Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 400.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Основы религиоведения

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Animizm

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ TARIX FAKULTETI ARXEOLOGIYA YO NALISHI ʻ “INSON EVOLYUTSIYASI VA OLD TARIX” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: ANIMIZM Bajardi: _______________ Qabul qildi: _______________ Toshkent-2024 MUNDARIJA KIRISH I BOB. ANIMIZMNING VUJUDGA KELISHI 1.1. Kishilik jamiyatida animizmning paydo bo’lishi 1.2. Ibtidoiy jamiyatda animizmning mohiyati II BOB. ANIMIZMNING KISHILIK JAMIYATIDAGI O’RNI 2.1. Kishilik jamiyatiga animizmning ta’siri 2.2. Ibtidoiy davrda animistik e’tiqodlar XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, animizm nafaqat qadimiy davrlarda, balki hozirgi zamonning ba’zi xalq va madaniyatlarida ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan. U insonlar va tabiat o’rtasidagi aloqani chuqurroq tushunishga yordam beradi va bugungi kunda ekologik muammolar, tabiatni himoya qilish va insonning atrof-muhitga bo’lgan munosabatini o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Animizmning vujudga kelishi va uning dastlabki jamiyatlarda shakllanishi insoniyatning tabiatga bo’lgan birinchi diniy va falsafiy yondashuvlarini aks ettiradi. Ushbu e’tiqodning vujudga kelishi, insoniyat tarixining dastlabki bosqichlarida, shuningdek, tabiat bilan o’zaro aloqalarining asosiy shakli sifatida, bugungi kunda ham o’rganishga, tahlil qilishga arziydi. Shu sababli, animizmning vujudga kelishi nafaqat tarixiy yoki diniy nuqtai nazardan, balki ijtimoiy va ekologik jihatdan ham dolzarb mavzu hisoblanadi. Bu e’tiqodning rivojlanishi, jamiyatlarning tabiatga bo’lgan munosabatini va unga qarshi tutgan diniy qarashlarini aniqlashda ham muhim o’rin tutadi. Bugungi kunda bizning ongimizdagi animizmning o’rni va xizmatini ortiqcha baholash juda qiyin. Biz dunyoning barcha keyingi aqidalarida dinning ilk shakllarining izlarini topamiz, lekin faqat animizm eng ommabop va rivojlangan element sifatida namoyon bo’ladi. Kishilik jamiyatining rivojlanishi bilan u orqaga chekinmadi, erimadi, eskirmadi, aksincha, tashuvchi bilan birga mustahkamlanib, rivojlandi. Bundan tashqari, animistik element hozirda odamlarning kundalik hayotida, ularning turmush tarzida mavjud va bu hech kimni ajablantirmaydi. Animizm (lotincha: anima — jon, ruh) — jon va ruhlar borligiga ishonish. Ibtidoiy davrda paydo bo lgan. Ibtidoiy odamlar tabiat kuchlariga qarshi kurashda ojizlikʻ qilgan, o z hayoti va tanasidagi turli hodisalar (tush ko rish, gallyusinatsiya, o lim ʻ ʻ ʻ va hokazo)ni tushunmagan. Ular jon tana bilan bog langan va u tanadan chiqib ʻ keta oladi, deb hisoblaganlar. Insonda asta-sekin abstrakt tafakkur rivojlanishi bilan moddiy narsalarga bog liq ruh to g risidagi tasavvurlar paydo bo lgan. ʻ ʻ ʻ ʻ Ruhlar yaxshi, saxiy hamda yomon, yovuz ruhlarga bo lingan. Ruhlar odamlar ʻ hayotiga, turmushiga ta sir ko rsata oladi deb tasavvur qilingan. Shu sababli zarur ʼ ʻ 3 paytlarda ularga qurbonliklar qilganlar. So’zning magik-mo’jizaviy kuchidan foydalanib, inson ruhiyatiga ta sir etish, uni xastalikdan ozod qilish, tabiatiga ruhiyʼ tetiklik bag’ishlash animizm fazilatlari hisoblanadi. Shuning uchun xalq baxshilari deganda baxshilik, ya ni shifo bag’ishlash ma nosi saqlanib qolgan. ʼ ʼ Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ Mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko rsatmoqdaki, inson evolyutsiyasi va old tarixi kursining mazmuni vazifalari va ʻ ahamiyatiga oid mustaqillik yillarida bir necha tarixshunoslik ishlari amalga oshirildi. Xususan, A.D.Bobobekov “ Ibtidoyi jamiyat old tarix 1 ” nomli o quv ʻ qo llanma, ʻ A. Kabirov “ Ibtidoiy jamiyat tarixi 2 ” o rganishga oid asosiy manbalar, ʻ hamda ilmiy adabiyotlarni tarixshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilib berdi. Roger Lewin va A.Robert tomonidan tayyorlangan “ Evolution the human story, Principles of Human Evolution 3 ”) nomli bibliografik nashrda chet tillarda chop etilgan Old tarix va uning tarixiy davrlashtirishni o rgangan xorijiy ʻ adabiyotlarni tizimga solinishini mukammallikka yetkazishga harakat qildilar. Mustaqillik yillarida olimlar tomonidan ham inson evolyutsiyasi va old tarixi kursi , xususiyatlari, mazmun-mohiyati, ibtidoiy jamiyat tarixi va arxeologik jihatlariga doir masalalarni yoritishda salmoqli tadqiqotlar olib borilgan. A.Sagdullayev 4 , M.Kosven 5 , A.T.G afurov ʻ 6 kabi olimlar tomonidan ham tadqiq qilingan. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti fetishzm tushunchasi va uning kelib chiqishi ni tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Ushbu kurs ishining predmeti Fetishizmning vujudga kelishi. Kishilik jamiyatida fetishzmning o rni ʻ xususida ilmiy adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilish va yoritib berishdan iborat. Kurs ishining maqsadi. Kishilik jamiyatida fetishizmning o rni ʻ xususida tarixiy manbaviy ahamiyatiga oid ma’lumotlarni tahlil qilish va o rganish. ʻ 1 Бобобеков А.Д. Ибтидойи жамият олд тарих. (Ўқув-услубий мажмуа). –Т. 2012. – 310 b . 2 Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi. (Ma’ruza matni). –Toshkent. 2005. – 184 b. 3 Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain , 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. – 240 p. 4 Sagdullaev A. Qadimgi O’rta Osiyo tarixi.- T.:Universitet, 2004. – 210 b. 5 Косвен М . О . Ибтидоий жамоа тарихидан очерклар . - Т . 1960. – 234 b. 6 G’afurov A.T, “O’rta osiyo arxeologiyasi” Toshkent 2009. – 190 b. 4 Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Fetishzm tushunchasi va uning kelib chiqishi ni o rganish;ʻ - Ibtidoiy jamiyatlarda tabiatga va predmetlarga sig inishning vujudga ʻ kelishi ni tahlil qilish va o rganish; ʻ - Fetishizmning qadimgi kishilik jamiyatiga ta siri ʼ ni batafsil yoritish va tahlil etish; - Qadimgi jamiyatda fetishistik buyumlar va ularning ijtimoiy ro’li ni to laroq ʻ yoritish va o rganish; ʻ Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 31 betni tashkil etadi. 5 I BOB. ANIMIZMNING VUJUDGA KELISHI 1.1. Kishilik jamiyatida animizmning paydo bo’lishi Animizm (lotin tilida “anima” – “ruh”, “jon” ma nolarini anglatadi).ʼ Animizm – ruhlar mavjudligiga ishonch, tabiat kuchlarini ilohiylashtirish, hayvonot, o simlik va jonsiz jismlarda ruh, ong va tabiiy qudrat borligi haqidagi ʻ ta limotni ilgari suruvchi ilk diniy shakllardan biri. Ilk animistik tasavvurlar qadim ʼ o tmishda, ehtimol, totemistik qarashlar paydo bo lgunicha, oilaviy jamoalarning ʻ ʻ shakllangunicha vujudga kelgandir. Bu nom ingliz etnografi E.Teylor tomonidan kiritilgan. Animizmning mohiyati kishi ruxining, jonining borligicha ishonishdir. Animizmda ruxlar tabiiy xodisalarni boshkaradi, unga ta sir o’tkazadi deb hisoblanadi. Bu ruxlar yo saxiy ʼ kishilar baxtiga, xayotiga taxdid soluvchi bo’lishi mumkin deb tasavvur qilingan. Ibtidoiy odamlar vafot etgan kishilarning ruxlari abadiy, o’lmas deb xisoblab, ularga sig’inganlar. Ular o’z tanalari tuzilishini kishi o’lishi, tush ko’rishi va jasadlari bilan bog’lik xodisalarni tushuna olmay, jonni mavjud bir narsa deb bilib, kishi o’lishi bilan jon tanani tark etib ketadi, boshka narsalarga, ya ni xayvonlarga, ʼ yosh chaqaloq bolalarga o’tadi deb tasavvur qilganlar. Uyquni jonning kishi tanasini vaqtincha tashlab ketishi, tushni esa kishi uxlab yotganda jonning boshqa o’lib ketgan kishilarning joni bilan uchrashuvi deb bilganlar. Aslida, animizm tushunchasining bir nechta ta’riflari mavjud. Bu, birinchi navbatda, ta’rifda ushbu atama uchun birinchi va asosiy so’zni tanlashga taalluqlidir, bu tushunchaning mohiyatini aks ettiradi: ba’zilari animizmni proto- din, boshqalari - dunyoqarash, boshqalari - dunyoqarash tizimi deb atashadi. e’tiqodlar, to’rtinchisi - kultlar majmuasi, boshqalari - ta’limot, boshqalari - spiritizmning bir turi va boshqalar. Ushbu ta’riflarning aksariyati so’nggi paytlarda zamonaviy jamiyatda haqiqiy dolzarb muammoga aylangan atamaning asl ma’nosini oddiygina bilmaslik natijasida paydo bo’lgan. Biroq, animizmning barcha ta’riflari bitta ildizga ega - animus (jon). Animizmga e tiqod qilganlar odam o’lgandan so’ng jon tanadan chiqib ʼ ketadi va o’lmaydi, abadiy yashaydi deb xisoblaganlar. Shu asosda ruxning 6 o’lmasligi to’grisidagi tasavvurlar yuzaga kelgan. Shu bilan birga ibtidoiy odamlar xar bir narsaning o’z ruxi-joni bor deb tasavvur qilgan. Markaziy Osiyoda mar h umning jonini-ru h ini “arvox” deb atashgan. Arvox esa uzoqqa ketmay shu joyda aylanib yuradi, uydagi barcha ishlardan xabardor bo’lib, turadi deb o’ylaganlar. Arvoxlarni rozi qilish, gazabini keltirmaslik maqsadida xar xil qurbonlik marosimlarini o’tkazganlar. O’tgan ajdodlar ruxlariga sajda qilish, ularni xotirlash, tabiat va tabiat kuchlarga sig’inish natijasida muqaddas joylar, avliyolarning qabrlari vujudga kelgan. Animizm totemizmdan farqli jihatlari bor. Albatta, totemizm ma lum birʼ oilaviy guruhning ichki iste moliga, uni boshqalardan farqlash maqsadiga ʼ yo naltirilgan bo lsa, animistik tasavvurlar keng va umumiy xarakterga ega. Ular ʻ ʻ hammaga tushunarli va ma qul bo lgan. Shu bilan birga u tabiatning qudratli ʼ ʻ kuchlarini – osmon va yer, quyosh va oy, yomg ir va shamol, momoqaldiroq va ʻ chaqmoq kabilarni ilohiylashtirib, ularda ruh mavjud deb bilar edi. Tabiiyki, ibtidoiy odamlar nafaqat tabiatning buyuk mavjudliklarini, balki relyefning ayrim alohida qismlari – tog lar va daryolar, adir va o rmonlar kabi odam e tiborini ʻ ʻ ʼ tortuvchi narsa va jismlarga ham ilohiy munosabatda bo lar edilar. Hattoki, ko p ʻ ʻ yillik daraxt, kattaroq harsang tosh, jarliklarga o xshash narsalar ham ibtidoiy ʻ odamlar tasavvurida jonli, tafakkurli, sezuvchan va harakat qiluvchi, shuningdek, yaxshilik yoki yomonlik keltirishi mumkin deb tushunilgan. Shunday bo lgach, har ʻ qanday voqea-hodisalarga e tibor bilan munosabatda bo lish taqazo etilgan, ʼ ʻ qurbonliklar qilingan, ruhlar haqiga duo qilib, marosimlar uyushtirilgan. Animizm zamonaviy dinlarning barchasida asosiy aqidaviy qismni tashkil etadi. Jumladan, jahon dinlari sanalmish buddizm, xristianlik va islomda ham ruhlar haqidagi ta limot mavjud. ʼ Dinning asl shakli haqidagi umumiy gipoteza shu paytgacha animizm nazariyasi edi. Bu atama ingliz antropologi E. Taylor tomonidan ibtidoiy e’tiqodlarni o’rganuvchi "Ibtidoiy madaniyat" asarida kiritilgan. Uning fikricha, ibtidoiy odam uyqu, kasallik, o’lim kabi hodisalar haqida fikr yuritish, 7 gallyutsinatsiyalarni boshdan kechirish jarayonida uning tanasida vaqti-vaqti bilan uni tark etadigan jon bor deb o’ylay boshladi. Keyinchalik u odam o’lganidan keyin ruhning mavjudligi, ruhlarning boshqa jismlarga o’tishi, boshqa dunyo haqida, atrofdagi olamdagi narsalar, odamlar kabi, istaklari, his-tuyg’ulari va irodasiga ega degan xulosaga keldi. . Tabiat kuchlari, o’simliklar, hayvonlar, o’lgan ajdodlar ruhiga bo’lgan e’tiqod shunday paydo bo’lgan va animizm deb nomlangan. Animizm (lotincha anima-jon, ruh) - inson tanasida uning hayoti, fiziologik va psixologik holati bog’liq bo’lgan qo’sh - ruh mavjudligiga ishonish. Animizm moddiy ob’ektlarga: inson tanasiga, hayvonlarga, mehnat qurollariga va boshqalarga, vaqt o’tishi bilan jarayonlarga: kasallik, urush, temirchilik va shunga o’xshashlarga qo’shlik fazilatlarini bog’lash bilan tavsiflanadi. Bunga qadimgi odamning atrofdagi olam ob’ektlariga qarashi, ularni o’ziga o’xshatish, shunga mos ravishda his-tuyg’ular, fikrlar va iroda bilan ta’minlash sabab bo’lgan. Shuning uchun u tabiatning qudratli kuchlari, o’simliklar, hayvonlar va o’lgan ajdodlar ruhlarining mavjudligiga ishonadi. Slavlar kamroq kuchli er-xotin jonlarni, kuchlilarini esa ruhlar deb atashgan. Demak, animizm - bu ruhlar va ruhlarning mavjudligiga ishonish. Animizmda dunyoning navbatdagi bifurkatsiyasi sodir bo’ladi: haqiqiy ob’ektlar dunyosi go’yoki ruhiy mohiyat olami bilan to’ldiriladi. Ko’pgina xalqlar uchun asosiy juftliklar o’lgan qarindoshlarning ruhlari edi. Shuning uchun ibtidoiy animizm ajdodlar kulti deb ham ataladi. Dastlabki animizmda dublonlar ko’rinmas va nomoddiy bo’lgan boshqa jism sifatida ifodalangan. Ko’pgina xalqlar ma’lum sharoitlarda qo’shlikni ko’rish, eshitish, his qilish mumkin degan fikrda edilar: tushda - ko’zgu sifatida, suvda - soya sifatida. Dinning rivojlanishining ushbu bosqichida jonsiz jon haqida hech qanday tasavvur yo’q edi. Odamlar o’liklarning ruhlarini tushlarida ham "ko’rganlari" sababli, juftlarning o’lmasligi g’oyasi paydo bo’ldi, bu esa keyingi hayot haqidagi g’oyalarga aylandi. O’liklarning erlari osmonda emas, balki erda yoki er ostida bir joyda ekanligiga ishonishgan. Ko’ngillar hayoti haqiqiy hayotning oddiy davomidek tuyulardi. Ba’zi xalqlar ruhlarning yangi tanalarga ko’chishi haqidagi g’oyaga ega edilar. 8 "Animizm" atamasi lotincha "anima" so’zidan kelib chiqqan bo’lib, ruh degan ma’noni anglatadi. Dinshunoslikda "animizm" atamasi ruhlar va ruhlarning mavjudligiga ishonishni anglatadi, ya’ni diniy ongda barcha o’lik va tirik tabiatda harakat qiladigan va bunday ruhlar butun dunyoga, shu jumladan odamlarga ta’sir qilishi mumkin bo’lgan g’ayritabiiy mavjudotlar mavjudligiga ishonishdir. . Boshqacha qilib aytadigan bo’lsak, animizm - bu butun dunyoni ruhlantirish yoki jonlantirish. "Animizm" atamasi birinchi marta nemis tadqiqotchisi Stahl tomonidan 1608 yilda o’z maqolasida ishlatilgan. o’sha paytda "animizm" atamasi orqali u shaxssiz hayot tamoyili, barcha hayotiy jarayonlar asosida yotgan ruh haqidagi ta’limotni tushundi. Animizm atamasi o’zining eng katta rivojlanishini XIX asrda Taylorning tadqiqotlari tufayli oldi. Animizm kontseptsiyasi olimlar tomonidan bir necha bor to’ldirilgan va qayta ko’rib chiqilgan va hozirda animizm haqiqatan ham dinning dastlabki shakllaridan biri hisoblanadi, ammo uning paydo bo’lishi ma’lum darajadagi mavhum hodisa bilan bog’liqligi ta’kidlanadi, shuning uchun animizm ibtidoiy davrda paydo bo’lgan eng yangi diniy shakllar. Eng oxirgisi shamanizmdir. U avvalgi dinlarning elementlarini o’zlashtirdi. Animizm uzoq vaqt davomida rivojlangan va u yoki bu shaklda deyarli barcha diniy an’analarda mavjud. Animizm uch katta bo limga bo linadi - arxaik animizmʻ ʻ (butun atrofdagi olamni ma naviylashtirish), spiritizm (qadimgi dunyo va Sharq. ʼ Ya ni ruhlar, xudolar va boshqalar), monoteizm (islom, xristianlik, iudaizm). ʼ Olimlar, shuningdek, animizm quyidagi tarkibiy qismlarni o’z ichiga olishini ta’kidlashadi: - Ruhning tabiati va kelib chiqishi haqida bilim - Inson tanasi ichidagi ruhning joylashuvi haqida bilim - Jismoniy tanadan tashqarida ruhning mavjudligi haqida bilim - Inson tanasining jismoniy o’limidan keyin ruhning yashash joyi haqida bilim (ruhning keyingi hayoti haqida bilim) - Ruhning o’zgarishi yoki uning qayta tug’ilishi haqida bilim Etnografik material ushbu hodisani keng ko’lamli tadqiqotlar bilan ta’minlaydi va shuning uchun tadqiqotchilar animizmga qo’shimcha ravishda 9 tadqiqotchilar "animatus" dan animatizm deb nomlangan yana bir yo’nalishni aniqlaganliklari bejiz emas. Dinshunoslikda bu atama tabiatda namoyon bo’ladigan va undagi jarayonlarni boshqaradigan yagona shaxssiz kuchga ishonishni anglatadi. Bu atama ingliz antropologi R.Marret tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. Uning fikricha, aynan animatizm insoniyat ma’naviy rivojlanishining dastlabki bosqichi bo’lgan. Ma’lum bir qabila jamoasi bilan bog’liq bo’lgan totemizmdan farqli o’laroq, animistik g’oyalar yanada kengroq va universal xarakterga ega bo’lib, tushunarli va hamma uchun ochiq edi. Ibtidoiy odamlar nafaqat ularning mavjudligi bog’liq bo’lgan tabiatning dahshatli kuchlarini (osmon va yer, quyosh va oy, yomg’ir va shamol, momaqaldiroq va chaqmoq), balki relyefning ba’zi sezilarli tafsilotlarini (tog’lar va daryolar, tepaliklar va o’rmonlar) ilhomlantirgan. Bu tabiat hodisalarining barchasini qurbon qilish va ibodat marosimlarini o’tkazish kerak edi. Animatizm - bu odamlarning, ayniqsa o’liklarning ruhiga bo’lgan ishonch, ular jismoniy bo’lmagan shaklda mavjud. Animatizm guruh totemistik va universal animistik e’tiqod va marosimlar o’rtasida bog’lovchi bo’g’in bo’lib xizmat qilgan. O’lgan ajdodlarining ruhiga hurmat bajo keltirgan holda, ibtidoiy odamlar boshqa dunyo kuchlarining ulkan olamida o’liklarni himoya qilish va homiylik qilish bilan ta’minlangan. 10 1.2. Ibtidoiy jamiyatda animizmning mohiyati Biz ajdodlarimizning g’ayritabiiy tamoyil haqidagi birinchi g’oyalarini arxeologik qazishmalardan bilib olishimiz mumkin. Va birinchi bunday bilimlar olimlar orasida neandertal skeletlari va bosh suyaklari dafn etilganidan keyin paydo bo’lgan. Bu topilmalar dafn marosimi mavjudligining dalili sifatida qabul qilingan. Neandertal odamida mavhumlik qobiliyati sezilarli darajada oshdi. Abstraktsiya insonga atrofdagi dunyoni tushunish uchun ulkan imkoniyatlarni taqdim etish bilan birga, ayni paytda haqiqatdan ajralish, uning atrofidagi dunyodagi aloqalarni irratsional tushuntirish uchun old shartni yaratadi. Shuning uchun neandertallarda g’ayritabiiy mavjudotlarga e’tiqod paydo bo’ldi. Eng qadimgi dinlardan biri animizmdir. Zamonaviy inson ajdodlarimizning bu hayratlanarli darajada qiziqarli va shubhasiz arxaik diniy qarashlari haqida kam narsa biladi. Ayrim manbalarda u ibtidoiy jamiyatda qabilaviy tuzum shakllanishi davrida vujudga kelgan va bundan 100-40 ming yil avval, sehr va fetishizm paydo bo lgandan keyin shakllana boshlagan, deb ta kidlaydi. Boshqalar esa, animistikʻ ʼ g’oyalar qadimgi davrlarda, ehtimol hatto urug’-aymoq guruhlari shakllanishidan oldin, ya’ni ibtidoiy qo’shinlar davrida paydo bo’lgan deb hisoblashadi. Antik animizm madaniy taraqqiyotning quyi bosqichlariga xos bo lgan ʻ birlamchi shakllanishmi yoki u butunlay yoki qisman madaniyatning eng quyi darajasida shakllangan va ibtidoiy jamiyatlarga moslashish yoki degeneratsiya orqali o tgan e tiqodlardan iboratmi? Birinchi fikrni qo’llab-quvvatlovchi dalillar, ʻ ʼ garchi inkor etib bo’lmaydigan dalillar xususiyatiga ega bo’lmasa ham, juda mustahkam va hali teng kuchli raddiyalarga duch kelmagan. Madaniy taraqqiyotning quyi bosqichidagi qabilalarning animizmi bevosita sezgilar dalili bilan bog liq bo lib, aftidan, dastlab unga asoslangan. Bu insoniyatda aql bilan ʻ ʻ to’liq uyg’unlikda mavjud bo’lishi mumkin bo’lgan tizimni ifodalaydi, hatto u vahshiy darajadan yuqoriga ko’tarilmasa ham. Biroq, ibtidoiy animizm ta’limoti yangi va rivojlanayotgan madaniy sharoitlarga moslashib, murakkab animizmda tobora ko’proq o’zgartirilmoqda. Shuning uchun rivojlangan va murakkab animizmda qadimiy diniy g’oyalar boshqa, maxsus e’tiqodlar yonida saqlanib 11 qolgan, ular hatto boshlang’ich shaklida ham ibtidoiy qabilalar dinlarida deyarli uchramaydi. Ibtidoiy jamiyatlardagi ruh haqidagi ta’limotning mohiyatini uning rivojlanishini o’rganish orqali oydinlashtirish mumkin. Ko’rinishidan, madaniyat darajasi past bo’lgan fikrlaydigan odamlarni ikki guruh savollar qiziqtirgan. Ular, birinchi navbatda, tirik va o’lik o’rtasidagi farq nima, uyg’onish, uyqu, ekstaz, kasallik va o’limning sababi nimada ekanligini tushunishga harakat qilishdi. Ikkinchidan, tush va vahiylarda ko’rinadigan inson tasvirlari nima? Qadimgi vahshiy faylasuflar bu ikki guruh hodisalarni ko’rib, avvalo, har bir insonning o’z hayoti va sharpasi bor, degan aniq xulosaga kelgan bo’lsa kerak. Ikkalasi ham tana bilan chambarchas bog’liqdek tuyuladi: hayot unga his qilish, o’ylash va harakat qilish imkoniyatini beradi va sharpa uning qiyofasini yoki ikkinchi "men" ni tashkil qiladi. Shunday qilib, ikkalasi ham tanadan ajralib turadi: hayot uni tark etishi va uni hissiz yoki o’lik qoldirishi mumkin va sharpa undan uzoqroqda odamlarga ko’rinadi. Shunday qilib, animizm dinning birinchi mustaqil shakli bo’lganmi yoki avvalgilarining asoslarini o’zlashtirganmi, qat’i nazar, biz yuqori darajadagi ishonch bilan aytishimiz mumkinki, animizm teologik tushuncha sifatida qabilalar orasida rivojlanishning juda past bosqichida mavjud edi. , va qadimgi odamlarning e’tiqod tizimini aks ettirgan. Agar ruh har qanday individual mavjudot yoki ob’ekt bilan bog’langandek tuyulsa, unda ruh mustaqil mavjudlik, keng faoliyat doirasi va turli xil ob’ektlarga ta’sir qilish qobiliyatiga ega. Ruhlar va ruhlar goh amorf, goh fitomorf, goh zoomorf, goh antropomorf jonzotlar sifatida taqdim etiladi; ammo ular doimo ong, iroda va boshqa insoniy xususiyatlar bilan ta’minlangan. Taylor animizmda ibtidoiy ongning xususiyatlari tufayli o’z-o’zidan paydo bo’lgan, ruhiy illyuziya va sodda mantiqiy aberratsiya natijasida ruhlar va ruhlarni ixtiro qilgan va ularning mavjudligiga ishongan "tabiiy din", insoniyatning "bolalarcha falsafasi" ni ko’rdi. tushlar, gallyutsinatsiyalar, aks sadolar va 12 boshqalar bilan bog’liq. Ruhlar, Taylorga ko’ra, yuqoridagi hodisalarning faqat "shaxsiy sabablari"dir. Ruhlarga sig’inish nafaqat qadimgi davrlarda, balki bizning davrimizda ham turli xalqlar e’tiqodining muhim elementidir. Misol uchun, Markaziy Hindistonning ko’plab qabilalari o’rmonlarda, tog’larda va hovuzlarda yashaydigan ko’plab ruhlarga ishonishadi. Bu ruhlar (bonglar) yaxshi va yomondir. Ularga ko’p qurbonliklar keltiriladi, ularni tinchlantirish uchun marosim va marosimlar o’tkaziladi. Andaman orollari aholisi turli xil kuchlar va tabiat hodisalarini (shamollar, dengiz oqimlari, oy, quyosh) timsoli bo’lgan ruhlarga keng tarqalgan e’tiqodga ega. Ko’pincha, bu ruhlar Andamanliklar tomonidan yovuz va xavfli deb hisoblanadilar, ular odamlarga dushman bo’lgan tabiat kuchlarini ifodalaydi; Shunday qilib, o’rmon ruhi Erem-chaugal yaralar yoki ko’rinmas o’qlar bilan o’ldiradi; dengizning yovuz ruhi Ju-ru-win to’satdan kasallik bilan urib, cho’kib ketganlarni eydi; Chol ruhlari kunning jaziramasida ko’rinmas nayzalar bilan o’ldiriladi (aftidan, quyosh urishi nazarda tutilgan). Ruhlar mezbonlari orasida Pulugu ayniqsa ajralib turadi, bu halokatli mussonni ifodalaydi. U odamlarga, ayniqsa, oziq-ovqat bilan bog’liq bo’lgan ba’zi taqiqlarga rioya qilmasa, bo’ron yuboradi. Dunyoning ko’plab xalqlari orasida hozirgi kungacha saqlanib qolgan ajdodlarga sig’inish (o’lgan qarindoshlarning ruhini hurmat qilish) eng aniq animistik kultlardan biridir. Ajdodlar ruhiga ma’lum e’zoz va e’tibor ko’rsatilib, ba’zan qurbonliklar keltirilib, ularni doimiy himoya qilishga e’tiqod mavjud. Ajdodlarga sig’inishning namoyon bo’lish shakllari juda xilma-xildir. Dafn marosimlari turli yo’llar bilan amalga oshiriladi. O’lganlarning jasadlari erga ko’miladi va kuydiriladi. Havo dafn etish (masalan, Janubi-Sharqiy Osiyo, Avstraliya va Okeaniyaning ba’zi qabilalari orasida o’liklarni maxsus platformalarda yoki daraxtlarda qoldirish), endokannibalizm (o’liklarni yeyish), ba’zan o’lik o’zlari bilan olib ketiladi. 13 Ko’pgina xalqlarning mifologiyasi o’limning tabiati, o’lgan ajdodlar ruhlarining tirik odamlar bilan munosabati haqidagi g’oyalar bilan to’la. Shunday qilib, Luzon oroli (Filippin) xalqlari, ruh inson tanasini abadiy tark etib, bir necha kun davomida o’z ona qishlog’ida kezib yuradi, uyiga kiradi va dafn marosimlarini kuzatib boradi, deb hisoblashadi. Agar marhumning ruhi qurbonliklardan va marosim ishtirokchilarining xatti-harakatlaridan mamnun bo’lsa, u keyinchalik qarindoshlariga yordam va himoya qiladi, agar bo’lmasa, u falokat va kasalliklarni yuboradi. Keyin, er osti dunyosiga ko’chib o’tgandan so’ng, ruhlar erdagi hayotdan unchalik farq qilmaydigan turmush tarzini olib boradilar. Ular uylarda yashaydilar, bir xil idishlar, qurollardan foydalanadilar, taqinchoqlar taqib yurishadi, ovqatlanadilar, ichadilar, uxlashadi, janjal qilishadi. Vaqti-vaqti bilan ruhlar ularga o’zlarini va tiriklarning ularga g’amxo’rlik qilish majburiyatlarini eslatib turadi, ularga tushida ko’rinadi yoki kasallik keltirib chiqaradi; Munda qabilasidan bo’lgan Markaziy Hindiston aholisi dafn marosimlariga ehtiyotkorlik bilan rioya qilishni o’zlarining muqaddas burchi deb bilishadi. Agar biror kishi o’z qishlog’idan uzoqda vafot etsa, qarindoshlari marhumning qoldiqlarini ko’chirish va oilaviy qabristonga dafn qilish uchun barcha sa’y- harakatlarni amalga oshiradilar. Agar dafn marosimi bajarilmasa yoki beparvolik bilan bajarilmasa, marhumning ruhi o’z ajdodlari ruhi bilan boshqa dunyoda qo’shilmaydi va uning tirik qarindoshlariga homiylik qilmaydi. Mundalarning Bagutiga, yo’lbars tomonidan o’ldirilgan odamning ruhiga ishonishi dafn marosimlarini to’g’ri o’tkaza olmaslik bilan bog’liq. Yo’lbars hujumiga uchragan odamning qoldiqlarini topish kamdan-kam uchraydi. Odatda yirtqich o’z o’ljasini olib ketadi va marhumning qarindoshlari uni barcha qoidalarga ko’ra dafn qila olmaydi. Bunday ruhni ajdodlar ruhi qabul qilmaydi, u o’sha odam yashagan qishloqda kezib yuradi. Ko’pincha uni yovuz sehrgarlar va jodugarlar egallab olishadi, keyin u tirik qarindoshlariga baxtsizlik keltiradigan yovuz ruh Bagautiga aylanadi. Animizmning paydo bo’lishi ikki hodisa bilan bog’liq. 14 Ulardan birinchisi, odamning dahshatli tabiatdan xurofiy qo’rquvi bo’lib, uni qandaydir tarzda tinchlantirish istagini uyg’otdi. Tabiat insonga ulkan va tushunarsiz narsadek tuyulardi. Inson quyoshga, yerga, suvga, olovga, turli tabiat hodisalariga sig’inishni boshladi. Bunday ruhlar juda kuchli edi, odam ularga faqat unga yaxshi munosabatda bo’lishlari, biror narsada yordam berishlari, masalan, biror narsa topishlari, ovlangan o’yinni kuzatib borishlari va o’ldirishlari uchun ularga sig’inishi mumkin edi. Ruhlar, shuningdek, odamga katta zarar etkazishi mumkin, masalan, uni yo’ldan urib yuborishi, hovuzga sudrab borishi, odam cho’kib ketganda va hokazo. Keyinchalik, bunday ruhlar haqidagi g’oyalarga asoslanib, xudolar haqidagi afsonalar paydo bo’ldi. Ikkinchi hodisa - o’lim hodisasi. U har doim odamlarni juda qiziqtirgan. Darhaqiqat, yaqinda bir kishi ko’chib o’tdi, ishladi, gapirdi, ovqatlandi, lekin endi yaqinda tirik va iliq bo’lgan narsa harakatsiz yotibdi va sovuqlashdi. Bundan tashqari, tashqi ko’rinishida o’lgan odam tirik odamdan deyarli farq qilmaydi. Bu shuni anglatadiki, inson tanasiga uning ichida bo’lgan narsa hayot beradi, ko’rinmas narsa tanani osongina va sezdirmasdan tark etadi. Odamlar hayvonlar haqida ham xuddi shunday fikr yurita boshladilar, chunki inson barcha tirik mavjudotlarni unga o’xshash deb tasavvur qilgan. Shunday qilib, barcha tirik mavjudotlarda ruhlar yashaydi, degan g’oya shakllandi. Odamlar hayvonni o’ldirgan odam o’ldirilgan hayvondan qandaydir qobiliyat oladi, deb ishonishgan. Masalan, burgutni o’ldirish orqali siz hushyorlikni, ayiqni o’ldirish orqali - kuchni, gepardni o’ldirishda - tezlikni olishingiz mumkin. Har bir qabilaning o’ziga xos ruhlari borligiga ishonishgan. Odamlar boshqa joyda yashagan va mashg’ulotlari biroz boshqacha bo’lgan chet el qabilalarining vakillarini "o’zlariniki" deb qabul qilmadilar, chunki tashqi o’xshashliklarga qaramay, boshqa qabilalarda "begona" ruhlar mavjud edi. Xuddi shunday, odamlar hayvonlarning ruhlarini ajratdilar va ularni (hayvonlarni) bir-biriga bog’liq bo’lmagan deb hisoblashdi. 15 Animizm shuningdek, keyingi hayotga ishonish va ajdodlarga sig’inish bilan bog’liq. Dafn marosimlari bu haqda gapiradi: marhum bilan birga qabrga uning shaxsiy buyumlari - zargarlik buyumlari, qurol-yarog’lar va oziq-ovqat mahsulotlari qo’yilgan. Ibtidoiy odamlarning fikricha, bu narsalar marhumning keyingi hayotida xizmat qilishi kerak edi. Rivojlanishning juda past bosqichida bo’lgan avstraliyalik Arunta qabilasi churungs deb ataladigan bo’yalgan toshlar yoki yog’och bo’laklari omborlariga ega edi. Arunta, inson o’limidan so’ng, uning ruhi churunga ko’chib o’tishiga ishonishdi. Har bir Aruntaning o’ziga xos churungasi bor edi, u ajdodlari ruhining idishi bo’lib, uning mulki meros bo’lib qolgan. Tiriklar va o’liklarning churingalari devor bilan o’ralgan, faqat keksa odamlarga ma’lum bo’lgan, churunglarga alohida e’tibor bilan qarashgan g’orlarda saqlangan. Vaqti-vaqti bilan churunglarni sanab, ularni qizil oxra bilan ishqalashdi - hayotning rangi, bir so’z bilan aytganda, ularga omonat sifatida munosabatda bo’lishdi. Ruhlarga sig’inish nafaqat qadimgi davrlarda, balki bizning davrimizda ham turli xalqlar e’tiqodining muhim elementidir. Misol uchun, Markaziy Hindistonning ko’plab qabilalari o’rmonlarda, tog’larda va hovuzlarda yashaydigan ko’plab ruhlarga ishonishadi. Bu ruhlar (bonglar) yaxshi va yomondir. Ularga ko’p qurbonliklar keltiriladi, ularni tinchlantirish uchun marosim va marosimlar o’tkaziladi. Animizm dinga o’tishning eng muhim bosqichlaridan biriga aylandi. Ibtidoiy jamoaning parchalanishi, sinflar va quldorlik davlatlarining paydo bo’lishi bilan diniy g’oyalarning yangi shakllari - politeizm paydo bo’ldi. 16 II BOB. ANIMIZMNING KISHILIK JAMIYATIDAGI O’RNI 2.1. Kishilik jamiyatiga animizmning ta’siri “Animizm” tushunchasi birinchi marta ilmiy ishlarda 1708 yilda mashhur nemis olimi Georg Stahl ushbu ta’rifdan foydalanib, ruhga bo’lgan e’tiqodni barcha hayotiy jarayonlarning asosi va kafolati bo’lgan shaxssiz tamoyil sifatida tavsiflaganida paydo bo’lgan. Zamonaviy tadqiqotchilar animizmni nomoddiy ruhlarning mavjudligiga ishonishga asoslangan barcha e’tiqodlar deb tushunadilar. Animizm eng qadimgi va keng qamrovli dinlardan biridir, chunki yuqori kuchlar, ruhlar va o’lmas ruhlarning mavjudligiga asoslangan barcha dinlar bu e’tiqodga bog’liq bo’lishi mumkin. Animizm belgilarini qadimgi xalqlarning deyarli har bir e’tiqodida uchratish mumkin, chunki tabiat ruhlari, ajdodlar ruhlari, shuningdek, turli homiylik sub’ektlari mavjudligiga ishonish barcha qit’alarda yashovchi xalqlarga xos bo’lgan. Deyarli barcha qadimgi dinlarda mavjud bo’lgan dafn marosimi va ajdodlarga sig’inish animizmning ko’rinishlaridan biridir, chunki bu ikkala kult ham oxirat va nomoddiy dunyoga ishonishdan dalolat beradi. Ibtidoiy jamiyatga xos bo lgan animizmning birinchi shakli unsurlar, tirik vaʻ jonsiz tabiatning ruhiga ishonish edi. Qadimgi odamlar momaqaldiroq, momaqaldiroq, bo’ron, fasl almashish kabi tabiiy jarayonlarning paydo bo’lish sababini tushuntirib bera olmaganlari uchun ular tabiat kuchlarini ruhlantirdilar. Aynan animizm dini ko’pxudolik e’tiqodlarining shakllanishiga asos bo’ldi, chunki ibtidoiy odamlar e’tiqod qilgan ruhlar vaqt o’tishi bilan ular tomonidan odamlarning xohish-istaklarini tushunadigan, ularga homiylik qiluvchi aqlli mavjudotlar sifatida qabul qilina boshladi. Shuning uchun qadimgi xalqlarning xudolari panteonlarida, masalan, qadimgi rimliklar, yunonlar, vikinglar va boshqalar mavjudligi tabiiydir. Deyarli barcha xudolar tabiiy yoki ijtimoiy hodisalar bilan bog’langan va oliy xudolar ko’pincha elementlarni ifodalovchi mavjudotlar hisoblangan. Animizm ko’plab zamonaviy kultlarning qarashlari va marosimlarining manbai hisoblanadi. Bu atama birinchi marta 19-asr oxirida ingliz antropologi 17 tomonidan ishlatilgan. Edvard Tylor "Ibtidoiy madaniyatlar" kitobida (1871) ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi odamlarning e’tiqodlarini belgilab beradi. Bu atama lotincha anima - ruhdan keladi. Animizm dunyoqarashi bilan belgilanadi, unga ko’ra nafaqat odamlar, balki hayvonlar, o’simliklar, toshlar, daryolar, ko’llar, dalalar, samoviy jismlar va umuman, barcha jonsiz narsalarning ruhi bor yoki ruhlar yashaydigan joy. Ruhlar va ruhlar, qoida tariqasida, butunlay antropomorfikdir, ya’ni ular shaxsga o’xshatiladi: ularda shakl, aql, his-tuyg’ular, iroda va istaklar mavjud. Oqilona harakat qilish qobiliyatiga ega ekanligi jihatidan odamlarga o’xshash: kayfiyati yaxshi bo’lsa rahmdil, tajovuzkor, biror narsadan g’azablansa yoki norozi bo’lsa, bo’ysunmaydi. Ular maqtovni yaxshi ko’radilar, iltimos va sodiq qoladilar. Ularni e’tiborsiz qoldirish xavfli, chunki bu yomon oqibatlarga olib keladi. Ularning marhamatiga erishish uchun ularni doimo eslab turish kerak. Bir marta yaxshi niyatga ega bo’lgan odam uni yo’qotmaslik uchun doimo ehtiyot bo’lishi kerak. Ruhlarga sig’inuvchi animistlar doimiy qo’rquvda yashaydilar va qurbonliklar qilish va turli marosimlarni bajarish orqali ruhlarni tinchlantirishga harakat qilishadi. Ular o’lganlarning ruhlarini tirik qolganlar uchun xavfli deb bilishadi. Animist uchun ajdodlar ruhiga hurmat va sajda qilish juda muhimdir. O’liklarning ruhlaridan himoya qilish uchun maxsus dafn marosimi va boshqa uy marosimlari mavjud. Animistik qarashlarga amal qiladigan odamlarning hayotida qo’rquv hukmronlik qiladi. Ruhlar va ruhlar, qoida tariqasida, butunlay antropomorfikdir, ya’ni ular shaxsga o’xshatiladi: ularda shakl, aql, his-tuyg’ular, iroda va istaklar mavjud. Oqilona harakat qilish qobiliyatiga ega ekanligi jihatidan odamlarga o’xshash: kayfiyati yaxshi bo’lsa rahmdil, tajovuzkor, biror narsadan g’azablansa yoki norozi bo’lsa, bo’ysunmaydi. Ular maqtovni yaxshi ko’radilar, iltimos va sodiq qoladilar. Ularni e’tiborsiz qoldirish xavfli, chunki bu yomon oqibatlarga olib keladi. Ularning marhamatiga erishish uchun ularni doimo eslab turish kerak. Bir marta 18 yaxshi niyatga ega bo’lgan odam uni yo’qotmaslik uchun doimo ehtiyot bo’lishi kerak. Ruhlarga sig’inuvchi animistlar doimiy qo’rquvda yashaydilar va qurbonliklar qilish va turli marosimlarni bajarish orqali ruhlarni tinchlantirishga harakat qilishadi. Ular o’lganlarning ruhlarini tirik qolganlar uchun xavfli deb bilishadi. Animist uchun ajdodlar ruhiga hurmat va sajda qilish juda muhimdir. O’liklarning ruhlaridan himoya qilish uchun maxsus dafn marosimi va boshqa uy marosimlari mavjud. Animistik qarashlarga amal qiladigan odamlarning hayotida qo’rquv hukmronlik qiladi. Taylor etnografiyaga "ibtidoiy animizm" tushunchasini kiritdi. Animizm (lotincha "anima" - ruh yoki "animus" - ruh so’zlaridan) u "dinning eng kami" ni tashkil etadigan ruhiy mavjudotlarga ishonishni chaqirdi. Uning fikricha, ibtidoiy odamlar tush yoki o’lim kabi hodisalar haqida o’ylab, har bir odamda o’z tana qobig’ini vaqtincha yoki doimiy ravishda tark etishi mumkin bo’lgan ma’lum bir maxsus modda, ruh mavjud degan xulosaga kelgan. Inson bilan bog’liq bo’lgan ruh haqidagi g’oyalardan tabiiy elementlar, o’simliklar va hayvonlarning timsoliga aylangan alohida mavjud bo’lgan ruhlar haqidagi g’oyalar paydo bo’ldi. Bu yerdan tabiat kuchlarini ifodalovchi xudolar panteoni haqidagi politeistik g’oyalarga va nihoyat, yagona xudoga monoteistik e’tiqodga to’g’ridan-to’g’ri yo’nalish mavjud. Aytgancha, Taylor insoniyat hayotida sodir bo’lgan hamma narsani tushunish uchun ibtidoiy tarixning amaliy ahamiyatiga e’tibor qaratgan birinchi etnograf ekanligini ta’kidlaymiz. Animizm, garchi uning ba’zi asoslari boshidanoq boshqa diniy e’tiqodlar bilan chambarchas bog’langan bo’lsa ham, dinning asl shakli bo’la olmaydi, chunki ruh va ruhlar haqidagi g’oyalar ma’lum darajadagi mavhum tafakkurni nazarda tutadi. Bunday tafakkur nafaqat eng qadimgi odamlar (arxantroplar) va qadimgi odamlar (paleoantroplar), balki hozirgi zamon odamlari (neoantroplar) orasida ham aqliy rivojlanishining dastlabki bosqichida ham mavjud emas. Asl yirtqich, etnografik ma’lumotlarga ko’ra, hali "falsafiy yirtqich" emas edi. Bu 19 shuni anglatadiki, animizm diniy e’tiqodlarning ba’zi boshqa shakllaridan oldin bo’lishi kerak. Animizm inson rivojlanishining juda past darajasidagi qabilalarni xarakterlaydi, u bu yerdan uzluksiz ko’tariladi, lekin yuqori zamonaviy madaniyatga o’tish davrida chuqur o’zgartiriladi. Agar alohida shaxslar yoki butun maktablar qarama-qarshi fikrlarga ega bo’lsa, ikkinchisi odatda sivilizatsiya darajasining pastligi bilan emas, balki intellektual rivojlanish jarayonida keyingi o’zgarishlar, ota-bobolarining e’tiqodidan chetga chiqish yoki uni inkor etish bilan izohlanadi. Biroq, bunday keyingi og’ishlar insoniyatning asosiy diniy holatini o’rganishga umuman xalaqit bermaydi. Animizm, aslida, vahshiylar ham, madaniyatli xalqlar orasida ham falsafaning asosidir. Garchi bir qarashda bu dinning minimal ta’rifi quruq va noto’g’ri bo’lib tuyulsa ham, amalda biz buni juda etarli deb topamiz, chunki ildiz bor joyda, odatda, novdalar rivojlanadi. Odatda animizm nazariyasi bitta integral ta’limotning qismlarini tashkil etuvchi ikkita asosiy dogmaga bo’linishi aniqlanadi. Ulardan birinchisi, o’lim yoki tanani yo’q qilishdan keyin mavjud bo’lishni davom ettirishga qodir bo’lgan individual mavjudotlarning ruhiga tegishli. Ikkinchisi esa, qudratli xudolar cho’qqisiga ko’tarilgan ruhlarning qolgan qismidir. Animist ma’naviy mavjudotlar bu erda va qabrdan tashqarida moddiy dunyo va inson hayoti hodisalarini nazorat qilish yoki ta’sir qilishini tan oladi. Bundan tashqari, animistlarning fikricha, ruhlar odamlar bilan muloqot qiladi va ularning harakatlari ularga zavq yoki norozilik keltiradi, ertami-kechmi ularning mavjudligiga ishonish tabiiy ravishda va, hatto aytish mumkinki, muqarrar ravishda ularga haqiqiy hurmat yoki istak paydo bo’lishiga olib keladi. ularni rag’batlantirish uchun. Shunday qilib, animizm o’zining to’liq rivojlanishida xudolar va bo’ysunuvchi ruhlarni boshqarishga, qalbga va kelajak hayotga bo’lgan e’tiqodlarni, amalda haqiqiy topinishga aylanadigan e’tiqodlarni o’z ichiga oladi. Qadimgi odamlarning g’oyalariga ko’ra, o’lgan odamning ruhi doimiy o’tishga, yangi tug’ilishga va boshqa odamning tanasida ikkilamchi 20 mujassamlanishga qodir. Shimoliy Amerika algonkin hindulari o’lik bolalarni yo’l yaqinida dafn etish odati bor, shunda ularning ruhlari o’tayotgan onalarga o’tishi va shu bilan qayta tug’ilishi mumkin. Odatda ajdodlar yoki qarindoshlarning ruhlari bolalarga ko’chib o’tgan deb ishonishgan. Gvineya qabilalari vafot etgan qarindoshiga ajoyib jismoniy yoki ma’naviy o’xshashlikka ega bo’lgan bola uning ruhini meros qilib olishiga ishonishgan. Yangi tug’ilgan chaqaloqni: "Siz qaytib keldingiz" degan so’zlar bilan kutib olib, ular bilish uchun biron bir belgi izladilar: ota-bobolarning qaysi birining ruhi chaqaloq shaklida qaytgan. Xuddi shu ma’no yangi tug’ilgan chaqaloqlarga eski familiyalar bilan nom berish odatida ham mavjud. Dunyoning turli burchaklarida chaqaloqqa ism tanlashda o’xshashliklar mavjud. Yangi Zelandiya qabilalarida bolaga ism qo’yishning ma’lum bir marosimi mavjud edi. Ruhoniy ajdodlarning ismlarining uzoq ketma-ketligini o’qidi va bola yig’lab yoki aksirganda, xudoning xizmatkori to’xtadi; shunday qilib, bolaning o’zi uning ismini tanladi. Rossiyada Mari xalqi biroz boshqacha odatga amal qilgan. Bola larzaga keldi va u qichqira boshlaganda, vazir bola jim bo’lguncha ismlar ro’yxatini o’qib chiqdi va shu bilan o’zi uchun ism tanladi. Ibtidoiy qabilalar o’lgan ruhning boshqa inson qiyofasida qayta tug’ilishiga ishonishgan. Shunday qilib, o’z yurtidan uzoqda qul bo’lgan G’arbiy Afrika qora tanlilari o’z vatanlarida qayta tirilish umidida o’z joniga qasd qilishdi. Bunday g’oyalarning yorqin misoli er yuzida oq odamlarning paydo bo’lishi haqidagi qora tanli qabilalarning nazariyasi edi. Qora tanlilardan nafaqat teri rangi, balki yuz xususiyatlari bilan ham sezilarli darajada farq qiladigan rangpar yuzli odamlarni ko’rib, qadimgi mavrlar o’liklarining ruhlari yerga shunday g’alati ko’rinishda qaytganiga qaror qilishdi. Qora tanlilar kelajakdagi hayotda oq tanli odamlar bo’lib qayta tug’ilishlariga ishonishgan. 21 2.2. Ibtidoiy davrda animistik e’tiqodlar Asta-sekin dinning yangi shakli - tabiatga sig’inish insonning dahshatli tabiatdan qo’rqishi uni qandaydir tarzda tinchlantirish istagini uyg’otdi. Inson quyoshga, yerga, suvga, olovga sig’inishni boshladi. Inson o’z tasavvurida butun tabiatni ruhlar bilan to’ldirgan. Diniy g’oyalarning bu shakli animizm (lotincha so’zdan - “animus” - ruh) deb ataladi. Ibtidoiy odamlar uyqu, hushidan ketish va o’limni ruhning ketishi bilan izohlagan. (Jon) tanadan. Animizm bilan keyingi hayotga ishonish va ajdodlarga sig’inish bog’langan. Dafn marosimlari bu haqda gapiradi: marhum bilan birga qabrga uning shaxsiy buyumlari - zargarlik buyumlari, qurollar va oziq-ovqat mahsulotlari qo’yilgan. Ibtidoiy odamlarning fikricha, bu narsalar marhumning keyingi hayotida xizmat qilishi kerak edi. Arxeologlar tomonidan 1887-yilda Pireney tog’lari etaklarida joylashgan Mas d’Azil g’orida olib borilgan qazishmalar paytida qiziqarli kashfiyot qilishgan. Ular qizil bo’yoq bilan bezatilgan naqshlar bilan qoplangan juda ko’p oddiy daryo toshlarini topdilar. Chizmalar murakkab emas, balki xilma-xil edi. Bu nuqtalar, tasvirlar, chiziqlar, xochlar, seldbo’yoqlar, zigzaglar, panjaralar va boshqalarning kombinatsiyasi. Ba’zi chizmalar lotin va yunon alifbosi harflariga o’xshardi. Arxeologlar rivojlanishning juda past bosqichida bo’lgan avstraliyalik Arunta qabilasining toshlariga o’xshash chizmalar bilan o’xshashlikni topmaganlarida, toshlar sirini ochib bera olishlari dargumon. Aruntada bo’yalgan toshlar yoki churingas deb nomlangan yog’och bo’laklari omborlari bo’lgan. Arunta, odam o’lganidan keyin uning ruhi churunguga o’tadi, deb ishonishgan. Har bir Aruntaning o’ziga xos churungasi bor edi, u ajdodlari ruhining idishi bo’lib, uning mulki meros bo’lib qolgan. Tiriklar va o’liklarning churingalari faqat keksa odamlarga ma’lum bo’lgan, devor bilan o’ralgan g’orlarda saqlangan, ular vaqti- vaqti bilan churunglarni sanab, ularni qizil oxra bilan ishqalashgan hayot, bir so’z bilan aytganda, ularga omonat sifatida qaragan. Ibtidoiy odamlarning ongida "ruh" yoki "jon" so’zlari butun tabiatning jonlanishi bilan bog’liq edi. Yer ruhlari, quyosh, momaqaldiroq, chaqmoq, o simliklar haqidagi diniy g oyalar asta-sekinʻ ʻ 22 rivojlandi. Keyinchalik, shu asosda xudolarning o’lishi va tirilishi haqidagi afsona paydo bo’ldi. Ruhlarga sig’inish nafaqat qadimgi davrlarda, balki bizning davrimizda ham turli xalqlar e’tiqodining muhim elementidir. Misol uchun, Markaziy Hindistonning ko’plab qabilalari o’rmonlarda, tog’larda va hovuzlarda yashaydigan ko’plab ruhlarga ishonishadi. Bu ruhlar (bonglar) yaxshi va yomondir. Ularga ko’p qurbonliklar keltiriladi, ularni tinchlantirish uchun marosim va marosimlar o’tkaziladi. Ibtidoiy davrda animistik e’tiqodlar, insoniyatning dunyo va tabiatga bo’lgan ilk qarashlari va tushunchalari asosida rivojlangan. Animistik e’tiqodlarning mohiyati - Tabiat ruhlari: Animizmda har bir jismoniy mavjudot, o’simlik va hayvonning o’ziga xos ruhi mavjudligiga ishonishadi. Tabiatdagi barcha narsalarning jonli ekanligi, ular bilan o’zaro aloqada bo’lishning muhimligi ta’kidlanadi. Shunday qilib, daraxtlar, tog’lar, daryolar, hayvonlar va boshqa tabiiy hodisalar uchun ruhlar yoki o’ziga xos qudratli kuchlar mavjudligi ishoniladi. O’zaro aloqadorlik: Animistik e’tiqodlar jamiyatning tabiat bilan yaqin aloqada bo’lishini ta’minladi. Insonlar tabiatga juda ehtiyotkorlik bilan qaraganlar, chunki har bir tabiat kuchi yoki mavjudotni hurmat qilish zarur deb hisoblangan. Bu, o’z navbatida, tabiatni muhofaza qilishga, uning resurslaridan oqilona foydalanishga undagan. Ruhlar va ibodatlar: Animistik e’tiqodlarda, tabiatdagi ruhlar va kuchlarga ishonish orqali odamlar ular bilan aloqaga chiqishga va ularning yordamini olishga harakat qilishgan. Bu, odatda, ibodatlar, marosimlar, qurbonliklar yoki tabiatning muhim elementlariga (masalan, daraxt yoki hayvonlarga) hurmat ko’rsatish shaklida ifodalanadi. O’lim va qayta tug’ilish: Ibtidoiy jamiyatlarda, animizmga ko’ra, o’limdan so’ng odamning ruhi dunyo bilan bog’liq qoladi. Ruhlar tirik hayotdan keyin ham mavjud bo’ladi va ba’zan qayta tug’ilish yoki ruhlarning yana bir bor tanaga kirishi mumkinligi ishoniladi. Bu e’tiqodlar o’lim va qayta tug’ilish tushunchalarini shakllantirgan. 23 Animizmda, jonsiz va jonli narsalar o’rtasidagi chegara nisbatan noaniq bo’lgan. Tabiatdagi har bir elementda jon borligiga ishonish, odamlarning tabiatga nisbatan o’zgacha bir hurmat va ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lishiga sabab bo’lgan. Ibtidoiy jamiyatlarda, tabiat ruhlari bilan aloqalar qurish, ular bilan ibodat qilish, qurbonliklar taqdim etish va tabiatning muhim kuchlariga o’z hurmatini bildirishi e’tiqodning ajralmas qismi bo’lgan. Ruhlar bilan yaxshi aloqalar o’rnatish uchun marosimlar va ibodatlar bajarilgan. Ko’pgina animistik jamiyatlarda, o’limdan keyin ruhning qayta tug’ilishi, o’lim va hayotning doimiy aylanishi tushunchalari mavjud. Shu bilan birga, ba’zi muqaddas joylar, masalan, o’rmonlar, daryolar yoki toshlar ruhlar yashaydigan muqaddas hudud sifatida qaralgan. Animizmga ko’ra, tabiatdagi barcha obyektlar — o’simliklar, hayvonlar, toshlar, daryolar — jonli va ularda o’zining ruhiy mavjudoti bor. Odamlar tabiatdagi kuchlarni, tabiatda yashovchi ruhlarni, hayvonlar va o’simliklarning ruhlarini hurmat qilishgan. Bu ruhlar insonlarga yordam berishi, ba’zan esa xavf tug’dirishi mumkin edi. Shunday qilib, ruhlar bilan aloqaga kirishish, ular bilan bir munosabatda bo’lish jamiyatning asosiy diniy faoliyatlaridan biri bo’lib, odatda marosimlar, ibodatlar yoki qurbonliklar bilan amalga oshirilgan. Animizmning ijtimoiy hayotga ta’siri kattadir. Marosimlar, ibodatlar va qurbonliklar orqali jamiyat bir-biri bilan mustahkam aloqada bo’lishgan. Ular tabiatdagi ruhlar bilan aloqada bo’lish orqali ijtimoiy birlikni saqlaganlar. Bunday marosimlar jamoaviy birlikni mustahkamlash, ijtimoiy xarakterdagi muammolarni hal qilish uchun zarur bo’lgan. Animizmga ko’ra, har bir tabiatdagi mavjudot o’zining maxsus ruhiy mavjudotiga ega bo’lgani uchun, jamiyatlar o’rtasida hurmat, adolat, va o’zaro yordam kabi axloqiy qadriyatlar rivojlanadi. Tabiatga nisbatan hurmat, hayvonlarga yoki boshqa tabiiy resurslarga nisbatan ehtiyotkorlikni talab qiladi. Bu e’tiqodlarning asosida o’tkazilgan marosimlar va ibodatlar odamlarni ijtimoiy jihatdan muvozanatli va axloqiy jihatdan mas’uliyatli qilishga undagan. 24 Animizmda qurbonliklar berish – bu ruhlar yoki tabiat kuchlariga hurmat ko’rsatish va ularning yordamini so’rashni anglatgan. Bunday marosimlar odatda o’simlik yoki hayvonlar bilan bog’liq bo’lib, tabiat resurslarini qayta tiklash yoki hosilning ko’payishini ta’minlash uchun o’tkazilgan. 25 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Animizm - bu ruhlar, ruhlar va tabiatning ma’naviyati mavjudligiga ishonish. "Animizm" atamasi lotincha anima so’zidan kelib chiqqan bo’lib, "ruh, ruh" degan ma’noni anglatadi. Animizm - tabiat hodisalarining sabablari sifatida ruh va ruhlarning mavjudligiga ishonish, butun tabiatning jonlanishiga ishonish. Qadimgi dunyo madaniyatida animizm diniy e’tiqodning universal shakli bo’lib, diniy g’oyalar, marosim va marosimlarning rivojlanish jarayoni shu bilan boshlangan. Har bir jonzotning tashuvchisi vafotidan keyin ham o’zini individual printsip sifatida saqlab, mustaqil ravishda mavjud bo’lishga qodir bo’lgan ruhi bor. Bundan tashqari, hech qanday moddiy qobiqlarga bog’liq bo’lmagan yuqori ruhlar mavjud. Bu animizmning barcha shakllari uchun majburiy bo’lgan ikkita asosiy o’zaro bog’liq dogma. Animist (ya’ni animizm tarafdori) ruhiy mavjudotlar moddiy olam va inson hayoti hodisalarini boshqaradi, deb hisoblaydi. Ular hayot davomida bizning taqdirimizni belgilaydi, lekin ayniqsa o’limdan keyin. Animistlar ruhlar odamlar bilan muloqot qilishiga va ikkinchisi o’z harakatlari bilan ularga quvonch keltiradi yoki ularning noroziligiga sabab bo’lishiga ishonch hosil qiladi. Bu ruhlarni hurmat qilish va ularni to’g’ri xulq- atvor bilan tinchlantirishga harakat qilish, ularga minnatdorchilik, qurbonlik va hayrat ko’rsatish kerak. Binobarin, animizm boshqaruvchi xudolarga, ularga bo’ysunuvchi ruhlarga, ruhga va kelajak hayotga bo’lgan e’tiqod sifatida diniy dunyoqarashning dastlabki bosqichini ifodalaydi, tuzilishi jihatidan keyingi polidemonizm, politeizm va monoteizmdan farq qilmaydi. Animizm hozirgi kunda inson mavjudligining metafizik muammolari deb ataladigan narsalarni tushuntirish edi: hayot va o’lim nima, ular bir-biridan qanday farq qiladi, ongning tabiati nima, fantaziya, orzular, vahiylar. Animizmning ko’p variantlarida individual printsip, "ruh-jon" g’oyasi quyidagicha. Ruh nozik, nomoddiy inson qiyofasi bo’lib, o’zining jismoniy tabiatida bug’ yoki havoga o’xshaydi. U jonlantiruvchi mavjudotning hayoti va fikrlari uchun sababdir. Mustaqil va ajralmas ruh o’z tanasi egasining ongi va 26 irodasiga ega. U tanani tark etib, kosmosda harakatlana oladi. Agar kerak bo’lsa, ruh jismoniy kuchni namoyon qiladi, garchi u asosan nomoddiy va ko’rinmas bo’lsa. Ruh odamlarga birinchi navbatda tanadan ajralgan, lekin unga o’xshash xayol, sharpa sifatida ko’rinadi. Bundan tashqari, ruh boshqa odamlar, hayvonlar va hatto narsalarning tanasiga kirishga, ularni egallashga va ular orqali harakat qilishga qodir. Animizm rivojlanishining so’nggi davri inson mavjudligining axloqiy va umuminsoniy ma’nolarini izlash bilan tavsiflanadi. Bu holda ilohiy jazo g’ayritabiiy kelib chiqishi bo’lgan axloqiy dogmalarning buzilishi uchun shaxsiy javobgarlikni anglatadi. Bu bosqichda kelajakdagi jahon dinlarining shakllanishi boshlandi, ularning oliy axloqiy tamoyillari umuminsoniy xususiyatga ega, istisnosiz barcha odamlar uchun umumiydir. Animizm, ibtidoiy jamiyatlarning dunyoqarashini va hayotini shakllantirgan asosiy e’tiqod tizimlaridan biri bo’lib, tabiat bilan o’zaro aloqada bo’lishni, uning kuchlari va ruhlarini hurmat qilishni talab qilgan. Bu e’tiqodlar kishilik jamiyatlarining diniy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy faoliyatlarida chuqur iz qoldirib, tabiatga bo’lgan ehtiyotkorlik va hurmatni mustahkamladi. Animizm jamiyatlar uchun dunyoqarash, yashash tarzini shakllantirishda muhim rol o’ynagan va bu bugungi kundagi ko’plab jamiyatlarning tabiatga nisbatan yondashuvlarini ta’sir qilgan. Animizmda tabiatning barcha mavjudotlari bir-biri bilan bog’langan, ular o’zaro energiya almashinuvi va ruhiy aloqalar orqali hayotiy bo’lib turadi. Bu e’tiqod bo’yicha, insonlar nafaqat o’zimni, balki o’simliklar, hayvonlar, o’rmonlar, daryolar kabi tabiatdagi barcha narsalarni ham ruhiy mavjudotlar deb qabul qilishgan. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. Asosiy adabiyotlar 1. Kabirov A. Ibtidoiy jamiyat tarixi. (Ma’ruza matni). –Toshkent. 2005. – 184 b. 2. Ashirov A. Etnologiya. Toshkent. Yangi nashr 2014. – 248 b. 3. G afurov A.T, “O rta osiyo arxeologiyasi” Toshkent 2009. – 190 b. ʻ ʻ 4. Bobobekov A. Mominov O. “Inson evolyutsiyasi va old tarix” Toshkent 2016. - 284 b. 5. Sagdullaev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi.- T.:Universitet, 2004. – 210 b. ʻ 6. Бобобеков А . Д . Ибтидойи жамият олд тарих . (Ўқув-услубий мажмуа). –Т. 2012. – 310 b . 7. Кабиров Ж. Сагдуллаев А. Ў рта Оси ё археологияси. - Т. , 1990 . – 190 б. 8. Косвен М.О. Ибтидоий жамоа тарихидан очерклар. - Т. 1960. – 234 b . II. Qo shimcha adabiyotlar ʻ 9. Roger Lewin and Robert A. Evolution the human story, Principles of Human Evolution. Great Britain , 2011, oley, 2nd ed., Blackwell, 2004. – 240 p. 10. Coward F, Hosfield R, Pope M. Settlement, Society and Cognition in Human Evolution. Cambridge: Cambridge University Press.2015. – 198 p. 11. Алексеев В.П. Першиц. А.И История первобытного общества, - М, - Астрель 2007. – 210 b . 12. Вишняцкий Л.Б. Введение в преисторию. Проблемы антропогенеза и становления культуры: - Кишинев: Высшая Антропологическая Школа, 2005. – 244 c . III. Internet manbalar 13. https:// www.ziyo.net.uz 14. https:// www.natlib.u z 15. http://bookz.com.ua 16. http://lib.com.ua 17. http://antropogenez.ru 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ANIMIZMNING VUJUDGA KELISHI

1.1. Kishilik jamiyatida animizmning paydo bo’lishi

1.2. Ibtidoiy jamiyatda animizmning mohiyati

II BOB. ANIMIZMNING KISHILIK JAMIYATIDAGI O’RNI

2.1. Kishilik jamiyatiga animizmning ta’siri

2.2. Ibtidoiy davrda animistik e’tiqodlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить