BMT Ustavining xalqaro-huquqiy tabiati

2Mavzu:  BMT Ustavining xalqaro-huquqiy tabiati
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………….….3
I BOB. BMT USTAVINING YARATILISHI VA XALQARO-HUQUQIY 
MOHIYATI………………………………………………………………….…..5
1.1. BMT Ustavining qabul qilinishi, tarixiy shart-sharoitlari va xalqaro huquq 
taraqqiyotidagi o‘rni…………………………………………………………...….5
1.2. BMT Ustavining xalqaro shartnoma sifatidagi huquqiy tabiati va tuzilishi…8
1.3. BMT Ustavida mustahkamlangan asosiy maqsadlar, prinsiplar va xalqaro 
huquqiy majburiyatlar…………………………………………………………...10
II BOB. BMT USTAVINING XALQARO HUQUQ TIZIMIDAGI O‘RNI 
VA HUQUQIY KUCHI………………………………………………………13
2.1. BMT Ustavining xalqaro huquq manbalari tizimidagi o‘rni va boshqa 
xalqaro shartnomalar bilan o‘zaro nisbati……………………………………….13
2.2. BMT Ustavi qoidalarining majburiy kuchi va davlatlar zimmasidagi xalqaro-
huquqiy majburiyatlar………………………………………………………...…15
2.3. BMT Ustavining xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashdagi huquqiy 
ahamiyati…………………………………………………………………….…..18
III BOB. BMT USTAVI QOIDALARINING AMALDA QO‘LLANILISHI 
VA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING ISHTIROKI…………………22
3.1. BMT Ustavi qoidalarini amalga oshirishda BMT organlarining vakolatlari va
faoliyati………………………………………………………………………….22
3.2. O‘zbekiston Respublikasining BMT bilan hamkorligi va Ustav prinsiplariga 
rioya etishi……………………………………………………………………….25
3.3. Zamonaviy xalqaro munosabatlarda BMT Ustavini qo‘llash muammolari va 
uni takomillashtirish masalalari…………………………………………………28
XULOSA VA TAKLIFLAR…………………………………………..…..…..32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………….…….34 3 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Zamonaviy   xalqaro   huquq   tizimida   Birlashgan
Millatlar   Tashkiloti   (BMT)   Ustavi   alohida   va   markaziy   o‘rin   tutadi.   Ikkinchi
jahon   urushining   fojiali   oqibatlari   insoniyatni   xalqaro   tinchlik   va   xavfsizlikni
ta’minlashning   ishonchli   huquqiy   mexanizmini   yaratishga   undadi   va   buning
natijasida   BMT   tashkil   etildi.   BMT   Ustavi   nafaqat   universal   xalqaro
tashkilotning   ta’sis   hujjati,   balki   barcha   davlatlar   amal   qilishi   majburiy   bo‘lgan
xalqaro   huquqning   asosiy   manbasi   hisoblanadi.   U   o‘ziga   xos   “xalqaro
hamjamiyat konstitutsiyasi” maqomiga ega bo‘lib, davlatlararo munosabatlarning
poydevorini   tashkil   etadi.   Bugungi   kunda   dunyoda   yuz   berayotgan   turli
geosiyosiy   ziddiyatlar,   qurolli   mojarolar,   ekologik   va   iqtisodiy   inqirozlar
sharoitida   BMT   Ustavining   xalqaro-huquqiy   tabiatini,   uning   maqsad   va
prinsiplarini chuqur ilmiy tahlil qilish g‘oyat dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu
hujjat   qoidalarini   to‘g‘ri   talqin   qilish   va  amaliyotda   og‘ishmay   qo‘llash   xalqaro
barqarorlik   hamda   xavfsizlikning   asosiy   kafolatidir.So‘nggi   yillarda   Yangi
O‘zbekiston   o‘zining   ochiq,   pragmatik   va   faol   tashqi   siyosati   bilan   xalqaro
maydonda   munosib   o‘rin   egallamoqda.   Muhtaram   Prezidentimiz   Shavkat
Mirziyoyev o‘z chiqishlarida va BMT Bosh Assambleyasi minbaridan turib ilgari
surayotgan muhim tashabbuslari bevosita BMT Ustavining bosh maqsadlariga —
tinchlik,   barqarorlik   va   o‘zaro   hamkorlikni   mustahkamlashga   xizmat   qiladi.
Xususan,   2026-yil   24-iyulda   BMT   Bosh   Assambleyasi   tomonidan   aynan
O‘zbekiston   tashabbusi   bilan   «Ijtimoiy   rivojlanishni   jadallashtirishda
parlamentlarning   rolini   kuchaytirish   to‘g‘risida»gi   rezolyutsiyaning   qabul
qilinishi   mamlakatimizning   xalqaro   huquq   tizimidagi   nufuzi   tobora   ortib
borayotganini yaqqol ko‘rsatadi. 1
 
Ushbu   sa’y-harakatlarning   mantiqiy   davomi   va   tasdig‘i   sifatida,
O‘zbekiston   Hukumati   hamda   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   o‘rtasida   2026–
2030-yillarga mo‘ljallangan yangi Hamkorlik dasturi qabul qilindi. E’tiborli jihati
shundaki,   hujjat   2025-yil   25-oktabrda   —   BMT   Ustavi   kuchga   kirganining   80
1
  BMT   Bosh   Assambleyasi   O‘zbekiston   tashabbusi   bilan   parlamentlar   roliga   oid   rezolyutsiyani   qabul   qildi   //
Kun.uz.   –   2026.   –   26   iyul.   –   URL:   https://kun.uz/news/2026/07/26/bmt-bosh-assambleyasi-ozbekiston-
tashabbusi-bilan-parlamentlar-roliga-oid-rezolyutsiyani-qabul-qildi (murojaat sanasi: 30.10.2026). 4yilligi   munosabati   bilan   o‘tkazilgan   tadbirlar   doirasida   imzolandi.   Dastur
doirasida samarali boshqaruv, munosib ijtimoiy himoya, inklyuziv ta’lim hamda
ekologik   barqarorlik   (jumladan,   Orolbo‘yi   fojiasi   oqibatlarini   yumshatish)   kabi
ustuvor yo‘nalishlar belgilab olingan bo‘lib, bu qadamlar O‘zbekistondagi milliy
islohotlar   BMT   Ustavi   va   xalqaro   huquqning   umume’tirof   etilgan   prinsiplari
bilan to‘la hamohang ekanligini anglatadi. 
  Tadqiqot   obyekti   sifatida   BMT   doirasida   va   global   xalqaro   maydonda
shakllangan   huquqiy   munosabatlar   belgilandi.   Tadqiqotning   predmeti   esa
bevosita BMT Ustavining xalqaro-huquqiy tabiati, uning normalari, prinsiplari va
boshqa xalqaro shartnomalar tizimidagi ustuvor o‘rnidan iborat.
Ushbu   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   BMT   Ustavining   xalqaro   huquq
tizimidagi   o‘rni,   uning   yuridik   kuchi,   xalqaro   shartnoma   sifatidagi   o‘ziga   xos
xususiyatlari   va   xalqaro   munosabatlarda   amalda   qo‘llanilishini   kompleks
o‘rganishdan   iborat.   Bu   maqsadga   erishish   uchun   ishda   quyidagi   vazifalarni
amalga   oshirish   belgilandi:   –   BMT   Ustavining   qabul   qilinishi,   tarixiy   shart-
sharoitlari   va   xalqaro   huquq   taraqqiyotidagi   o‘rnini   tahlil   qilish;   –   Ustavning
xalqaro   shartnoma   sifatidagi   huquqiy   tabiatini   va   murakkab   tuzilishini   ochib
berish; – BMT Ustavida mustahkamlangan asosiy maqsadlar, imperativ prinsiplar
va davlatlarning xalqaro-huquqiy majburiyatlarini o‘rganish; – Ustavning xalqaro
huquq   manbalari   tizimidagi   ustuvorligini   (103-modda   nuqtai   nazaridan)   tadqiq
etish; – Xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashda Ustav qoidalarining amaliy
ahamiyatini baholash; – O‘zbekiston Respublikasining BMT bilan hamkorligi va
Ustav prinsiplariga rioya etishdagi ishtirokini yoritish.
Tadqiqotning   metodologik   asosi   va   ilmiy   ahamiyati.   Kurs   ishini   yozish
jarayonida   xalqaro   huquq   fanining   umumilmiy   va   maxsus   usullaridan,   xususan,
tizimli   tahlil,   qiyosiy-huquqiy,   mantiqiy   va   tarixiy   yondashuvlardan   keng
foydalanildi. Ishning ilmiy ahamiyati shundan iboratki, unda keltirilgan xulosalar
xalqaro   tashkilotlar   huquqi   va   BMT   faoliyatiga   oid   bilimlarni   yanada
mustahkamlashga xizmat qiladi. 5I BOB. BMT USTAVINING YARATILISHI VA XALQARO-
HUQUQIY MOHIYATI
1.1. BMT Ustavining qabul qilinishi, tarixiy shart-sharoitlari va
xalqaro huquq taraqqiyotidagi o‘rni
Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   (BMT)   tashkil   etilishi   va   uning
Ustavining   qabul   qilinishi   insoniyat   sivilizatsiyasi   taraqqiyotidagi   eng   tub
burilish nuqtalaridan biri hisoblanadi. Yigirmanchi asrning boshlarida, aniqrog‘i
1919-yilda   imzolangan   Versal   tinchlik   shartnomasi   asosida   tuzilgan   Millatlar
Ligasi o‘zining faoliyati davomida xalqaro xavfsizlikni ta'minlash va yangi jahon
urushining   oldini   olish   vazifasini   to‘laqonli   bajara   olmadi.   Garchi   1928-yil   27-
avgustda   Parijda  imzolangan  Briand-Kellogg  pakti  urushni  milliy  siyosat   quroli
sifatida qoralab, undan huquqiy jihatdan voz kechishni e'lon qilgan bo‘lsa-da, bu
hujjat   xalqaro   munosabatlarda   kuch   ishlatishni   amalda   to‘xtatib   qola   oladigan
aniq   yuridik   sanksiyalar   mexanizmiga   ega   emas   edi.   Aynan   huquqiy   va
institutsional   mexanizmlarning   kuchsizligi   sababli   1930-yillarda   Yaponiyaning
Manchjuriyaga   bosqini,   Italiyaning   Efiopiyaga   hujumi   va   fashistlar
Germaniyasining   Yevropadagi   tajovuzkor   siyosati   xalqaro   huquq   normalarining
ochiqchasiga   toptalishiga   olib   keldi.   Ikkinchi   jahon   urushining   mislsiz   fojialari,
ellik   milliondan   ortiq   insonlarning   qurbon   bo‘lishi   va   butun   dunyo
iqtisodiyotining   mislsiz   darajada   vayron   bo‘lishi   xalqaro   hamjamiyatni   yangi,
amaliy   yuridik   kuchga   ega   bo‘lgan   universal   tashkilot   tuzishga   majbur   qildi.
Ushbu   tarixiy   shart-sharoitlar   faqatgina   siyosiy   bayonotlar   bilan
cheklanmaydigan,   balki   tajovuzkorni   jazolash   va   xalqaro   tinchlikni   majburiy
tarzda saqlash yurisdiksiyasiga ega bo‘lgan xalqaro huquqiy subyektni yaratishni
obyektiv   zaruratga   aylantirdi.   Shu   sababli,   urush   ketayotgan   bir   o‘ta   og‘ir
sharoitda,   antifashistik   koalitsiya   davlatlari   rahbarlari   kelajakdagi   barqaror
tinchlikning   mustahkam   yuridik   poydevorini   qurish   ustida   jiddiy   bosh   qotira
boshladilar.  “ Bu boradagi dastlabki muhim qadam 1941-yil 14-avgustda Amerika
Qo‘shma   Shtatlari   Prezidenti   Franklin   Ruzvelt   va   Buyuk   Britaniya   Bosh   vaziri
Uinston   Cherchill   tomonidan   Atlantika   okeanidagi   harbiy   kemada   imzolangan
“Atlantika   xartiyasi”   bo‘lib,   unda   urushdan   keyingi   xalqaro   tartibotning   asosiy 6huquqiy   prinsiplari   belgilab   berildi ” 2
.   Ushbu   tarixiy   xartiya   davlatlarning
hududiy daxlsizligini ta'minlash, xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini
qat'iy   e'tirof   etish   va   xalqaro   tinchlikni   saqlashning   keng   qamrovli   tizimini
yaratish kabi fundamental huquqiy g‘oyalarni o‘z ichiga olgan edi.
Xartiyada   belgilangan   maqsadlarni   qat'iy   yuridik   jihatdan   mustahkamlash
jarayoni 1942-yil 1-yanvarda Vashington shahrida yigirma oltita davlat vakillari
tomonidan   “Birlashgan   Millatlar   Deklaratsiyasi”ning   imzolanishi   bilan   tizimli
ravishda   davom   ettirildi.   Aynan   ushbu   tarixiy   hujjatda   “Birlashgan   Millatlar”
atamasi   birinchi   marta   xalqaro   shartnomaviy   amaliyotda   rasman   va   huquqiy
maqomda   qo‘llanildi   hamda   ushbu   nom   tarixiy   manbalarga   ko‘ra   F.Ruzvelt
tomonidan taklif  etilgan edi. Keyinchalik,  ushbu jarayonlar  yana ham  tezlashib,
1943-yilning   19–30-oktabr   kunlari   bo‘lib   o‘tgan   Moskva   konferensiyasida
AQSH,   Buyuk   Britaniya,   SSSR   va   Xitoy   davlatlarining   tashqi   ishlar   vazirlari
ishtirokida maxsus  Deklaratsiya qabul qilindi. Ushbu xalqaro ahamiyatga molik
Moskva   deklaratsiyasining   to‘rtinchi   bandida   barcha   tinchliksevar   davlatlarning
suveren tengligi prinsipiga asoslangan, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta'minlash
uchun   xizmat   qiladigan   umumiy   xalqaro   tashkilotni   imkon   qadar   tezroq   ta'sis
etish zarurati qat'iy yuridik norma sifatida mustahkamlandi. Tashkilot Ustavining
bevosita   matnli   loyihasini   tayyorlash   bo‘yicha   eng   mashaqqatli   va   murakkab
diplomatik-huquqiy jarayonlar 1944-yil 21-avgustdan 7-oktabrgacha Vashington
yaqinidagi   Dumbarton-Oks   (Dumbarton   Oaks)   villasida   o‘tkazilgan
konferensiyada   amalga   oshirildi.   Mazkur   nufuzli   konferensiyada   to‘rt   buyuk
davlat   delegatsiyalari   kelajakdagi   tashkilotning   tashkiliy   tuzilmasi,   asosiy
organlari,   ularning   yuridik   vakolatlari   hamda   tashkilotning   ustuvor   maqsad   va
prinsiplarini   o‘zida   aks   ettirgan   juda   batafsil   loyihani   ishlab   chiqdilar.   Biroq,
xuddi shu jarayonda Xavfsizlik Kengashida muhim qarorlarni qabul qilish tartibi,
xususan, doimiy a'zolarning veto huquqini qo‘llash masalasida davlatlar o‘rtasida
o‘ziga  xos jiddiy kelishmovchiliklar  yuzaga keldi  va  bu norma ochiq qoldirildi.
Ushbu   o‘ta   murakkab   huquqiy   muammo   keyinchalik   1945-yil   4–11-fevral
2
  The   Atlantic   Charter.   August   14,   1941   //   The   Avalon   Project.   Yale   Law   School.   –   URL:
https://avalon.law.yale.edu/wwii/atlantic.asp (murojaat sanasi: 30.10.2026). 7kunlari   bo‘lib   o‘tgan   Yalta   (Qrim)   konferensiyasida   F.Ruzvelt,   U.Cherchill   va
I.Stalin o‘rtasidagi qizg‘in diplomatik muzokaralar natijasida uzil-kesil hal etildi.
Yalta   konferensiyasida   Xavfsizlik   Kengashida   muhim   siyosiy-huquqiy   qaror
qabul   qilishda   barcha   besh   doimiy   a'zoning   yakdilligi   talab   qilinishi   qoidasi
tasdiqlandi   va   bu   norma   BMT   tizimining   yuridik   barqarorligini   hamda   buyuk
davlatlar manfaatlari muvozanatini ta'minlovchi eng asosiy omilga aylandi.
Ushbu   uzoq   muddatli   tayyorgarlik,   murakkab   huquqiy   loyihalashtirish   va
diplomatik   kelishuvlarning   mantiqiy   yakuni   sifatida   1945-yil   25-apreldan   26-
iyungacha   Amerika   Qo‘shma   Shtatlarining   San-Fransisko   shahrida   Birlashgan
Millatlar   Tashkilotini   tuzish   bo‘yicha   ulkan   xalqaro   konferensiya   bo‘lib   o‘tdi.
Ushbu   nufuzli   konferensiyada   dunyoning   ellikta   suveren   davlatidan   kelgan
sakkiz   yuz   ellikdan   ortiq   tajribali   diplomat   va   huquqshunos   delegatlar   ishtirok
etishdi   va   ikki   oy   davomida   Dumbarton-Oks   hamda   Yalta   konferensiyalarida
tayyorlangan   loyihalarni  moddama-modda,  chuqur   ilmiy-huquqiy  tahlil   qilishdi.
O‘zaro   murosaga   kelish,   qizg‘in   muhokamalar,   loyihalarni   kuchli   yuridik   tahrir
qilish va turli xil siyosiy tizimga ega davlatlarning manfaatlarini yagona huquqiy
muvozanatga  keltirish  jarayonlaridan so‘ng,  1945-yil   26-iyun  kuni  BMT  Ustavi
barcha   ishtirokchi   davlatlar   tomonidan   qat'iy   bir   ovozdan   qabul   qilindi   va
imzolandi.   “ Tarixiy   hujjatlarga   ko‘ra,   Polsha   davlati   konferensiyada   bevosita
qatnashmagan   bo‘lsa-da,   qisqa   vaqtdan   so‘ng   Ustavni   rasman   imzolab,   ellik
birinchi ta'sischi davlat sifatida huquqiy ro‘yxatdan o‘tdi. Yangi yaratilgan BMT
Ustavi   o‘zining   110-moddasiga   muvofiq,   Xavfsizlik   Kengashining   besh   doimiy
a'zosi – AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR, Fransiya va Xitoy, shuningdek, boshqa
imzolagan   davlatlarning   ko‘pchiligi   tomonidan   o‘z   milliy   qonunchiliklariga
asosan   ratifikatsiya   qilinganidan   so‘ng,   1945-yil   24-oktabrda   rasman   xalqaro
yuridik   kuchga   kirdi ” 3
.   Bugungi   kunda   global   miqyosda   va   xalqaro   huquq
amaliyotida   ushbu   sana   “BMT   kuni”   sifatida   har   yili   keng   nishonlanishi   o‘sha
yuridik   voqeaning   beqiyos   tarixiy   ahamiyatini   yana   bir   bor   tasdiqlaydi.
Tadqiqotchilar   va   huquqshunoslarning   e'tiroficha,   BMT   Ustavining   kuchga
3
  Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi.   San-Fransisko,   1945-yil   26-iyun   //   BMT   rasmiy   sayti.   –   URL:
https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text (murojaat sanasi: 30.10.2026). 8kirishi   klassik   xalqaro   huquq   tizimidan   bugungi   kundagi   zamonaviy   xalqaro
huquqqa   o‘tishdagi   eng   asosiy   burilish   nuqtasi,   o‘ziga   xos   mustahkam   yuridik
ko‘prik   vazifasini   o‘tadi.   Agar   avvalgi   an'anaviy   xalqaro   huquq   normalarida
davlatlarning   o‘z   manfaatlari   va   maqsadlariga   erishish   uchun   urush   boshlash
huquqi (jus ad bellum) ularning suverenitetining ajralmas qismi sanalgan bo‘lsa,
Ustav   xalqaro   munosabatlarda   qurolli   kuch   ishlatishni   mutlaqo   taqiqlab   qo‘ydi.
Shu paytdan boshlab faqatgina BMT Xavfsizlik Kengashining tegishli sanksiyasi
(rezolyutsiyasi) asosida yoki Ustavning 51-moddasida aniq ko‘zda tutilgan yakka
tartibdagi yoxud jamoaviy o‘zini-o‘zi mudofaa qilish maqsadidagina qurolli kuch
ishlatish   qonuniy   huquq   (jus   contra   bellum)   deb   topiladigan   mutlaqo   yangi   va
qat'iy xalqaro huquqiy tartibot dunyoda o‘rnatildi.
1.2. BMT Ustavining xalqaro shartnoma sifatidagi huquqiy tabiati va
tuzilishi
Sof   huquqiy   va   doktrinal   nuqtai   nazardan   yondashganda,   BMT   Ustavi
shaklan   ko‘p   tomonlama   universal   xalqaro   shartnoma   hisoblansa-da,   uning   ijro
etilishining   majburiylik   darajasi,   yuridik   qamrovi   va   mazmuni   oddiy   xalqaro
bitimlardan   tubdan   va   keskin   farq   qiladi.   Ko‘plab   nufuzli   xalqaro   huquqshunos
olimlar,   xususan,   Yan   Braunli   va   Malkolm   Shou   kabi   jahonga   tanilgan
mutaxassislar   asarlarida   ta'kidlaganidek,   ushbu   Ustav   sayyoramizdagi   barcha
davlatlar va xalqaro tashkilotlar birdek bo‘ysunishi shart bo‘lgan eng oliy yuridik
hujjat,   ya'ni   huquq   tilida   “xalqaro   hamjamiyat   konstitutsiyasi”   (sui   generis
xususiyatli   hujjat)   maqomiga   va   qudratiga   egadir. 4
  Ustavning   bu   kabi   misli
ko‘rilmagan   noyob   ierarxik   ustunligi   uning   103-moddasida   qat'iy   va   o‘zgartirib
bo‘lmas  imperativ norma sifatida belgilab qo‘yilgan bo‘lib, bu bevosita  xalqaro
huquqning  butun  tartibotini   barqarorlashtirib  turuvchi  eng   asosiy   huquqiy  ustun
hisoblanadi. Mazkur moddaning aniq tahririga ko‘ra, tashkilot a'zolarining aynan
ushbu   Ustav   bo‘yicha   olgan   majburiyatlari   bilan   ularning   boshqa   har   qanday
xalqaro   bitim   yoxud   kelishuv   bo‘yicha   olgan   majburiyatlari   o‘rtasida   ziddiyat
kelib   chiqqan   barcha   taqdirda,   faqatgina   Ustav   bo‘yicha   olingan   majburiyatlar
shubhasiz   ustunlik   qilishi   mustahkamlangan.   Ushbu   fundamental   tamoyilning
4
 Shaw M.N. International Law. – 9th ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021. 9xalqaro   munosabatlardagi   yuridik   ahamiyati   shunchalik   beqiyos   kattaki,
keyinchalik qabul qilingan 1969-yilgi Xalqaro shartnomalar huquqi to‘g‘risidagi
“ Vena   konvensiyasining   30-moddasida   ham   ketma-ket   tuzilgan   shartnomalarni
xalqaro maydonda qo‘llashda bevosita BMT Ustavining 103-moddasi qoidalariga
rioya   etish   qat'iy   yuridik   majburiyat   sifatida   talab   qilingan ” 5
.   Ushbu   imperativ
qoidadan   shunday   huquqiy   xulosa   kelib   chiqadiki,   dunyodagi   har   qanday
ko‘lamdagi ikki tomonlama, mintaqaviy yoki global xalqaro paktlar, bojxona va
savdo   bitimlari   yoxud   harbiy   ittifoqlar   shartnomalari   BMT   Ustavida   ko‘zda
tutilgan   maqsad   va   prinsiplarga   biror   jihatdan   zid   bo‘lishi   aslo   mumkin   emas.
Agar ma'lum bir davlatlar o‘rtasida Ustavning tinchliksevar qoidalarini buzuvchi
yoki   boshqa   subyektga   qarshi   qaratilgan   yashirin   yoxud   oshkora   shartnoma
tuzilgan   taqdirda,   bunday   hujjat   xalqaro   huquq   normalari   nuqtai   nazaridan
boshidanoq   mutlaqo   haqiqiy   emas   (ya'ni   huquqiy   tilda   ab   initio   yuridik   kuchga
ega emas) deb topiladi va xalqaro sudlar tomonidan tan olinmaydi.
Ushbu nodir hujjatning rasmiy va ichki tuzilishi ustida batafsil to‘xtaladigan
bo‘lsak,   BMT   Ustavi   g‘oyat   mukammal   yuridik   texnika,   uzoqni   ko‘zlagan
strategik   siyosiy-huquqiy   mantiq   va   aniq   ifodalangan   qat'iy   normativ   qoidalar
asosida   shakllantirilganini   ko‘rishimiz   mumkin   bo‘ladi.   Hujjatning   to‘liq   matni
baland   va   tantanavor   ohangda   yozilgan   Muqaddima   (Preambula),   xalqaro
huquqiy normalarni alohida yo‘nalishlar bo‘yicha tizimlashtiruvchi o‘n to‘qqizta
mustaqil   bob   hamda   jami   yuz   o‘n   bitta   moddani   o‘z   ichiga   qamrab   olgan   juda
yirik   hajmga   ega   bo‘lgan   yuridik   akt   sanaladi.   Ustavning   Muqaddima   qismida
tashkilotni   tuzishdan   ko‘zlangan   eng   oliy   va   insonparvar   niyatlar,   xususan,
insoniyat   tarixida   mislsiz   qayg‘u-alam   keltirgan   urush   balosidan   kelajak
avlodlarni   qutqarish,   insonning   barcha   asosiy   huquqlariga   va   har   bir   shaxsning
qadr-qimmatiga   bo‘lgan   uzil-kesil   ishonchni   qaror   toptirish   kabi   fundamental
g‘oyalar  yuridik tilda aniq bayon qilingan. Hujjatning o‘ziga xos va mukammal
kodifikatsiyalangan boblari tashkilotning asosiy organlari tizimini, ularning aniq
maqomini   va   qonuniy   vakolatlarini   moddama-modda   tartibga   solish   hamda
5
 Vienna Convention on the Law of Treaties, 1969 // United Nations Treaty Series. – Vol. 1155. – P. 331. – URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf (murojaat sanasi: 30.10.2026). 10kafolatlashga   bag‘ishlangandir.   Jumladan,   Ustavning   mantiqiy   tuzilishida   I   bob
eng muhim maqsad va prinsiplarni, II bob tashkilotga a'zolik masalalarini, III bob
tizimdagi   oltita   asosiy   organlar   ro‘yxatini,   keyingi   IV-XV   boblar   esa   Bosh
Assambleya,   Xavfsizlik   Kengashi,   Iqtisodiy   va   Ijtimoiy   Kengash   kabi   muhim
tuzilmalarning   faoliyat   mexanizmlari   hamda   ovoz   berish   tartibini   detallashtirib
beradi.   Yurisprudensiya   nuqtai   nazaridan   e'tiborga   molik   yana   bir   o‘ta   muhim
huquqiy   jihat   shundan   iboratki,   Ustavning   92-moddasida   qat'iy   qilib
belgilanganidek,   mustaqil   organ   hisoblangan   Xalqaro   Sudning   Statuti   ushbu
Ustavning  bevosita,  ajralmas  va  yuridik uzviy  qismi   hisoblanadi,  bu normaning
o‘ziyoq sud organini BMTning eng oliy yuridik nazorat mexanizmiga aylantiradi.
Xalqaro   shartnoma   sifatidagi   tabiatini   va   uning   huquqiy   barqarorligini
ta'minlovchi yana bir kuchli omil – hujjatga har qanday ko‘rinishdagi o‘zgartirish
va   yuridik   qo‘shimchalar   kiritishning   nihoyatda   qat'iy   va   murakkablashgan
(huquqshunoslikda   rigid   deb   yuritiladigan)   mexanizmi   o‘rnatilganligidir.   Ushbu
jarayonni   tartibga   soluvchi   Ustavning   108-moddasiga   binoan,   hujjat   matniga
kichik bir tuzatish kiritish uchun ham BMT Bosh Assambleyasi majlisida ishtirok
etayotgan   a'zolarning   kamida   uchdan   ikki   qismi   qat'iy   ravishda   yoqlab   ovoz
berishi shart qilib belgilangan. Shu bilan birga, jarayon shu bilan yakunlanmaydi,
chunki tasdiqlangan ushbu o‘zgarishlar qonuniy kuchga kirishi uchun ular barcha
BMT   a'zolarining   kamida   uchdan   ikki   qismi   tomonidan,   va   eng   asosiysi   –
Xavfsizlik   Kengashining   barcha   besh   doimiy   a'zosi   tomonidan   ularning   ichki
milliy konstitutsiyaviy tartib-qoidalariga muvofiq ratifikatsiya qilinishi majburiy
yuridik   shart   sifatida   talab   etiladi.   Aynan   shunday   qat'iy   yuridik   to‘siqlar   va
murakkab ratifikatsiya jarayonlari sababli  o‘zining salkam  sakson yillik faoliyat
tarixi davomida BMT  Ustaviga faqatgina sanoqli  bor (asosan ba'zi organlarning
a'zolar   sonini   kengaytirish   bo‘yicha   1965,   1968   va   1973-yillarda)   juz'iy   va
tashkiliy o‘zgartirishlar kiritilgan, xolos.
1.3. BMT Ustavida mustahkamlangan asosiy maqsadlar, prinsiplar va
xalqaro huquqiy majburiyatlar
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavining   butun   xalqaro   miqyosdagi
mazmun-mohiyatini,   uning   teran   xalqaro   huquqiy   falsafasini   va   davlatlararo 11munosabatlarni uzil-kesil tartibga soluvchi normativ qudratini Ustavning bevosita
birinchi   va   ikkinchi   moddalarida   qat'iy   mustahkamlangan   asosiy   maqsadlar
hamda   xalqaro   prinsiplar   belgilab   beradi.   Ustavning   1-moddasida   tashkilot
doimiy   faoliyatining   huquqiy   negizi,   yashashidan   ko‘zlangan   ma'no   va   xalqaro
munosabatlardagi   pirovard   nishonini   o‘zida   ifodalovchi   to‘rtta   asosiy   va   uzviy
bog‘liq   maqsad   ochiq-oydin   yuridik   norma   tarzida   ifodalangan.   Ushbu
maqsadlarning eng birinchisi va shak-shubhasiz eng ustuvori – bu butun dunyoda
xalqaro   tinchlik   hamda   xavfsizlikni   barqaror   saqlash   bo‘lib,   buning   uchun
tinchlikka   bo‘ladigan   har   qanday   tahdidlarning   oldini   olish   hamda   turli   xil
tajovuzkorlik   harakatlarini   jismonan   bostirish   yuzasidan   eng   samarali   jamoaviy
choralar ko‘rish ko‘zda tutilgan. Ushbu ulug‘vor tinchliksevar maqsad doirasida
barcha   xalqaro   nizolarni   yoki   dunyo   tinchligining   buzilishiga   olib   kelishi   real
mumkin   bo‘lgan   xavfli   vaziyatlarni   adolat   hamda   xalqaro   huquqning   qat'iy
tamoyillariga muvofiq tarzda, faqat va faqat tinch siyosiy yo‘l bilan bartaraf etish
majburiyati davlatlar zimmasiga yuklatilgandir. Oliy darajadagi ta'sis hujjatining
ikkinchi   asosiy   maqsadi   sayyoramizdagi   barcha   suveren   xalqlar   va   millatlar
o‘rtasida   mutlaq   teng   huquqlilik   hamda   har   bir   millatning   o‘z   taqdirini   o‘zi
mustaqil belgilash (self-determination) huquqi prinsipiga cheksiz hurmat asosida
do‘stona   davlatlararo   munosabatlarni   rivojlantirishdan   iborat   qilib   belgilangan.
Hujjatdagi   uchinchi   yirik   maqsad   o‘zaro   manfaatli   xalqaro   hamkorlikni   keng
miqyosda   rivojlantirishga   qaratilgan   bo‘lib,   u   iqtisodiy,   ijtimoiy,   madaniy   yoki
gumanitar   xarakterga   ega   bo‘lgan   global   miqyosdagi   muammolarni   a'zo
davlatlarning  birgalikdagi  institutsional   sa'y-harakatlari   orqali  tizimli  hal  etishni
nazarda   tutadi.   “ Aynan   ushbu   uchinchi   maqsadning   butun   insoniyat   tarixidagi
eng muhim huquqiy yutuqlaridan biri shundaki, unda insonning tabiiy huquqlari
va   asosiy   erkinliklarini   uning   irqi,   jinsi,   tili   yoki   dinidan   qat'i   nazar   barcha
insonlar uchun birdek ta'minlash hamda hurmat qilishni rag‘batlantirish normasi
xalqaro   darajada   ilk   marotaba   mustahkamlangan   yuridik   qoidaga   aylandi.
Bevosita ushbu normaning yuridik asosi va turtkisi tufayli keyinchalik 1948-yilda
Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi   va   1966-yildagi   mashhur   xalqaro
paktlar qabul qilinib, xalqaro inson huquqlari huquqi (international human rights 12law) deb nomlanuvchi ulkan alohida yuridik soha to‘laqonli shakllanib ulgurdi 6
” .
Tashkilotning   1-moddada   qayd   etilgan   to‘rtinchi   va   yakunlovchi   maqsadi   esa
ushbu   yuqorida   sanab   o‘tilgan   umumiy   va   ulug‘vor   niyatlarga   erishish   yo‘lida
barcha   turli   siyosiy   tuzumga   ega   millatlar   va   a'zo   davlatlarning   xalqaro
maydondagi   harakatlarini   muvofiqlashtirib   turadigan   yagona,   obyektiv   siyosiy-
huquqiy markaz bo‘lish vazifasini o‘zida mujassam etadi.
6
  Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi.   1948-yil   10-dekabr   //   BMT   rasmiy   sayti.   –   URL:
https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights (murojaat sanasi: 30.10.2026). 13II BOB. BMT USTAVINING XALQARO HUQUQ TIZIMIDAGI
O‘RNI VA HUQUQIY KUCHI
2.1. BMT Ustavining xalqaro huquq manbalari tizimidagi o‘rni va
boshqa xalqaro shartnomalar bilan o‘zaro nisbati
Xalqaro   huquq   tizimining   tarkibiy   tuzilishini   tahlil   qilish   jarayonida
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustavining tutgan o‘rni har qanday oddiy xalqaro
shartnomalar doirasidan keskin ajralib turishini va u butunlay o‘ziga xos yuridik
fenomen   ekanligini   yaqqol   kuzatish   mumkin.   Huquqshunoslik   doktrinasida
xalqaro   huquq   manbalari   o‘rtasida   qat’iy   ierarxiya   mavjud   emasligi   haqidagi
an’anaviy qarashlar keng tarqalgan bo‘lsa-da, xalqaro huquq ilmi BMT Ustavini
ushbu   tenglik   qoidasining   yagona   va   mutlaq   istisnosi   sifatida   yakdil   tan   oladi.
Buning asosiy va fundamental sababi shundaki, Ustav nafaqat xalqaro universal
tashkilotning   ta’sis   hujjati,   balki   butun   xalqaro   hamjamiyatning   faoliyatini
yuridik   jihatdan   muvofiqlashtiruvchi   oliy   yuridik   kuchga   ega   bo‘lgan   normativ
poydevor hisoblanadi. Xalqaro shartnomalar huquqi sohasidagi eng asosiy hujjat
hisoblangan   1969-yilgi   Xalqaro   shartnomalar   huquqi   to‘g‘risidagi   Vena
konvensiyasi   normalari   ham   bevosita   BMT   Ustavining   boshqa   barcha
shartnomalardan   uzil-kesil   ustunligini   huquqiy   jihatdan   qat’iy   tasdiqlaydi.
Xususan,   ushbu   xalqaro   ierarxiyaning   eng   yuqori   cho‘qqisida   turuvchi
barqarorlik   mexanizmi   BMT   Ustavining   103-moddasida   o‘zining   aniq   huquqiy
ifodasini   topgan   bo‘lib,   u   xalqaro   huquq   amaliyotida   yuzaga   keladigan   har
qanday ziddiyatlarni hal qiluvchi yagona mezon vazifasini o‘taydi. Mazkur 103-
moddaning  qat’iy  imperativ  talabiga   ko‘ra,   davlatlarning  ushbu   Ustav   doirasida
o‘z zimmalariga olgan majburiyatlari ularning boshqa har qanday turdagi xalqaro
bitimlar   bo‘yicha   olgan   majburiyatlaridan   so‘zsiz   va   cheklovlarsiz   ustunlik
qilishi   belgilab   qo‘yilgan.   Bu   qat’iy   yuridik   qoida   huquqiy   amaliyotda   shuni
anglatadiki, agar ikki yoki undan ortiq suveren davlat o‘rtasida tuzilgan biron-bir
mintaqaviy   yoxud   global   shartnoma   qoidalari   BMT   Ustavida   belgilangan
insonparvar   maqsadlar   yoki   prinsiplarga   zid   kelib   qolsa,   davlatlar   birinchi
navbatda   aylanib   o‘tish   mumkin   bo‘lmagan   Ustav   talablarini   bajarishga
majburdir. Bunday keskin huquqiy to‘qnashuv yuz bergan barcha hollarda, BMT 14Ustaviga   mutlaqo   zid   bo‘lgan   va   uning   qoidalarini   inkor   etuvchi   shartnoma
normalari xalqaro sud instansiyalari tomonidan haqiqiy emas deb topilishi hamda
ularning keyingi ijrosi bekor qilinishi xalqaro odat huquqining ajralmas qismiga
aylanib   ulgurgan.   BMT   Ustavi   xalqaro   shartnomalar   tizimida   o‘ziga   xos
ishonchli   “filtr”   yoki   adolatli   huquqiy   tarozi   vazifasini   bajarib,   davlatlararo
tuziladigan   har   qanday   yangi   kelishuvlarning   xalqaro   huquqning   asosiy
negizlariga to‘la mos kelishini tinimsiz nazorat qilib turadi.
BMT   Ustavining   xalqaro   huquq   manbalari   tizimidagi   oliy   maqomini
tasdiqlashda uning xalqaro huquqning o‘zgarmas va imperativ normalari (xalqaro
huquq   doktrinasida   “jus   cogens”   normalari)   bilan   naqadar   uzviy   va   chuqur
bog‘liqligini   ilmiy   tahlil   qilish   g‘oyat   dolzarb   ahamiyat   kasb   etadi.   “ Ustavda
qat’iy   mustahkamlangan   asosiy   prinsiplar,   xususan,   xalqaro   munosabatlarda
qurolli   kuch ishlatishni   taqiqlash,   barcha  insonlarning  huquqlarini   hurmat   qilish
va suveren xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi mustaqil belgilash huquqi nafaqat oddiy
shartnoma   normalari,   balki   butun   sivilizatsiyalashgan   insoniyat   e’tirof   etgan
mutlaq   qadriyatlar   darajasiga   ko‘tarilgan.   Ilg‘or   xalqaro   huquqshunoslik
doktrinasida ko‘p hollarda BMT Ustavi normalari hamda “jus cogens” prinsiplari
bir-birini uzviy to‘ldiruvchi, mantiqan bir-biridan kelib chiquvchi va aslo ajratib
bo‘lmaydigan   yagona   yuridik   fenomenlar   tizimi   sifatida   talqin   qilinadi 7
” .
“ BMTning   asosiy   sud   organi   hisoblangan   Xalqaro   Sud   o‘zining   salkam   sakson
yillik   faoliyati   davomida   chiqargan   qator   maslahat   xulosalari   va   yakuniy
qarorlarida   BMT   Ustavi   qoidalarining   oddiy   shartnomaviy   majburiyatlar
doirasidan   allaqachon   chiqib,   xalqaro   odat   huquqining   eng   muhim   va   ajralmas
tarkibiy qismiga aylanib ketganligini bir necha bor ishonchli tarzda ta’kidlagan ” 8
.
Bu   muhim   yuridik   holat   shuni   anglatadiki,   hatto   qandaydir   favqulodda   sababga
ko‘ra   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotiga   a’zo   bo‘lmagan   yoki   undagi   a’zoligini
vaqtincha   to‘xtatgan   mustaqil   davlatlar   ham   Ustavda   belgilangan   fundamental
7
 International Law Commission. Draft conclusions on identification and legal consequences of peremptory norms
of general international law (jus cogens), 2022 // URL: https://legal.un.org/ilc/guide/1_14.shtml (murojaat sanasi:
30.10.2026).
8
 Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America). Judgment
of   27   June   1986   //   I.C.J.   Reports   1986.   –   P.   14.   –   URL:   https://www.icj-cij.org/case/70   (murojaat   sanasi:
30.10.2026). 15xalqaro   huquqiy   prinsiplarga   rioya   etish   xalqaro   majburiyatidan   hech   qachon
ozod   etilmaydi.   Obyektiv   huquqiy   tahlil   nuqtai   nazaridan   yondashganda,   BMT
Ustavi   tarqoq   holdagi   xalqaro   odat   huquqi   normalarini   yagona   tizimga   solib
kodifikatsiya   qilish   bilan   bir   qatorda,   ularni   zamon   talablariga   mos   ravishda
yanada   taraqqiy   ettiruvchi   o‘ta   progressiv   huquqiy   vosita   vazifasini   ham   sharaf
bilan   o‘tab   kelmoqda.   Bugungi   kundagi   boshqa   barcha   turdagi   xalqaro
shartnomalar, xoh u inson huquqlari sohasidagi  yirik konvensiyalar  bo‘lsin, xoh
atrof-muhitni   muhofaza   qilish   bo‘yicha   tuzilgan   global   iqlim   bitimlari   bo‘lsin,
barchasi o‘zining kirish qismida bevosita BMT Ustavining prinsiplariga tayanadi
va   yuridik   jihatdan   undan   ozuqa   oladi.   Shuningdek,   BMT   Bosh   Assambleyasi
tomonidan   yillar   davomida   qabul   qilinib   kelinayotgan   ko‘plab   xalqaro
rezolyutsiyalar   bevosita   Ustav   qoidalariga   asoslangan   holda   xalqaro   huquqning
butunlay   yangi   sohalari,   masalan,   xalqaro   fazo   huquqi   yoki   xalqaro   axborot
xavfsizligi   huquqining   manbalari   shakllanishiga   ishonchli   normativ   poydevor
yaratib beradi.
2.2. BMT Ustavi qoidalarining majburiy kuchi va davlatlar
zimmasidagi xalqaro-huquqiy majburiyatlar
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   normalari   va   qoidalarining   xalqaro
maydondagi   majburiy   kuchi   shunchaki   deklarativ   yoxud   davlatlarga   ixtiyoriy
tanlov   qoldiruvchi   tavsiyaviy   xususiyatga   ega   bo‘lmay,   balki   xalqaro   huquq
subyektlari   bo‘lgan   barcha   suveren   davlatlarning   tashqi   harakatlarini   bevosita
cheklovchi   hamda   to‘g‘ri   yo‘lga   yo‘naltiruvchi   o‘ta   qat’iy   yuridik   mexanizm
hisoblanadi.   Kundalik   xalqaro   munosabatlar   amaliyotida   suveren   davlatlar   turli
shartnomalar   orqali   o‘z   zimmalariga   olayotgan   aksariyat   xalqaro-huquqiy
majburiyatlarning   tub   manbasi   aynan   BMT   Ustavida   mustahkamlangan   yuridik
imperativlardan   bevosita   kelib   chiqadi   hamda   ularning   so‘zsiz   ijro   etilishi
tashkilot   organlari   tomonidan   qat’iy   nazorat   ostida   saqlanadi.
Sivilizatsiyalashgan   davlatlar   o‘zlarining   xalqaro   va   tashqi   siyosiy   faoliyatida
og‘ishmay   amal   qilishi   huquqiy   jihatdan   shart   qilib   belgilangan   eng   oliy   va
muqaddas   majburiyatlardan   biri   bu   –   barcha   o‘zaro   kelishmovchilik   hamda
yuzaga   keladigan   xalqaro   nizolarni   mutlaqo   tinch   yo‘l   bilan,   adolat   va   xolislik 16tamoyillari   asosida,   harbiy   kuch   ishlatmasdan   turib   hal   etish   majburiyatidir.   Bu
borada   Ustavning   25-moddasi   alohida   ahamiyat   kasb   etib,   u   qabul   qilingan
huquqiy   tartibotga   binoan   davlatlar   zimmasiga   o‘ta   mas’uliyatli   yuridik   yuk
yuklaydi   va   unga   ko‘ra   barcha   a’zo   davlatlar   Xavfsizlik   Kengashining   qabul
qilgan   qarorlarini   so‘zsiz   tan   olishga   hamda   ularni   o‘z   milliy   hududlarida
og‘ishmay va to‘liq bajarishga qat’iy rozi bo‘ladilar. Ushbu imperativ normaning
mislsiz  tarixiy va huquqiy ahamiyati  shundaki,  u klassik  xalqaro huquqdagi  har
bir   suveren   davlatning   faqatgina   o‘zi   rozi   bo‘lib   imzo   chekkan
shartnomalarnigina   ixtiyoriy   ravishda   bajarishi   haqidagi   eski   an’anaviy
yondashuvni   tubdan   o‘zgartirib,   butun   xalqaro   hamjamiyat   xavfsizligi   yo‘lida
Xavfsizlik Kengashiga qonuniy jamoaviy bo‘ysunish institutini amaliyotga joriy
etdi.   “ Bundan   tashqari,   BMT   Ustavi   qoidalarining   qat’iy   talablariga   binoan,
barcha   ishtirokchi   davlatlar   nafaqat   tinchlikni   saqlash   sohasida,   balki   xalqaro
inson   huquqlarini   amalda   hurmat   qilish,   global   qashshoqlik   va   keskin   ijtimoiy
tengsizlikka qarshi hamkorlikda kurashish kabi ijtimoiy-iqtisodiy majburiyatlarni
ham   qat’iy   ravishda   o‘z   yuridik   zimmalariga   oladilar.   Bugungi   kun   xalqaro
huquq ilmida davlatlarning Ustav bo‘yicha olgan majburiyatlari nafaqat o‘zining
fuqarolari   yoxud   qo‘shni   davlatlar   oldida,   balki   bevosita   butun   sayyora   xalqaro
hamjamiyati   oldidagi   mutlaq,   ya’ni   yuridik   tilda   “erga   omnes”   xarakteriga   ega
bo‘lgan   ulkan   va   uzluksiz   javobgarlikni   anglatishi   barchaga   ma’lumdir ” 9
.   Agar
biron-bir   tajovuzkor   yoxud   qoidabuzar   davlat   o‘zining   BMT   Ustavi   bo‘yicha
qasamyod   qilib   olgan   fundamental   majburiyatlarini   qasddan,   qo‘pol   va   tizimli
ravishda   buzsa,   xalqaro   huquq   normalari   mexanizmiga   muvofiq   unga   nisbatan
Xavfsizlik   Kengashi   tomonidan   qator   huquqiy   sanksiyalar,   jumladan,   to‘liq
iqtisodiy   qamal   yoxud   diplomatik   va   savdo   munosabatlarini   uzish   kabi   keskin
choralar   qo‘llanilishi   Ustav   orqali   yuridik   jihatdan   to‘la   kafolatlangan.   Ushbu
xalqaro   javobgarlik   instituti   va   undagi   sanksiyalar   mexanizmi   davlatlarning
xalqaro   maydondagi   siyosiy   xulq-atvorini   doimiy   ravishda   Ustav   prinsiplariga
muvofiqlashtirib borishga majbur qiladigan yagona kuch bo‘lib, o‘zboshimchalik
9
  Crawford   J.   Brownlie’s   Principles   of   Public   International   Law.   –   9th   ed.   –   Oxford:   Oxford   University   Press,
2019. 17bilan   qilinadigan   har   qanday   og‘ir   xalqaro   huquqbuzarliklarning   oldini   olishga
bevosita xizmat qiladi.
Xalqaro-huquqiy majburiyatlarning amaliyotda to‘laqonli ishlashi, o‘zining
huquqiy   samarasini   berishi   va   davlatlar   faoliyatida   aks   etishi   bu   davlatlarning
BMT Ustavi xalqaro normalarini o‘zlarining ichki milliy qonunchilik tizimlariga
qay   darajada   muvaffaqiyatli   implementatsiya   (tatbiq)   qilishlariga   bevosita   va
chambarchas   bog‘liq   bo‘lgan   o‘ta   muhim   yuridik   jarayondir.   Davlatlar
zimmasiga   Ustav   orqali   yuklatilgan   yana   bir   o‘ta   murakkab   va   mas’uliyatli
huquqiy   vazifa   shundan   iboratki,   ular   xalqaro   siyosiy   munosabatlarda   qabul
qilingan umume’tirof etilgan insonparvar norma va qoidalarni o‘zlarining davlat
yurisdiksiyasi   doirasida   amalda   ta’minlash   uchun   zarur   bo‘lgan   barcha   milliy
yuridik   vositalarni   yaratishlari   hamda   qonunchilik   bazasini   moslashtirishlari
shart.   Xalqaro   huquqda   asrlar   davomida   keng   e’tirof   etilib   kelinayotgan   “pacta
sunt   servanda”   (ya’ni,   tuzilgan   shartnomalar   so‘zsiz   bajarilishi   shart)   prinsipi
BMT   Ustavi   nuqtai   nazaridan   davlatlarning   faqatgina   tashqi   siyosat   maydonida
emas,   balki   bevosita   o‘z   fuqarolarini   ichki   boshqarishda   ham   adolatli,   ochiq   va
qonun   ustuvorligiga   asoslangan   bo‘lishini   talab   qiladigan   keng   qamrovli
imperativ   qoidaga   aylanadi.   Bugungi   kunda   sivilizatsiyalashgan   davlatlarning
milliy sudlari hamda boshqa huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlari o‘zining
huquqiy   qarorlarini   qabul   qilishda   qonunchilik   bilan   bir   qatorda   bevosita   yoki
bilvosita   BMT   Ustavida   va   uning   asosida   qabul   qilingan   konvensiyalarda
belgilangan asosiy inson huquqlari va huquqiy mezonlarga tayanishi xalqaro odil
sudlov amaliyotida odatiy va majburiy holga aylanib ulgurgan. Yuridik jihatdan
BMT   Ustavining   xalqaro   maydondagi   majburiy   kuchi   shu   darajada   baland   va
qat’iydiki,   huquq   normalariga   ko‘ra   hech   bir   suveren   davlat   o‘z   zimmasidagi
xalqaro   shartnomaviy   majburiyatlarini   bajarmaslik   uchun   yoxud   ularni   chetlab
o‘tish   uchun   o‘zining   ichki   konstitutsiyasidagi   yoki   qabul   qilingan   milliy
qonunlaridagi   biror-bir   cheklov   va   bo‘shliqlarni   xalqaro   organga   bahona   qilib
ko‘rsata   olish   huquqiga   aslo   ega   emas.   Ushbu   qat’iy   va   o‘zgarmas   tamoyil
xalqaro   huquqning   har   qanday   alohida   olingan   davlat   ichki   huquqidan   doimo
ustunligi   g‘oyasini   o‘zida   to‘la   mujassamlashtiradi   va   ushbu   mexanizm   global 18miqyosda qonun ustuvorligini (rule of law) xalqaro darajada ta’minlashning eng
ishonchli va adolatli yuridik qanoti bo‘lib xizmat qiladi. Qolaversa, a’zo davlatlar
o‘zlarining   xalqaro   majburiyatlarini   to‘laqonli   bajarish   maqsadida   Birlashgan
Millatlar   Tashkilotining   ko‘plab   ixtisoslashgan   muassasalari,   xususan,   Xalqaro
Mehnat   Tashkiloti   (XMT),   Jahon   Sog‘liqni   Saqlash   Tashkiloti   (JSST)   yoki
YUNESKO   kabi   ixtisoslashgan   yirik   tuzilmalar   bilan   doimiy   muloqot   va
hamkorlik   qilish   orqali   Ustav   qoidalarini   aniq   tarmoq   va   sohalarda   kundalik
amaliyotga tatbiq etish vazifasini bajarib keladilar. Bunday o‘zaro qamrovli, ko‘p
tarmoqli   va   murakkab   institutlashgan   hamkorlik   jarayonlari   mustaqil
davlatlarning   xalqaro-huquqiy   majburiyatlarini   shunchaki   qog‘ozda   qolib
ketadigan   rasmiy   qoida   emas,   balki   insonlarning   har   kungi   ijtimoiy-siyosiy,
tibbiy va madaniy hayotining ajralmas yuridik qismiga aylantirish uchun beqiyos
imkoniyat yaratib beradi. 
2.3. BMT Ustavining xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashdagi
huquqiy ahamiyati
BMT   Ustavining   beqiyos   va   mukammal   ishlab   chiqilgan   yuridik
arxitekturasida,   shuningdek,   butun   zamonaviy   xalqaro   huquq   tizimining   qon
tomirida xalqaro tinchlik hamda umumjahon xavfsizligini ta’minlash va himoya
qilish   masalasi   ushbu   qadimiy   hujjatning   eng   markaziy,   eng   hayotiy   va   barcha
narsani   hal  qiluvchi   bosh  funksiyasi   hisoblanib,  ushbu  murakkab  harbiy-siyosiy
jarayonlar   Ustavdagi   maxsus   qat’iy   huquqiy   normalar   bilan   uzil-kesil   tartibga
solingan. Ustavning insoniyat  tinchligini  himoya qilishga qaratilgan eng muhim
qismi   bo‘lmish   VII   bobi   butun   xalqaro   huquq   amaliyotida   o‘ziga   xos   mislsiz
“xalqaro xavfsizlik konstitutsiyasi” qiyofasini va amaliy rolini bajaradi, chunki u
bevosita   jahon   tinchligiga   jiddiy   tahdid   solinganda,   mavjud   tinchlik
shartnomalari qo‘pol ravishda buzilganda yoki ochiqdan-ochiq qonli bosqinchilik
harakati (agressiya) sodir etilganda zudlik bilan qo‘llaniladigan barcha majburiy
choralarning   butun   bir   tizimli   mexanizmini   huquqiy   jihatdan   o‘zida   mujassam
etgan. Mazkur mashhur bobning strategik ahamiyatga ega bo‘lgan 39-moddasiga
muvofiq,   BMTning   bosh   siyosiy   organi   sanalgan   Xavfsizlik   Kengashiga   butun
xalqaro   maydondagi   har   qanday   og‘ir   va   murakkab   harbiy-siyosiy   vaziyatni 19chuqur tahlil qilib, mavjud vaziyatni tinchlikka nisbatan real tahdid yoki huquqqa
xilof   bosqinchilik   akti   deb   rasman   baholash   va   aniqlash   kabi   mutlaq,   cheksiz
hamda   eksklyuziv   huquqiy   yurisdiksiya   qonunan   taqdim   etilgandir.   BMT
Xavfsizlik   Kengashining   ushbu   favqulodda   yurisdiksiyasi   xalqaro   huquqning
butun  tizimida   mutlaqo   yagona  va  tengsiz   yuridik  kuch  bo‘lib,  hech  bir   boshqa
xalqaro sud organi, alohida mustaqil davlat yoxud harbiy davlatlar ittifoqi o‘zicha
bunday   global   yuridik   kuchga   va   xalqaro   majburiylikka   ega   bo‘lgan   keskin
harbiy   xulosalar   chiqarish   yoxud   butun   dunyo   nomidan   majburlov   chorasini
ko‘rish   vakolatiga   de-yure   ega   emas.   Xalqaro   maydonda   yo‘qotilgan   barqaror
tinchlikni   zudlik   bilan   tiklash   va   buzilgan   xavfsizlik   arxitekturasini   qayta
ta’minlash   maqsadida   Ustavning   41-moddasi   Xavfsizlik   Kengashiga   dastlab
bevosita  qurolli   kuch  ishlatish   bilan  bog‘liq  bo‘lmagan,  biroq  iqtisodiy   jihatdan
juda   og‘ir   bo‘lgan   qator   ta’sirchan   choralarni,   xususan,   agressiv   davlat   bilan
barcha iqtisodiy munosabatlarni to‘liq yoki qisman to‘xtatib qo‘yish, uning temir
yo‘l, dengiz, xalqaro havo tranzitlari va telegraf-pochta aloqalarini butunlay uzish
kabi   keskin   sanksiyalarni   qonuniy   qo‘llash   huquqini   taqdim   etadi.   Agar   ushbu
ko‘rilgan   dastlabki   ogohlantiruvchi   diplomatik   va   og‘ir   iqtisodiy   sanksiyalar
o‘zining  kutilgan yuridik va  siyosiy  ijobiy natijasini  bermasa  hamda  tajovuzkor
davlat   o‘z   hujumini   to‘xtatmasa,   Ustavning   42-moddasi   darhol   ishga   tushib,
xalqaro xavfsizlikni jismonan tiklash uchun BMT nomidan harbiy dengiz, kuchli
havo  yoki   quruqlikdagi  xalqaro  birlashgan  kuchlar  yordamida  bevosita   qonuniy
harbiy operatsiyalar o‘tkazish kabi eng so‘nggi, o‘ta keskin, ammo adolat uchun
o‘ta zarur bo‘lgan majburlov choralarini qo‘llashga rasman yuridik ruxsat  etadi.
BMT   Ustavining   butun   dunyoda   xalqaro   tinchlikni   saqlashdagi   huquqiy
ahamiyati eng avvalo shundan iboratki, u necha asrlar davomida davlatlar qo‘lida
o‘yinchoq bo‘lib kelgan xalqaro munosabatlarda mustaqil kuch ishlatish holatini
yovvoyi anarxiya doirasidan uzil-kesil chiqarib, uni butunlay zamonaviy xalqaro
huquqning   qat’iy   nazorati   hamda   sivilizatsiyalashgan   qonuniylik   prinsiplari
asosiga yuridik jihatdan o‘tkazishga to‘la erishdi. Tarix shuni ko‘rsatadiki, garchi
“tinchlikni   saqlash   operatsiyalari”   (peacekeeping   operations)   yoxud   “zangori
kaskalilar” atamasi 1945-yilda yozilgan Ustavning asl matnida to‘g‘ridan-to‘g‘ri 20yuridik   norma   sifatida   ochiq   zikr   qilinmagan   bo‘lsa-da,   u   BMT   huquqiy   tizimi
doirasida   Ustavning   nizolarni   tinch   hal   etishga   qaratilgan   VI   va   majburlov
choralarini belgilovchi VII boblari o‘rtasidagi  yashirin huquqiy mantiqdan kelib
chiqqan   holda,   xalqaro   xavfsizlikni   ta’minlashning   eng   mashhur   va
moslashuvchan   yuridik   vositasiga   muvaffaqiyatli   aylantirildi.   Ushbu   o‘ziga   xos
tinchlikparvar   operatsiyalar   asosan   qonli   nizolashayotgan   barcha   tomonlarning
rasmiy huquqiy roziligi, operatsiya qatnashchilarining mutlaq siyosiy xolisligi va
faqatgina   bevosita   o‘zini-o‘zi   mudofaa   qilish   holatlaridan   tashqari   hech   qachon
qurolli   kuch   ishlatmaslik   kabi   mustahkam   xalqaro-huquqiy   prinsiplar   asosida
amalga   oshirilib,   o‘zida   BMT   Ustavining   asl   tinchliksevarlik   ruhiyatini   to‘la-
to‘kis va yorqin aks ettiradi.
Xalqaro   xavfsizlikni   ta’minlashning   uzil-kesil   va   ajralmas   yuridik   qismi
sifatida BMT Ustavining 51-moddasida aniq-ravshan belgilangan har bir suveren
va mustaqil davlatning xalqaro huquq doirasida yakka tartibdagi yoki ittifoqchilar
bilan jamoaviy o‘zini-o‘zi qurolli mudofaa qilish huquqi doimo alohida huquqiy
e’tiborga va xalqaro sudlarda chuqur doktrinal tahlilga molik bo‘lgan o‘ta nozik
masaladir.   Ushbu   o‘ziga   xos   huquqiy   qutqaruvchi   modda   davlatlarga   boshqa
biror   davlat   tomonidan   to‘satdan   qurolli   hujum   yuz   bergan   favqulodda   fojiali
taqdirda,   to   BMTning   Xavfsizlik   Kengashi   xalqaro   tinchlikni   saqlash   va
tajovuzni   to‘xtatish   uchun   zarur   bo‘lgan   barcha   yuridik   va   harbiy   choralarni
ko‘rib   ulgurguniga   qadar   o‘zining   davlat   mustaqilligi   va   hududiy   daxlsizligini
zudlik bilan qurol kuchi bilan himoya qilishdek insoniy, tabiiy va uzviy huquqni
qonuniy   ravishda   so‘zsiz   kafolatlab   beradi.   Biroq,   xalqaro   huquq   doirasida   bu
o‘zini-o‘zi   mudofaa   qilish   huquqi   mutlaq,   nazoratsiz   va   cheksiz   emas,   balki
o‘zining   qat’iy   va   tor   huquqiy   chegaralariga   ega   bo‘lib,   faqatgina   o‘zini-o‘zi
mudofaa qilish muddaosi bilan ko‘rilgan har qanday o‘t ochish va harbiy choralar
zudlik bilan BMT Xavfsizlik Kengashiga rasmiy bayonot orqali ma’lum qilinishi
hamda   jabrlanuvchi   davlat   Kengashning   vaziyatni   barqarorlashtirish   bo‘yicha
qabul   qiladigan   keyingi   qarorlariga   to‘la   yuridik   bo‘ysunishi   shart   qilib
qo‘yilgan. Boshqa  tomondan qaraganda, XXI  asrdagi  zamonaviy xalqaro huquq
taraqqiyoti   va   yangi   chaqiriqlar   sharoitida   BMT   Ustavining   tinchlikni 21saqlashdagi   chuqur   huquqiy   potensiali   nafaqat   ikki   davlat   o‘rtasidagi   an’anaviy
qurolli   mojarolarni   bostirish,   balki   dunyoga   xavf   solayotgan   global   xalqaro
terrorizm tarmoqlari, transmilliy uyushgan xalqaro jinoyatchilik hamda ommaviy
qirg‘in qurollarining yashirin tarqalishi kabi yangi turdagi assimetrik tahdidlarga
qarshi kurashishda ham o‘zining yuridik moslashuvchanligini namoyon etmoqda.
Garchi   Ikkinchi   jahon   urushi   tugagan   1945-yilda   qabul   qilingan   paytda
Ustavning   rasmiy   huquqiy   matnida   bugungi   kundagi   sun’iy   intellekt   xavflari,
davlatlararo   kiberxavfsizlik,   xakerlik   hujumlari   yoki   koinot   va   kosmik
qurollanish   poygasi   kabi   mutlaqo   yangi   atamalar   bo‘lmagan   bo‘lsa-da,   hujjatda
yotgan   universal   yuridik   tabiat   va   chuqur   prinsiplar   uning   normalarini   ushbu
mutlaqo   zamonaviy   chaqiriqlarga   nisbatan   ham   juda   muvaffaqiyatli   va   oqilona
yuridik talqin etish imkonini cheksiz bermoqda. Bevosita BMT Ustavi prinsiplari
doirasida va tashkilotning Bosh Assambleyasi  shafeligida yillar davomida qabul
qilingan   yadrosizlanish   va   qurolsizlanish   masalalariga   oid   o‘nlab   fundamental
xalqaro   konvensiyalar,   xususan,   yadro   qurolini   tarqatmaslik   to‘g‘risidagi
shartnomalar   aynan   Ustavning   tinchliksevar   huquqiy   prinsiplarini   yuridik
amaliyotga   tatbiq   etishning   eng   yorqin   va   uzviy   bevosita   mahsuli   hisoblanadi.
Shuni  yuridik  jihatdan  teran  anglash  kerakki, BMT  tizimida  xalqaro tinchlik va
umumjahon xavfsizligini ta’minlash jarayoni faqatgina oqibatlar bilan kurashish,
ya’ni qo‘pol harbiy kuch yoki iqtisodiy sanksiyalar qo‘llash bilan aslo cheklanib
qolmaydi, balki qurolli nizolarni aslida keltirib chiqaruvchi tub ijtimoiy sabablar
–   iqtisodiy   o‘ta   qoloqlik,   inson   huquq   va   erkinliklarining   qattiq   poymol   etilishi
hamda   global   ekologik   halokatlarni   huquqiy   yo‘llar   bilan   bartaraf   etish
mexanizmlarini ham Ustav o‘zining keng huquqiy himoya doirasiga to‘la qamrab
olgan.   Bu   borada   bevosita   BMT   doirasida   va   uning   huquqiy   tizimidagi   maxsus
tashkil   etilgan   xalqaro   jinoiy   tribunallar   (masalan,   sobiq   Yugoslaviya   yoki
Ruanda tribunallari) va doimiy faoliyat yurituvchi Xalqaro jinoiy sudning xalqaro
huquqdagi qat’iy faoliyati insoniyat va xalqaro tinchlikka qarshi eng og‘ir jinoyat
sodir etgan oliy mansabdor shaxslarni bevosita jinoiy javobgarlikka tortish orqali
Ustav   prinsiplarining   hech   qachon   buzilmasligini   va   har   qanday   jinoyat   uchun 22xalqaro jazo muqarrarligini huquqiy jihatdan real ta’minlashga o‘zining beqiyos
va o‘chmas hissasini qo‘shmoqda.
III BOB. BMT USTAVI QOIDALARINING AMALDA
QO‘LLANILISHI VA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
ISHTIROKI
3.1. BMT Ustavi qoidalarini amalga oshirishda BMT organlarining
vakolatlari va faoliyati
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavining   xalqaro   huquqiy   qoidalari   va
imperativ   normalari   o‘z-o‘zidan   amaliyotga   joriy   etilmaydi,   balki   bu   o‘ta
murakkab   yuridik   jarayon   bevosita   tashkilotning   maxsus   vakolatli   organlari
tizimi   orqali   izchil   amalga   oshiriladi.   BMT   Ustavining   7-moddasida
tashkilotning  oltita  asosiy   bosh  organi:  Bosh   Assambleya,  Xavfsizlik   Kengashi,
Iqtisodiy va Ijtimoiy Kengash, Vasiylik Kengashi, Xalqaro Sud hamda Kotibiyat
faoliyat yuritishi qat’iy yuridik norma sifatida belgilab qo‘yilgan bo‘lib, xalqaro
huquqning   ijrosi   aynan   shu   tuzilmalar   vakolatiga   tayanadi.   Bosh   Assambleya
barcha   a’zo   davlatlarning   suveren   tengligi   asosida   (Ustavning   9-moddasi)
vakillik qiluvchi  eng yirik munozara va rezolyutsiyalar qabul qiluvchi markaziy
organ   bo‘lib,   Ustavning   10–14-moddalariga   muvofiq   xalqaro   tinchlik   va
xavfsizlikka   oid   har   qanday   global   masalani   chuqur   huquqiy   muhokama   qilish
hamda   tavsiyalar   berish   mutlaq   huquqiga   ega.   Garchi   Bosh   Assambleya
tomonidan qabul qilinadigan qarorlar (rezolyutsiyalar) asosan tavsiyaviy huquqiy
xususiyatga   ega   bo‘lsa-da,   ular   zamonaviy   xalqaro   odat   huquqi   normalarini
shakllantirishda,   davlatlarning   yuridik   irodasini   ifodalashda   hamda   kelajakdagi
majburiy   xalqaro   konvensiyalar   matnini   tayyorlashda   beqiyos   va   fundamental
normativ ahamiyat kasb etadi. Shu bilan bir qatorda, Ustavning 13-moddasi Bosh
Assambleyaga xalqaro huquqni izchil taraqqiy ettirish va uning kodifikatsiyasini
(tizimlashtirishni)   rag‘batlantirish   borasida   ilmiy-huquqiy   tadqiqotlar   tashkil
etish   kabi   o‘ta   muhim   yuridik   vakolatni   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   taqdim   etgan.   Aynan
ushbu   yuridik   vakolat   doirasida   tashkil   etilgan   BMTning   Xalqaro   huquq
komissiyasi   xalqaro   munosabatlarni   qat’iy   tartibga   soluvchi   yuzlab   xalqaro
konvensiyalarning,   jumladan   "Xalqaro   shartnomalar   huquqi   to‘g‘risida"gi   va 23diplomatik   munosabatlarga   oid   bitimlarning   dastlabki   yuridik   loyihalarini
bevosita ishlab chiqqan va ularni global amaliyotga joriy etgan.
Xalqaro   tinchlik   va   xavfsizlikni   saqlash   bo‘yicha   bosh   yuridik   va   siyosiy
javobgarlik   BMT   Ustavining   24-moddasiga   binoan   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   Xavfsizlik
Kengashi   zimmasiga   yuklatilgan   bo‘lib,   u   tashkilotning   huquqiy   jihatdan   eng
qudratli   hamda   qabul   qilgan   qarorlari   mutlaq   majburiy   kuchga   ega   bo‘lgan
yagona   organidir.   Ustavning   25-moddasi   barcha   a’zo   davlatlarga   Xavfsizlik
Kengashi   qarorlarini   so‘zsiz   e’tirof   etish   va   milliy   darajada   bo‘ysunib   bajarish
majburiyatini   yuklaydi,   bu   esa   ushbu   Kengashning   xalqaro   huquq   doirasidagi
maqomini   o‘ziga   xos   "global   ijroiya   hokimiyati"   darajasiga   huquqiy   jihatdan
ko‘taradi.   Xavfsizlik   Kengashining   Ustavning   VII   bobi   doirasidagi   favqulodda
vakolatlari alohida amaliy-huquqiy ahamiyatga ega bo‘lib, u dunyoda tinchlikka
tahdid  solingan,  tinchlik  buzilgan  yoki  ochiq  bosqinchilik   harakati   sodir   etilgan
hollarda   huquqbuzar   davlatga   nisbatan   iqtisodiy   sanksiyalar   (41-modda)   yoxud
bevosita jamoaviy qurolli harbiy kuch qo‘llash (42-modda) choralarini belgilash
kabi   eksklyuziv   yurisdiksiyaga   ega.   Shuningdek,   xalqaro   nizolarni   faqat   tinch
yo‘l   bilan   hal   etishni   tartibga   soluvchi   VI   bob   normalari   doirasida   Xavfsizlik
Kengashi   nizo   tomonlariga   rasmiy   tergov   o‘tkazish,   yarashuv   uchun   xolis
vositachilik   qilish   yoki   aniq   huquqiy   kelishuv   shartlarini   tavsiya   etish   kabi   o‘ta
nozik  diplomatik-huquqiy  vakolatlarni   ham   o‘z  amaliyotida   muntazam   ravishda
bajarib   keladi.   Qolaversa,   Kengash   faoliyatida   buyuk   davlatlarning   yakdilligi
prinsipi,   ya’ni   besh   doimiy   a’zoning   mutlaq   veto   huquqi   (27-modda)   yuridik
amaliyotda   ham   barqarorlikni   ta’minlovchi   o‘zgarmas   mexanizm,   ham   ayrim
hollarda   siyosiy   qarama-qarshiliklar   tufayli   tizimning   huquqiy   inqiroziga   sabab
bo‘luvchi   juda   murakkab   ikki   tomonlama   huquqiy   institut   sifatida   namoyon
bo‘lmoqda.   “ Tashkilotning   tarixiy   amaliyotida   Xavfsizlik   Kengashi   tomonidan
xalqaro jinoiy tribunallarning, jumladan, sobiq Yugoslaviya va Ruanda bo‘yicha
maxsus   tribunallarning   bevosita   rezolyutsiyalar   asosida   ta’sis   etilishi   ushbu 24organning   xalqaro   jinoiy   odil   sudlovni   amalda   ta’minlashdagi   tengsiz   normativ
qudratini butun dunyoga yaqqol ko‘rsatib berdi ” 10
.
BMT   organlari   tizimida   Xalqaro   Sud   tashkilotning   oliy   bosh   sud   organi
sifatida Ustavning XIV bobi hamda o‘zining mustaqil va ajralmas Statuti asosida
faoliyat   yuritib,   xalqaro   huquq   normalarini   amalda   qo‘llashda   va   davlatlararo
murakkab nizolarga odil yuridik yechim topishda eng markaziy, hakamlik o‘rnini
tutadi.   Ustavning   92-moddasiga   ko‘ra   Xalqaro   Sudning   Statuti   bevosita   BMT
Ustavining   ajralmas   qismi   hisoblanishi   ushbu   sud   organining   mutlaq
mustaqilligini,   uning   qarorlarining   oliy   yuridik   kuchini   kafolatlovchi   va   barcha
davlatlar   tomonidan   e’tirof   etilishini   ta’minlovchi   eng   muhim   huquqiy   asosdir.
Xalqaro Sud  o‘zining  kundalik faoliyatida ikki   xil  asosiy   yurisdiksiyani   amalga
oshiradi:   birinchisi,   bevosita   suveren   davlatlar   o‘rtasida   kelib   chiqqan   huquqiy
nizolarni   (hududiy,   dengiz,   shartnomaviy   nizolar)   tomonlarning   roziligi   asosida
hal qilish va qat’iy majburiy qarorlar chiqarish bo‘lsa, ikkinchisi, BMT organlari
va   ixtisoslashgan   muassasalariga   xalqaro   huquqning   murakkab   masalalari
yuzasidan   rasmiy   maslahat   xulosalarini   (advisory   opinions)   berish
yurisdiksiyasidir.   Ustavning   94-moddasi   har   bir   a’zo   davlat   o‘zi   ishtirok
etayotgan   har   qanday   ish   bo‘yicha   Xalqaro   Sudning   yakuniy   hukmiga   va
qaroriga to‘la bo‘ysunishini qat’iy xalqaro majburiyat sifatida e’lon qiladi hamda
ushbu   huquqiy   majburiyat   bajarilmagan   favqulodda   taqdirda,   Xavfsizlik
Kengashiga   qaror   ijrosini   harbiy   yoki   iqtisodiy   yo‘l   bilan   ta’minlash   uchun
murojaat   qilish   mexanizmini   yaratib   beradi.   BMT   tizimida   ijtimoiy-iqtisodiy
huquqlarni   ta’minlash   va   global   turmush   darajasini   oshirish   bo‘yicha   asosiy
mas’uliyat   Iqtisodiy   va   Ijtimoiy   Kengash   (EKOSOS)   zimmasiga   tushadi   va   u
Ustavning   62-moddasiga   muvofiq   xalqaro   miqyosdagi   iqtisodiy,   ijtimoiy,
madaniy   va   sog‘liqni   saqlash   masalalari   bo‘yicha   izlanishlar   o‘tkazish   hamda
tegishli   xalqaro   konvensiyalar   loyihalarini   tayyorlash   kabi   keng   yuridik
vakolatga   egadir.   Aynan   EKOSOS   inson   huquqlari   va   asosiy   erkinliklarini
barcha   insonlar   uchun   birdek,   kamsitishlarsiz   hurmat   qilinishini   rag‘batlantirish
10
  UN   Security   Council   Resolution   827   (1993)   of   25   May   1993   //   URL:   https://undocs.org/S/RES/827(1993)
(murojaat sanasi: 30.10.2026). 25borasida maxsus yuridik tavsiyalar ishlab chiqib, global miqyosda xalqaro inson
huquqlari huquqining (international human rights law) institutsional va normativ
rivojlanishiga   beqiyos   darajada   ulkan   hissa   qo‘shib   kelmoqda.   O‘z   navbatida,
BMT Kotibiyati va Bosh Kotib tashkilotning doimiy faoliyat yurituvchi, betaraf
va ma’muriy-huquqiy qon tomiri hisoblanib, Ustavning 99-moddasi orqali Bosh
Kotibga xalqaro tinchlik va xavfsizlikka tahdid solishi  real ehtimoli bo‘lgan har
qanday   masalaga   zudlik   bilan   Xavfsizlik   Kengashining   e’tiborini   qaratish   kabi
mustaqil,   operativ   va   o‘ta   muhim   siyosiy-huquqiy   tashabbus   huquqi   qonunan
taqdim etilgandir.
3.2. O‘zbekiston Respublikasining BMT bilan hamkorligi va Ustav
prinsiplariga rioya etishi
O‘zbekiston Respublikasi o‘zining davlat mustaqilligini e’lon qilib, suveren
davlat   maqomini   olganidan   ko‘p   o‘tmay,   xalqaro   huquqning   to‘laqonli   va   teng
huquqli subyekti sifatida 1992-yil 2-mart kuni Birlashgan Millatlar Tashkilotiga
rasman a’zo bo‘ldi hamda Ustav qoidalarini vijdonan bajarishni o‘zining eng oliy
va   muqaddas   xalqaro   majburiyatlaridan   biri   sifatida   xalqaro   minbarda   qabul
qildi. Mamlakatimizning BMT Ustavi imperativ prinsiplariga sodiqligi shunchaki
qog‘ozdagi tashqi siyosiy bayonot bo‘lib qolmasdan, balki bevosita O‘zbekiston
Respublikasining   milliy   qonunchiligi   va   huquqiy   tizimida,   ayniqsa
Konstitutsiyamizda o‘zining eng oliy, to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuridik ifodasini  topgan
amaliy   islohotlar   jarayonidir.   Xususan,   2023-yil   30-apreldagi   umumxalq
referendumida   qabul   qilingan   yangi   tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi
Konstitutsiyasining 18-moddasida mamlakat tashqi siyosati davlatlarning suveren
tengligi,   kuch   ishlatmaslik   yoki   kuch   ishlatish   bilan   tahdid   qilmaslik,
chegaralarning buzilmasligi, davlatlarning hududiy yaxlitligi, nizolarni tinch yo‘l
bilan   hal   etish   hamda   boshqa   davlatlarning   ichki   ishlariga   aralashmaslik   kabi
fundamental   prinsiplarga   asoslanishi   qat’iy   yuridik   norma   darajasida
mustahkamlab   qo‘yildi. 11
  Yuridik   e’tiborga   va   chuqur   tahlilga   molik   jihati
shundaki,   Konstitutsiyamizning   ushbu   moddasida   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   sanab
11
  O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyasi.   2023-yil   30-apreldagi   referendumda   qabul   qilingan   //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 (murojaat sanasi: 30.10.2026). 26o‘tilgan   tashqi   siyosat   tamoyillari   so‘zma-so‘z   va   mazmunan   bevosita   BMT
Ustavining   2-moddasida   e’lon   qilingan   xalqaro   huquqning   imperativ
prinsiplarining   (jus   cogens)   milliy   huquq   tizimidagi   mukammal   in’ikosi   va
huquqiy kafolati hisoblanadi. Garchi eski tahrirdagi 1992-yilgi Konstitutsiyaning
17-moddasida   ham   ushbu   tashqi   siyosat   prinsiplari   mavjud   bo‘lgan   bo‘lsa-da,
Konstitutsiyamizning yangi tahriridagi islohotlar xalqaro huquq bilan bog‘liqlikni
yanada kuchaytirdi va buning yaqqol isboti sifatida 15-moddaga ilgari bo‘lmagan
mutlaqo   yangi   konstitutsiyaviy   qoida   qo‘shildi.   Yangi   tahrirdagi   15-moddada
"O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari   xalqaro   huquqning
umume’tirof   etilgan   prinsiplari   va   normalari   bilan   bir   qatorda   O‘zbekiston
Respublikasi huquqiy tizimining tarkibiy qismidir" degan qat’iy norma kiritilgani
BMT   doirasida   qabul   qilingan   xalqaro   hujjatlar   va   Ustav   qoidalarining
mamlakatimiz   ichki   huquqida   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   hamda   ustuvor   qo‘llanilishini
kafolatlovchi eng oliy yuridik mexanizmga aylandi.
O‘zbekiston   Respublikasining   BMT   bilan   hamkorligini   yuridik   jihatdan
ta’minlovchi   va   davlat   ichki   idoralari   harakatini   tartibga   soluvchi   eng   muhim
milliy   huquqiy   asoslardan   yana   biri   bu   –   Oliy   Majlis   tomonidan   2019-yil   6-
fevralda   qabul   qilingan   "O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari
to‘g‘risida"gi O‘RQ-518-sonli muhim Qonundir. Mazkur Qonun BMT Ustavi va
tashkilot   doirasida   tuziladigan   boshqa   xalqaro   bitimlardan   kelib   chiqadigan
xalqaro   majburiyatlarni   milliy   qonunchilik   tizimiga   izchil   implementatsiya
(tatbiq) qilishning aniq bosqichlarini, shartnomalarni tuzish, ijro etish, muddatini
uzaytirish   yoki   to‘xtatish   tartib-taomillarini   bevosita   xalqaro   standartlarga,
xususan,   1969-yilgi   Xalqaro   shartnomalar   huquqi   to‘g‘risidagi   Vena
konvensiyasiga to‘la mos ravishda qat’iy qonuniylashtirdi. 12
 Huquqiy amaliyot va
yuridik natijadorlik nuqtai nazaridan yondashganda, O‘zbekiston o‘z mustaqilligi
yillari   davomida   BMT   tizimida   qabul   qilingan   saksondan   ortiq   bazaviy   xalqaro
konvensiyalarga, shu jumladan inson huquqlari sohasidagi "Fuqarolik va siyosiy
huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   pakt"   hamda   "Qiynoqqa   solish   va   boshqa
12
  O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-
fevraldagi O‘RQ-518-son Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/4193761
(murojaat sanasi: 30.10.2026). 27shafqatsiz,   g‘ayriinsoniy   yoki   qadr-qimmatni   kamsituvchi   muomala   hamda
jazolarga   qarshi   Konvensiya"ga   rasman   qatnashuvchi   davlat   sifatida   qo‘shildi.
BMT  Ustavining 1-moddasida ko‘zda tutilgan inson huquqlarini amalda hurmat
qilish   ustuvor   maqsadini   real   ro‘yobga   chiqarish   maqsadida   mamlakatimiz
huquq-tartibot   tizimida,   jumladan,   O‘zbekiston   Respublikasi   Jinoyat   kodeksida
chuqur   islohotlar   o‘tkazildi   va   kodeksning   235-moddasida   (Qiynoqqa   solish   va
boshqa   shafqatsiz,   g‘ayriinsoniy   yoki   qadr-qimmatni   kamsituvchi   muomala
hamda   jazo   turlarini   qo‘llash)   xalqaro   yuridik   normalarga   to‘la   mos   keluvchi
og‘ir jinoiy javobgarlik choralari belgilab qo‘yildi. Xuddi shunday yana bir ulkan
huquqiy   islohotlar   seriyasiga   dalil   sifatida   2022-yil   28-oktabrda   yangi   tahrirda
qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini (O‘RQ-798-son)
yaqqol misol qilib keltirishimiz mumkin.  “ Ushbu yangi Kodeksning 5-moddasida
bevosita   BMTning   nufuzli   ixtisoslashgan   muassasasi   bo‘lgan   Xalqaro   Mehnat
Tashkilotining   (XMT)   xalqaro   konvensiyalaridan   kelib   chiqqan   holda,   har
qanday   shakldagi   majburiy   mehnatdan   foydalanish   mutlaqo   taqiqlanishi
imperativ norma sifatida qonunchilikda mustahkamlandi va amalda paxta yig‘im-
terimi hamda boshqa sohalardagi majburiy mehnatga huquqiy chek qo‘yildi ” 13
.
Davlatimiz   rahbari   Shavkat   Mirziyoyevning   bevosita   ochiq   va   pragmatik
siyosiy   irodasi   hamda   ilgari   surgan   tashabbuslari   natijasida   O‘zbekistonning
Birlashgan Millatlar Tashkiloti bilan hamkorligi so‘nggi yillarda mutlaqo yangi,
sermahsul va strategik huquqiy bosqichga ko‘tarildi. Ushbu hamkorlikning milliy
darajadagi   dasturiy   huquqiy   poydevori   qator   muhim   farmonlarda   o‘z   tasdig‘ini
topgan   bo‘lib,   xususan,   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-
sentabrdagi   "O‘zbekiston   –   2030"   strategiyasi   to‘g‘risida"gi   PF-158-son
Farmonida   mamlakatimizning   tashqi   siyosiy   faoliyatida   xalqaro
munosabatlarning   faol   subyekti   sifatidagi   rolini   oshirish,   BMT   va   uning
ixtisoslashgan   idoralari   bilan   ko‘p   qirrali   huquqiy-siyosiy   hamkorlikni
kengaytirish   qonuniy   va   ustuvor   maqsad   (90-maqsad)   etib   belgilandi. 14
  Agar
13
  O‘zbekiston   Respublikasining   Mehnat   kodeksi:   2022-yil   28-oktabrdagi   O‘RQ-798-son   Qonun   bilan
tasdiqlangan   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz/docs/6257288   (murojaat   sanasi:
30.10.2026).
14
 “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi
PF-158-son   Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz/docs/6600413   (murojaat 28bundan   oldingi   besh   yillik   davrda   amalda   bo‘lgan   2017–2021-yillarga
mo‘ljallangan   Harakatlar   strategiyasida   (PF-4947-son   Farmon)   BMT   bilan
munosabatlarni  umuman faollashtirish masalasi  qisqacha  ko‘zda tutilgan bo‘lsa,
yangi   "O‘zbekiston   –   2030"   strategiyasida   bevosita   BMT   doirasida   xalqaro   va
mintaqaviy miqyosdagi o‘ta muhim yuridik tashabbuslarni maqsadli ilgari surish
bo‘yicha   tizimli   institutsional   mexanizmlar   huquqiy   jihatdan   qat’iy   belgilab
berildi.   Ushbu   ijobiy   yuridik   jarayonga   amaliy   va   tarixiy   misol   sifatida   aynan
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   BMT   Bosh   Assambleyasi   yuksak
minbaridan   (72,   75,   76   va   78-sessiyalarida)   turib   ilgari   surgan   tashabbuslari
asosida   BMT   Bosh   Assambleyasi   tomonidan   bir   qator   maxsus   xalqaro
rezolyutsiyalar   yakdil   ovoz   bilan   qabul   qilinganligini   alohida   ilmiy-huquqiy
yutuq sifatida ta’kidlash joizdir. Jumladan, O‘zbekiston tashabbusi bilan 2021-yil
18-mayda   qabul   qilingan   "Orolbo‘yi   mintaqasini   ekologik   innovatsiyalar   va
texnologiyalar   hududi   deb   e’lon   qilish   to‘g‘risida"gi   75/278-sonli   rezolyutsiya 15
hamda   2019-yil   25-iyulda   qabul   qilingan   "Ma’rifat   va   diniy   bag‘rikenglik"
to‘g‘risidagi   73/328-sonli   tarixiy   rezolyutsiyalar   global   ekologik   va   inson
huquqlari   tizimiga   qo‘shilgan   katta   xalqaro-huquqiy   hissadir.   Qolaversa,   inson
huquqlari  bo‘yicha o‘z majburiyatlarini bajarishning yana bir  namunasi  o‘laroq,
O‘zbekiston   2021-yilda   ratifikatsiya   qilgan   "Nogironlar   huquqlari   to‘g‘risidagi
BMT   Konvensiyasi"   doirasida   Oliy   Majlis   tomonidan   "Nogironligi   bo‘lgan
shaxslarning  huquqlari  to‘g‘risida"gi  maxsus  milliy Qonun (2020-yil  15-oktabr)
qabul qilinib, bu bilan xalqaro huquq qoidalarini jamiyatning ijtimoiy himoyaga
muhtoj   qatlami   manfaatlariga   xizmat   qiladigan   bevosita   amaliy   mexanizmga
aylantirdi.
3.3. Zamonaviy xalqaro munosabatlarda BMT Ustavini qo‘llash
muammolari va uni takomillashtirish masalalari
Bugungi   kundagi   murakkab   va   tez   o‘zgaruvchan   global   geosiyosiy
keskinliklar,   axborot   asridagi   keng   ko‘lamli   gibrid   urushlar   hamda   davlatlararo
sanasi: 30.10.2026).
15
  Declaring   the   Aral   Sea   region   a   zone   of   ecological   innovations   and   technologies:   UN   General   Assembly
Resolution   A/RES/75/278   of   18   May   2021   //   URL:   https://undocs.org/A/RES/75/278   (murojaat   sanasi:
30.10.2026). 29diplomatik munosabatlardagi chuqur inqirozlar sharoitida bundan salkam sakson
yil oldin, ya’ni 1945-yilda qabul qilingan BMT Ustavini amaldagi xalqaro huquq
amaliyotida   to‘laqonli   qo‘llashda   qator   jiddiy,   konseptual   va   institutsional
muammolar   yuzaga   qalqib   chiqmoqda.   Avvalo,   mutaxassislar   va   xalqaro
huquqshunoslar   tomonidan   eng   ko‘p   e’tirozga   sabab   bo‘layotgan   masala   –   bu
BMT   Ustavining   xalqaro   xavfsizlikni   ta’minlashdagi   bosh   va   markaziy   yuridik
mexanizmi   hisoblangan   Xavfsizlik   Kengashida   faqatgina   beshta   buyuk
davlatning   doimiy   a’zoligi   hamda   ularning   o‘ziga   xos   mutlaq   veto   huquqini
(Ustavning   27-moddasi)   qo‘llash   amaliyotidir.   Afsuski,   bugungi   global   qurolli
nizolar,   agressiya   faktlari   yoxud   ommaviy   gumanitar   halokatlar   vaqtida   BMT
Xavfsizlik   Kengashining   ushbu   doimiy   a’zolari   ko‘pincha   global   insoniy
xavfsizlikni   emas,   balki   o‘zlarining   tor   milliy   yoxud   geosiyosiy-iqtisodiy
manfaatlarini   ustun   qo‘ygan   holda   veto   huquqini   tez-tez   suiste’mol
qilayotganliklari   oqibatida   Kengash   Ustavning   24-moddasida   unga   yuklatilgan
tinchlikni   o‘rnatish   vazifasini   mustaqil   bajarishda   butunlay   yuridik   va   siyosiy
falaj   holatiga   tushib   qolmoqda. 16
  Bundan   tashqari,   BMT   Ustavining   eng
fundamental   asosi   bo‘lgan   2-moddasi   4-bandida   qat’iy   mustahkamlangan   kuch
ishlatmaslik va kuch bilan tahdid qilmaslik prinsipi o‘z vaqtida asosan an’anaviy
muntazam   armiyalar   o‘rtasidagi   klassik   qurolli   urushlarga   qarshi   moslashtirilib
yozilgan   bo‘lib,   u   bugungi   kundagi   sun’iy   intellekt   orqali   boshqariladigan
kiberhujumlar,   kosmik   fazoni   harbiylashtirish,   xorijdan   moliyalashtiriladigan
gibrid   urushlar   va   norasmiy   qurolli   to‘dalarning   (proxies)   yashirin   tajovuzlarini
sof   yuridik   va   jinoiy   nuqtai   nazardan   to‘liq   qamrab   olishda   katta   huquqiy
bo‘shliqlarni   yuzaga   keltirmoqda.   Ushbu   yig‘ilib   qolgan   fundamental
muammolar   zamonaviy   xalqaro   huquq   ilmi   va   siyosiy   doktrinasida   BMT
Ustavini  bugungi tezkor  zamon va yangi  xavf-xatarlar  talablariga moslashtirish,
uning ayrim qotib qolgan normalarini o‘zgartirish yoki unga zarur rasmiy yuridik
tuzatishlar   kiritish   masalasini   kun   tartibidagi   eng   muhim   va   dolzarb   vazifaga
aylantirib   yubordi.   Garchi   Ustavning   108-moddasida   ushbu   ta’sis   hujjatiga
16
  Standing   mandate   for   a   General   Assembly   debate   when   a   veto   is   cast   in   the   Security   Council:   UN   General
Assembly Resolution A/RES/76/262 of 26 April 2022 // URL: https://undocs.org/A/RES/76/262 (murojaat sanasi:
30.10.2026). 30qonuniy yuridik tuzatishlar   kiritishning  alohida  tartibi   belgilangan bo‘lsa-da,  bu
jarayon   qasddan   va   strategik   jihatdan   o‘ta   murakkablashtirilgan   bo‘lib,   yangi
tuzatishlar kuchga kirishi uchun Bosh Assambleya jami a’zolarining uchdan ikki
qismining   rasmiy   ovozi   hamda   aynan   o‘sha   besh   doimiy   a’zoning   barchasining
qat’iy va majburiy ratifikatsiyasi talab etilishi ushbu ustavni tezkorlik bilan isloh
qilish   hamda   yangilash   yo‘lidagi   amalda   yengib   bo‘lmas   asosiy   huquqiy
byurokratik to‘siq vazifasini  bajarib kelmoqda. Shunga qaramay, xalqaro huquq
amaliyoti   va   rivojlanayotgan   davlatlar   tajribasi   shuni   umidbaxsh   tarzda
ko‘rsatmoqdaki,   Ustavning   asl   rasmiy   matniga   qattiq   va   to‘g‘ridan-to‘g‘ri
moddiy   o‘zgartirish   kiritmasdan   turib   ham,   Xalqaro   Sudning   izchil   maslahat
xulosalari,   yangi   davr   konvensiyalari   hamda   Bosh   Assambleyaning   huquqni
zamonga moslab keng talqin qilishga doir tarixiy rezolyutsiyalari  orqali xalqaro
huquqni   hozirgi   reallikka   evolyutsion   yo‘l   bilan   moslashtirish   jarayonlari
to‘xtovsiz davom etmoqda.
BMT   Ustavining   ayrim   eskirgan   mexanizmlarini   va   butun   tashkilotning
tashkiliy   faoliyatini   huquqiy   jihatdan   takomillashtirish   hamda   umuman   xalqaro
huquq va adolat tizimini chinakamiga demokratlashtirish borasida bugungi kunda
dunyodagi   ilg‘or   taraqqiyparvar   davlatlar,   shu   jumladan   bevosita   O‘zbekiston
Respublikasi   tomonidan   xalqaro   minbarlarda   qator   o‘ta   istiqbolli,   oqilona   va
huquqiy   asoslangan   tashabbuslar   doimiy   ravishda   ilgari   surilmoqda.   Xususan,
adolatsizlikning   asosiy   manbaiga   aylanayotgan   BMT   Xavfsizlik   Kengashini
tubdan   kengaytirish,   veto   huquqini   bosqichma-bosqich   isloh   qilish   va   ushbu
organning tarkibiga Osiyo, Afrika hamda Lotin Amerikasi qit’alaridagi iqtisodiy
va   siyosiy   jihatdan   qudratli,   rivojlanayotgan   yetakchi   davlatlarni   ham   doimiy
a’zo   sifatida   qonuniy   kiritish   orqali   organning   global   huquqiy   vakilligini
ta’minlash   –   xalqaro   maydondagi   islohotlarning   eng   kechiktirib   bo‘lmaydigan
ustuvor yo‘nalishi sifatida ko‘pchilik tomonidan haqli ravishda qaralmoqda. Shu
ma’noda, O‘zbekiston Respublikasi  Prezidenti  xalqaro tashkilotlar minbarlarida,
xususan, BMT Bosh Assambleyasi yillik sessiyalarida so‘zlagan nutqlarida BMT
tizimida   chuqur   institutsional   islohotlarni   amalga   oshirish   obyektiv   hayotiy
zarurat ekanligini, qonun ustuvorligini qat’iy ta’minlash va mojaroli hududlarda 31tinchlik   o‘rnatish   jarayonlarida   Shanxay   Hamkorlik   Tashkiloti   (SHHT)   yoki
Turkiy Davlatlar Tashkiloti (TDT) kabi mintaqaviy tashkilotlarning huquqiy roli
hamda   mas’uliyatini   yanada   kuchaytirish   kerakligini   ochiq   va   dadil   ta’kidlab
keladi.   Qolaversa,   insoniyat   tarixida   kuzatilmagan   axborot   texnologiyalarining
shiddatli   rivoji,   chek-chegarasiz   sun’iy   intellekt   xavfsizligi   yoxud   iqlim
o‘zgarishining   mudhish   global   oqibatlari   kabi   mutlaqo   yangi,   transmilliy   xavf-
xatarlarni   tartibga   solish   maqsadida   BMT   Ustavining   tegishli   boblarida   ko‘zda
tutilgan umumiy iqtisodiy-ijtimoiy hamkorlik yuridik mexanizmlariga asoslangan
holda   bugungi   kunda   maxsus   xalqaro   ekologik   huquq   hamda   raqamli
kiberxavfsizlik huquqini umume’tirof etiladigan yangi va majburiy konvensiyalar
orqali   kengaytirish   masalasi   zamonaviy   xalqaro   yuridik   kun   tartibining
markaziga   chiqdi.   Bundan   tashqari,   xalqaro   huquq   me’yorlarining   doimiy
ravishda   poymol   etilishining   oldini   olish   hamda   BMTning   inson   huquqlarini
himoya   qilishdagi   huquqni   qo‘llash   samaradorligini   keskin   oshirish   maqsadida
Inson   huquqlari   bo‘yicha   kengash   tomonidan   qabul   qilingan   qarorlarni,
shuningdek,   Xalqaro   Sudning   yakuniy   yuridik   hukmlarini   barcha   a’zo   davlatlar
tomonidan o‘z milliy hududlarida ixtiyoriy-majburiy darajada ijro etishining aniq
huquqiy   ta’sir   va   kafolat   mexanizmlarini   Ustav   doirasida   takomillashtirishga
bo‘lgan   o‘ta   kuchli   ehtiyoj   shakllanmoqda.   Mamlakatimiz   O‘zbekiston   bu
boradagi   ilg‘or   xalqaro-huquqiy   va   ilmiy   izlanishlarni   har   tomonlama   to‘la   va
amaliy   jihatdan   qo‘llab-quvvatlaydi   hamda   BMTning   barqaror   rivojlanish
maqsadlari,   ekstremizm   va   terrorizmga   qarshi   kurash   bo‘yicha   qabul   qilingan
umumiy   xalqaro   strategiyalarini   bevosita   O‘zbekiston   Respublikasi   milliy
qonunchiligi   tizimiga   (masalan,   2021-yil   tasdiqlangan   O‘zbekiston
Respublikasining   Ekstremizm   va   terrorizmga   qarshi   kurashish   bo‘yicha   Milliy
strategiyasi orqali) chuqur tatbiq etib kelmoqda.  32 XULOSA
Mazkur kurs ishini bajarish jarayonida olib borilgan ilmiy-huquqiy tahlillar
shuni   yaqqol   ko‘rsatdiki,   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   shunchaki
qandaydir tashkiliy shartnoma yoki oddiy qog‘ozdagi bayonot emas, balki butun
insoniyat   boshini   qovushtirib,   dunyoda   tinchlikni   ta’minlab   turuvchi   eng   oliy
yuridik   hujjat   —   xalqaro   hamjamiyatning   o‘ziga   xos   “konstitutsiyasi”
hisoblanadi.   Ikkinchi   jahon   urushining   mislsiz   fojialari,   millionlab   begunoh
odamlarning   qurbon   bo‘lishi   va   global   vayronagarchiliklar   insoniyatni   har
qanday nizolarni qurol kuchi bilan emas, balki faqatgina adolatli muzokaralar va
huquqiy mexanizmlar orqali hal etishga undadi. San-Fransisko konferensiyasida
qabul   qilingan   ushbu   hujjat   xalqaro   munosabatlarda   kuch   ishlatishni   va   tahdid
qilishni mutlaqo taqiqlab, davlatlarning suveren tengligi, o‘zaro hurmat va inson
huquqlarini   ta’minlash   kabi   fundamental   prinsiplarni   dunyo   tartibotining   asosiy
o‘zagiga   aylantirdi.   Bugungi   kunda   dunyoda   kuzatilayotgan   turli   geosiyosiy
ziddiyatlar,   qurolli   mojarolar,   ekologik   va   axborot   xavfsizligi   bilan   bog‘liq
tahdidlar   sharoitida   BMT   Ustavining   qoidalari   har   qachongidan   ham   ko‘ra
dolzarb   ahamiyat   kasb   etmoqda   va   davlatlar   o‘rtasidagi   anarxiyaning   oldini
oluvchi   yagona   mustahkam   qalqon   bo‘lib   xizmat   qilmoqda.   O‘zbekiston
Respublikasi  ham o‘z mustaqilligining ilk kunlaridanoq xalqaro huquqning teng
huquqli subyekti sifatida BMT Ustavi prinsiplariga sodiqligini amalda namoyon
etib   kelmoqda.   Mamlakatimiz   o‘zining   Konstitutsiyasi   va   milliy   qonunchiligida
xalqaro   huquq   normalarining   ustuvorligini   qat’iy   belgilab,   inson   huquqlarini
himoya qilish, majburiy mehnatga barham berish hamda ekologik muammolarni
hal   etish   bo‘yicha   ulkan   islohotlarni   amalga   oshirdi.   Xususan,   O‘zbekistonning
BMT   minbaridan   turib   Orolbo‘yi   fojiasi,   yoshlar   huquqlari   va   barqaror
rivojlanish   bo‘yicha   ilgari   surgan   tashabbuslarining   xalqaro   miqyosda   qo‘llab-
quvvatlanishi   uning   shunchaki   kuzatuvchi   emas,   balki   global   jarayonlarda   faol
ishtirok etayotgan mas’uliyatli davlat ekanini isbotlaydi. BMT Ustavining asosiy 33maqsad   va   prinsiplarini   asrab-avaylash,   ularga   og‘ishmay   amal   qilish   hamda
zamonaviy   chaqiriqlarga   mos   ravishda   takomillashtirib   borish   sayyoramizda
tinchlik,   barqarorlik   va   farovon   kelajakni   ta’minlashning   yagona   va   muqarrar
yo‘lidir.
TAKLIFLAR
1. BMT Xavfsizlik Kengashini zamon talabidan kelib chiqib isloh qilish: BMT
Ustavining   asosiy   mexanizmi   bo‘lgan   Xavfsizlik   Kengashining   faoliyatida
mavjud veto huquqi va doimiy a’zolik masalasini bugungi global realliklarga
moslashtirish,   rivojlanayotgan   mintaqalarning   ham   vakilligini   kuchaytirish
orqali   tashkilotning   qarorlar   qabul   qilish   samaradorligini   oshirish   maqsadga
muvofiqdir.
2. Milliy   darajada   huquqiy   targ‘ibotni   yanada   kuchaytirish:   O‘zbekiston
Respublikasining tashqi siyosatida BMT Ustavi prinsiplariga tayanib amalga
oshirilayotgan   islohotlar   va   xalqaro   huquqiy   majburiyatlarning   mazmun-
mohiyatini   yoshlar,   talabalar   va   huquqshunos   mutaxassislar   o‘rtasida   keng
targ‘ib qilish, oliy o‘quv yurtlarida xalqaro tashkilotlar huquqiga oid amaliy
darslarni yanada boyitish lozim. 34FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi [Elektron resurs]: 2023-yil
30-apreldagi   umumxalq   referendumida   qabul   qilingan   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 (murojaat sanasi:
30.10.2026).
2. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida [Elektron
resurs]:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-fevraldagi   O‘RQ-518-son
Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/4193761 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
3.   O‘zbekiston   Respublikasining   Mehnat   kodeksi   [Elektron   resurs]:   2022-
yil   28-oktabrdagi   O‘RQ-798-son   Qonun   bilan   tasdiqlangan   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6257288 (murojaat sanasi:
30.10.2026).
4.   Nogironligi   bo‘lgan   shaxslarning   huquqlari   to‘g‘risida:   O‘zbekiston
Respublikasining   2020-yil   15-oktabrdagi   O‘RQ-641-son   Qonuni   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi, 16.10.2020-y.
5.   “O‘zbekiston   –   2030”   strategiyasi   to‘g‘risida   [Elektron   resurs]:
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-sentabrdagi   PF-158-son
Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/6600413 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
6.   O‘zbekiston   Respublikasining   Ekstremizm   va   terrorizmga   qarshi
kurashish   bo‘yicha   2021–2026-yillarga   mo‘ljallangan   milliy   strategiyasini
tasdiqlash   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2021-yil   1-
iyuldagi   PF-6255-son   Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi,
02.07.2021-y.
II. Xalqaro hujjatlar
7.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   [Elektron   resurs]:   San-Fransisko,
1945-yil   26-iyun   //   BMT   rasmiy   sayti.   –   URL:
https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text   (murojaat   sanasi:
30.10.2026). 358.   Statute   of   the   International   Court   of   Justice   [Elektron   resurs]   //
International   Court   of   Justice.   –   URL:   https://www.icj-cij.org/statute   (murojaat
sanasi: 30.10.2026).
9.   Vienna   Convention   on   the   Law   of   Treaties,   23   May   1969   //   United
Nations Treaty Series. – 1980. – Vol. 1155. – P. 331–353.
10.   Declaring   the   Aral   Sea   region   a   zone   of   ecological   innovations   and
technologies [Elektron resurs]: UN General Assembly Resolution A/RES/75/278
of   18   May   2021.   –   URL:   https://undocs.org/A/RES/75/278   (murojaat   sanasi:
30.10.2026).
11.   Enlightenment   and   religious   tolerance   [Elektron   resurs]:   UN   General
Assembly   Resolution   A/RES/73/328   of   25   July   2019.   –   URL:
https://undocs.org/A/RES/73/328 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
12. Standing mandate for a General Assembly debate when a veto is cast in
the   Security   Council   [Elektron   resurs]:   UN   General   Assembly   Resolution
A/RES/76/262   of   26   April   2022.   –   URL:   https://undocs.org/A/RES/76/262
(murojaat sanasi: 30.10.2026).
13. International Law Commission. Draft conclusions on identification and
legal   consequences   of   peremptory   norms   of   general   international   law   (jus
cogens)   [Elektron   resurs].   –   2022.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/guide/1_14.shtml (murojaat sanasi: 30.10.2026).
III. Ilmiy adabiyotlar
14. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi  / Sh.M. Mirziyoyev.
– Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464 b.
15.   Shaw   M.N.   International   Law   /   M.N.   Shaw.   –   9th   ed.   –   Cambridge:
Cambridge University Press, 2021.
16.   Crawford   J.   Brownlie’s   Principles   of   Public   International   Law   /   J.
Crawford. – 9th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2019.
17.   Klabbers   J.   An   Introduction   to   International   Organizations   Law   /   J.
Klabbers. – 4th ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
18. Gray C. International Law and the Use of Force / C. Gray. – 4th ed. –
Oxford: Oxford University Press, 2018. 3619.   The   Oxford   Handbook   on   the   United   Nations   /   ed.   by   T.G.   Weiss,   S.
Daws. – 2nd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2018.
IV. Internet manbalari
20.   BMT   Bosh   Assambleyasi   O‘zbekiston   tashabbusi   bilan   parlamentlar
roliga   oid   rezolyutsiyani   qabul   qildi   [Elektron   resurs]   //   Kun.uz.   –   2026.   –   26
iyul. – URL: https://kun.uz/news/2026/07/26/bmt-bosh-assambleyasi-ozbekiston-
tashabbusi-bilan-parlamentlar-roliga-oid-rezolyutsiyani-qabul-qildi   (murojaat
sanasi: 30.10.2026).
21.   O‘zbekiston   va   BMT   2030-yilgacha   hamkorlik   dasturini   imzoladi
[Elektron   resurs]   //   Kursiv.media.   –   2025.   –   25   oktabr.   –   URL:
https://uz.kursiv.media/uz/2025-10-25/ozbekiston-va-bmt-2030-yilgacha-
hamkorlik-dasturini-imzoladi/amp/ (murojaat sanasi: 30.10.2026).
22.   O‘zbekiston   va   BMT:   tashabbusdan   amaliy   natija   sari   [Elektron
resurs]   //   O‘zbekiston   milliy   axborot   agentligi   (UzA).   –   2026.   –   URL:
https://uza.uz/ar/posts/ozbekiston-va-bmt-tashabbusdan-amaliy-natija-
sari_909335 (murojaat sanasi: 30.10.2026).

BMT Ustavining xalqaro-huquqiy tabiati mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 8 597 so‘z (34+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. BMT Ustavining yaratilishi va xalqaro-huquqiy mohiyati
    • 1.1. BMT Ustavining qabul qilinishi, tarixiy shart-sharoitlari va xalqaro huquq taraqqiyotidagi o‘rni
    • 1.2. BMT Ustavining xalqaro shartnoma sifatidagi huquqiy tabiati va tuzilishi
    • 1.3. BMT Ustavida mustahkamlangan asosiy maqsadlar, prinsiplar va xalqaro huquqiy majburiyatlar
  • II bob. BMT Ustavining xalqaro huquq tizimidagi o‘rni va huquqiy kuchi
    • 2.1. BMT Ustavining xalqaro huquq manbalari tizimidagi o‘rni va boshqa xalqaro shartnomalar bilan o‘zaro nisbati
    • 2.2. BMT Ustavi qoidalarining majburiy kuchi va davlatlar zimmasidagi xalqaro-huquqiy majburiyatlar
    • 2.3. BMT Ustavining xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashdagi huquqiy ahamiyati
  • III bob. BMT Ustavi qoidalarining amalda qo‘llanilishi va O‘zbekiston Respublikasining ishtiroki
    • 3.1. BMT Ustavi qoidalarini amalga oshirishda BMT organlarining vakolatlari va faoliyati
    • 3.2. O‘zbekiston Respublikasining BMT bilan hamkorligi va Ustav prinsiplariga rioya etishi
    • 3.3. Zamonaviy xalqaro munosabatlarda BMT Ustavini qo‘llash muammolari va uni takomillashtirish masalalari
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).