Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 59.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat

Sotib olish
Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat
                             
Reja:
1. Ahmad Yassaviyning tarjimai holi haqida.
2.  Yassaviy – tasavvuf vakili  sifatida. Yassaviy  tari q ati. 
3. “Devoni hikmat” va tasavvuf  ta`limoti:
      a) “Devoni hikmat”da inson va g`arib inson timsoli;
      b)    H ikmatlarda davrning ijtimoiy noqisliklari;
      v) “Devoni hikmat”da ruhiy kamolot bos q inchlarining aks
           etishi.
4. Ahmad Yassaviy qalamiga mansub bo`lgan “Faqrnoma” asari 
    haqida . Xoja   Ahmad   Yassaviy  Markaziy  Osiyoning   ijtimoiy-iqtisodiy,   siyosiy
va   madaniy   hayotida   muhim   mavqeyga   ega   bo`lgan.   Hozirgi   Turkiston,
oldingi   Yassi   yaqinidagi   Sayram   shahrida   tavallud   topgan.   Yassaviyning
tavallud   sanasi   ma`lum   emas.   Ayrim   tad q i q otchilar   uni   63   yil   yashagan
deyishsa,     ayrimlari   73   yoki   85   yil   yashagan,   deygan   qarorga   kelishgan.
Atoqli   yassaviyshunos   Muhammad   Fuod   Kuprilizodaning       aytishicha,
Yassaviy     120   yil   yashab,     hayotdan     ko`z   yumgan.   Rus   olimi
V.A.Gordlevskiy bu   raqamni yana besh yilga ko`paytirib, Yassaviy 125 yil
yashagan, deydi. Uning  “Devoni hikmat” dagi: 
       Yoronlardan fayz va futuh ololmadim,
       Yuz yigirma beshga kirdim bilolmadim,-  
degan fikrlari asosida shunday xulosaga kelganligi shubhasizdir.
        Tasavvuf   tarixiga   nazar   tashlansa,   ko`p   ulug`   shayx   va
mutasavvuflarning   ancha   uzoq   umr   ko`rganligiga   guvoh   bo`lish   mumkin.
Shunga qaramasdan Ahmad Yassaviyning 125 yoshga kirganligiga   ishonish
qiyin.   Birinchidan,   “Devoni   hikmat”   dagi   yuqoridagi   fikrlar   tarixiy
haqiqatdan   ko`ra,   manoqibiy   mazmunga   ega.   Ikkinchidan,   125   yillik   uzoq
umrining  yarmidan  ko`pini   “yer  osti”  da  (“Oltmish   uchda  yer  ostiga  kirdim
mano”)   o`tkazish   aql   bovar   qilmas   hodisadir.   Yassaviyning   yashash
muddatini   75-85   atrofida   belgilagan   olimlarning   taxminlari   haqiqatga
yaqinroqdir. 
Xullas,   Yassaviy     XI   asrning   ikkinchi   yarmida   Sayramdagi   eng
nufuzli   oilalardan   birida,   ma`rifatli   va   javonmardlikka   ixlos-e`tiqodi   bilan
shuhrat taratgan Shayx Ibrohim oilasida tug`ilgan. Onasi  Shayx Ibrohimning
xalifasi     Muso   Shayxning   qizi   Oysha   xotun   edi.   Bu   oilada   avval   bir   qiz
tug`uladi.   Unga   Gav h ar   Sha h noz   deb   nom   qo`yishadi,   Ahmad   tavallud
topgach, ko`p o`tmay onasi vafot etadi. Etti yoshida esa otasidan ajraladi va uning tarbiyasi opasi Gavhar Shahnoz zimmasiga tushadi. Keyin ular Yassiga
ko`chib borishadi. Yosh Ahmad birinchi ustozi Arslon bob bilan uchrashadi,
undan  tahsil  oladi.
“Bob”   arabchada   “eshik”   ma`nosini   ifodalaydigan   so`z   bo`lib,
turkchada   bu   kalima   islom   dini   tar g` ibi   uchun     fidoiylik   ko`rsatganlarga
beriladigan   bir   laqab   bo`lgan.   Alisher     Navoiy     Farg`onada   “ ulug`
mashoyixni  Bob  derlar ”,   -   deydi.   Shuningdek,   “bob”   va   “bobo”   so`zlari
Shayx,   pir,   valiylarga     nisbatan   ham   qo`llanilgan.   Ahmad   Yassaviy
Turkistondagi   boblarning   eng   buyugi,   deb   e`tirof   etilgan     Arislonbobdan
ta h sil olgan.
Arislon   bob   tirikligidayoq   A h mad   Yassaviyni   Buxoroga   borib,
ta h silni   davom   ettirishga   da`vat   etgan   edi.   Ustozining     vafotidan   so`ng
Yassaviy   bilimini   oshirish   uchun     Buxoroi   sharifga   tomon   yo`l   oladi.   U
Buxoroda,   eng   avvalo,   diniy   va   tasavvufiy     ilm   sirlarini   chuqur   egallashga
kirishadi.   Arab   tili   bilan   bir   qatorda   forsiy   tilni   ham   puxta   o`zlashtiradi.
Zamonasining   pesh qadam     olimi   va   so`fiysi   Shayx   Yusuf   Hamdoniyga
murid   bo`ladi.   Uning   uch   xalifaligiga   erishadi.   Hamdoniy   vafotidan     so`ng
bir   muddat     uning   ishini   davom   ettiradi,   “irshod   va   da`vat   maqomi”   qo`lga
kiritilgach, Yassiga qaytib, yangi bir  tariqatga asos soladi. Yassaviylik  nomi
bilan   dong   taratgan     bu   tariqat   bir   turk   mashoyixi   tomonidan   turkiy   xalqlar
orasida bunyod etilgan ilk tasavvuf tariqati edi.
Imom   Muhammad     H anafiy     ibn   Ali   avlodidan   bo`lganligi     uchun
ham   “Xoja”   laqabi   berilgan   Yassaviy   hazratlari   “Ahmad   Yassaviy”,   “Xoja
Ahmad”,   “Xoja   Ahmad   Yassaviy”,   “Qul   Xoja   Ahmad”   singari   ismlar   bilan
tilga   olingan     Yassaviyning   Ibrohim     ismli   o`g`li,   Javhar   Xushnoz,   Javhar
Shahnoz ismli qizlari bo`lgan. Naslu nasabi   Javhar Shahnoz or q ali   davom
etgan. Yassaviy   tirikchiligini   q oshi q taroshlik   qilib   o`tkazgan     va
boshqalarga ham halol mehnat qilib kun kechirishni  targ`ib  qilgan.
Yassaviy     63-yoshga     kirganda,   Muhammad   (s.a.v)   dan   ortiq   umr
ko`rishni   xo h lamay,   yer   ostiga   chillaxona   qazdirib,   umrining   oxirigacha
o`sha yerda hayot kechirgan. 1166-yilda   vafot etgan   Yassaviy   qabri ustiga
oradan ikkinchi asr   o`tgandan keyin   Amir Temur katta maqbara qurdiradi.
Bu   maqbara     musulmon     xalqlarining   muqqaddas     ziyoratgohlaridan   biriga
aylangan.
Yassaviyning   ulug`ligi,   avvlombor,   uning   islom   inonchilari   va
tasavvufiy     tushunchalarni   nihoyatda   teran   anglaganligi,   bularni   o`zida
mujassam   etgan   buyuk   mutasavvif   va   komil   bir     murshid   bo`lganligi   bilan
belgilanadi.   U   tasavvufiy   bir   maslak   bilan     H aqqa   qullik   qilgan,   ixlos   va
ta q voning   cho`qqisiga   ko`tarilgan,   sayru   suluk   martabalarini   oshib   o`tib,
shariat,   tariqat,   ma`rifat  va     haqiqat   maqomlariga     yetishgan,   zohir  va   botin
ilmlaridan voqif bir  xaq oshig`i, ko`ngillarini fath  etgan zabardast siymodir.
Uni ulug`lik  maqomiga  ko`targan  xislatlar ana shulardir.
Yassaviy so`fiyona irshod uchun    bir vosita    sifatida qabul   qilingan
she`rga murojaat etdi. Diniy-tasavvufiy ma`nolar muridlaridan  tashqari  keng
xalq ommasi ongi va qalbidan  oson o`rin topishini ta`minlash  niyatida  she`r
imkoniyatlaridan ham  mohirlik  ila  foydalana oldi.
Yassaviy   asos   solgan   Yassaviylik   tariqati   tasavvufdagi     boshqa
tariqotlardan deyarli farq qilmaydi. Uning asosiy farqlanuvchi jihati tildadir.
Unda   islomiy   tasavvuf   g`oyalari     ilk   marta     turkiycha     tal q in   etilgan   edi.
Yassaviyning   ikki   bir     o`ziga   xos   va     muhim   tomoni,   uning   “Qur`on”   ni
tayanch     manba   bilib,     forsiy   tildagi   tasavvuf   tajribalaridan     ijodiy
foydalanish bilan  bir qatorda turkiy axloq,  q adimiy  turkiy  dunyoqarash  va
ishonchlardan  yiroqlashmaganligidir.                A h mad Yassaviy  h ayotligidayo q  uzo q   o` lkalarga muridlarini  j o` natib,
o` z     tari q atini   keng     tar q atishga   h arakat   q ildi.   U   riyozat,   chilla,   zikr   va
mujo h adaga kuchli a h amiyat berib,  h ayotining aksar  q ismini chillaxonalarda
o` tkazdi. 
Xojagon tari q ati  deya nom berilgan yassaviya  tari q ati, avval Sayxun
va   Toshkent   h ududida,   keyinro q   Xorazm,   Movarounna h r,   Xuroson,
Ozarbayjon   va   Onad o` li   diyorlarida   keng   tar q aldi.   Bu     tari q at     keyinchalik
na q shbandiya     tari q ati   doirasida     davom   etdi.   Turkiy     q avmlarning   Islom
diniga kirishida  yassaviya  tari q atining  buyuk   h issasi  bor. 
Yassaviy   o` z     fikr- q arashlarini   xal q   ommasiga     asosan   she`riy
shaklda   yetkazdi.   Bu   o g` zaki   she`rlar ni     o` zidan   keyin     muridlari   nasldan
naslga     yetkazib   keldilar.   Uning     “Devoni   h ikmat”   majmuasining     q adimiy
nusxasi     topilmagan.   Mavjud   nusxalarning   q adimiysi     XVII   asrga     oiddir.
“Devoni  h ikmat” dagi she`rlar t o` li q  Yassaviyga mansubligi  e h timol b o` lsa
h am,   she`rlarning     mazmun     mo h iyati   t o` la   ma`noda   unga   tegishlidir.
Muridlari   h urmatli     ustozlarining   nasi h atlarini     nasldan   naslga     yetkazib,
h ikmatlardagi  shakl  va ma`noni sa q lab  q olishga  uringanlar. 
“Devoni   h ikmat” dagi  she`rlar  Markaziy  Osiyo xal q lari tomonidan
xush     k o` rilgan,   xal q   o g` zaki     ijodiga   ya q in     b o` lgan   4+3=7   va   4+4+4=12
h ijoli     vaznlarda     yaratilgan.   H ikmatlar     asosan,   4   misradan   iborat   b o` lib,
oxirgi misralar  o` zaro  q ofiyalangan.       
Yassaviy   h ikmatlarining   tub   mo h iyatida   komil   inson   tarbiyasi   va
uning  bilim   h amda amalini  t o`g` ri  y o` lga y o` naltirish i   ustivodir.  Yassaviyga  k o` ra, axlo q iy kamolotga erishgan oshi q  “molu davlatga
ra g` bat   q ilmaydigan”,   g` aflatdan     yiro q,   ogo h   kishidir.   Zotan   ma`nan
uy g` o q   insonga   Allo h   ya q in     b o` lur.   Bunday   insonlarning   “ k   o`    ngli      sini q ,
k o` zi    yoshli ”   dir.   K o` z   yosh   t o` kish   “Devoni     h ikmat”   da   q ayta- q ayta
takrorlanadigan     va   h atto   yassaviya     darveshlaridan   kamolotga   erishish
y o` lida talab  etiladigan  h olatdir. Asl ish qq a  fa q at  shu y o` l  bilan erishiladi.
Yassaviyga   k o` ra,   insonning   yaratilish   g` oyasi   yaratuvchiga     q ul
b o` lish   va   buning   mo h iyatini     anglab,   toat-ibodat     q ilishdir.   Shuningdek,
yemo q,   ichmoq   va   dam   olmoq   ham     insonning     tabiiy     haqlaridir.
Ammo     insonning     haqiqiy   inson   sifatida     bajaradigan   ishlari
faqatgina     bulardan   iborat     emas.   Komil     inson     bo`lish   uchun
Allohni   tanish,   yod     etish   va   uni     sevish   zarur.   Mana     shu   ishq
yo`lida   tuproq     bo`lishni     orzu   qilgan   Yassaviy   “ ishqsizlarning
yo`lda qolganini  ko`rdim ” deydi. 
Yassaviy   hikmatlarida   ko`p     qo`llangan   so`zlardan   biri
“g`arib”   dir.   Hikmatlarda     “g`arib”     so`zi   ko`pincha   “faqir”,   “yetim”
so`zlari   bilan     yonma-yon   keladi   va   ayni   bir     ma`noni   ifodalaydi.
“G`arib   inson”   yassaviylikda     komil     insonga   muqobil   keladi.
G`aribligi,   chorasizligi,   faqirligini   izhor   etib     Allohdan   marhamat
ko`rsatishni  so`raydi: 
G`arib  menu bekasmen, bechoramen  ham  faqir
         Sendin   o` zga kimim  bior, ra h m  aylagil  sa h arda.
yoki    
            Ummat  b o` lsang   g` ariblarga  tobe b o` l g` i l ... Badiiy     ijodda     vatandan   judolik,   g` urbat,   ayrili q ,   yurt   so g` inchi
xususida     keng   ba h s     yuritilganligi   ani q.   O`zbek   tasavvuf   she`riyatida
esa   “g`urbat”   va   “g`ariblik”   masalasini   maxsus   tadqiq   etish
Yassaviy   tajribalari   bilan   bog`liq.   Ulug`   shayxning   etiroflari
bo`yicha:   
  G` urbat tegsa puxta  q ilur k o` p xomlarni 
Dono  q ilur,  h am xos  q ilur k o` p omlarni.
Chunki   h atto   pay g` ambarlaru   sa h obalar   h am   g` urbat   otashida
toblanmishlar :
G` urbat tegdi Mustafodek eranlarga
O` ttiz uch ming sa h oba  h am yoronlarga.  
A h mad     Yassaviy     g` urbat ,   g` ariblik     dardlarini   tal q in   q ilarkan,
albatta,   o` z   q ismati, ayrili q da   o` zining k o` nglidan kechgan    h olatlarga   h am
asoslangan edi:
Xurosonu Shomu Iro q  niyat  q ilib,
G` ariblikni k o` p  q adrini bildim mano.
Shuni   h am   ta`kidlash   kerakki,Yassaviy   h ikmatlarida   g` urbat
tushunchasi   ilo h iy   ma`noda   h am   qo` llanilgan   b o` lib,unda   azaliy     vatanga
intiluvchi ru h  ayrili g` i aks ettirilgan. Yassaviy tal q inicha ,  g` urbat insonlarni
tarbiyalaydi.   H ayotning   masha qq atli     za h matlari   oldida   sabr- q anoatli   b o` la
olish   y o` li,   ya`ni   komillik   y o` li   h am   g` ariblikdan     o` tadi.   Yassaviyning ta`kidlashicha,  g` ariblikni boshidan kechirgan k o` plab kishilar bu y o` l or q ali
ilmu ma`rifatga erishganlar. 
H ikmatlar   Yassaviy   yashagan   davr     h ayoti   h a q ida   h am   ma`lumot
beradi.   Ayni q sa,   ba`zi   kishilarning   h atti- h arakatlari   tan q id     q ilinarkan,
davrning  axlo q iy buzu q liklari va ijtimoiy  muammolar  h am tilga olinadi. 
Masalan: Dunyo  meni molim degan sultonlar g` a  
                Olam molin sonsiz  yi g` ib ol g` onlarga 
                Ayshu  ishrat birla mash g` ul b o` l g` onlarga 
                             O` lum kelsa biri vafo  q ilmas  ermish.
Bu   yerda     ba`zi   insonlarning     dunyoga     berilib,   mol     yi g` ishlari,
fa q atgina   yeyish-ichish   bilan   mash g` ul   ekanliklari   q oralanmo q da.   Yana   bir
h ikmatidagi: 
                 Totli g` -totli g`   yegonlar, turluk-turluk  kiygonlar, 
                 Oltin  taxt   o` lturgonlar  tufro q  ostin  q olmishlar, 
kabi   e`tiroflari    o` sha davr   manzarasini ani q   aks   ettirmo q da. Shuningdek,
ba`zilarning     tari q atga   kirib,   suluk   talablariga   rioya     q ilmaganligi
t o`g` risidagi   h ikmatlarga   h am   duch   kelamiz.   “Tolibmen”   deganlar,
“zokirmen”   deb   zikr     xalqasida   o`tirganlar   orasida,
“nomahramlarga   qaraganlar,   kishi   molin   nohaq   yeganlar”,   makr-
hiyla   qilganlar     tanqid     qilishmoqda.   Hatto     bular   orasida
“qo`llarida riyo tasbehi” ushlaganlar  nafsu havo, shonu shavkatga berilganlar,   rohiblarga   o`xshab   beliga   zunnor   bog`laganlar   ham
bor. Ayniqsa, ikkiyuzlamachilar keskin qoralanadi: 
                Domi tazvir qo`yub  xalqni  yo`ldin  urdung,
       Shayx l i k  qilib riyo birla do`kon  qurdung. 
        Ishrat  qilib shayton birla davron surdung.
Payg`ambarimiz   Muhammad     (s.a.v)   ni   boshqa
payg`ambarlardan   ustunligini     namoyish     etuvchi   asosiy
belgilardan     biri   miskinlik,   faqirlikdir.   Uning     izdoshlari   sanalgan
so`fiylar ham faqirlikni ixtiyor etganlari bois, diniy-tasavvufiy turkiy
adabiyotda   “Faqrnoma”   yozilgan.   Fanofillohga   erishish   maqom-
bosqichlaridan   so`z   yurituvchi     faqrnomalardan     biri   Ahmad
Yassaviy   “Devoni   hikmat”   ining     Qozon     va   Toshkent   nusxalari
muqaddimalaridan   o`rin   olgan.   Asar     nasrda   yozilgan   bo`lib,
komillikka erishishning  to`rt  eshik qirq maqomlari  haqida hikoya
qiladi. Shari a t, tariqat, ma`rifat, haqiqat  - 4 eshik, deya  ta`riflanadi.
Ularning har birida  solik bosib  o`tadigan 10   tadan  40   ta  maqom
haqida    so`z  boradi. 
“Faqirnoma” komillik yo`liga qadam qo`ygan har qanday kishi
uchun   dasturulamal – ko`rsatma bo`lishi mumkin. Unda shunday
deyiladi: 
“Ey   tolib, agar  haqni talab qilib   topay desang, andog` pirga
qo`l   berg`ilkim,   shariatda     orifi   billoh   bo`lsa...   ma`rifatda     daryoi
ummon   bo`lsa...   agar     tariqatda   holi   va     kea   paydo   bo`lsa, ma`rifatda     jazbai   Haq   paydo   qilg`ay”.   Yoki     shayxlik   maqomi
haqida   “...Sulton     ul   mashoyix...   aydilarkim:   Yetmish     ilm
bilmaguncha,   yetmish   maqom   yo`lini   tay     qilmaguncha,   har   kim
shayxliq maqomi da`vosini  qilsa, ul hamon but bo`lg`ay” – deydi.   
Xullas, turkiy xalqlarning islomlashuvi, musulmon dinining 
arkonlarini  o`zlashtirishi, tasavvufiy  tushunchalarini  ilg`ay olishi, 
Markaziy  Osiyo  hududida  tasavvufiy tariqatlarning  paydo  
bo`lishi va taraqqiy  etishida Xoja  Ahmad Yassaviyning  xizmatlari 
beqiyosdir.                    Adabiyotlar:
1. Ahmad Yassaviy. “Hikmatlar”. T., 1990.
2. Xoja  Ahmad Yassaviy.  “Devoni hikmat”T 2004 y
3. Xoja  Ahmad Yassaviy: hayoti, ijodi va  an`analari. T., 2001.
4. Ibro h im   H a q qul. Ahmad Yassaviy. T., 2001.
5. Najmiddin  Komilov. Tasavvuf: tavhid as ro ri. T., 1999.
6. Turkiyada Yassaviyshunoslik. T.,1999. 
7. Ma`naviyat  yulduzlari. T., 2001.
8. www.ziyonet.uz

Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский