Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 88.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Aksiyadorlik jamiyatlarining umumiy tavsifi

Купить
“ Aksiyadorlik jamiyatlarining umumiy tavsifi ” mavzusidagi KURS ISHI M U N D A R I J A KIRISH ……………………………………………………………………. 1-5 I . AKSIYADORLIK JAMIYATI TUSHUNCHASI , TURLARI VA ULARNI TASHKIL ETISH TARTIBINING HUQUQIY ASOSLARI 6-18 1.1. Aksiyadorlik jamiyati tushunchasi va turlari ………………………..... 7-9 1.2. O ‘ zbekiston Respublikasida aksiyadorlik jamiyatlari tashkil etish tartibi ………………………………………………………………………... 10-18 II . AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA BOSHQARUV ORGANLARI 19-26 2.1. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi va uning vakolatlari ……………. 19-27 2.2. Jamiyatning kuzatuv kengashi va uning vakolatlari ………………….. 28-32 2.3. Jamiyatning ijroiya organi va uning vakolatlari………………….......... 33-34 2.4. Jamiyatning minoritar aksiyadorlari qo‘mitasi……………………….... 35-37 III . AKSIYADORLIK JAMIYATLARINING MOLIYAVIY FAOLIYATI VA DIVIDENDLAR ……………………………………… 38-47 3.1. Jamiyatning aksiyalarini va boshqa qimmatli qog ‘ ozlarini joylashtirish hamda olish …………………………………………………… 38-43 3.2. Dividendlarni to‘lash tartibi…………………………………………... 44-47 XULOSA …………………………………………………………………. 48-49 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………. 50-51 KIRISH 2 Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida korxona va tashkilotlarning tashkil etilish shakllarini tubdan isloh qilish muhim vazifa sifatida e’tirof etildi. Shu nuqtai nazardan, aksiyadorlik jamiyatlari – zamonaviy iqtisodiy munosabatlar doirasida keng tarqalgan va yirik ishlab chiqarish birlashmalarini shakllantirishning muhim shakli sifatida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi kunda aksiyadorlik jamiyatlari orqali iqtisodiyotga yirik hajmdagi sarmoyalarni jalb qilish, kapitalni samarali boshqarish, aksiyadorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish kabi ustuvor yo‘nalishlar ilgari surilmoqda. O‘zbekiston Respublikasida aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatini tartibga soluvchi muhim normativ-huquqiy hujjatlar – O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi, “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonun, va boshqa me’yoriy hujjatlar orqali yuridik(huquqiy) asos ishlab chiqilgan. Ayni paytda iqtisodiyotda davlat ulushini bosqichma-bosqich qisqartirish, xususiy sektor ulushini oshirish, shuningdek, yuqorida nomi keltirilgan aksiyadorlik jamiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan normativ-huquqiy hujjatlarni rivojlangan davlatlar huquqiy amaliyotini inobatga olgan holda zamon ruhiga mos ravishda bosqichma-bosqich takomillashtirib borish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Shuningdek, aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tamoyillarini joriy etish, xorijiy investorlar ishtirokini kengaytirish hamda xalqaro moliyaviy tizimlarga integratsiya qilishda muhim o‘rin egallaydi. Bu esa mavzuning nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham bugungi iqtisodiy taraqqiyot uchun katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shu sababli, aksiyadorlik jamiyatlariga oid huquqiy munosabatlarni o‘rganish va tahlil qilish kurs ishi doirasida dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi . Kurs ishi mavzusini o‘rganilganlik darajasi: “Aksiyadorlik jamiyatlari” bilan bog‘liq bo‘lgan ushbu kichik tadqiqot ishida sohaga oid bo‘lgan normativ- huquqiy hujjatlarni, ushbu sohada yirik tadqiqot ishlarini amalga oshirgan xorijiy va mahalliy sivilist olimlar jumladan, H. Raxmonqulov, O.Oqyulov, I.Zokirov A.Sodikov va xorijiy mutaxassislardan A.Berle, G.Means, H.Franklarning ushbu sohadagi fikrlari,qarashlarini tahlil qilish va ularga qat’iy tayanish shuningdek ularni yanada boyitishga harakat qilindi. Sohadagi amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarni birma-bir tahlil qilish jarayonida “ Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi O‘zbekiston 3 Respublikasi Qonunining tegishli normalari norasmiy ravishda sharhlab borildi. Demak ushbu kichik tadqiqot mavzusi zaruriy imkoniyat doirasida tahlil qilindi. Kurs ishi maqsadi. Aksiyadorlik jamiyatlari tadbirkorlik faoliyatining keng tarqalgan subyektlaridan biri va qolaversa zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida muhim iqtisodiy-huquqiy fenomen sifatida namoyon bo‘lib, uning huquqiy asoslarini chuqur tahlil qilish va mazkur institutning amaliyotdagi ahamiyatini yoritish ushbu kurs ishining asosiy maqsadini tashkil etadi. Xususan, ushbu ish orqali O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligi doirasida aksiyadorlik jamiyatlarining tashkil etilishi, davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi, ularda boshqaruv tuzilmasining shakllanishi, aksiyadorlarning huquq va majburiyatlari, ularning manfaatlarini himoya qilish mexanizmlari, shuningdek, jamiyat faoliyatining tugatilishi tartiblarini tahlil qilish ko‘zda tutiladi. Kurs ishi doirasida nazariy manbalar, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek, amaliyotda uchrayotgan real keyslar asosida tahliliy yondashuv amalga oshiriladi. Kurs ishining yana bir muhim maqsadi – aksiyadorlik jamiyatlarining zamonaviy rivojlanish tendensiyalarini o‘rganish va bu borada mavjud muammolar hamda ularni hal qilish yo‘llariga ilmiy-nazariy yondashuv asosida yechimlar taklif etishdan iborat. Kurs ishi vazifalari quyidagilar etib belgilandi:  Aksiyadorlik jamiyatlarining huquq subyekti sifatida paydo bo lishi,ʻ rivojlanish bosqichlari va nazariy asoslarini o‘rganish;  O‘zbekiston Respublikasining huquqiy tizimida aksiyadorlik jamiyatlarining huquqiy maqomini belgilovchi asosiy normativ- huquqiy hujjatlarni tahlil qilish;  Aksiyadorlik jamiyatlarining tashkil etilishi, davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi va ularning turlari (ochiq va yopiq) o‘rtasidagi farqlarni yoritish;  Aksiyadorlik jamiyatlarining boshqaruv organlari tizimini o‘rganish, ularning vakolatlari, shakllanish tartibi va o‘zaro munosabatlarini tahlil qilish;  Aksiyadorlarning huquq va majburiyatlari, ularning manfaatlarini himoya qilish mexanizmlarini yoritish;  O’zbekiston Respublikasi amaliyotida faoliyat yuritayotgan aksiyadorlik jamiyatlari misolida mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. 4 Kurs ishining predmeti: Aksiyadorlik jamiyatlarining tashkil etilishi, huquqiy maqomi, boshqaruv tizimi, aksiyadorlarning huquq va majburiyatlari, shuningdek, ularning faoliyatini tartibga soluvchi O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi normalari majmuasidan iborat. Kurs ishining obyekti : Kurs ishida ushbu jamiyatlarning amaldagi huquqiy asoslari, ularni tashkil etish va boshqarish tartiblari, jamiyat ichidagi huquqiy munosabatlar, hamda aksiyadorlar manfaatlarini himoya qilish vositalari asosiy o‘rganish obyekti sifatida namoyon bo‘ladi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Ushbu kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, unda aksiyadorlik jamiyatlari institutining huquqiy asoslari, ularning tashkiliy-huquqiy shakli, boshqaruv organlari, aksiyadorlarning huquqlari va majburiyatlari bo‘yicha mavjud ilmiy-nazariy qarashlar tizimli ravishda o‘rganiladi. Shuningdek, aksiyadorlik jamiyatlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligining mohiyati, o‘zaro bog‘liqligi va rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi. Bu esa huquqshunoslik sohasi bo‘yicha tahsil olayotgan talabalar uchun mustahkam nazariy bilim bazasini shakllantirishga xizmat qiladi. Kurs ishining amaliy ahamiyati esa, aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatiga oid huquqiy me'yorlarni amaliyotda qanday qo‘llanilishini ochib berish, real misollar orqali ushbu tadbirkorlik subyektidagi mavjud bo‘lgan muammolar va kamchiliklarni aniqlash hamda ular yuzasidan tegishli takliflar ishlab chiqish imkonini yaratishidadir. Ushbu kurs ishi orqali olinadigan tahliliy yondashuvlar va amaliy xulosalar kelajakda professional yuristlar, ayniqsa, korporativ huquq sohasida faoliyat yurituvchi mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Kurs ishining tuzilishi: kirish, 3 bob, 8 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 5 I. AKSIYADORLIK JAMIYATI TUSHUNCHASI, TURLARI VA ULARNI TASHKIL ETISH TARTIBINING HUQUQIY ASOSLARI 1.1. Aksiyadorlik jamiyati tushunchasi va turlari O‘zbekiston Respublikasining amaldagi “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonunining 2- moddasiga ko‘ra ustav fondi (ustav kapitali) aksiyadorlarning aksiyadorlik jamiyatiga nisbatan huquqlarini tasdiqlovchi muayyan miqdordagi aksiyalarga taqsimlangan tijorat tashkiloti aksiyadorlik jamiyati (bundan buyon matnda jamiyat deb yuritiladi) deb e’tirof etiladi. Ushbu normani soddaroq usulda sharhlaydigan bo‘lsak aksiyadorlik jamiyati – bu ma'lum bir shaxslar(aksiyadorlardan) tashkil topgan tijorat tashkiloti bo‘lib, ularning har biri jamiyatga ma’lum miqdorda pul yoki boshqa mulk qo‘shadi. Bu qo‘shilgan mablag‘lar birgalikdagi ustav fondini (yoki ustav kapitalini) hosil qiladi. Jamiyat esa ushbu kapitalni aksiyalarga bo‘ladi. Aksiya – bu aksiyadorning jamiyatdagi ulushi va huquqlarini ko‘rsatadigan hujjat. Kim qancha aksiya sotib olsa, jamiyatdagi ulushi va qarorlar qabul qilishdagi ovoz huquqi ham shunga qarab bo‘ladi. Misol uchun, 100 aksiyadan 30 tasiga ega bo‘lgan shaxs – jamiyat kapitalining 30 foiziga egalik qiladi. Shunday qilib, aksiyadorlik jamiyati deganda, pul yoki boshqa mulkni birlashtirib, aksiyalarga bo‘linadigan va foyda olish maqsadida tashkil etilgan tashkilot tushuniladi. Aksiyadorlik jamiyatlari ilk bor XVI asrda Yevropada, xususan, Gollandiya va Angliyada paydo bo‘lgan. Dastlabki aksiyadorlik jamiyatlarining vujudga kelishi xalqaro savdo va dengiz ekspeditsiyalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bu turdagi tadbirkorlik subyektlari katta miqdordagi sarmoya talab qiladigan loyihalarni moliyalashtirish uchun tuzilgan. 1602-yilda Gollandiyada tashkil etilgan "Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi" (Dutch East India Company – VOC) dunyodagi birinchi aksiyadorlik jamiyati hisoblanadi. Bu kompaniya har bir investor o‘z sarmoyasi miqdoriga yarasha foyda olishini ta’minlovchi aktsiyalar asosida faoliyat ko‘rsatgan. Shuningdek, Angliyada 1600-yilda "Angliya Ost- Indiya kompaniyasi" ham aksiyadorlik tamoyillariga asoslangan holda tashkil topgan bo‘lib, Hindiston bilan savdo aloqalarini amalga oshirgan. Aksiyadorlik jamiyati bugungi kunda asosan ikki turda faoliyat ko‘rsatadi va ular quyidagilar hisoblanadi:  Ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlari;  Yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlari; 6 Ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati deyilganda(OAJ) - i shtirokchilari o‘zlariga qarashli aksiyalarni boshqa aksiyadorlarning roziligisiz o‘zga shaxslarga berishlari mumkin bo‘lgan aksiyadorlar jamiyati nazarda tutiladi. Yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati deyilganda - a ksiyalari faqat o‘zining muassislari orasida yoki oldindan belgilab qo‘yiladigan boshqa shaxslar doirasida taqsimlanadigan aksiyadorlar jamiyati nazarda tutiladi Demak har ikkisini yana bir bor soddaroq usulda tushuntirib beradigan bo‘lsak, Ochiq aksiyadorlik jamiyati (OAJ)da aksiyalarni istalgan odam sotib olishi yoki sotishi mumkin. Aksiyador o‘z ulushini boshqa bir kishiga berayotganda boshqa aksiyadorlardan ruxsat so‘rashi shart emas. Jamiyat aksiyalarini ochiq obuna orqali ham chiqarishi mumkin, ya’ni aksiyalarni reklama qilish, fond bozorida sotish mumkin. Amaliy misol: Tasavvur qiling, “Yuristbek” OAJ o‘z aksiyalarini fond bozoriga qo‘yadi. Odamlar bank yoki fond birjasi orqali ushbu aksiyalarni sotib olib, aksiyadorga aylanishlari mumkin. Siz ham borib o‘sha aksiyalardan xarid qilsangiz bo‘ladi — hech qanday ruxsat so‘ramaysiz. Yopiq aksiyadorlik jamiyati(YAJ) deyilganda - aksiyalarni faqat muassislari yoki oldindan tanlab qo‘yilgan odamlar o‘rtasida taqsimlash mumkin. Boshqa shaxsga aksiya sotish uchun jamiyatning yoki aksiyadorlarning roziligi zarur. Aksiyalarni reklama qilib, ommaga taklif qilish mumkin emas. Amaliy misol: Diyor, Shavkat va Sardor “Yuristoy” YOAJ nomli yopiq aksiyadorlik jamiyatini tashkil qilishdi. Bu jamiyat faqat ular uchalasining o‘rtasida faoliyat yuritadi. Diyor o‘z aksiyasini tanimagan kishiga sotmoqchi bo‘lsa, Shavkat va Sardorning ruxsatisiz buni qila olmaydi. Demak asosiy farqlar: Egalikdagi cheklov : Ochiq jamiyatda istalgan odam aksiyador bo‘la oladi, yopiq jamiyatda esa faqat oldindan kelishilgan shaxslar. Aksiyalar muomalasi : Ochiq jamiyat aksiyalarini erkin sotadi, yopiq jamiyatda esa cheklovlar mavjud. Ma’lumot ochiqligi: Ochiq jamiyat moliyaviy hisobotlarini har yili e’lon qiladi, yopiq jamiyat faqat qonunda belgilangan hollar bilan cheklanadi. Aksiyadorlar soni: Ochiq jamiyatda cheklanmaydi, yopiq jamiyatda esa belgilangan maksimal son bo‘ladi (masalan, 50 kishigacha). O‘zbekiston Respublikasining amaldagi Fuqarolik Kodeksi, “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonunlariga ko‘ra bunday bo‘linish bevosita bekor qilingan shuningdek, ushbu normativ-huquqiy hujjatlarda har ikki holat umumlashtirilib faqatgina umumiy aksiyadorlik jamiyati ko‘rinishida qabul qilingan. Yuqorida nomi bayon qilingan 7 qonunga muvofiq, aksiyadorlik jamiyati yuridik shaxs bo‘lib, u o‘z mustaqil balansida hisobga olinadigan alohida mol-mulkka, shu jumladan o‘zining ustav fondiga (ustav kapitaliga) berilgan mol-mulkka ega bo‘ladi, o‘z nomidan mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarni olishi hamda amalga oshirishi, zimmasiga majburiyatlar olishi, sudda da’vogar va javobgar bo‘lishi mumkin. Jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan e’tiboran yuridik shaxs maqomiga ega bo‘ladi. Jamiyat, agar uning ustavida boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, cheklanmagan muddatga tuzilishi, O‘zbekiston Respublikasi hududida va undan tashqarida bank hisobvaraqlari ochishga haqli ekanligi, o‘zining tashkiliy-huquqiy shakli ko‘rsatilgan to‘liq firma nomiga ega bo‘lishi va qisqartirilgan firma nomiga ega bo‘lishi mumkinligi, o‘zining firma nomi davlat tilida to‘liq yozilgan hamda joylashgan yeri ko‘rsatilgan yumaloq muhrga ega bo‘lishga haqliligi va qolaversa muhrda bir vaqtning o‘zida firmaning nomi boshqa istalgan tilda ham ko‘rsatilishi mumkinligi shuningdek jamiyat o‘zining nomi yozilgan shtamp va blankalarga, o‘z timsoliga, shuningdek belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazilgan tovar belgisiga hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining, tovarlarning, ishlarning va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi boshqa vositalarga ega bo‘lishga haqliligi belgilangan. 1 Aksiayadorlik jamiyatning joylashgan yeri, agar jamiyat ustavida boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, u davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan joyga ko‘ra belgilanadi. Jamiyat u bilan aloqa amalga oshiriladigan pochta manziliga va elektron pochta manziliga ega bo‘lishi lozim. Jamiyat o‘zining joylashgan yeri (pochta manzili) va elektron pochta manzili o‘zgarganligi to‘g‘risida yuridik shaxslarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazuvchi organlarni (bundan buyon matnda ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ deb yuritiladi) yozma bildirish yuborish yo‘li bilan, aksiyadorlarni esa, ommaviy axborot vositalarida e’lon berish yo‘li bilan xabardor etishi shart. 2 Jamiyat o‘z majburiyatlari yuzasidan o‘ziga tegishli barcha mol-mulk bilan javobgar bo‘ladi. Aksiyadorlar jamiyatning majburiyatlari yuzasidan javobgar bo‘lmaydi va uning faoliyati bilan bog‘liq zararlarning o‘rnini o‘zlariga tegishli aksiyalar qiymati doirasida qoplash tavakkalchiligini o‘z zimmasiga oladi. 1 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014 - yil ., O‘RQ-370-son 2 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 8 Aksiyalarning haqini to‘liq to‘lamagan aksiyadorlar jamiyatning majburiyatlari yuzasidan o‘zlariga tegishli aksiyalar qiymatining to‘lanmagan qismi doirasida solidar javobgar bo‘ladi. Jamiyat o‘z aksiyadorlarining majburiyatlari yuzasidan javobgar bo‘lmaydi. Agar jamiyatning to‘lovga qobiliyatsizligi jamiyat uchun majburiy bo‘lgan ko‘rsatmalar berish huquqiga ega bo‘lgan aksiyador sifatida ish yuritayotgan shaxsning g‘ayriqonuniy harakatlari tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, jamiyatning mol-mulki yetarli bo‘lmagan taqdirda, mazkur aksiyadorning zimmasiga jamiyatning majburiyatlari bo‘yicha subsidiar javobgarlik yuklatilishi mumkin. Aksiyador majburiy ko‘rsatmalar berish huquqiga jamiyat ustavida bu huquq nazarda tutilgan taqdirdagina ega bo‘ladi. Jamiyat uchun majburiy ko‘rsatmalar berish huquqiga ega bo‘lgan aksiyador jamiyat muayyan harakatni amalga oshirishi oqibatida to‘lovga qobiliyatsiz bo‘lishini oldindan bila turib, ushbu huquqidan jamiyat tomonidan shunday harakat amalga oshirilishi uchun foydalangan taqdirdagina jamiyatning to‘lovga qobiliyatsizligi aksiyadorning harakatlari tufayli yuzaga kelgan deb hisoblanadi. Davlat va uning organlari jamiyatning majburiyatlari yuzasidan javobgar bo‘lmaydi, xuddi shuningdek jamiyat ham davlat va uning organlarining majburiyatlari yuzasidan javobgar bo‘lmaydi. 3 3 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 9 1.2. O‘zbekiston Respublikasida aksiyadorlik jamiyatlari tashkil etish tartibi Aksiaydorlik jamiyati yuridik shaxsni ta’sis etish yoki qayta tashkil etish (qo‘shib yuborish, bo‘lish, ajratib chiqarish, o‘zgartirish) yo‘li bilan tashkil etilishi mumkin ekanligi bevosita yuqorida nomi keltirilgan qonun normasida belgilab qo‘yilgan. Jamiyat yuridik shaxsni ta’sis etish yoki qayta tashkil etish (qo‘shib yuborish, bo‘lish, ajratib chiqarish, o‘zgartirish) yo‘li bilan tashkil etilishi mumkin. Sharh : Aksiyadorlik jamiyatlarini tashkil etish O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonuniga muvofiq amalga oshiriladi. Ushbu qonunga ko‘ra, jamiyatni tashkil etishning ikki asosiy usuli mavjud: 1. Yangi ta'sis etish yo‘li bilan tashkil etish: Bu usulda muassislar yangi aksiyadorlik jamiyatini tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qiladilar. Muassislar o‘rtasida ta'sis shartnomasi tuziladi, unda jamiyatni tashkil etish bo‘yicha birgalikdagi faoliyat tartibi, ustav kapitalining miqdori, aksiyalarning turlari va ularga to‘lanadigan haq miqdori kabi masalalar belgilanadi. Ta'sis yig‘ilishi o'tkazilib, jamiyatning ustavi tasdiqlanadi va boshqaruv organlari shakllantiriladi. Misol: Bir guruh tadbirkorlar yangi texnologiyalar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi "TechnoInnovate" aksiyadorlik jamiyatini tashkil etishga qaror qiladilar. Ular ta'sis shartnomasini tuzib, ustav kapitalini belgilaydilar va aksiyalarni o‘zaro taqsimlaydilar. Ta'sis yig‘ilishida jamiyatning ustavi tasdiqlanib, boshqaruv organlari saylanadi. 2. Qayta tashkil etish yo‘li bilan tashkil etish: Mavjud yuridik shaxsni aksiyadorlik jamiyatiga aylantirish orqali amalga oshiriladi. Bu usulda davlat korxonasi yoki boshqa tashkiliy-huquqiy shakldagi yuridik shaxs aksiyadorlik jamiyatiga o‘zgartiriladi. Bunday hollarda aksiyadorlik jamiyatini ta'sis etish to‘g‘risidagi qaror davlat mulkini tasarruf etishga vakolatli organ tomonidan qabul qilinadi. Misol: Davlatga qarashli "O‘zAvtoTrans" korxonasi aksiyadorlik jamiyatiga aylantiriladi. Davlat mulkini tasarruf etishga vakolatli organ ushbu o‘zgarish to‘g‘risida qaror qabul qiladi va aksiyalarni taqsimlash tartibini belgilaydi. Natijada, "O‘zAvtoTrans" aksiyadorlik jamiyati sifatida faoliyat yuritishni boshlaydi. Har ikkala usulda ham jamiyatning ustavi tasdiqlanib, davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi, bu esa jamiyatga yuridik shaxs maqomini beradi. 10 Yuridik shaxsni ta’sis etish yoki qayta tashkil etish ya‘ni qo‘shib yuborish, bo‘lish, ajratib chiqarish, o‘zgartirish holatlarini har birini soddaroq usulda amaliy misollar yordamida tushuntirish beradigan bo‘lsak, Yuridik shaxsni qo‘shib yuborish shaklida qayta tashkil etish ikkita yoki undan ko‘p yuridik shaxslarning bitta yangi yuridik shaxsga birlashuvini anglatadi. Bunda birlamchi yuridik shaxsning yo‘q bo‘lib ketishi asosiy shart bo‘lib hisoblanadi. qo‘shib olishda bir yuridik shaxs boshqasining tarkibiga kiradi va tegishlicha o‘zining yuridik mavjudligini yo‘qotadi. Ajratib chiqarish shaklida qayta tashkil etilganda bitta yuridik shaxsdan yana bitta yoki bir necha yuridik shaxslar ajralib chiqadi. Bunda birlamchi yuridik shaxs ham mavjud bo‘lib qolaveradi. Yuridik shaxsni bo‘lishda birlamchi yuridik shaxs o‘z mavjudligini yo‘qotadi va uning o‘rniga ikkita yoki bir necha, shunisi ham borki bunda turli tashkiliy huquqiy shakldagi yangi yuridik shaxslar tashkil etiladi. Yuridik shaxs o‘zgartirilganda uning tashkiliy-huquqiy shakli o‘zgarishga uchraydi. muayyan turdagi yuridik shaxs o‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan tashkiliy- huquqiy shakllar qonunchilik tomonidan belgilanadi. masalan, mas’uliyati cheklangan jamiyat, ishtirokchilarining soni 50 tadan ortib ketsa, bir yil ichida ochiq aksiyadorlik jamiyatiga yoki ishlab chiqarish kooperativiga o‘zgartirilishi kerak. 4 Tashkiliy-huquqiy shaklni o‘zgartirish vositasida qayta tuzish faqat qonunchilik talabi asosida emas, balki yuridik shaxs muassislarining ixtiyoriga ko‘ra, qo‘shib olish jarayonida amalga oshirilishi ham mumkin. xususan, bir yuridik shaxsning ikkinchisiga qo‘shilishi ikkalasining ham o‘zaro roziligi asosida boshqasiga qo‘shilayotgan yuridik shaxsning tashkiliy huquqiy shaklining o‘zgarishini keltirib chiqarishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonunining 10-moddasiga ko‘ra jamiyatni ta’sis etish yo‘li bilan tashkil etish muassislarning (muassisning) qaroriga ko‘ra amalga oshiriladi. Jamiyatni ta’sis etish to‘g‘risidagi qaror ta’sis yig‘ilishi tomonidan qabul qilinadi. Jamiyat bir muassis tomonidan ta’sis etilgan taqdirda jamiyatni ta’sis etish haqidagi qaror shu muassis tomonidan yakka tartibda qabul qilinadi. Jamiyatning muassislari uni tashkil etish to‘g‘risida o‘zaro ta’sis shartnomasini tuzadilar, shartnomada ularning jamiyatni ta’sis etishga doir birgalikdagi faoliyatni amalga oshirish tartibi, jamiyat ustav fondining (ustav kapitalining) miqdori, muassislar o‘rtasida joylashtirilishi lozim bo‘lgan aksiyalarning turlari, ular uchun 4 “Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.12.2001 yil, O‘RQ-310-II-son 11 to‘lanadigan haqning miqdori va uni to‘lash tartibi, muassislarning jamiyatni tashkil etishga doir huquq va majburiyatlari belgilanadi. Jamiyatni ta’sis etish to‘g‘risidagi qaror muassislarning ovoz berish natijalarini hamda jamiyatni ta’sis etish, uning ustavini tasdiqlash, jamiyatning boshqaruv organlarini shakllantirish masalalari yuzasidan muassislar qabul qilgan qarorlarni aks ettirishi kerak. Jamiyatni ta’sis etish, uning ustavini tasdiqlash to‘g‘risidagi va muassis tomonidan jamiyatning aksiyalari haqini to‘lash uchun kiritilayotgan qimmatli qog‘ozlarning, o‘zga mulkiy huquqlarning yoki pulda ifodalanadigan bahoga ega bo‘lgan boshqa huquqlarning pulda ifodalangan bahosini tasdiqlash haqidagi qarorlar muassislar tomonidan bir ovozdan qabul qilinadi. Chet ellik investorlar ishtirokidagi jamiyatni tashkil etish O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligiga muvofiq amalga oshiriladi. Davlat tashkiloti aksiyadorlik jamiyati etib o‘zgartirilayotganda aksiyadorlik jamiyatini ta’sis etish to‘g‘risidagi qaror davlat mulkini tasarruf etishga vakolatli organ tomonidan qabul qilinadi. Jamiyat muassislari va aksiyadorlarining soni cheklanmaydi. 5 Sharh : O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonuniga muvofiq, aksiyadorlik jamiyatini ta’sis etish quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: 1. Ta’sis shartnomasini tuzish : Muassislar jamiyatni tashkil etish bo‘yicha o‘zaro kelishuvga erishib, ta’sis shartnomasini imzolaydilar. Ushbu shartnomada quyidagi masalalar belgilanadi: ✓ Jamiyatni ta’sis etish bo‘yicha birgalikdagi faoliyat tartibi; ✓ Ustav kapitalining miqdori; ✓ Joylashtirilishi lozim bo‘lgan aksiyalarning turlari va ularga to‘lanadigan haq miqdori hamda to‘lash tartibi; ✓ Muassislarning huquq va majburiyatlari. 2. Ta’sis yig‘ilishini o‘tkazish: Muassislar ta’sis yig‘ilishini chaqirib, unda quyidagi qarorlarni qabul qiladilar: ✓ Jamiyatni ta’sis etish va uning ustavini tasdiqlash; ✓ Chiqariladigan aksiyalarning turlarini va sonini belgilash; ✓ Jamiyatning boshqaruv organlarini shakllantirish (kuzatuv kengashi, taftish komissiyasi va ijroiya organi). 5 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 12 3. Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish: Jamiyatni ta’sis etish to‘g‘risidagi qaror va boshqa zarur hujjatlar davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun vakolatli organga taqdim etiladi. Ro‘yxatdan o‘tkazilgandan so‘ng, jamiyat yuridik shaxs maqomiga ega bo‘ladi. Misol: Bir guruh tadbirkorlar yangi texnologiyalar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanuvchi "TechnoInnovate" aksiyadorlik jamiyatini tashkil etishga qaror qiladilar. Ular ta’sis shartnomasini tuzib, unda ustav kapitalini 1 milliard so‘m etib belgilaydilar va aksiyalarni o‘zaro taqsimlaydilar. Ta’sis yig‘ilishida jamiyatning ustavi tasdiqlanib, boshqaruv organlari saylanadi. So‘ngra, barcha zarur hujjatlar bilan jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi va "TechnoInnovate" AJ rasmiy faoliyatini boshlaydi. Shunday qilib, aksiyadorlik jamiyatini ta’sis etish jarayoni muassislarning o‘zaro kelishuvi, ta’sis hujjatlarini rasmiylashtirish va davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Demak yuqoridagi masalani yana bir bor umumiy takrorlab oladigan bo‘lsak O‘zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi qonunining 1-moddasiga ko‘ra, ushbu qonunning maqsadi aksiyadorlik jamiyatlarining tashkil etilishi, faoliyati, qayta tashkil etilishi va tugatilishi, shuningdek, aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Ushbu maqsadni quyidagi misollar orqali tushuntirish mumkin: 1. Aksiyadorlik jamiyatining tashkil etilishi: Misol: Bir guruh tadbirkorlar yangi biznesni boshlash uchun aksiyadorlik jamiyatini tashkil etishga qaror qiladilar. Ushbu qonun ularning jamiyatni ro‘yxatdan o‘tkazish, aksiyalarni chiqarish va tarqatish jarayonlarini tartibga soladi. 2. Aksiyadorlik jamiyatining faoliyati: Misol : Mavjud aksiyadorlik jamiyati o ‘ z aksiyadorlariga dividendlar to ‘ lashni rejalashtirmoqda . Qonun dividendlarning hisoblanishi , to ‘ lanishi va aksiyadorlarning bu boradagi huquqlarini aniq belgilaydi . 3. Aksiyadorlik jamiyatining qayta tashkil etilishi: Misol: Ikki aksiyadorlik jamiyati birlashishga qaror qiladi. Qonun bunday birlashish jarayonining tartibi, aksiyadorlarning roziligi va yangi tuzilmaning huquqiy masalalarini belgilaydi. 13 4. Aksiyadorlik jamiyatining tugatilishi: Misol: Aksiyadorlik jamiyati o‘z faoliyatini tugatishga qaror qiladi. Qonun tugatish jarayoni, kreditorlarning talablarini qondirish va aksiyadorlarga qolgan mol-mulkni taqsimlash tartibini ko‘rsatadi. 5. Aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish: Misol: Aksiyador jamiyat tomonidan hisoblangan dividendlar va penyalar to‘lanishini sud tartibida talab qilishga haqli. Qonun aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini belgilaydi. Aksiyadorlik jamiyatni tashkil etish to‘g‘risidagi ta’sis shartnomasini imzolagan yuridik va jismoniy shaxslar jamiyatning muassislari (muassisi) deb e’tirof etiladi. Agar qonunda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yoki O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorida boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, davlat organlari jamiyatning muassislari (aksiyadorlari) bo‘lishi mumkin emas. Jamiyat muassislari jamiyatning tashkil etilishi bilan bog‘liq majburiyatlar yuzasidan jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilguniga qadar solidar javobgar bo‘ladi. Jamiyat muassislarning jamiyatni tashkil etish bilan bog‘liq majburiyatlari yuzasidan muassislarning harakatlari keyinchalik aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida ma’qullangan taqdirdagina javobgar bo‘ladi. Davlat tashkiloti aksiyadorlik jamiyati etib o‘zgartirilayotganda davlat mulkini tasarruf etishga vakolatli organ jamiyatning muassisi bo‘ladi. Jamiyat muassislari o‘rtasida aksiyalarni taqsimlash ta’sis hujjatiga muvofiq amalga oshiriladi. 6 Yuqoridagi normani soddaroq usulda sharhlaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonuniga muvofiq, aksiyadorlik jamiyatining muassislari (ta'sischilari) jamiyatni tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qilgan va uning ustav kapitaliga hissa qo‘shgan yuridik yoki jismoniy shaxslardir. Muassislar jamiyatni tashkil etish jarayonida asosiy rol o‘ynab, uning ustavini tasdiqlash, boshqaruv organlarini shakllantirish va davlat ro‘yxatidan o‘tkazish kabi masalalarni hal qiladilar. 6 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 14 Amaliy misollar taqdim qiladigan bo‘lsak: 1. "O‘zmetkombinat" AJ: Ushbu aksiyadorlik jamiyati dastlab davlat korxonasi sifatida tashkil etilgan bo‘lib, keyinchalik aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilgan. Bu jarayonda davlat asosiy muassis sifatida ishtirok etgan. Hozirgi kunda "O‘zmetkombinat" aksiyadorlari qatoriga davlat va xususiy investorlar kiradi. 2. “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ: Ushbu jamiyatning barcha oddiy aksiyalari bitta aksiyadorga tegishli bo‘lib, bu aksiyador jamiyatning yagona muassisi hisoblanadi. Bu holatda aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi o'tkazilmaydi, chunki barcha qarorlar yagona aksiyador tomonidan qabul qilinadi. 3. “ Uzbekistan Airports ” AJ: Ushbu jamiyat davlat tomonidan ta ' sis etilgan bo ‘ lib , uning muassisi O ‘ zbekiston Respublikasi hukumatidir . Jamiyatning aksiyalari davlatga tegishli bo ‘ lib , boshqaruv qarorlari davlat vakillari tomonidan qabul qilinadi . Shunday qilib , aksiyadorlik jamiyatlarining muassislari davlat organlari , yuridik shaxslar yoki jismoniy shaxslar bo ‘ lishi mumkin . Ular jamiyatni tashkil etish va uning faoliyatini yo ‘ lga qo ‘ yishda muhim rol o ‘ ynaydilar . Aksiyadorlik jamiyatini ta ’ sis yig ‘ ilishini quyidagi masalalar hal etiladi : jamiyatni ta ’ sis etish to ‘ g ‘ risida qaror qabul qiladi va uning ustavini tasdiqlaydi ; ta ’ sis etish jarayonida muassislar tomonidan tuzilgan shartnomalarni tasdiqlaydi ; muassislar tomonidan aksiyalar haqini to‘lash tartibini belgilaydi; chiqariladigan aksiyalarning turlarini va sonini belgilaydi; jamiyatning kuzatuv kengashini, taftish komissiyasini (taftishchisini) saylaydi; jamiyatning ijroiya organini tuzadi (saylaydi, tayinlaydi). Ta’sis yig‘ilishida ovoz berish muassislar kiritadigan ulushlarga muvofiq o‘tkaziladi. Ta’sis yig‘ilishi qarorlarni oddiy ko‘pchilik ovoz bilan qabul qiladi, bundan ta’sis shartnomasini o‘zgartirish to‘g‘risidagi qarorlar qabul qilinadigan hollar mustasno bo‘lib, buning uchun barcha muassislarning roziligi talab etiladi. Ta’sis yig‘ilishining qarorlari jamiyatning barcha muassislari tomonidan imzolanadigan bayonnoma bilan rasmiylashtiriladi. Davlat tashkilotini aksiyadorlik jamiyati etib o‘zgartirish davlat mulkini tasarruf etishga vakolatli 15 organ tomonidan qabul qilinadigan qaror asosida ta’sis yig‘ilishini o‘tkazmasdan amalga oshiriladi. Bir muassisdan iborat bo‘lgan jamiyatda ta’sis yig‘ilishi o‘tkazilmaydi. 7 Ushbu normani ham soddaroq usulda sharhlab ko‘radigan bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonunining 12-moddasiga muvofiq, ta'sis yig‘ilishi aksiyadorlik jamiyatini tashkil etish jarayonidagi muhim bosqich bo‘lib, unda jamiyatning asosiy hujjatlari tasdiqlanadi va boshqaruv organlari shakllantiriladi. Ta'sis yig‘ilishining asosiy vazifalari: 1. Jamiyatni ta'sis etish to‘g‘risida qaror qabul qilish va uning ustavini tasdiqlash: Muassislar jamiyatni tashkil etish bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilib, uning ustavini tasdiqlaydilar. 2. Aksiyalarga ortiqcha obunani qabul qilish yoki rad etish: Agar aksiyalarga belgilangan miqdordan ortiqcha talab bo‘lsa, ta'sis yig‘ilishi bu talablarni qabul qilish yoki rad etish masalasini hal qiladi. 3. Ta'sis etish jarayonida muassislar tomonidan tuzilgan shartnomalarni tasdiqlash: Muassislar tomonidan jamiyatni tashkil etish jarayonida tuzilgan barcha shartnomalar ta'sis yig‘ilishida tasdiqlanadi. 4. Chiqarilayotgan aksiyalar turlarini va ularning sonini belgilash: Jamiyat tomonidan chiqariladigan aksiyalarning turlari (oddiy yoki imtiyozli) va soni aniqlanadi. 5. Jamiyatning boshqaruv organlarini saylash: Kuzatuv kengashi, taftish komissiyasi va ijroiya organi kabi boshqaruv organlari shakllantiriladi. Ovoz berish tartibi: ✓ Ta'sis yig‘ilishida ovoz berish muassislarning qo‘shgan hissalariga muvofiq amalga oshiriladi. ✓ Qarorlar odatda oddiy ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilinadi, lekin ta'sis shartnomasini o‘zgartirish kabi masalalar barcha muassislarning roziligini talab qiladi. Misol: Faraz qilaylik, uchta muassis — "A" MCHJ, "B" MCHJ va "C" jismoniy shaxsi — "Innovatsion Texnologiyalar" aksiyadorlik jamiyatini tashkil etishga qaror qilishdi. 7 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 16 ✓ Ta'sis yig‘ilishida ular jamiyatning ustavini tasdiqladilar, ustav kapitalini 1 milliard so‘m etib belgiladilar va aksiyalarning 60% "A" MCHJga, 30% "B" MCHJga va 10% "C" jismoniy shaxsiga taqsimladilar. ✓ Shuningdek, ular kuzatuv kengashining 5 a'zosini sayladilar va ijroiya organi rahbarini tayinladilar. ✓ Agar aksiyalarga ortiqcha talab bo‘lsa, masalan, boshqa investorlar qo‘shimcha aksiyalar sotib olish istagini bildirishsa, ta'sis yig‘ilishi ushbu talablarni ko‘rib chiqib, ustav kapitalini oshirish yoki mavjud aksiyalarning taqsimotini qayta ko‘rib chiqish masalasini hal qiladi. Shu tariqa, ta'sis yig‘ilishi jamiyatning huquqiy asoslarini belgilab, uning kelgusi faoliyati uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratadi. Aksiyadorlik jamiyati yuridik shaxs sifatida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim. Jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tish uchun ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga jamiyatning ustavini va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hujjatlarini taqdim etadi. Davlat tashkilotini o‘zgartirish yo‘li bilan tashkil etilgan, shuningdek bitta muassis tomonidan tashkil etilgan jamiyat jamiyatning ustavini taqdim etadi. Jamiyatni tashkil etishning qonunda belgilangan tartibini buzish yoki uning ustavi qonunga muvofiq emasligi davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etishga olib keladi. Jamiyatni tashkil etish maqsadga muvofiq emas degan vajlar bilan uni davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etishga yo‘l qo‘yilmaydi. Davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni rad etish, shuningdek ro‘yxatdan o‘tkazish muddatlarining buzilishi ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan sanadan e’tiboran ko‘pi bilan uch oy muddatda aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi to‘g‘risidagi, jamiyatning kuzatuv kengashi, ijroiya organi haqidagi (tegishincha direktori, boshqaruvi, ishonchli boshqaruvchi to‘g‘risidagi) va taftish komissiyasi (taftishchisi) to‘g‘risidagi ularning faoliyat tartibini, huquq va majburiyatlarini, shuningdek jamiyatning mazkur organlari tomonidan qarorlar qabul qilish tartib-taomilini belgilovchi nizomlarni tayyorlashi hamda aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida tasdiqlashi shart. Ushbu holatni soddaroq talqin qiladigan bo‘lsak, aksiyadorlik jamiyatini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish — bu jamiyatga yuridik shaxs maqomini beruvchi muhim jarayondir. O‘zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi qonuniga muvofiq, ushbu jarayon quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: 1. Hujjatlarni tayyorlash : 17 ✓ Ta ’ sis hujjatlari : Jamiyatning ustavi va ta ’ sis shartnomasi ( agar mavjud bo ‘ lsa ) tayyorlanadi . ✓ Ta ’ sis yig ‘ ilishi bayonnomasi : Ta ’ sis yig ‘ ilishida qabul qilingan qarorlar bayonnomasi rasmiylashtiriladi . ✓ Davlat boji to ‘ langanligi to ‘ g ‘ risidagi kvitansiya : Davlat ro ‘ yxatidan o ‘ tkazish uchun belgilangan davlat boji to ‘ lanadi . 2. Murojaat qilish : ✓ Davlat xizmatlari markazi ( DXM ): Muassislar yoki ularning vakillari tayyorlangan hujjatlar bilan DXMga murojaat qiladilar . ✓ Onlayn murojaat: Elektron raqamli imzo (ERI) mavjud bo‘lsa, "fo.birdarcha.uz" sayti orqali onlayn tarzda murojaat qilish mumkin. 3. Hujjatlarni ko‘rib chiqish: ✓ Vakolatli organ: DXM tomonidan hujjatlar vakolatli organga yuboriladi va ular qonunchilik talablariga muvofiqligi tekshiriladi. ✓ Muddatlar: Qonunchilikda belgilangan muddatlarda hujjatlar ko‘rib chiqiladi va qaror qabul qilinadi. 4. Ro‘yxatdan o‘tkazish yoki rad etish: ✓ Ijobiy qaror: Hujjatlar talabga javob bersa, jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilib, unga yuridik shaxs maqomi beriladi. ✓ Salbiy qaror: Agar hujjatlarda kamchiliklar aniqlansa yoki qonunchilik talablariga zid bo‘lsa, ro‘yxatdan o‘tkazish rad etilishi mumkin. Bunday hollarda rad etish sabablari yozma ravishda tushuntiriladi va bu qaror ustidan sudga shikoyat qilish mumkin. Misol: Faraz qilaylik, "Yosh Texnologlar" nomli aksiyadorlik jamiyati tashkil etilmoqda. Muassislar jamiyatning ustavini tayyorlab, ta’sis yig‘ilishini o‘tkazadilar va davlat bojini to‘laydilar. So‘ngra, barcha hujjatlar bilan DXMga murojaat qiladilar yoki "fo.birdarcha.uz" sayti orqali onlayn ariza yuboradilar. Vakolatli organ hujjatlarni tekshirib, qonunchilikka muvofiqligini tasdiqlasa, jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkaziladi va yuridik shaxs maqomini oladi. Shunday qilib, aksiyadorlik jamiyatini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish jarayoni muayyan hujjatlarni tayyorlash, tegishli organlarga murojaat qilish va belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tish bosqichlarini o‘z ichiga oladi. 18 II. AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA BOSHQARUV ORGANLARI 2.1. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi va uning vakolatlari Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi jamiyatning yuqori boshqaruv organidir. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishini jamiyat kuzatuv kengashining raisi, u uzrli sabablarga ko‘ra bo‘lmagan taqdirda esa, jamiyat kuzatuv kengashining a’zolaridan biri olib boradi. Jamiyat har yili aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishini (aksiyadorlarning yillik umumiy yig‘ilishini) o‘tkazishi shart. Aksiyadorlarning yillik umumiy yig‘ilishi jamiyat ustavida belgilangan muddatlarda, ammo moliya yili tugaganidan keyin olti oydan kechiktirmay o‘tkaziladi. Aksiyadorlarning yillik umumiy yig‘ilishida jamiyatning kuzatuv kengashini va taftish komissiyasini (taftishchisini) saylash to‘g‘risidagi, jamiyatning yakkaboshchilik asosidagi ijroiya organi (bundan buyon matnda direktor deb yuritiladi), kollegial ijroiya organining (bundan buyon matnda boshqaruv deb yuritiladi) a’zolari, ishonchli boshqaruvchi bilan tuzilgan shartnomaning muddatini uzaytirish, uni qayta tuzish yoki bekor qilish mumkinligi haqidagi masalalar hal etiladi, shuningdek ushbu Qonun 59-moddasi birinchi qismining o‘n ikkinchi va o‘n uchinchi xatboshilariga muvofiq jamiyatning yillik hisoboti jamiyat ijroiya organi va kuzatuv kengashining jamiyatni rivojlantirish strategiyasiga erishish bo‘yicha ko‘rilayotgan chora-tadbirlar to‘g‘risidagi hisobotlari va boshqa hujjatlari ko‘rib chiqiladi. Aksiyadorlarning yillik umumiy yig‘ilishidan tashqari o‘tkaziladigan umumiy yig‘ilishlari navbatdan tashqari yig‘ilishlardir. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishini o‘tkazish sanasi va tartibi, yig‘ilish o‘tkazilishi haqida aksiyadorlarga xabar berish tartibi, aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishini o‘tkazishga tayyorgarlik vaqtida aksiyadorlarga beriladigan materiallarning (axborotning) ro‘yxati jamiyatning kuzatuv kengashi tomonidan belgilanadi. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishini o‘tkazish chog‘ida umumiy yig‘ilishda, kun tartibidagi masalalarni muhokama qilish va ovozga qo‘yilgan masalalar bo‘yicha qarorlar qabul qilishda ishtirok etish imkoniyatini beradigan axborot- kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanilishi mumkin. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda masofadan turib ishtirok etish va masofadan turib elektron ovoz berishning umumiy tartibi qimmatli qog‘ozlar bozorini tartibga solish bo‘yicha vakolatli davlat organi tomonidan belgilanadi. 19 Barcha oddiy aksiyalar bitta aksiyadorga tegishli bo‘lgan jamiyatda aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi o‘tkazilmaydi. Ushbu Qonun va jamiyatning ustavi bilan aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi vakolatiga kiritilgan masalalar bo‘yicha qarorlar bunday aksiyador tomonidan yakka tartibda qabul qilinadi hamda yozma shaklda rasmiylashtirilishi kerak, jamiyatning imtiyozli aksiyalari ushbu Qonunga muvofiq ovoz berish huquqini olishi hollari bundan mustasno. Bunda ushbu bobning aksiyadorlar umumiy yig‘ilishiga tayyorgarlik ko‘rish, uni chaqirish va o‘tkazish tartibini hamda muddatlarini belgilovchi qoidalari qo‘llanilmaydi, aksiyadorlarning yillik umumiy yig‘ilishini o‘tkazish muddatlariga taalluqli qoidalar bundan mustasno. 8 Demak yuqoridagi normani soddaroq usulda sharhlab ko‘radigan bo‘lsak, Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi aksiyadorlik jamiyatining oliy boshqaruv organi bo‘lib, unda jamiyat faoliyatiga oid muhim masalalar ko‘rib chiqiladi va tegishli qarorlar qabul qilinadi. O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonunining 58-moddasiga muvofiq, agar jamiyatdagi barcha oddiy aksiyalar bitta aksiyadorga tegishli bo‘lsa, umumiy yig‘ilish o‘tkazilmaydi. Amaliy misol taqdim qiladigan bo‘lsak: "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyatida 100 nafar aksiyador mavjud. Har yili ular umumiy yig‘ilish o‘tkazib, quyidagi masalalarni muhokama qiladilar: ➢ Yillik moliyaviy hisobotlarni tasdiqlash: Jamiyatning o‘tgan yilgi moliyaviy natijalari ko‘rib chiqiladi va tasdiqlanadi. ➢ Dividendlar miqdorini belgilash: Aksiyadorlarga to‘lanadigan dividendlar miqdori aniqlanadi. ➢ Kuzatuv kengashi a’zolarini saylash: Jamiyatning strategik boshqaruvini amalga oshiruvchi kuzatuv kengashi a’zolari saylanadi. Biroq, agar "Yuksalish" AJning barcha oddiy aksiyalari bitta aksiyadorga tegishli bo‘lsa, qonunga muvofiq, umumiy yig‘ilish o‘tkazilishi talab etilmaydi. Bunday holatda, yagona aksiyador barcha qarorlarni mustaqil ravishda qabul qiladi va bu qarorlar yozma ravishda rasmiylashtiriladi. Umumiy yig‘ilishlar aksiyadorlarning jamiyat faoliyatida ishtirok etishlari, o‘z huquqlarini amalga oshirishlari va jamiyatning rivojlanishiga hissa qo‘shishlari uchun muhim platforma hisoblanadi. 8 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 20 Aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining vakolat doirasiga quyidagilar kiradi: jamiyat ustaviga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish yoki jamiyatning yangi tahrirdagi ustavini tasdiqlash; jamiyatni qayta tashkil etish; jamiyatni tugatish, tugatuvchini (tugatish komissiyasini) tayinlash hamda oraliq va yakuniy tugatish balanslarini tasdiqlash; jamiyat kuzatuv kengashining va minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining son tarkibini belgilash, ularning a’zolarini saylash va a’zolarning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish; e’lon qilingan aksiyalarning eng ko‘p miqdorini belgilash; jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) ko‘paytirish; jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) kamaytirish; o‘z aksiyalarini olish; jamiyatning tashkiliy tuzilmasini tasdiqlash, ijroiya organini tuzish, uning rahbarini saylash (tayinlash) va rahbarning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish; jamiyat taftish komissiyasining a’zolarini (taftishchisini) saylash va ularning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish, shuningdek taftish komissiyasi (taftishchi) to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash; jamiyatning yillik hisobotini va yillik biznes-rejasini, shuningdek jamiyat faoliyatining asosiy yo‘nalishlari va maqsadidan kelib chiqqan holda jamiyatni o‘rta muddatga va uzoq muddatga rivojlantirishning aniq muddatlari belgilangan strategiyasini tasdiqlash; jamiyatning foydasi va zararlarini taqsimlash; jamiyat kuzatuv kengashining va taftish komissiyasining (taftishchisining) o‘z vakolat doirasiga kiradigan masalalar yuzasidan, shu jumladan jamiyatni boshqarishga doir qonunchilikda belgilangan talablarga rioya etilishi yuzasidan jamiyat kuzatuv kengashining hisobotlarini va taftish komissiyasining (taftishchisining) xulosalarini eshitish; jamiyat tomonidan korporativ obligatsiyalar, shu jumladan aksiyalarga ayirboshlanadigan obligatsiyalar chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilish; qimmatli qog‘ozlarning hosilalarini chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilish; jamiyatning korporativ obligatsiyalarini qaytarib sotib olish to‘g‘risida qaror qabul qilish; imtiyozli huquqni qo‘llamaslik to‘g‘risida ushbu Qonunning 35- moddasida nazarda tutilgan qarorni qabul qilish; aksiyalarni joylashtirish (tashkil etilgan qimmatli qog‘ozlar savdolariga chiqarish) narxini belgilash; aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining reglamentini tasdiqlash; aksiyalarni maydalash va yiriklashtirish; 21 jamiyatning ijroiya organiga to‘lanadigan haq va (yoki) kompensatsiyalarni, shuningdek ularning eng yuqori miqdorlarini belgilash; jamiyat tomonidan bitimlar tuzish to‘g‘risida qaror qabul qilish; majburiy auditorlik tekshiruvini o‘tkazish uchun auditorlik tashkilotini belgilash, ushbu tashkilotning xizmatlariga to‘lanadigan eng ko‘p haq miqdori va u bilan shartnoma tuzish (shartnomani bekor qilish) to‘g‘risida qaror qabul qilish; qonunchilikka muvofiq boshqa masalalarni hal etish. Aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining vakolat doirasiga kiritilgan masalalar jamiyatning ijroiya organi hal qilishi uchun berilishi mumkin emas. Aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining vakolat doirasiga kiritilgan masalalar jamiyatning kuzatuv kengashi hal qilishi uchun berilishi mumkin emas, quyidagi masalalar bundan mustasno: jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) ko‘paytirish, shuningdek jamiyat ustaviga jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) ko‘paytirish hamda jamiyatning e’lon qilingan aksiyalari sonini kamaytirish bilan bog‘liq o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish; Aksiyalarni joylashtirish (tashkil etilgan qimmatli qog‘ozlar savdolariga chiqarish) narxini belgilash; jamiyat tomonidan korporativ obligatsiyalar, shu jumladan aksiyalarga ayirboshlanadigan obligatsiyalar chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilish; qimmatli qog‘ozlarning hosilalarini chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilish; jamiyatning korporativ obligatsiyalarini qaytarib sotib olish to‘g‘risida qaror qabul qilish; jamiyatning ijroiya organini tuzish, uning rahbarini saylash (tayinlash), rahbarning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish; jamiyatning ijroiya organiga to‘lanadigan haq va kompensatsiyalar miqdorlarini belgilash; 9 Yuqorida bevosita aksiyadorlik jamiyatining boshqaruv organlaridan biri bo‘lgan umumiy yig‘ilish vakolatlarini ko‘rib chiqdik. Endi esa ularni har birini tahlil qilib chiqsak bo‘ladi. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi aksiyadorlik jamiyatining oliy boshqaruv organi bo‘lib, uning vakolat doirasiga quyidagi asosiy masalalar kiradi: 1. Jamiyat ustaviga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish yoki uning yangi tahririni tasdiqlash: 9 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 22 Agar jamiyat o‘z faoliyatini kengaytirish yoki o‘zgartirishni rejalashtirsa, ustavga tegishli o‘zgartirishlar kiritilishi lozim. Misol: "Yuksalish" AJ yangi faoliyat yo‘nalishini qo‘shmoqchi bo‘lsa, bu o‘zgarishlarni aks ettirish uchun ustavga tegishli o‘zgartirishlar kiritish uchun aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi qarori talab etiladi. 2.Jamiyatning ustav fondini o‘zgartirish: Ustav fondini oshirish yoki kamaytirish to‘g‘risidagi qarorlar umumiy yig‘ilishda qabul qilinadi. Misol: "Yuksalish" AJ qo‘shimcha aksiyalar chiqarish orqali ustav fondini oshirishni rejalashtirsa, bu masala umumiy yig‘ilishda muhokama qilinadi va tasdiqlanadi. 3.Kuzatuv kengashi a’zolarini saylash: Jamiyatning strategik boshqaruvi uchun mas’ul bo‘lgan kuzatuv kengashi a’zolari aksiyadorlar tomonidan saylanadi. Misol: "Yuksalish" AJda kuzatuv kengashining vakolat muddati tugaganida, yangi a’zolarni saylash uchun umumiy yig‘ilish o‘tkaziladi. 4.Ijroiya organi rahbarini tayinlash (yakka tartibdagi ijroiya organi mavjud bo‘lsa): Jamiyatning kundalik faoliyatini boshqaruvchi ijroiya organi rahbari umumiy yig‘ilish tomonidan tayinlanadi. Misol: "Yuksalish" AJ bosh direktorining vakolat muddati tugaganida, yangi bosh direktorni tayinlash uchun aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi qarori talab etiladi. 5. Yillik moliyaviy hisobotlarni tasdiqlash: Jamiyatning moliyaviy natijalari va buxgalteriya balansi umumiy yig‘ilishda tasdiqlanadi. Misol: "Yuksalish" AJ o‘tgan yilgi moliyaviy hisobotlarini tasdiqlash uchun aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishini o‘tkazadi. 6. Dividendlar miqdorini belgilash va to‘lash tartibini tasdiqlash: Aksiyadorlarga to‘lanadigan dividendlar miqdori va to‘lash tartibi umumiy yig‘ilishda belgilanadi. Misol: "Yuksalish" AJ yillik foydasidan aksiyadorlarga qancha dividend to‘lashni va qachon to‘lashni umumiy yig‘ilishda hal qiladi. 23 7. Jamiyatni qayta tashkil etish yoki tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilish: Jamiyatning faoliyatini tugatish yoki uni boshqa shaklda qayta tashkil etish masalalari umumiy yig‘ilishda ko‘rib chiqiladi. Misol: “Yuksalish” AJni boshqa kompaniya bilan birlashtirish yoki uning faoliyatini tugatish to‘g‘risidagi qaror aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida qabul qilinadi. Ushbu vakolatlar aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishiga jamiyatning muhim masalalarini hal qilish imkonini beradi, bu esa jamiyat faoliyatining shaffofligi va samaradorligini ta’minlaydi. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida ishtirok etish huquqiga aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi o‘tkaziladigan sanadan uch ish kuni oldin shakllantirilgan jamiyat aksiyadorlarining reyestrida qayd etilgan aksiyadorlar ega bo‘ladi. Jamiyat aksiyadorning talabiga ko‘ra aksiyadorga u aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishini o‘tkazish uchun shakllantirilgan jamiyat aksiyadorlarining reyestriga kiritilganligi to‘g‘risida axborot taqdim etishi shartligi belgilab qo‘yilgan. Aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishi jamiyat kuzatuv kengashining qaroriga ko‘ra uning o‘z tashabbusi asosida, taftish komissiyasining (taftishchining) yozma talabi, shuningdek yozma talab taqdim etilgan sanada jamiyat ovoz beruvchi aksiyalarining kamida besh foiziga egalik qiluvchi aksiyadorning (aksiyadorlarning) yozma talabi asosida o‘tkaziladi. Jamiyat taftish komissiyasining (taftishchisining) yoki jamiyat ovoz beruvchi aksiyalarining kamida besh foiziga egalik qiluvchi aksiyadorning (aksiyadorlarning) yozma talabiga ko‘ra aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirish aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini o‘tkazish haqida yozma talab taqdim etilgan kundan e’tiboran o‘ttiz kundan kechiktirmay jamiyatning kuzatuv kengashi tomonidan amalga oshiriladi. Aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini o‘tkazish to‘g‘risidagi talabda yig‘ilish kun tartibiga kiritilishi kerak bo‘lgan masalalar ularni kiritish sabablari ko‘rsatilgan holda ta’riflangan bo‘lishi kerak. Jamiyatning kuzatuv kengashi jamiyat taftish komissiyasining (taftishchisining) yoki jamiyat ovoz beruvchi aksiyalarining kamida besh foiziga egalik qiluvchi aksiyadorning (aksiyadorlarning) talabiga ko‘ra chaqiriladigan aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishi kun tartibidagi masalalarning ta’rifiga o‘zgartishlar kiritishga haqli emas. Aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirish to‘g‘risidagi talab aksiyadordan (aksiyadorlardan) chiqqan taqdirda, bu talabda umumiy 24 yig‘ilishni chaqirishni talab qilayotgan aksiyadorning (aksiyadorlarning) ismi- sharifi (nomi), unga tegishli aksiyalarning soni, turi ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim. Aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirish to‘g‘risidagi talab aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirishni talab qilgan shaxs (shaxslar) tomonidan imzolanadi. Jamiyatning taftish komissiyasi (taftishchisi) yoki jamiyat ovoz beruvchi aksiyalarining kamida besh foiziga egalik qiluvchi aksiyador (aksiyadorlar) aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirish to‘g‘risida talab taqdim etgan sanadan e’tiboran o‘n kun ichida jamiyat kuzatuv kengashi aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirish to‘g‘risida yoki yig‘ilishni chaqirishni rad etish haqida qaror qabul qilishi kerak. Jamiyat taftish komissiyasining (taftishchisining) yoki jamiyat ovoz beruvchi aksiyalarining kamida besh foiziga egalik qiluvchi aksiyadorning (aksiyadorlarning) talabiga ko‘ra aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirishni rad etish to‘g‘risidagi qaror quyidagi hollarda qabul qilinishi mumkin, agar: aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirishni talab qilayotgan aksiyador (aksiyadorlar) ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan miqdordagi jamiyat ovoz beruvchi aksiyalarining egasi bo‘lmasa; kun tartibiga kiritish uchun taklif etilgan masalalardan birortasi ham aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining vakolat doirasiga kirmasa; kun tartibiga kiritish uchun taklif etilgan masala ushbu Qonun talablariga muvofiq bo‘lmasa. Jamiyat kuzatuv kengashining aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirish to‘g‘risidagi qarori yoki bunday yig‘ilishni chaqirishni rad etish haqidagi asoslantirilgan qarori yig‘ilish chaqirishni talab qilgan shaxslarga qaror qabul qilingan paytdan e’tiboran uch ish kunidan kechiktirmay yuboriladi. Jamiyat kuzatuv kengashining aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirishni rad etish to‘g‘risidagi qarori ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Jamiyat kuzatuv kengashi ushbu Qonunda belgilangan muddat ichida aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishini chaqirish to‘g‘risida qaror qabul qilmagan taqdirda yoki uni chaqirishni rad etish haqida qaror qabul qilgan taqdirda, aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishi uni chaqirishni talab qilgan shaxslar tomonidan chaqirilishi mumkin. Bunday hollarda aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishiga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish bilan 25 bog‘liq xarajatlarning o‘rni aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qaroriga ko‘ra jamiyatning mablag‘lari hisobidan qoplanishi mumkin. 10 Demak ushbu normaga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonunining 65-moddasiga muvofiq, aksiyadorlarning navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishi quyidagi hollarda chaqirilishi mumkin: 1. Kuzatuv kengashining tashabbusi bilan: Jamiyat kuzatuv kengashi o‘z tashabbusi bilan navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishni chaqirish to‘g‘risida qaror qabul qilishi mumkin. Misol: Agar jamiyatning moliyaviy holati yomonlashsa va tezkor choralar ko‘rish zarurati tug‘ilsa, kuzatuv kengashi navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishni chaqirishga qaror qilishi mumkin. 2. Taftish komissiyasining (taftishchining) yozma talabi asosida: Taftish komissiyasi yoki taftishchi jamiyat faoliyatida qonunbuzarliklar yoki moliyaviy noaniqliklarni aniqlasa, ular navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishni chaqirishni talab qilishlari mumkin. Misol: Taftish komissiyasi yillik moliyaviy hisobotda sezilarli xatolarni aniqlasa, bu masalani muhokama qilish uchun navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishni chaqirishni talab qilishi mumkin. 3. Ovoz beruvchi aksiyalarning kamida 5 foiziga egalik qiluvchi aksiyadorlarning yozma talabi asosida: Jamiyat ovoz beruvchi aksiyalarining kamida 5 foiziga egalik qiluvchi aksiyadorlar (yakka tartibda yoki birgalikda) navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishni chaqirishni yozma ravishda talab qilish huquqiga ega. Misol: Agar aksiyadorlar jamiyat rahbariyatining faoliyatidan norozi bo‘lsa va ularni almashtirishni istasa, ular navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishni chaqirishni talab qilishlari mumkin. Yig‘ilishni chaqirish tartibi: ➢ Yig‘ilishni chaqirish to‘g‘risidagi talabda kun tartibiga kiritilishi lozim bo‘lgan masalalar va ularning kiritish sabablari ko‘rsatilishi kerak. ➢ Kuzatuv kengashi talab olingan kundan e’tiboran 10 kun ichida yig‘ilishni chaqirish yoki rad etish haqida qaror qabul qilishi lozim. 10 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 26 ➢ Agar kuzatuv kengashi belgilangan muddatda qaror qabul qilmasa yoki yig‘ilishni chaqirishni rad etsa, talab qilgan shaxslar o‘zlari yig‘ilishni chaqirish huquqiga ega. Misol: Agar 5 foiz aksiyalarga egalik qiluvchi aksiyadorlar 1-mart kuni yig‘ilishni chaqirishni talab qilsalar, kuzatuv kengashi 11-martgacha qaror qabul qilishi kerak. Agar qaror qabul qilinmasa, aksiyadorlar o‘zlari yig‘ilishni chaqirishlari mumkin. Yig‘ilish sanasi: Yig‘ilish sanasi uni o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilingan kundan e’tiboran 10 kundan kam va 30 kundan ko‘p bo‘lmagan muddat ichida belgilanishi lozim. Misol: Agar kuzatuv kengashi 1-aprel kuni yig‘ilishni chaqirishga qaror qilsa, yig‘ilish sanasi 11-apreldan 1-maygacha bo‘lgan muddatda belgilanishi kerak. Ushbu tartib aksiyadorlarga jamiyat boshqaruvida faol ishtirok etish va o‘z manfaatlarini himoya qilish imkonini beradi. 27 2.2. Jamiyatning kuzatuv kengashi va uning vakolatlari Jamiyatning kuzatuv kengashi jamiyat faoliyatiga umumiy rahbarlikni amalga oshiradi, ushbu Qonun va jamiyat ustavi bilan aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining vakolat doirasiga kiritilgan masalalarni hal etish bundan mustasno. Ovoz beruvchi aksiyalar egasi bo‘lgan aksiyadorlarning soni o‘ttiz kishidan kam bo‘lgan jamiyatda jamiyat kuzatuv kengashining vazifalari jamiyat ustavi bilan aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi zimmasiga yuklatilishi mumkin. Bunday hollarda jamiyat ustavida aksiyadorlar umumiy yig‘ilishini o‘tkazish masalasini hal etish o‘z vakolat doirasiga kiritilgan muayyan shaxs yoki jamiyatning boshqaruv organi ko‘rsatilishi kerak. Aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qaroriga ko‘ra jamiyat kuzatuv kengashining a’zolariga ular o‘z vazifalarini bajarib turgan davr uchun haq to‘lanishi va (yoki) kuzatuv kengashining a’zosi vazifalarini bajarish bilan bog‘liq xarajatlarining o‘rni qoplanishi mumkin. Bunday haq va to‘lovlarning miqdorlari aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi qarorida belgilanadi. Eng muhim masalalarni ko‘rib chiqish va jamiyatning kuzatuv kengashiga tavsiyalar tayyorlash uchun kuzatuv kengashi a’zolari orasidan qo‘mitalar tashkil etilishi mumkin. Aksiyalari fond birjasining birja kotirovkasi varag‘iga kiritilgan jamiyat faqat mazkur jamiyat kuzatuv kengashining a’zolaridan tarkib topgan audit qo‘mitasini tashkil etishi shart. Jamiyatning ichki audit xizmati, agar bunday xizmat mavjud bo‘lsa, o‘z faoliyatida audit qo‘mitasiga hisobdordir. Qo‘mitalarni shakllantirish va ularning ishlash tartibi, soni va tarkibi jamiyatning kuzatuv kengashi to‘g‘risidagi nizomda belgilanadi. 11 O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonunining 74-moddasiga muvofiq, aksiyadorlik jamiyatlarida kuzatuv kengashi tarkibida qo‘mitalar tashkil etilishi mumkin. Ushbu qo‘mitalarning shakllantirilishi, ishlash tartibi, soni va tarkibi jamiyatning kuzatuv kengashi to‘g‘risidagi nizomda belgilanadi. 11 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 28 Kuzatuv kengashi va uning qo‘mitalari: Kuzatuv kengashi jamiyatning strategik boshqaruvi va faoliyatini nazorat qilish uchun mas’ul bo‘lgan organ hisoblanadi. Kengash o‘z faoliyatini samarali tashkil etish maqsadida turli qo‘mitalar tuzishi mumkin. Masalan: 1. Audit qo‘mitasi: Jamiyatning moliyaviy hisobotlari, ichki nazorat tizimi va auditorlik jarayonlarini nazorat qiladi. 2. Tayinlov va mukofotlash qo‘mitasi: Rahbar xodimlarni tayinlash, ularning ish faoliyatini baholash va mukofotlash tizimini ishlab chiqadi. 3. Strategiya va investitsiyalar qo‘mitasi: Jamiyatning rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish va investitsiya loyihalarini ko‘rib chiqish bilan shug‘ullanadi. Misol: "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyati kuzatuv kengashi tarkibida quyidagi qo‘mitalarni tashkil etgan: • Audit qo‘mitasi: Moliyaviy hisobotlarning aniqligi va shaffofligini ta’minlash uchun ichki va tashqi auditorlar bilan hamkorlik qiladi. • Tayinlov va mukofotlash qo‘mitasi: Rahbar xodimlarning ish samaradorligini baholash va ularga mukofotlar belgilash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqadi. • Strategiya va investitsiyalar qo‘mitasi: Jamiyatning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish va yangi investitsiya imkoniyatlarini tahlil qilish bilan shug‘ullanadi. Ushbu qo‘mitalarning faoliyati jamiyatning kuzatuv kengashi to‘g‘risidagi nizomida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Bu esa jamiyat boshqaruvining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Jamiyat kuzatuv kengashining vakolat doirasiga quyidagilar kiradi: jamiyatni rivojlantirish strategiyasiga erishish bo‘yicha ko‘rilayotgan chora- tadbirlar to‘g‘risida jamiyat ijroiya organining hisobotini muntazam ravishda eshitib borgan holda jamiyat faoliyatining ustuvor yo‘nalishlarini belgilash; aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining kun tartibini tayyorlash; aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi o‘tkaziladigan sana, vaqt va joyni belgilash; aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi o‘tkazilishi haqida xabar qilish uchun jamiyat aksiyadorlarining reyestrini shakllantirish sanasini belgilash; masalalarni aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi hal qilishi uchun kiritish; mol-mulkning bozor qiymatini belgilashni tashkil etish; jamiyatning boshqaruv a’zolarini (raisdan tashqari) saylash (tayinlash), ularning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish, agar jamiyat ustaviga ko‘ra bunday huquq jamiyat kuzatuv kengashiga berilgan bo‘lsa; korporativ maslahatchini tayinlash va uning faoliyati tartibini belgilovchi nizomni tasdiqlash, agar jamiyat ustavida bunday lavozimni joriy etish nazarda tutilgan bo‘lsa; agar jamiyatning yillik biznes-rejasini tasdiqlash jamiyat ustavida kuzatuv kengashining vakolat doirasiga kiritilmagan bo‘lsa yoki aksiyadorlarning umumiy 29 yig‘ilishi tomonidan jamiyat kuzatuv kengashiga topshirilmagan bo‘lsa, jamiyatning yillik biznes-rejasini ma’qullash. Bunda jamiyatning kelgusi yilga mo‘ljallangan biznes-rejasi jamiyat kuzatuv kengashi majlisida joriy yilning 1-dekabridan kechiktirmay ma’qullanishi lozim; ichki audit xizmatini tashkil etish va uning xodimlarini tayinlash, shuningdek har chorakda uning hisobotlarini eshitib borish; jamiyat ijroiya organining faoliyatiga daxldor har qanday hujjatlardan erkin foydalanish va jamiyat kuzatuv kengashi zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarish uchun bu hujjatlarni ijroiya organidan olish. Jamiyat kuzatuv kengashi va uning a’zolari olingan hujjatlardan faqat xizmat maqsadlarida foydalanishi mumkin; auditorlik tekshiruvini o‘tkazish (majburiy auditorlik tekshiruvi bundan mustasno), auditorlik tashkilotini belgilash, uning xizmatlariga to‘lanadigan eng ko‘p haq miqdori va u bilan shartnoma tuzish (shartnomani bekor qilish) to‘g‘risida qaror qabul qilish; jamiyatning taftish komissiyasi a’zolariga (taftishchisiga) to‘lanadigan haq va kompensatsiyalarning miqdorlari yuzasidan tavsiyalar berish; dividend miqdori, uni to‘lash shakli va tartibi yuzasidan tavsiyalar berish; jamiyatning zaxira fondidan va boshqa fondlaridan foydalanish; jamiyatning filiallarini tashkil etish va vakolatxonalarini ochish; jamiyatning shu’ba va tobe xo‘jalik jamiyatlarini tashkil etish; bitimlar tuzish haqida qaror qabul qilish; jamiyatning tijorat va notijorat tashkilotlardagi ishtiroki bilan bog‘liq bitimlarni qonunchilikda belgilangan tartibda tuzish; jamiyatning korporativ obligatsiyalarini qaytarib sotib olish to‘g‘risida qaror qabul qilish. Aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qaroriga yoki jamiyat ustaviga ko‘ra quyidagilar jamiyat kuzatuv kengashining vakolat doirasiga kiritilishi mumkin: jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) ko‘paytirish masalalarini, shuningdek jamiyat ustaviga jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) ko‘paytirish hamda jamiyatning e’lon qilingan aksiyalari sonini kamaytirish bilan bog‘liq o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risidagi masalalarni hal qilish; aksiyalarni joylashtirish (tashkil etilgan qimmatli qog‘ozlar savdolariga chiqarish) narxini belgilash; jamiyat tomonidan korporativ obligatsiyalar, shu jumladan aksiyalarga ayirboshlanadigan obligatsiyalar chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilish; qimmatli qog‘ozlarning hosilalarini chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qilish; jamiyatning korporativ obligatsiyalarini qaytarib sotib olish to‘g‘risida qaror qabul qilish; 30 jamiyatning ijroiya organini tuzish, uning rahbarini saylash (tayinlash), rahbarning vakolatlarini muddatidan ilgari tugatish; ijroiya organiga to‘lanadigan haq va kompensatsiyalarning miqdorlarini belgilash; jamiyatning yillik biznes-rejasini tasdiqlash. Jamiyat kuzatuv kengashining vakolat doirasiga ushbu Qonun va jamiyat ustaviga muvofiq boshqa masalalarni hal etish ham kiritilishi mumkin. Jamiyat kuzatuv kengashining vakolat doirasiga kiritilgan masalalar hal qilish uchun jamiyatning ijroiya organiga o‘tkazilishi mumkin emas. 12 O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonuniga muvofiq, jamiyat kuzatuv kengashi aksiyadorlar umumiy yig‘ilishiga taalluqli bo‘lmagan masalalar bo‘yicha jamiyat faoliyatini umumiy boshqaradi. Kuzatuv kengashining vakolatlari jamiyat ustaviga muvofiq belgilanadi va ular quyidagi masalalarni o‘z ichiga olishi mumkin: 1. Jamiyatning rivojlanish strategiyasini tasdiqlash: Kuzatuv kengashi jamiyatning uzoq muddatli rivojlanish rejasini ko‘rib chiqadi va tasdiqlaydi. Masalan, yangi mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish yoki yangi bozorga chiqish strategiyasini belgilaydi. 2. Boshqaruv raisi va a’zolarini tayinlash va ularni lavozimidan ozod qilish: Kuzatuv kengashi boshqaruv raisi va uning a’zolarini tayinlash yoki lavozimidan ozod qilish vakolatiga ega. Masalan, boshqaruv raisi lavozimiga yangi nomzodni tasdiqlash yoki amaldagi raisni ishdan ozod qilish qarorini qabul qiladi. 3. Yirik bitimlarni tasdiqlash: Jamiyatning ustaviga muvofiq, kuzatuv kengashi yirik bitimlarni tasdiqlaydi. Masalan, jamiyatning asosiy aktivlarini sotish yoki katta miqdordagi kredit olish kabi bitimlarni ko‘rib chiqadi va tasdiqlaydi. 4. Ichki nazorat tizimini tashkil etish: Kuzatuv kengashi jamiyatning ichki nazorat va audit tizimini tashkil etadi va uning samarali ishlashini nazorat qiladi. Masalan, ichki audit bo‘limini tashkil etish va uning faoliyatini nazorat qilish. 5. Dividend siyosatini belgilash: Kuzatuv kengashi jamiyatning dividend siyosatini ishlab chiqadi va aksiyadorlarga to‘lanadigan dividendlar miqdorini tasdiqlaydi. Masalan, har chorakda aksiyadorlarga to‘lanadigan dividend foizini belgilaydi. 6. Moliyaviy hisobotlarni tasdiqlash: Kuzatuv kengashi jamiyatning yillik moliyaviy hisobotlarini ko‘rib chiqadi va tasdiqlaydi. Masalan, yillik balans, foyda va zararlar hisobotini tasdiqlash. Kuzatuv kengashining vakolatlari jamiyat 12 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 31 ustaviga muvofiq belgilanadi va jamiyatning samarali boshqaruvi hamda aksiyadorlar manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonuniga muvofiq, jamiyat kuzatuv kengashi a’zolari aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi tomonidan kumulyativ ovoz berish yo‘li bilan uch yil muddatga saylanadi. Kumulyativ ovoz berish tartibi: ✓ Har bir aksiyador o‘ziga tegishli ovozlar sonini kuzatuv kengashiga saylanishi lozim bo‘lgan a’zolar soniga ko‘paytiradi. ✓ Olingan umumiy ovozlarni aksiyador bitta nomzodga to‘liq berishi yoki ularni bir necha nomzodlar o‘rtasida taqsimlashi mumkin. Misol: Agar jamiyat kuzatuv kengashiga 5 nafar a’zo saylanishi kerak bo‘lsa va aksiyador 100 ta ovozga ega bo‘lsa, u jami 500 (100 × 5) ovozga ega bo‘ladi. Bu 500 ovozni aksiyador quyidagicha taqsimlashi mumkin: ✓ Bitta nomzodga 500 ovoz berishi mumkin. ✓ Ikki nomzodga 250 tadan ovoz taqsimlashi mumkin. ✓ Besh nomzodga 100 tadan ovoz berishi mumkin. Kuzatuv kengashi tarkibi: Jamiyat kuzatuv kengashining a’zolari soni jamiyat ustavida belgilanadi. Aksiyadorlari soni 500 dan ortiq bo‘lgan jamiyatlarda kuzatuv kengashi kamida 7 a’zodan, aksiyadorlari soni 1000 dan ortiq bo‘lgan jamiyatlarda esa kamida 9 a’zodan iborat bo‘lishi kerak. Davlat vakilining ishtiroki: Davlat vakili lavozimiga ko‘ra jamiyat kuzatuv kengashining a’zosi hisoblanadi va aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi tomonidan saylanmaydi. Xulosa: Kumulyativ ovoz berish tizimi aksiyadorlarga o‘z ovozlarini moslashuvchan tarzda taqsimlash imkonini beradi, bu esa kuzatuv kengashi tarkibida kichik aksiyadorlarning manfaatlarini ham hisobga olishga xizmat qiladi. 32 2.3. Jamiyatning ijroiya organi va uning vakolatlari O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonuniga muvofiq, jamiyatning ijroiya organi uning kundalik faoliyatini boshqaradi va aksiyadorlar umumiy yig‘ilishi hamda kuzatuv kengashi qarorlarini amalga oshiradi. Ijroiya organining shakllari: ✓ Yakka tartibdagi ijroiya organi: Bu holda jamiyatni boshqarish uchun bitta shaxs — direktor (boshqaruvchi) tayinlanadi. ✓ Kollektiv ijroiya organi: Bu holda boshqaruv kengashi (direktorlar kengashi) tashkil etiladi, unga raislik qiluvchi boshqaruv raisi (bosh direktor) rahbarlik qiladi. Ijroiya organining shaklini tanlash: Jamiyatning ustaviga muvofiq, ijroiya organining shakli — yakka tartibdagi yoki kollektiv — belgilanadi. Agar ustavda boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo‘lsa, ijroiya organi a’zolari uch yil muddatga saylanadi. Misol: 1. Yakka tartibdagi ijroiya organi: "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyati o‘z ustaviga ko‘ra, yakka tartibdagi ijroiya organiga ega. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi tomonidan direktor lavozimiga Anvar Bekov uch yil muddatga tayinlandi. Anvar Bekov jamiyatning kundalik faoliyatini boshqaradi va aksiyadorlar hamda kuzatuv kengashi qarorlarini amalga oshiradi. Kollektiv ijroiya organi: “Kelajak” aksiyadorlik jamiyati ustaviga binoan boshqaruv kengashidan iborat kollektiv ijroiya organiga ega. Boshqaruv kengashi 5 a’zodan tashkil topgan bo‘lib, boshqaruv raisi lavozimiga Dilnoza Karimova saylandi. Boshqaruv kengashi jamiyatning kundalik faoliyatini boshqaradi va strategik qarorlarni amalga oshiradi. Xulosa: Jamiyatning ijroiya organi uning kundalik faoliyatini samarali boshqarish uchun mas’ul bo‘lib, aksiyadorlar va kuzatuv kengashi qarorlarini amalga oshiradi. Ijroiya organining shakli va uning a’zolarini tayinlash tartibi jamiyat ustaviga muvofiq belgilanadi. O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonunining 80-moddasiga muvofiq, jamiyatning boshqaruvi uning ustaviga muvofiq tashkil etiladi va faoliyat yuritadi. Boshqaruv jamiyatning ijroiya organi bo‘lib, uning kundalik faoliyatini boshqarish, aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi va kuzatuv kengashi qarorlarini amalga oshirish uchun mas'uldir. 33 Boshqaruvning asosiy vazifalari: ✓ Jamiyatning kundalik faoliyatini boshqarish: Boshqaruv jamiyatning operatsion faoliyatini tashkil etadi va boshqaradi. ✓ Qarorlarni amalga oshirish: Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi va kuzatuv kengashi tomonidan qabul qilingan qarorlarni bajaradi. ✓ Hisobot berish: O‘z faoliyati to‘g‘risida kuzatuv kengashiga va aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishiga hisobot beradi. Misol: Tasavvur qiling, "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyati o‘z ustaviga muvofiq boshqaruv organi sifatida bosh direktor rahbarligidagi ijroiya organiga ega. Bosh direktor va uning jamoasi jamiyatning kundalik faoliyatini boshqaradi, masalan, ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qiladi, moliyaviy hisobotlarni tayyorlaydi va yangi loyihalarni amalga oshiradi. Ular, shuningdek, aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi va kuzatuv kengashi tomonidan belgilangan strategik yo‘nalishlar va qarorlarni bajaradi. Har chorakda boshqaruv o‘z faoliyati to‘g‘risida kuzatuv kengashiga hisobot taqdim etadi, bu esa jamiyatning umumiy boshqaruv tizimining shaffofligi va samaradorligini ta'minlaydi. Xulosa: Jamiyatning boshqaruvi uning ijroiya organi sifatida kundalik faoliyatni samarali boshqarish, yuqori boshqaruv organlari qarorlarini amalga oshirish va jamiyatning umumiy maqsadlariga erishishda muhim rol o‘ynaydi. 34 2.4. Jamiyatning minoritar aksiyadorlari qo‘mitasi Minoritar aksiyadorlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida jamiyatda ularning orasidan minoritar aksiyadorlarning qo‘mitasi tashkil etilishi mumkin.. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining tarkibiga nomzodlar bo‘yicha takliflar jamiyatga jamiyat kuzatuv kengashiga nomzodlar bo‘yicha takliflar kiritish uchun nazarda tutilgan tartibda va muddatlarda kiritiladi, bundan kuzatuv kengashining mustaqil a’zoligiga nomzodlar ko‘rsatish tartibi mustasno. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining a’zolarini saylashda aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida hozir bo‘lgan va jamiyat kuzatuv kengashiga nomzodlar ko‘rsatmagan yoxud aksiyadorlarning o‘tkazilayotgan umumiy yig‘ilishida kuzatuv kengashiga nomzodlari saylanmagan aksiyadorlar ishtirok etadi. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining tarkibiga jamiyatning direktori, boshqaruv a’zolari, shuningdek jamiyatning kuzatuv kengashiga va taftish komissiyasiga (taftishchisi etib) saylangan shaxslar kirishi mumkin emas. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining vakolatiga quyidagilar kiradi:  aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi yoki jamiyatning kuzatuv kengashi ko‘rib chiqishi uchun kiritilayotgan yirik bitimlar va affillangan shaxslar bilan bitimlar tuzishga oid masalalar bo‘yicha takliflar tayyorlashda ishtirok etish;  minoritar aksiyadorlarning o‘z huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bilan bog‘liq murojaatlarini ko‘rib chiqish;  qimmatli qog‘ozlar bozorini tartibga solish bo‘yicha vakolatli davlat organiga minoritar aksiyadorlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish to‘g‘risida murojaatlar kiritish;  qonunchilikka va jamiyat ustaviga muvofiq boshqa masalalarni ko‘rib chiqish. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining qarorlari oddiy ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilinadi. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining majlislari uning miqdor tarkibiga saylangan shaxslarning kamida to‘rtdan uch qismi hozir bo‘lganda vakolatlidir. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasi a’zolarining soni jamiyat ustavida belgilanadi. Minoritar aksiyadorlarning qo‘mitasi qabul qilingan qarorlar to‘g‘risida har yili aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida hisobot beradi. 35 Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining raisi ushbu qo‘mita tarkibidan minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining a’zolari tomonidan ko‘pchilik ovoz bilan saylanadi. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining raisi minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining vakolat doirasiga kiritilgan barcha masalalar bo‘yicha jamiyatning hujjatlaridan foydalanish huquqiga ega. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining faoliyat ko‘rsatish tartibi qimmatli qog‘ozlar bozorini tartibga solish bo‘yicha vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlanadi. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasi jamiyatning xo‘jalik faoliyatiga aralashishga haqli emas. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining faoliyatiga jamiyat kuzatuv kengashining yoki ijroiya organining aralashuviga yo‘l qo‘yilmaydi. 13 O‘zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida"gi qonunining 82-moddasiga muvofiq, aksiyadorlik jamiyatlarida minoritar aksiyadorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish maqsadida minoritar aksiyadorlar qo‘mitasi tuzilishi mumkin. Ushbu qo‘mita jamiyatning ichki organi bo‘lib, kam ulushga ega aksiyadorlarning manfaatlarini ifodalaydi va ularning huquqlarini amalga oshirishda ko‘maklashadi. Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasining asosiy vazifalari: ✓ Huquqlarni himoya qilish: Kam ulushga ega aksiyadorlarning huquqlarini buzilishining oldini olish va ularni himoya qilish. ✓ Axborot taqdim etish: Minoritar aksiyadorlarga jamiyat faoliyati, moliyaviy holati va boshqaruv qarorlari haqida muntazam va ishonchli ma'lumotlar yetkazish. ✓ Tavsiyalar berish: Jamiyatning boshqaruv organlariga minoritar aksiyadorlarning manfaatlarini hisobga olgan holda tavsiyalar va takliflar taqdim etish. ✓ Nizolarni hal qilish: Minoritar aksiyadorlar va jamiyat o‘rtasidagi kelib chiqishi mumkin bo‘lgan nizolarni murosali hal etishda vositachilik qilish. Misol: Tasavvur qiling, "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyatida minoritar aksiyadorlar umumiy aksiyalarning 15% ulushiga ega. Ularning manfaatlarini himoya qilish maqsadida, jamiyat ustaviga muvofiq, 7 kishidan iborat minoritar aksiyadorlar qo‘mitasi tashkil etiladi. Ushbu qo‘mita jamiyatning yillik moliyaviy hisobotlarini tahlil qilib, dividend siyosati bo‘yicha tavsiyalar beradi va aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida o‘z fikrlarini bildiradi. Shuningdek, qo‘mita 13 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 36 jamiyat boshqaruvi bilan muntazam uchrashuvlar o‘tkazib, minoritar aksiyadorlarning savollariga javob olishni ta'minlaydi. Xulosa: Minoritar aksiyadorlar qo‘mitasi aksiyadorlik jamiyatlarida kam ulushga ega aksiyadorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Uning faoliyati jamiyat boshqaruvida shaffoflikni oshirishga, aksiyadorlarning ishonchini mustahkamlashga va korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi qonunining 83-moddasiga muvofiq, yirik bitim — bu jamiyat tomonidan tuziladigan va uning sof aktivlari qiymatining 15 % foizidan ortiq bo‘lgan bitimdir. Yirik bitimlarning turlari va ularni tasdiqlash tartibi: 1. Sof aktivlarning 15% dan 50% gacha bo‘lgan bitimlar: Agar bitimning qiymati jamiyatning sof aktivlari miqdorining 15% dan 50% gacha bo‘lsa, bunday yirik bitimni tuzish to‘g‘risidagi qaror jamiyat kuzatuv kengashining barcha a’zolari tomonidan bir ovozdan qabul qilinishi lozim. Agar kuzatuv kengashida yakdillikka erishilmasa, masala aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishiga chiqariladi. 2. Sof aktivlarning 50% dan ortiq bo‘lgan bitimlar: Agar bitimning qiymati jamiyatning sof aktivlari miqdorining 50% dan ortig‘ini tashkil etsa, bunday yirik bitimni tuzish to‘g‘risidagi qaror aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi tomonidan qabul qilinishi shart. Misol: Tasavvur qiling, "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyatining sof aktivlari 10 milliard so‘mni tashkil etadi. Jamiyat yangi uskunalar sotib olish uchun 6 milliard so‘mlik shartnoma tuzishni rejalashtirmoqda. Ushbu bitim jamiyatning sof aktivlarining 60% ini tashkil etadi (6 milliard so‘m / 10 milliard so‘m * 100%). Shuning uchun, bu yirik bitim hisoblanadi va uni tuzish uchun aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishida tegishli qaror qabul qilinishi talab etiladi. Xulosa: Yirik bitimlar jamiyatning moliyaviy holatiga sezilarli ta'sir ko‘rsatishi mumkinligi sababli, ularni tuzishda qonunchilikda belgilangan tartibga qat'iy rioya qilish zarur. Bu esa jamiyatning shaffofligi va aksiyadorlarning manfaatlarini himoya qilishni ta'minlaydi. 37 III. AKSIYADORLIK JAMIYATLARINING MOLIYAVIY FAOLIYATI VA DIVIDENDLAR 3.1. Jamiyatning aksiyalarini va boshqa qimmatli qog‘ozlarini joylashtirish hamda olish O’zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonunining 23-moddasiga ko’ra Aksiyalarning nominal qiymati besh ming so‘mdan ortiq bo‘lishi mumkin emas. Jamiyat tomonidan aksiyalarning dastlabki chiqarilishini joylashtirish muddati jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan e’tiboran bir yildan oshmasligi lozim. Jamiyat tomonidan jamiyatning qo‘shimcha aksiyalarini va boshqa emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarini joylashtirish muddati ularning chiqarilishi davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan e’tiboran bir yildan oshmasligi kerak. Jamiyatning joylashtirilmagan aksiyalari va boshqa qimmatli qog‘ozlari ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida ko‘rsatilgan muddat o‘tganidan keyin qonunchilikda belgilangan tartibda bekor qilinishi kerak. Qonunchilikning qimmatli qog‘ozlarni joylashtirish va ularning muomalasiga taalluqli qismi talablarini buzgan holda tuzilgan jamiyatning aksiyalarini va boshqa qimmatli qog‘ozlarini joylashtirishga hamda ularning muomalasiga doir bitimlar sudning qaroriga ko‘ra haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Bitimning predmeti bo‘lgan jamiyat aksiyalari va boshqa qimmatli qog‘ozlari ularni joylashtirish muddati o‘tganidan keyin bitim haqiqiy emas deb topilgan bo‘lsa bekor qilinishi kerak, agar ushbu bitim qimmatli qog‘ozlar joylashtirilayotganda tuzilgan bo‘lsa. Jamiyatning aksiyalarini va boshqa qimmatli qog‘ozlarini insofli egallovchi jamiyat aksiyalarini va boshqa qimmatli qog‘ozlarini joylashtirish hamda ularning muomalasi bo‘yicha bitimlar sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi natijasida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplashni aybdor shaxslardan talab qilishga haqli. Davlat tashkilotlarini aksiyadorlik jamiyatlari etib o‘zgartirish jarayonida emissiya qilingan aksiyalar yangi mulkdorlarga belgilangan tartibda realizatsiya qilinadigan paytga qadar dastlabki joylashtirilgan davlat aktivlaridir. Jamiyat tomonidan aksiyalarni va aksiyalarga ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarni joylashtirish usullari (ochiq yoki yopiq obuna) jamiyat ustavida belgilab qo‘yiladi, jamiyat ustavida bu xususda ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmasa, 38 aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qarori bilan belgilanadi. Jamiyatning ustavida yoki aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qarorida jamiyatning aksiyalarini va aksiyalarga ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarini joylashtirish usuli to‘g‘risida ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmasa, joylashtirish faqat ochiq obuna vositasida amalga oshirilishi mumkin. Aksiyalarning ochiq obunasi faqat tashkil etilgan qimmatli qog‘ozlar savdolarida o‘tkaziladi. Qonunchilikda aksiyalarning va aksiyalarga ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarning ochiq obuna vositasida jamiyat tomonidan joylashtirilishi shart bo‘lgan hollar belgilab qo‘yilishi mumkin. Aksiyalarning va boshqa emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarning chiqarilishi mazkur chiqarilishni to‘xtatib turishga olib kelgan qoidabuzarliklar jamiyat tomonidan bartaraf etilmagan, shuningdek mazkur chiqarilishdagi aksiyalarning va boshqa emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarning oltmish foizidan kam qismi ularni chiqarish to‘g‘risidagi qarorda belgilangan muddatda xususiy joylashtirilgan taqdirda amalga oshmagan deb e’tirof etiladi. Tashkil etilgan qimmatli qog‘ozlar savdolarida aksiyalar va boshqa emissiyaviy qimmatli qog‘ozlar ommaviy joylashtirilgan taqdirda ularning chiqarilishi, joylashtirish hajmidan qat’i nazar, amalga oshgan deb e’tirof etiladi. Aksiyadorlik jamiyatlari o‘z aksiyalari va boshqa qimmatli qog‘ozlarini joylashtirish orqali moliyaviy resurslarni jalb qiladilar. Joylashtirish jarayoni turli usullar va tartib-qoidalarga ega bo‘lib, quyida ularning asosiy jihatlari misollar bilan tushuntiriladi: 1. Joylashtirish usullari: Ochiq obuna (public offering): Bu usulda jamiyat aksiyalari yoki boshqa qimmatli qog‘ozlari keng jamoatchilikka taklif etiladi va har qanday investor ularni sotib olishi mumkin. Ochiq obuna aksiyadorlik jamiyatining ustavida yoki aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qarorida belgilangan bo‘lishi lozim. Agar bunday ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmasa, joylashtirish faqat ochiq obuna orqali amalga oshiriladi. Misol: "O‘zbektelekom" aksiyadorlik jamiyati qo‘shimcha aksiyalar chiqarish to‘g‘risida qaror qabul qiladi va ularni fond birjasida ochiq obuna orqali joylashtiradi, bu esa har qanday investorning ushbu aksiyalarni sotib olishiga imkon beradi. Yopiq obuna (private placement): Bu usulda aksiyalar yoki boshqa qimmatli qog‘ozlar oldindan belgilangan investorlar guruhiga taklif etiladi. Yopiq obuna jamiyatning ustavida yoki aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining qarorida nazarda tutilgan bo‘lishi kerak. 39 Misol: "O‘zavtosanoat" aksiyadorlik jamiyati yangi aksiyalarini faqat o‘zining mavjud aksiyadorlariga yoki strategik hamkorlariga yopiq obuna orqali joylashtiradi. 2. Joylashtirish bahosi: Bozor qiymati bo‘yicha joylashtirish: Aksiyalar yoki aksiyalarga ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlar odatda ularning bozor qiymatida joylashtiriladi. Misol: Agar "O‘zbekneftgaz" aksiyadorlik jamiyatining aksiyalari fond birjasida 1 000 so‘mdan savdo qilinayotgan bo‘lsa, yangi chiqarilayotgan aksiyalar ham shu narxda joylashtirilishi mumkin. Imtiyozli joylashtirish: Ba'zi hollarda, jamiyat aksiyalarini bozor qiymatidan pastroq narxda joylashtirishi mumkin, masalan, mavjud aksiyadorlarning imtiyozli huquqlarini amalga oshirishda yoki vositachilar ishtirokida joylashtirishda. Misol: "O‘zbekgidroenergo" aksiyadorlik jamiyati qo‘shimcha aksiyalarni mavjud aksiyadorlariga bozor qiymatining 90% narxida taklif qiladi, bu esa aksiyadorlarning o‘z ulushlarini saqlab qolishiga imkon beradi. 3. Aksiyadorlarning imtiyozli huquqlari: Agar jamiyat yangi aksiyalar yoki aksiyalarga ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarni joylashtirsa, mavjud aksiyadorlar ushbu qimmatli qog‘ozlarni o‘z ulushlariga mutanosib ravishda imtiyozli sotib olish huquqiga ega bo‘lishlari mumkin. Bu huquq jamiyatning ustavida nazarda tutilgan bo‘lishi kerak. Misol: "O‘zbekinvest" aksiyadorlik jamiyati yangi aksiyalar chiqaradi va mavjud aksiyadorlariga har birining hozirgi ulushiga mos ravishda yangi aksiyalarni sotib olish imkoniyatini beradi, bu esa ularning jamiyatdagi ulushlarini saqlab qolishiga yordam beradi. 4. Joylashtirish tartibi : Xabardor qilish: Jamiyat aksiyalarni yoki aksiyalarga ayirboshlanadigan qimmatli qog‘ozlarni joylashtirishni boshlashdan kamida 30 kun oldin, ovoz beruvchi aksiyalarga ega aksiyadorlarni xabardor qilishi lozim. Xabarnomada joylashtirilayotgan qimmatli qog‘ozlarning miqdori, joylashtirish bahosi, har bir aksiyador sotib olishga haqli bo‘lgan qimmatli qog‘ozlarning sonini aniqlash tartibi va boshqa muhim ma'lumotlar ko‘rsatiladi. Misol: "O‘zbekenergo" aksiyadorlik jamiyati yangi aksiyalar chiqarish rejasini aksiyadorlarga e'lon qiladi va ularga imtiyozli sotib olish huquqlarini amalga oshirish uchun 30 kunlik muddat beradi. Imtiyozli huquqni amalga oshirish: Aksiyadorlar imtiyozli huquqlarini amalga oshirish uchun belgilangan muddat ichida yozma ariza va to‘lovni jamiyatga taqdim etishlari kerak. Misol: "O‘zbekgidroenergo" aksiyadorlik jamiyati aksiyadorlari yangi aksiyalarni sotib olish uchun yozma ariza va to‘lovni belgilangan muddat ichida jamiyatga yuboradilar. Ushbu tartiblar aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy 40 barqarorligini ta'minlash va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan. Jamiyat o‘zi joylashtirgan aksiyalarni aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining joylashtirilgan aksiyalarning bir qismini olish va ushbu aksiyalarning umumiy sonini kamaytirish yo‘li bilan jamiyat ustav fondini (ustav kapitalini) kamaytirish to‘g‘risidagi qaroriga ko‘ra, shuningdek ularni keyinchalik belgilangan tartibda qayta sotish maqsadida jamiyat kuzatuv kengashining qaroriga ko‘ra olishga haqli. Agar muomalada qolgan aksiyalarning nominal qiymati jamiyat ustav fondining (ustav kapitalining) ushbu Qonunning 17-moddasida nazarda tutilgan eng kam miqdoridan kamayib ketadigan bo‘lsa, jamiyat joylashtirilgan aksiyalarining umumiy sonini kamaytirish maqsadida ularning bir qismini olish yo‘li bilan jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) kamaytirish to‘g‘risida qaror qabul qilishga haqli emas. Aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining aksiyalarning umumiy sonini kamaytirish maqsadida ularni olish yo‘li bilan jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) kamaytirish to‘g‘risida qabul qilingan qarori asosida jamiyat tomonidan olingan aksiyalar qonunchilikda belgilangan tartibda bekor qilinadi. Aksiyalarni olish to‘g‘risidagi qarorda olinadigan aksiyalarning turlari, jamiyat oladigan har bir turdagi aksiyalarning soni, aksiyalarni olish narxi, aksiyalar haqini to‘lash shakli va muddati, shuningdek aksiyalar qancha muddatda olinishi belgilab qo‘yilishi kerak. Agar jamiyatning ustavida boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, aksiyalarni olish vaqtida ularga haq to‘lash pul mablag‘lari bilan amalga oshiriladi. Aksiyalarni olish muddati aksiyalarni olish to‘g‘risidagi qaror bilan belgilanadi, bu muddat o‘n kundan kam bo‘lmasligi kerak. Jamiyat tomonidan oddiy aksiyalarni olish narxi ularning bozor qiymatiga muvofiq belgilanadi. Qaysi muayyan turdagi aksiyalarni olish to‘g‘risida qaror qabul qilingan bo‘lsa, o‘sha aksiyalarning egasi bo‘lgan har bir aksiyador mazkur aksiyalarni sotishga haqli, jamiyat esa ularni olishi shart. Agar jamiyat tomonidan olinishi to‘g‘risida aksiyadorlarning arizalari tushgan aksiyalarning umumiy soni ushbu moddada belgilangan cheklovlar hisobga olingan holda jamiyat olishi mumkin bo‘lgan aksiyalarning sonidan ortiq bo‘lsa, aksiyadorlardan arizada ko‘rsatilgan talablarga mutanosib ravishda aksiyalar olinadi. Aksiyalar olinadigan muddat boshlanishiga kechi bilan o‘n kun qolganda jamiyat muayyan turdagi aksiyalarning egalari bo‘lgan aksiyadorlarni jamiyat tomonidan aksiyalar olinishi to‘g‘risida ommaviy axborot vositalarida e’lon qilish va o‘z rasmiy veb-saytida joylashtirish orqali xabardor etishi shart. 41 Imtiyozli aksiyalarni olish jamiyat ustavida nazarda tutilgan narx bo‘yicha amalga oshiriladi. Jamiyat tasarrufiga o‘tgan aksiyalar ovoz berish huquqini bermaydi, ovozlarni sanab chiqishda hisobga olinmaydi, ular bo‘yicha dividendlar hisoblab chiqarilmaydi. Keyinchalik qayta sotish maqsadida jamiyat tasarrufiga o‘tgan aksiyalar ular jamiyat tasarrufiga o‘tgan paytdan e’tiboran bir yildan kechiktirmay realizatsiya qilinishi kerak, aks holda aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi jamiyatning ustav fondini (ustav kapitalini) kamaytirish to‘g‘risida qaror qabul qilishi lozim. Ko‘rsatilgan muddatda realizatsiya qilinmagan aksiyalar bekor qilinishi kerak. Jamiyat tomonidan o‘z aksiyalarining olinishi, agar qonunchilikda boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, mustaqil ravishda yoki qimmatli qog‘ozlar bozorining professional ishtirokchilari orqali amalga oshiriladi. Jamiyat o‘zi chiqargan aksiyalar bo‘yicha ularni qaytarib sotib olish sharti bilan bitimlar tuzishga, shuningdek o‘zi chiqargan aksiyalarni ishonchli boshqaruvga berishga haqli emas. 14 Aksiyadorlik jamiyatlari turli sabablarga ko‘ra joylashtirilgan aksiyalarni qaytarib sotib olishlari mumkin. Bu jarayon aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish va jamiyatning moliyaviy strategiyasini amalga oshirish uchun muhim ahamiyatga ega. Quyida jamiyat tomonidan aksiyalarni qaytarib sotib olishning asosiy holatlari va ularning misollari keltiriladi: 1. Aksiyadorlarning talabiga binoan aksiyalarni qaytarib sotib olish: Aksiyadorlar jamiyatning muayyan qarorlariga rozi bo‘lmaganda, o‘z aksiyalarini jamiyat tomonidan qaytarib sotib olinishini talab qilish huquqiga ega. Bunday holatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: ✓ Jamiyatni qayta tashkil etish: misol : Agar jamiyat boshqa kompaniya bilan qo‘shilish yoki bo‘linish to‘g‘risida qaror qabul qilsa va aksiyador bu qarorga qarshi bo‘lsa, u o‘z aksiyalarini jamiyatga sotishni talab qilishi mumkin. ✓ Joylashtirilgan aksiyalarni yiriklashtirish (split): misol: Jamiyat aksiyalarining nominal qiymatini oshirish maqsadida aksiyalarni yiriklashtirishga qaror qilsa va aksiyador bu o‘zgarishga rozi bo‘lmasa, u o‘z aksiyalarini qaytarib sotishni talab qilishi mumkin. 14 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 42 ✓ Yirik bitimlar tuzish: misol: Agar jamiyat umumiy balans qiymatining 50% dan ortig‘ini tashkil etuvchi yirik bitim tuzmoqchi bo‘lsa va aksiyador bu bitimga qarshi bo‘lsa, u o‘z aksiyalarini jamiyatga sotishni talab qilishi mumkin. 2. Jamiyatning o‘z tashabbusi bilan aksiyalarni qaytarib sotib olish: Jamiyat o‘zining moliyaviy strategiyasiga ko‘ra, bozor narxini barqarorlashtirish yoki aksiyalar qiymatini oshirish maqsadida aksiyalarni qaytarib sotib olishi mumkin. Bunda: ✓ Kuzatuv kengashining qarori: Jamiyat kuzatuv kengashi aksiyalarni qaytarib sotib olish to‘g‘risida qaror qabul qiladi, bu qarorda sotib olinadigan aksiyalarning turi, soni va sotib olish narxi ko‘rsatiladi. ✓ Bozor qiymati: Aksiyalar odatda ularning bozor qiymati bo‘yicha qaytarib sotib olinadi. Misol: Jamiyat aksiyalarining bozor narxi 1 000 so‘m bo‘lsa, jamiyat o‘z aksiyalarini aynan shu narxda qaytarib sotib olishi mumkin. 3. Aksiyalarni qaytarib sotib olish tartibi: ✓ Xabardor qilish: Jamiyat aksiyadorlarni aksiyalarni qaytarib sotib olish niyati haqida xabardor qiladi, bunda sotib olish narxi va tartibi ko‘rsatiladi. ✓ Aksiyadorlarning talabi: Aksiyadorlar o‘z aksiyalarini sotish istagini yozma ravishda jamiyatga bildiradilar. ✓ To‘lov: Jamiyat belgilangan muddat ichida aksiyalarni sotib olib, aksiyadorlarga to‘lovni amalga oshiradi. Muhim eslatmalar: ✓ Cheklovlar: Jamiyat tomonidan aksiyalarni qaytarib sotib olishga yo‘naltiriladigan mablag‘larning umumiy summasi jamiyat sof aktivlari qiymatining 10% dan oshmasligi kerak. ✓ Bekor qilish yoki realizatsiya: Qaytarib sotib olingan aksiyalar bir yil ichida realizatsiya qilinishi yoki bekor qilinishi lozim. Jamiyat tomonidan aksiyalarning qaytarib sotib olinishi aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish va jamiyatning moliyaviy barqarorligini ta'minlashga xizmat qiladi. 43 3.2. Dividendlarni to‘lash tartibi Dividend jamiyat sof foydasining aksiyadorlar o‘rtasida taqsimlanadigan qismidir. Jamiyat aksiyalarning har bir turi bo‘yicha e’lon qilingan dividendlarni to‘lashi shart. Dividend aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi qaroriga ko‘ra pul mablag‘lari yoki boshqa qonuniy to‘lov vositalari yoxud jamiyatning qimmatli qog‘ozlari bilan to‘lanishi mumkin.Jamiyatning imtiyozli aksiyalari bo‘yicha dividendlarni qimmatli qog‘ozlar bilan to‘lashga yo‘l qo‘yilmaydi. Dividend aksiyadorlar o‘rtasida ularga tegishli aksiyalarning soni va turiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. 15 Ushbu normani soddaroq usulda sharhlab ko‘radigan bo‘lsak, Dividend — bu aksiyadorlik jamiyatining sof foydasidan aksiyadorlarga ularga tegishli aksiyalar soni va turiga mutanosib ravishda to'lanadigan qismidir. Misol: Agar "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyati 2024-yilda 1 milliard so'm sof foyda olgan bo'lsa va jamiyatda jami 1 millionta oddiy aksiya mavjud bo'lsa, aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi har bir oddiy aksiya uchun 1 000 so'm dividend to'lashga qaror qilishi mumkin. Agar sizda 1 000 ta oddiy aksiya mavjud bo'lsa, sizga to'lanadigan dividend miqdori 1 000 ta aksiya × 1 000 so'm = 1 000 000 so'mni tashkil etadi. Dividend to'lash shakllari: ➢ Pul mablag'lari: Dividendlar aksiyadorlarga naqd pul yoki bank o'tkazmalari orqali to'lanadi. ➢ Qimmatli qog'ozlar: Dividendlar jamiyatning qo'shimcha aksiyalari yoki boshqa qimmatli qog'ozlari ko'rinishida to'lanishi mumkin. Biroq, imtiyozli aksiyalar bo'yicha dividendlarni qimmatli qog'ozlar bilan to'lashga yo'l qo'yilmaydi. Dividend to'lash tartibi: Dividend to'lash to'g'risidagi qaror aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi tomonidan qabul qilinadi. Dividendlar aksiyadorlar o'rtasida ularga tegishli aksiyalarning soni va turiga mutanosib ravishda taqsimlanadi. Eslatma: Dividendlar kompaniyaning moliyaviy natijalariga bog'liq bo'lib, ularning miqdori va to'lanish muddati har yili o'zgarishi mumkin. Shuningdek, dividendlar to'lash qarori aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi tomonidan qabul qilinadi va kompaniyaning moliyaviy holati, rivojlanish rejalari hamda boshqa omillarga bog'liq bo'ladi. 15 “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son 44 O'zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to'g'risida” gi qonunining 50-moddasiga muvofiq, aksiyadorlik jamiyatida dividendlarni to'lash to'g'risidagi qaror qabul qilish quyidagi tartibda amalga oshiriladi: 1. Kuzatuv kengashining tavsiyasi: Jamiyat kuzatuv kengashi aksiyalarning har bir turi bo'yicha dividend to'lash, uning miqdori, to'lash shakli va tartibi yuzasidan tavsiyalar beradi. 2. Moliyaviy hisobot va auditorlik xulosasi: Moliyaviy hisobotning ishonchliligi to'g'risida auditorlik xulosasi mavjud bo'lgan taqdirda, aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi ushbu tavsiyalar asosida qaror qabul qiladi. 3. Dividend miqdori: Aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi tomonidan belgilangan dividend miqdori kuzatuv kengashi tavsiya etgan miqdordan oshmasligi lozim. 4. Dividend to'lamaslik yoki to'liq bo'lmagan miqdorda to'lash: Aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi aksiyalarning muayyan turlari bo'yicha dividend to'lamaslik yoki jamiyat ustavida belgilangan dividend miqdoridan kamroq miqdorda to'lash haqida qaror qabul qilish huquqiga ega. 5. Dividend to'lash sanalari: Qabul qilingan qarorda dividendlarni to'lash boshlanadigan va tugallanadigan sanalar aniq ko'rsatilishi kerak. Misol: "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyatining kuzatuv kengashi 2024-yil uchun har bir oddiy aksiya uchun 500 so'm dividend to'lashni tavsiya qildi. Auditorlik tashkiloti moliyaviy hisobotning ishonchliligini tasdiqladi. 2025-yil 15-martda o'tkazilgan aksiyadorlarning umumiy yig'ilishida ushbu tavsiyaga muvofiq, 2025-yil 1- apreldan 2025-yil 30-aprelgacha dividendlarni to'lash to'g'risida qaror qabul qilindi. Ushbu tartib aksiyadorlarning manfaatlarini himoya qilish va dividendlarni to'lash jarayonining shaffofligini ta'minlashga qaratilgan. O'zbekiston Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to'g'risida"gi qonunining 51-moddasiga muvofiq, 45 aksiyadorlik jamiyatlari tomonidan oddiy aksiyalar bo'yicha hisoblangan dividendlar aksiyadorlarning teng huquqlariga rioya etilgan holda to'lanadi. Misol: "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyati 2024-yil yakunlari bo'yicha har bir oddiy aksiya uchun 500 so'm dividend to'lashga qaror qildi. Jamiyatda jami 1 millionta oddiy aksiya mavjud bo'lib, aksiyadorlar o'rtasida teng taqsimlangan. Dividendlar to'lashda barcha aksiyadorlarning teng huquqlari ta'minlanishi uchun, har bir aksiyador o'ziga tegishli aksiyalar soniga mutanosib ravishda dividend oladi. Dividendlarni to'lash tartibi: 1. Dividendlarni e'lon qilish: Aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi dividendlar to'lash to'g'risida qaror qabul qiladi va to'lanadigan dividend miqdorini belgilaydi. 2. To'lov sanalari: Qarorda dividendlarni to'lash boshlanadigan va tugallanadigan sanalar aniq ko'rsatiladi. 3. To'lov usuli: Dividendlar aksiyadorlarga naqd pul, bank o'tkazmasi yoki qimmatli qog'ozlar ko'rinishida to'lanishi mumkin. 4. Aksiyadorlarning teng huquqlari: Dividendlar to'lashda barcha aksiyadorlarning teng huquqlari ta'minlanadi, ya'ni har bir aksiyador o'ziga tegishli aksiyalar soniga mutanosib ravishda dividend oladi. Eslatma: Dividendlarni to'lash tartibi va muddatlari aksiyadorlarning umumiy yig'ilishi qarori bilan belgilanadi. Dividendlarni to'lash muddati qaror qabul qilingan kundan e'tiboran 60 kundan kechiktirilmasligi lozim. Shunday qilib, dividendlarni to'lash tartibi aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish va ularning manfaatlarini ta'minlashga qaratilgan. Norezident aksiyadorlar — bu O zbekiston Respublikasida joylashganʻ aksiyadorlik jamiyatlarining aksiyalariga ega bo lgan, ammo O zbekiston ʻ ʻ Respublikasining rezidenti hisoblanmaydigan jismoniy yoki yuridik shaxslardir. 46 Ular chet el fuqarolari, chet elda ro yxatdan o tgan kompaniyalar yoki boshqaʻ ʻ davlatlarda doimiy yashovchi shaxslar bo lishi mumkin. ʻ Misol: Agar Germaniyada ro yxatdan o tgan "ABC GmbH" kompaniyasi ʻ ʻ O zbekiston Respublikasidagi "Yuksalish" aksiyadorlik jamiyatining aksiyalarini ʻ sotib olsa, "ABC GmbH" norezident aksiyador hisoblanadi. Shuningdek, agar Rossiya fuqarosi bo lgan Ivan Ivanov O zbekistondagi biror aksiyadorlik ʻ ʻ jamiyatining aksiyalariga ega bo lsa, u ham norezident aksiyador sifatida ʻ qaraladi. Norezident aksiyadorlarning huquq va majburiyatlari: O zbekiston ʻ Respublikasining "Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to g risida"gi qonuniga muvofiq, norezident aksiyadorlar rezident ʻ ʻ aksiyadorlar bilan teng huquq va majburiyatlarga ega. Ular dividend olish, aksiyadorlarning umumiy yig ilishlarida ishtirok etish va ovoz berish, jamiyat ʻ faoliyati to g risida axborot olish kabi huquqlarga ega. Shuningdek, norezident ʻ ʻ aksiyadorlar O zbekiston Respublikasining soliq qonunchiligiga muvofiq soliqlar ʻ to lashlari lozim. ʻ Eslatma: Norezident aksiyadorlar uchun ba zi hollarda qo shimcha talablar ʼ ʻ yoki cheklovlar mavjud bo lishi mumkin. Masalan, norezident jismoniy shaxslar ʻ bank xizmatlaridan foydalanish uchun qo shimcha hujjatlar taqdim etishlari ʻ talab etiladi. Shuning uchun norezident aksiyadorlar O zbekiston ʻ Respublikasining tegishli qonun va qoidalarini diqqat bilan o rganishlari tavsiya ʻ etiladi . 47 Xulosa Mazkur kurs ishida aksiyadorlik jamiyatlarining huquqiy maqomi, ularning tashkil etilishi, faoliyat yuritish prinsiplari va turli shakllari atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aksiyadorlik jamiyatlari bozor iqtisodiyotining ajralmas subyektlaridan biri bo‘lib, ularning samarali faoliyati iqtisodiy taraqqiyotga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Aksiyadorlik jamiyatlarida boshqaruv tizimining aniqligi, ichki nazorat mexanizmlarining mavjudligi va aksiyadorlarning huquqiy kafolatlari ularning barqarorligiga xizmat qiladi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi doirasida ushbu subyektlarning faoliyati mustahkam me’yoriy asosga ega bo‘lib, bu ularga investitsiyalar jalb qilish, raqobatbardosh bozor ishtirokchisiga aylanish imkonini beradi. Kurs ishida aksiyadorlik jamiyatlari bilan bog‘liq dolzarb masalalarga ham e’tibor qaratilib, ularning yechimi bo‘yicha tegishli takliflar ilgari surildi. Xulosa qilib aytganda, aksiyadorlik jamiyatlari zamonaviy iqtisodiy tizimda muhim rol o‘ynaydi va ularni chuqur o‘rganish huquqshunoslar uchun dolzarb ahamiyat kasb etadi. 48 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI : I. ME’YORIY HUQUQIY HUJJATLAR 1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (yangi tahrir) – O‘zbekistonʻ Respublikasi Konstitutsiyaviy Qonuni. 2023-yil 1-maydagi O‘RQ-837-son Qonuni bilan qabul qilingan. "Xalq so'zi" gazetasi № 87. 02.05.2023-yil. 1-6 bet. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 01.05.2023-y., 03/23/837/0241- son [Elektron manba] https://lex.uz/docs/-6445145. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.05.2014-yil., O‘RQ-370-son”gi qonun. 3. “Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar to‘g‘risida” gi Qonuni- Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.12.2001 yil, O‘RQ-310-II-son II. DARSLIK, O’QUV QO’LLANMALAR. 1. Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – 400 b. 2. Askarov J. Biznes huquqi. Darslik – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2024. -216 b. III. INTERNET SAYTLARI. 1. www.ziyonet.uz. O’zbekiston Respublikasi elektron kutubxonasi. 2. www.uza.uz . O’zbekiston milliy matbuot agentligi. 3. www.gov.uz. O’zbekiston Respublikasi Hukumat portali. 4. www.norma.uz. “NORMA” Axborot huquqiy tizimi. 49 5. www.lex.uz. 50

MUNDARIJA

KIRISH

I. AKSIYADORLIK JAMIYATI TUSHUNCHASI, TURLARI VA ULARNI TASHKIL ETISH TARTIBINING HUQUQIY ASOSLARI

1.1. Aksiyadorlik jamiyati tushunchasi va turlari

1.2. O‘zbekiston Respublikasida aksiyadorlik jamiyatlari tashkil etish tartibi

II. AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA BOSHQARUV ORGANLARI

2.1. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi va uning vakolatlari

2.2. Jamiyatning kuzatuv kengashi va uning vakolatlari

2.3. Jamiyatning ijroiya organi va uning vakolatlari

2.4. Jamiyatning minoritar aksiyadorlari qo‘mitasi

III. AKSIYADORLIK JAMIYATLARINING MOLIYAVIY FAOLIYATI VA DIVIDENDLAR

3.1. Jamiyatning aksiyalarini va boshqa qimmatli qog‘ozlarini joylashtirish hamda olish

3.2. Dividendlarni to‘lash tartibi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить