindik rishtasini ostona ustida bolta yoki o‘roq bilan kesishgan. O‘lkamizda bunday bolalarni Ostonaqul deb atashgan. Samarqandda chillali chaqaloq bor uy ostonasi oldiga mevali daraxtning qozig‘ini sotstb qo‘yishgan va kirayotgan odam qo‘li bilan uni urib, ichkariga kirgan. Zarafshon vodiysida chillasi chigqan bolani yettita uyga olib borib, "pirlar ostonasi" deb, ostonasi changini labiga surishgan, o‘choqdan esa "pirlar kuli" sifatida kulini surtishgan. Kelin- kuyovlar yoki xurmatli mexmonlarning oyog‘i ostiga ostonada qurbonlik ь$ilish odati xozir xam ma’lum. Shu tariqa, oilaning yangi a’zosi uy ajdodlari panoxi ostiga olingan va ular shafqatiga erishgan. O‘lkamizda chorvani birinchi marta yaylovga olib chiqishdan oldin ostona tagiga o‘roq yoki bolta qo‘yishgan, joni temirdek sattits bo‘lsin, deb. Kasallikni davolash va yomon ko‘zdan asrash uchun ostona ustida tabiblar sexr-jodu bilan bog‘liq qator amallarni bajargan. Xorazmliklarda marxumni uydan olib chiqishdan oldin uch marta ostona ustida pastlatisharkan, tiriklarni ortidan ergashtirmasin deb. Ajdodlar e’tiqodiga sajda qilish faqat qabriga tanga qo‘yishda emas, boshqa odatlarda xam aksini topgan. Afrosiyobda VII asrning oxirgi o‘n yilligiga mansub zodagonlar uylari qazib ochilganida, katta zal oldida o‘lkamiz uchun an’anaviy uy ibodat-xonasi bo‘lgani aniqlandi. Zalga kirish ostonasining taxta kesakisi tagidan maxsus chuqurchada 696-698 yillari zarb etilgan So‘g‘d bronza tangasi topildi. Ikkinchi uyning ostonasi tagidan xam 710 yillar zarbiga mansub tanga chiqadi. Tangalar yangi zarb etilib, xali muomalada bo‘lmagani, ya’ni kuchi ko‘proq, deb o‘ylashgani diqqatga sazovor. Tadqiqotchi, tangalar doim ostonadan chiqishda o‘ng tomondagi kesakiga qo‘yilganiga diqqat qilib, demak, unga muqaddas ma’no berilgan deydi. Misol uchun, o‘zbek maqolini keltirishimiz mumkin: "ishing o‘ngidan kelsin". Xulosa to‘g‘ri: yangi uy qurishdan oldin, xotirjamlik va farovonlik tilab, ajdodlar ruxiga kurbonlik keltirilgan. Qazilmalarni olib borgan X. Oxunboboyev bunday topilmalar boshqa mintaqalarda xam mavjudligi asosida bu xolni qadimiy odat, deb talqin etadi. Olim turli manbalarga tayanib o‘tkazgan taxlil shuni ko‘rsatdiki, Zarafshon vodiysida chaqaloqni cho‘miltirganda, tog‘oraga kumush tanga solinardi, kelin-kuyov tepasidan tangalar sochish taomili xozir xam saqlanib qolgan, jinslardan tanga olsa, u sarf qilinsa xam, egasiga qaytib kela-verar ekan. Umuman, ibodatxonalarda eshikning kesakisidan kirave-rishda, yon tomonida atama narsalar tashlash uchun maxsus tokcha qilingani ma’lum. Diniy marosimlarda ishlatiladigan singan ashyolarni aloxida joylarda ko‘mishgan, chunki ibodatxonadan olib chiqilishi man etilgan. Shu yerning o‘zida maxsus qatlamda faqat kiyik va kuy shoxlari atama etib ko‘milgan.Yuqorida ko‘rib o‘tgan misollarimiz o‘lkamizda fetishizm - butlarga sig‘inish e’tiqodini namoyon etib, mazkur yo‘nalish ruxlarga ishonch bilan birgalikda, insonlar ongiga xukmron bo‘lgani ayonlashdi. Shu bilan birga, nazarimizda, fetishizm -ibtidoiy diniy tasavvur va qarashlarning oxirgi pallasini belgi-ladi. Animizm va totemizm o‘zining moddiy aksi va shaklini topib, shu asosda, diniy e’tiqod ko‘rinishlari murakkablashib boradi. Bu jarayon esa, pirovardida, oliy kuchga ishonchning ruxiy shakliga olib keladi - Borliqni yaratgan Xudoning yakkaligi tan olinadi. Diniy e’tiqodlar taraqiyoti xuddi bir doirasimon xarakatni nixoyasiga yetkazib, qiyomiga erishadi. Avvaliga ruxlar va ajdod-larning xamma narsaga qodirligi insonlar tafakkurida mujas-samlashadi, keyinchalik esa, ular insonlar xayotiga aralashib ta’sir o‘tkazishiga bo‘lgan ishonch fetishizm ashyolarida moddiy shakl oladi. Ruxiy ta’sirning vaqt va makon uzra siljishi e’tiqodning moddiy ashyolarda xam shakllanishi mumkinligiga zamin yaratadi. Natijada, inson shu xulosaga keldiki, agar u tinch yashashni va omadli bo‘lishni istasa, mazkur g‘ayritabiiy oliy kuchlarga ishonib, sajda qilishi, ularga ehtirom bildirib, qurbonlik keltirishi lozim. Oliy kuch xomiyligisiz inson o‘zini kuchsiz va ximoyadan maxrum, deb xis qila boshladi. Xulosa Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, din insoniyat tarixining bir qismi bo'lib kelgan. Animizm va shamanizmdan boshlab, ilk odamlar o'zlarining mavjudligi haqidagi savollarga javob izladilar, bu esa yanada murakkab diniy e'tiqod va amaliyotlarning rivojlanishiga olib keldi. Dinning shakllari vaqt o'tishi bilan rivojlangan bo'lsa-da, uning tasalli, jamoat va yo'l-yo'riq manbai sifatidagi ahamiyati doimiy bo'lib qoldi. Dinning ta'siri butun dunyoda sezilib, madaniyatlar, jamiyatlar va shaxslarni shakllantiradi. Xulosa qilib aytganda, din hikoyasi insoniyat tarixi bo‘lib, uning ta’siri bugungi kunda ham dunyomizni shakllantirishda davom etmoqda. Tumorlar erkaklar va ayollar uchun alohida bo’lib, yana sohasiga qarab ham farq qilgan. Masalan, Xumsondan topilgan eramizdan avvalgi ikkinchi mingyillikka mansub bo’lgan bronza gurzuning tepa qismiga tasvirlangan sigir sog’ayotgan ayol siymosi sehrli tumor vazifasini bajargan . Shunga o’xshash asoni Mesopotamiyada imorat mustahkam bo’lsin deb uy poydevoriga qo’yilgan. Surxondaryoning Sopollitepa obidasidan topilgan va eramizdan oldingi ikkinchi mingyillikka mansub bo’lgan salb shaklidagi tumor - muhrga tushurilgan hayvonlar tasviri totem va asotir e’tiqod ramzlari sifatida ko’rishimiz mumkin. Muhrning bir tomoniga sher, echki, tong’iz bosh tasvirlari tushurilgan, orqa tomonida esa to’rt tomonga o’rmalovchi ilonlar rasmi tushurilgan, ilonlar muqaddas makonni belgilab, u odamni qo’riqlashiga ishonishgan. Shu bilan birga ov jodusiga ham ishonishgan deyishadi. Tumorlar mazkur ikki tomonlama manoga ega bo’lganligi ta’kidlanadi: ham olam tuzilishing ramzi, ham insonni shu orqali muhofaza etish qobiliyati. O’rta Osiyo muqaddas hayvonvonlar qatoriga,avvalam bor,qo’y va kirgan bo’lib tumorlarda ko’p tasvirlangan.Masalan,Xorazmda qo’y suyaklari ,turli xil oshiq-moshiklarini tumor sifatida foydalanishgan. Qoraqalpoklarning savkelisida xam echki va qo’y shoxlari tasviri tushirulgan.Bu narsalarning barchasi ruxlardan ximoya kiladi deya ishonishgan.Ibtidoiy odamlarxam bu narsalarga ishonishgan va shu narsalarga etiqod kilishgan. Foydalanilgan adabiyotlar : 1. Bromley. Y.V. Ocherki teorii etnosa. – M.,1983. 2. Levi-Stros K. Strukturnaya antropologiya. – M., 1983. 3. Orlova E.A. Vvedeniye v sotsialnuyu i kulturnuyu antropologiyu. - M.,1994. 4. Etnologiya /Pod. red. G.YE. Markova i V.V. Pimenova. – M., 1994. 5. Lurye S.V. Istoricheskaya etnologiya. – M., 1998. 6. Sadoxin.A.P. Etnologiya. M., – 2000. 7.Jaxon iqtisodiyot diplamatiya universiteti. H.S. Karomatov.Toshkent.2008.

MUNDARIJA

Kirish

I-Bob.Ibtidoiy kishilarning diniy tasavvurlari va etiqodi

1.1.Ibtidoiy odamlarning diniy tasavvurlari

1.2Fetishizm va uning mohiyati

II-Bob.Kishilik jamiyatida fetishismning o’rni

2.1.Ibtidoiy odamlar hayotida fetishizm

2.2.Ibtidoiy odamlarning toshlarga sig’inishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить