Avtonomiya institutining konstitutsiyaviy asoslari

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA ’ LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI 
KURS   ISHI
  Mavzu: Avtonomiya institutining konstitutsiyaviy asoslari
Bajardi:  Yu  _________ guruh talabasi   
___________________________________________________
  
Kurs ishi himoya qilingan sana     “____” __ ___ _____20 26  y.
Baho  “_____” ____ __ _____
     Ilmiy rahbar:          _______________________________________
 
      
     Komissiya a’zolari:   __________      ____________________ 
                (imzo)                  (ismi sharifi)
                                       __________      ____________________ 
                 (imzo)                  (ismi sharifi)
Toshkent-2026 MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................... 3
I BOB. AVTONOMIYA INSTITUTINING NAZARIY-HUQUQIY 
ASOSLARI ............................................................................................................... 6
1.1. Avtonomiya tushunchasi, mazmuni va konstitutsiyaviy-huquqiy xususiyatlari 6
1.2. Avtonomiyaning asosiy shakllari va davlat tuzilishidagi o‘rni ........................ 10
II BOB. AVTONOMIYA INSTITUTINING KONSTITUTSIYAVIY-
HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHI ................................................................. 15
2.1. Avtonom hududlarning konstitutsiyaviy maqomi va vakolatlari ..................... 15
2.2. Xorijiy davlatlarda avtonomiya institutining konstitutsiyaviy asoslari ............ 17
III BOB. O‘ZBEKISTONDA AVTONOMIYA INSTITUTINING HUQUQIY 
ASOSLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI ........................................... 2 3
3.1. Qoraqalpog‘iston Respublikasining konstitutsiyaviy-huquqiy maqomi .......... 2 3
3.2. O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘rtasidagi konstitutsiyaviy-
huquqiy munosabatlar ............................................................................................. 2 7
XULOSA VA TAKLIFLAR ................................................................................. 3 0
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 3 2
2 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Dunyo   xaritasiga   nazar   tashlasak,   zamonaviy
davlatlarning   ko‘pchiligi   murakkab   etnik,   tarixiy   yoki   jo‘g‘rofiy   tuzilishga   ega
ekanligiga   guvoh   bo‘lamiz.   Bunday   murakkab   sharoitda   mamlakatning   hududiy
yaxlitligini mustahkam saqlab qolish hamda shu bilan birga mintaqalarning o‘ziga
xos   milliy   va   madaniy   xususiyatlarini   hurmat   qilish   davlat   boshqaruvidagi   eng
nozik va ziddiyatli masalalardan biri sanaladi. Aynan shunday ehtiyojlarni huquqiy
jihatdan muvozanatga keltiruvchi, markaz va hududlar  o‘rtasida  o‘ziga xos  “oltin
ko‘prik”   vazifasini   o‘tovchi   mexanizm   sifatida   avtonomiya   instituti   maydonga
chiqadi.   Unitar   davlat   tarkibida   qaysidir   hududga   siyosiy   yoki   ma’muriy
mustaqillik   berish   oddiy   ma’muriy   jarayon   emas,   balki   bu   jamiyatda   milliy
totuvlikni   ta’minlovchi   va   ayrim   hollarda   ayirmachilik   (separatizm)
kayfiyatlarining oldini oluvchi eng ta’sirchan konstitutsiyaviy vositadir.
O‘zbekiston   Respublikasi   ham   o‘zining   davlatchilik   tarixida   ushbu
institutning   noyob   hamda   e’tiborga   molik   milliy   modelini   yaratishga   muvaffaq
bo‘lgan. Mamlakatimiz hududining qariyb qirq foizini egallagan Qoraqalpog‘iston
Respublikasiga   suveren   demokratik   respublika   maqomi   berilganligi   hamda   bu
yuksak   maqomning   Asosiy   qonunimizda   qat’iy   kafolatlanganligi   yurisprudensiya
nuqtayi   nazaridan   ulkan   ilmiy-amaliy   ahamiyat   kasb   etadi.   So‘nggi   yillarda,
xususan,   2023-yil   30-aprelda   umumxalq   referendumi   orqali   qabul   qilingan   yangi
tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasida   milliy   davlatchiligimizning
ko‘plab   huquqiy   jihatlari   tubdan   takomillashtirilgan   bir   paytda,
Qoraqalpog‘istonning konstitutsiyaviy-huquqiy maqomini, uning davlat hokimiyati
organlari   vakolatlarini   zamonaviy   talablar   asosida   chuqur   tahlil   qilish   ehtiyoji
yanada ortib bormoqda. Boshqa tomondan, Ispaniya, Italiya, Xitoy va Rossiya kabi
xorijiy   davlatlar   amaliyotida   avtonomiya   institutining   turlicha   shakllari   faoliyat
ko‘rsatayotgani   milliy   qonunchiligimizni   hamda   huquqni   qo‘llash   amaliyotini
ilg‘or jahon tajribasi bilan qiyosiy o‘rganishni taqozo etadi.
  Ushbu   kurs   ishining   bosh   maqsadi   —   avtonomiya   institutining   huquqiy
tabiatini   va   vujudga   kelish   asoslarini   yoritish,   uning   unitar   davlat   tuzilishidagi
3 o‘rni   hamda   shakllarini   tahlil   qilish,   shuningdek,   O‘zbekiston   Respublikasi
Konstitutsiyasi   doirasida   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   avtonomiyasining
konstitutsiyaviy-huquqiy maqomini ilmiy jihatdan chuqur tadqiq etishdan iborat.
  Belgilangan   maqsadga   erishish   uchun   ishda   quyidagi   aniq   vazifalarni
amalga   oshirish   ko‘zda   tutilgan:   —   avtonomiya   tushunchasining   kelib   chiqishi,
mazmun-mohiyati va o‘ziga xos konstitutsiyaviy-huquqiy belgilarini ochib berish;
—   davlat   tuzilishida   avtonomiyaning   asosiy   shakllari   bo‘lgan   siyosiy,   ma’muriy
hamda   madaniy-milliy   avtonomiyalarni   o‘zaro   qiyosiy   tahlil   qilish;   —   xorijiy
davlatlar,   jumladan   Ispaniya,   Italiya   va   Buyuk   Britaniya   kabi   mamlakatlar
konstitutsiyalarida   avtonomiya   institutining   huquqiy   tartibga   solinish   tajribasini
o‘rganish;   —   O‘zbekiston   Respublikasi   tarkibida   Qoraqalpog‘iston
Respublikasining   konstitutsiyaviy   maqomi   va   vakolatlar   chegarasini   batafsil
yoritish;   —   markaziy   davlat   hokimiyati   organlari   hamda   avtonom   tuzilma
o‘rtasidagi   huquqiy   munosabatlarni   qonun   doirasida   takomillashtirish   yuzasidan
o‘ziga xos ilmiy xulosalar ishlab chiqish.
  Tadqiqot   obyekti   sifatida   suveren   unitar   davlat   tarkibida   avtonomiya
institutining   shakllanishi,   amal   qilishi   va   rivojlanishi   bilan   bog‘liq   bo‘lgan
ijtimoiy-siyosiy   hamda   davlat-huquqiy   munosabatlar   olingan.   Tadqiqotning
predmeti   esa   mazkur   ijtimoiy   munosabatlarni   huquqiy   jihatdan   tartibga   soluvchi
umume’tirof   etilgan   xalqaro   huquq   normalari,   xorijiy   mamlakatlarning
konstitutsiyalari,   O‘zbekiston   Respublikasi   hamda   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi
Konstitutsiyalari,   sohaga   doir   tegishli   normativ-huquqiy   hujjatlar   va   yuridik
doktrinalardan tashkil topgan.
Tadqiqotning   metodologik   asosi.   Kurs   ishini   tayyorlashda   tarixiy,   qiyosiy-
huquqiy,   tizimli-tuzilmaviy,   formal-yuridik   hamda   mantiqiy   tahlil   usullaridan
foydalanildi. Tarixiy usul avtonomiya institutining antik davrdan hozirgi kungacha
bo‘lgan   rivojlanish   bosqichlarini,   qiyosiy-huquqiy   usul   esa   Ispaniya,   Italiya,
Buyuk   Britaniya,   Finlandiya,   Daniya   va   Xitoy   kabi   davlatlarning   avtonomiyaga
oid konstitutsiyaviy normalarini o‘zaro solishtirish imkonini berdi. Formal-yuridik
usul   yordamida   O‘zbekiston   Respublikasi   va   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi
4 Konstitutsiyalarining   tegishli   qoidalari,   ularning   mazmuni   va   o‘zaro   nisbati   tahlil
qilindi.
Tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyati. Kurs ishida bayon etilgan xulosalar va
takliflardan   konstitutsiyaviy   huquq,   xorijiy   mamlakatlar   konstitutsiyaviy   huquqi
hamda   davlat   va   huquq   nazariyasi   fanlarini   o‘qitishda,   seminar   mashg‘ulotlariga
tayyorgarlik   ko‘rishda,   shuningdek,   markaz   va   hududlar   o‘rtasidagi
munosabatlarni   tartibga   soluvchi   qonunchilikni   takomillashtirishga   oid
tadqiqotlarda foydalanish mumkin.
Kurs ishining tuzilishi.  Mazkur tadqiqot ishi o‘zining belgilangan mantiqiy
tuzilishiga   ko‘ra   kirish   qismi,   mavzuning   nazariy   va   amaliy   jihatlarini   qamrab
oluvchi   uchta   bob,   oltita   paragraf,   izlanish   natijalarini   jamlovchi   xulosa   hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iboratdir.
5 I BOB. AVTONOMIYA INSTITUTINING NAZARIY-HUQUQIY
ASOSLARI
1.1. Avtonomiya tushunchasi, mazmuni va konstitutsiyaviy-huquqiy
xususiyatlari
Davlat   va   huquq   nazariyasi   fanida   davlatning   hududiy   tuzilishini   tadqiq
etishda   avtonomiya   tushunchasi   eng   murakkab   ijtimoiy-siyosiy   institutlardan   biri
sanaladi.   Bu   atamaning   etimologik   ildizlari   uzoq   tarixga,   qadimgi   yunon
sivilizatsiyasiga   bevosita   borib   taqaladi.   Yunon   tilidagi   “autos”   (o‘zi)   hamda
“nomos”   (qonun,   qoida)   so‘zlarining   o‘zaro   birikuvidan   hosil   bo‘lgan   bu
tushuncha “o‘z qonunlari asosida yashash” degan chuqur siyosiy ma’noni bildiradi.
Mustaqil   ichki   siyosat   yurituvchi,   biroq   yirikroq   siyosiy   ittifoqlarga   tobe   bo‘lgan
qadimgi   yunon   polislari   avtonomiyaning   dastlabki   ko‘rinishlari   sifatida   qaraladi.
Vaqt o‘tishi bilan bu tushuncha antik davr doirasidan chiqib, o‘rta asrlardagi yirik
imperiyalar   tarkibidagi   ayrim   hududlarning   boshqaruv   usuliga   ko‘chdi.   Xususan,
395-yilda   ikkiga   bo‘lingan   Rim   imperiyasi   va   keyingi   asrlarda   shakllangan
Usmonli   imperiyasi   davrida   o‘ziga   xos   diniy   hamda   etnik   xususiyatlarga   ega
bo‘lgan   hududlarga   markaziy   qonunlarga   zid   kelmaydigan   o‘z   ichki   qoidalarini
yaratishga huquqiy ijozat berilgan. Bunga tarixiy misol sifatida 1861-yildagi Livan
nizamnomasini   ko‘rsatish   mumkin.   “ Taniqli   nemis   huquqshunosi   Georg   Yellinek
o‘zining   1900-yilda   yozilgan   “Umumiy   davlat   haqida   ta’limot”   nomli   asarida
avtonomiyani   davlat   ichidagi   o‘z-o‘zini   boshqarishning   oliy   shakli   sifatida   tahlil
qilgan ” 1
.   Yurisprudensiya   nuqtayi   nazaridan   yondashganda,   zamonaviy
avtonomiya   mutlaq   mustaqillik   yoki   to‘liq   davlat   suvereniteti   degani   emas.   U
yagona va bo‘linmas suveren davlat tarkibida muayyan ma’muriy hududga yoxud
etnik   guruhga   davlat   hokimiyatini   mahalliy   xususiyatlardan   kelib   chiqib   amalga
oshirish  uchun  qonun  bilan  beriladigan  maxsus  huquqiy  maqomdir.  Ko‘p  millatli
davlatlarda   markazlashgan   qat’iy   avtoritar   boshqaruv   o‘rniga   aynan   shunday
moslashuvchan   tizimni   qo‘llash   ko‘plab   qonli   tarixiy   nizolarning   oldini   olgan.
1  Jellinek G. Allgemeine Staatslehre. – Berlin: O. Häring, 1900.
6 Bugungi   kunga   kelib,   dunyoning   o‘nlab   davlatlari   o‘z   konstitutsiyalarida
avtonomiya institutini alohida normalar orqali qat’iy mustahkamlab qo‘yganlar.
Avtonomiya   institutining   huquqiy   mazmun-mohiyatini   to‘laqonli   anglash
uchun uning obyektiv va subyektiv yuridik elementlarini xalqaro huquq normalari
doirasida   tahlil   qilish   talab   etiladi.   Ushbu   institutning   asosiy   mazmuni   davlat
hokimiyati vakolatlarini markaz hamda muxtor tuzilma o‘rtasida oqilona, adolatli
taqsimlashda   yorqin   namoyon   bo‘ladi.   “ Avstriyalik   mashhur   huquqshunos   Hans
Kelzen   1934-yilda   nashr   etilgan   “Sof   huquq   nazariyasi”   asarida   vakolatlarning
bunday   taqsimlanishini   huquqiy   iyerarxiyaning   eng   muhim   me’moriy   mexanizmi
deya   baholagan ” 2
.   Bu   huquqiy   taqsimot   davlatning   Asosiy   qonunida   yoki   1992-
yilda   Rossiya   Federatsiyasida   bo‘lgani   kabi   markaz   va   hududlar   o‘rtasida
tuziladigan   maxsus   federal   shartnomalarda   o‘zining   aniq   ifodasini   topadi.   Davlat
mudofaasi, tashqi siyosat, davlat xavfsizligi, bojxona va yagona pul-kredit siyosati
kabi   strategik   masalalar   so‘zsiz   markaziy   hokimiyatning   mutlaq   ixtiyorida
qoldiriladi.   O‘z   navbatida,   sog‘liqni   saqlash,   xalq   ta’limi,   mahalliy   byudjetni
shakllantirish,   madaniyatni   rivojlantirish   hamda   ijtimoiy   ta’minot   kabi   maishiy-
huquqiy   masalalar   bevosita   avtonom   tuzilmaning   yurisdiksiyasiga   o‘tkaziladi.
Qonunchilik   vakolatlarini   amalga   oshirishda   avtonom   hudud   o‘zining   qonun
chiqaruvchi   organiga,   ya’ni   mahalliy   parlamentiga   ega   bo‘lishi   muhim   yuridik
huquq sanaladi.  Hududiy parlament tomonidan qabul qilinadigan qonun hujjatlari
o‘sha   avtonomiya   doirasida   oliy   yuridik   kuchga   ega   bo‘lib,   markaziy   davlat
konstitutsiyasiga   zarracha   zid   kelmasligi   qat’iyan   shart   qilib   qo‘yiladi.
Avtonomiya qonunlari  va  umumdavlat  qonunlari  o‘rtasida  huquqiy ziddiyat  kelib
chiqsa,   bu   siyosiy   nizo   1951-yilda   tashkil   etilgan   Germaniya   Federal
Konstitutsiyaviy   sudi   kabi   organlar   orqali   yuridik   yechim   topadi.   Avtonomiya
institutining mazmuni o‘zining mustaqil ijro etuvchi hokimiyat apparatini va ba’zi
hollarda   o‘ziga   xos   sudlov   tizimini   shakllantirish   huquqini   ham   o‘z   ichiga   oladi.
Uning   huquqiy   qiyofasini   belgilovchi   yana   bir   muhim   omil   muxtoriyat
maqomining markaziy hokimiyat tomonidan bir tomonlama tartibda o‘zgartirilishi
2  Kelsen H. Reine Rechtslehre. – Leipzig; Wien: Deuticke, 1934.
7 yoki   bekor   qilinishi   mumkin  emasligidir.   “ Bu   kabi   daxlsizlik   kafolatlari   1948-yil
10-dekabrda   qabul   qilingan   Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi   hamda
1966-yil   16-dekabrdagi   Fuqaroviy   va   siyosiy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   pakt
talablarida   bilvosita   o‘z   aksini   topgan ” 3
.   Avtonomiyaning   asl   huquqiy   mazmuni
parchalanishga   emas,   balki   xilma-xillikni   saqlagan   holda   yagona   davlat   atrofida
yanada mustahkam jipslashishga qaratilgan deya xulosa qilish mumkin.
Zamonaviy   yurisprudensiyada   avtonomiyaning   konstitutsiyaviy-huquqiy
xususiyatlarini   ifodalovchi   bir   qator   imperativ   belgilar   mavjud   bo‘lib,   ular   ushbu
institutni boshqa hududiy tuzilish shakllaridan ajratib turadi. Eng asosiy xususiyat
avtonom   hududning   yagona   suveren   davlatning   ajralmas   qismi   ekanligi   hamda
uning xalqaro huquqdagi setsessiya huquqiga ega emasligidir. Suverenitet nuqtayi
nazaridan   qaraganda,   avtonomiya   xalqaro   ommaviy   huquqning   mustaqil   subyekti
hisoblanmaydi,   mustaqil   davlatlararo   shartnomalar   tuza   olmaydi   va   xorijiy
davlatlarda rasmiy diplomatik vakolatxonalar ocha olmaydi. Ikkinchi muhim belgi
shundaki,   avtonom   tuzilmalar   o‘zlarining   ichki   tuzilishini,   davlat   hokimiyati
organlari   tizimini   hamda   mahalliy   ramzlarini   belgilab   beruvchi   Asosiy   qonuniga
yoxud maxsus ustaviga ega bo‘ladilar.   “ Bunga amaliy tarixiy misol sifatida 1921-
yilda   Millatlar   Ligasi   qarori   bilan   Finlandiya   tarkibida   huquqiy   kafolatga   ega
bo‘lgan   Aland   orollari   avtonomiyasining   maxsus   ustavini   keltirish   mumkin ” 4
.
Ushbu   maxsus   huquqiy   hujjat   muxtoriyatning   yuridik   poydevori   bo‘lib   xizmat
qiladi va markaziy parlament tomonidan qonuniy tasdiqlanishi yoki rasman e’tirof
etilishi talab qilinadi. Uchinchi o‘ziga xos xususiyat hududiy vakillik bilan bog‘liq
bo‘lib, avtonomiyalar har doim markaziy davlat parlamentining yuqori palatasida,
masalan,   Ispaniya   Senatida   ko‘rganimiz   kabi   o‘zlarining   qonuniy   vakillariga
kafolatli ega bo‘ladilar. Bu huquqiy mexanizm orqali avtonom hudud umumdavlat
ahamiyatiga ega bo‘lgan federal yoki milliy qonunlarni qabul qilish jarayonida o‘z
hududiy   manfaatlarini   to‘g‘ridan   to‘g‘ri   himoya   qilish   imkoniyatini   uzluksiz
saqlaydi.   To‘rtinchidan,   avtonomiya   o‘z   hududida   yashovchi   aholining   madaniy,
3   International   Covenant   on   Civil   and   Political   Rights,   16   December   1966.   Art.   1,   27   //   OHCHR.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights .
4  Act on the Autonomy of Åland (1144/1991). – Helsinki, 1991.
8 tilliy   hamda   tarixiy   o‘ziga   xosligini   yuridik   jihatdan   qo‘llab-quvvatlash   bo‘yicha
markaziy   hukumatning   maxsus   davlat   kafolatlariga   ega   bo‘ladi.   Maktablarda
darslarni   mahalliy   tilda   olib   borishni   ta’minlash,   rasmiy   idoralarda   ish   yuritishni
muxtor hudud tilida yo‘lga qo‘yish kabi ijtimoiy-madaniy masalalar uning mutlaq
ma’muriy   vakolatiga   kiradi.   Beshinchi   xususiyat   bevosita   hududning   iqtisodiy
mustaqilligiga   borib   taqaladi,   negaki   haqiqiy   avtonomiya   o‘z   byudjetini   mustaqil
shakllantirish va mahalliy soliqlarni joriy etish vakolatlari bilan mustahkamlanadi.
Moddiy resurslarsiz yuksak siyosiy  maqom  o‘zining amaliy ahamiyatini  butunlay
yo‘qotadi   va   hudud   markaziy   davlat   dotatsiyalariga   to‘la   qaram   bo‘lib   qoladi.
Konstitutsiyaviy-huquqiy   makonda   avtonomiya   oddiy   ma’muriy
markazsizlashtirish   jarayonidan   o‘zining   siyosiy   salmog‘i   hamda   yuridik
himoyalanganlik darajasi bilan keskin farq qiladi.
Huquqni  qo‘llash  amaliyotida avtonomiya tushunchasini  davlat  suvereniteti
va   oddiy   ma’muriy-hududiy   bo‘linish   o‘rtasidagi   farqlarini   chuqur   anglab   yetish
metodologik   jihatdan   muhimdir.   Oliy   suveren   davlat   o‘zining   ichki   va   tashqi
siyosatida   mutlaq   erkinlikka,   boshqa   xorijiy   davlat   yoxud   xalqaro   kuchdan
butunlay   mustaqil   bo‘lgan   yagona   yuridik   hokimiyatga   doimiy   ega   bo‘ladi.
Avtonomiya esa, garchi mintaqaviy parlamenti hamda konstitutsiyaviy aktiga ega
bo‘lsa-da,   oliy   suverenitet   egasi   bo‘lgan   markaziy   davlatning   yuridik   irodasiga
qat’iy   bo‘ysunishga   majburdir.   “ Masalan,   1947-yilda   qabul   qilingan   Italiya
Respublikasi   Konstitutsiyasiga   ko‘ra,   o‘sha   yerdagi   jami   yigirmata   viloyatdan
Sitsiliya   va   Sardiniya   kabi   beshtasigina   muxtor   maqomga   ega   bo‘lib,   qolgan   o‘n
beshta   viloyat   oddiy   hududiy-ma’muriy   birliklar   hisoblanadi ” 5
.   Oddiy   viloyatlar
tomonidan   qabul   qilinadigan   hujjatlar   mustaqil   qonun   maqomiga   ega   emas,   ular
faqatgina   mahalliy   Kengashlar   qarorlari   yoki   ma’muriy   farmoyishlari   shaklida
namoyon   bo‘ladi.   Siyosiy   avtonomiya   esa   o‘z   hududida   to‘laqonli   mintaqaviy
qonun   ijodkorligi   bilan   shug‘ullanish   vakolatiga   egaligi   tufayli   huquqiy
iyerarxiyada butunlay boshqa, ancha yuqori va siyosiy ta’sirchan pog‘onada turadi.
Konstitutsiyaviy huquq nazariyasida bu obyektiv holat davlat hokimiyatini markaz
5  Costituzione della Repubblica Italiana, 27 dicembre 1947. Art. 116.
9 va mintaqa o‘rtasida vertikal tarzda taqsimlashning eng oliy demokratik ko‘rinishi
sifatida   baholanadi.   1978-yildagi   Ispaniya   Konstitutsiyasi   tajribasidan   yaqqol
ko‘rinib turibdiki, avtonomiya maqomi bir marta qat’iy o‘rnatilgan va hech qachon
o‘zgarmaydigan   toshga   o‘yilgan   statik   huquqiy   qoida   emas.   U   jamiyatning
ijtimoiy-siyosiy   rivojlanishiga,   mintaqa   iqtisodiyotining   o‘sishiga   qarab   doimiy
ravishda,   bosqichma-bosqich   takomillashib,   ma’muriy   vakolatlarini   kengaytirib
borish   imkoniyatiga   ega.   Davlat   tarkibidagi   qaysidir   millat   yoxud   elatning   milliy
uyg‘onishi,   qadriyatlarini   asrab   qolishga   bo‘lgan   tabiiy   ehtiyoji   muxtoriyat
darajasini yuridik jihatdan yuksaltirishni taqozo etishi tabiiy siyosiy jarayondir. Bu
murakkab   huquqiy   jarayonda   avtonomiya   huquqlarining   har   qanday   kengayishi
yagona davlatning hududiy yaxlitligiga zarracha tahdid solmasligi, radikal siyosiy
ayirmachilik   g‘oyalariga   aylanib   ketmasligi   shart.   Buning   amaliy   oldini   olish
uchun   markaziy   Konstitutsiyalarda   davlat   chegaralari   daxlsizligi   hamda   strategik
muhim   tarmoqlar   ustidan   markazning   qat’iy   yurisdiksiyasi   o‘zgartirib   bo‘lmas
imperativ norma sifatida mustahkam qotirib qo‘yiladi.
1.2. Avtonomiyaning asosiy shakllari va davlat tuzilishidagi o‘rni
Avtonomiya   instituti   davlat   boshqaruvida   turli   shakllarda   namoyon   bo‘lib,
ularning   eng   asosiylari   hududiy   va   ekstraterritorial   ko‘rinishlarga   ajratiladi.
Hududiy   avtonomiyaning   o‘zi   mintaqaning   ijtimoiy-siyosiy   hamda   iqtisodiy
xususiyatlariga   qarab   siyosiy   yoki   ma’muriy   maqomga   ega   bo‘ladi.   Siyosiy
avtonomiya,   ya’ni   huquqiy   adabiyotlarda   e’tirof   etiladigan   qonun   chiqaruvchi
muxtoriyat  bugungi  kunda  dunyo  davlatchiligida  markaziy  hokimiyatga  eng   ko‘p
mustaqillik   darajasini   taqdim   etuvchi   boshqaruv   shaklidir.   Bunday   maqomga   ega
bo‘lgan   hududlar   o‘zlarining   to‘laqonli   faoliyat   yurituvchi   qonun   chiqaruvchi
organiga, sodda qilib aytganda mahalliy parlamentiga ega bo‘ladi. Ushbu vakillik
organi bevosita o‘z yurisdiksiyasi doirasida yuridik kuchga ega bo‘lgan mintaqaviy
qonunlarni   erkin   qabul   qilish   va   ularni   hayotga   tatbiq   etish   huquqidan   doimiy
ravishda foydalanadi. Siyosiy avtonomiyaning qonun ijodkorligi vakolati faqatgina
mahalliy   madaniy   yoxud   maishiy   masalalar   bilan   cheklanib   qolmaydi,   u   soliq
tizimini   mustaqil   belgilashni   ham   qamrab   oladi.   Mahalliy   saylovlarni   o‘tkazish
10 tartibini  qonuniylashtirish hamda  yirik mintaqaviy iqtisodiy dasturlarni  tasdiqlash
bevosita   ushbu   muxtor   parlamentning   yuridik   mutlaq   vakolatiga   o‘tadi.   Siyosiy
avtonomiyalar   o‘zlarining   alohida   Asosiy   qonuniga,   rasmiy   davlat   ramzlariga
hamda   ichki   fuqarolik   elementlariga   ega   bo‘lishi   jahon   amaliyotida   ko‘p
kuzatiladi.   “ Bunga amaliy misol qilib, qirol Xuan Karlos I davrida qabul qilingan
1978-yildagi   Ispaniya   Konstitutsiyasida   o‘z   huquqiy   maqomini   mustahkamlagan
Kataloniya va Basklar o‘lkasini ko‘rsatish mumkin ” 6
. Buyuk Britaniya tarkibidagi
Shotlandiya o‘lkasi  ham 1998-yilda Buyuk Britaniya parlamenti tomonidan qabul
qilingan   “Shotlandiya   to‘g‘risida”gi   qonun     asosida   uch   yuz   yildan   so‘ng   o‘z
mustaqil   parlamentini   qayta   tikladi. 7
  Shotlandiya   misolida   ko‘rish   mumkinki,
siyosiy   avtonomiya   yagona   valyuta   hududida   milliy   ta’lim   va   sog‘liqni   saqlash
tizimlarini   alohida   yuritish   imkoniyatiga   qonunan   ega.   Bunday   yuksak   davlat-
huquqiy maqom mintaqadagi milliy-etnik guruhlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilash
huquqini   ta’minlashning   eng   sivilizatsiyalashgan,   tinch   va   demokratik   vositasi
bo‘lib   xizmat   qiladi.   Qonun   chiqaruvchi   avtonomiyaning   huquqiy   maydondagi
barcha xatti-harakatlari  markaziy hokimiyat  qabul  qilgan davlat  Konstitutsiyasiga
so‘zsiz muvofiq bo‘lishi barcha unitar davlatlarda qat’iy talab etiladi.
Hududiy avtonomiyaning jahon miqyosida keng tarqalgan hamda o‘ziga xos
ma’muriy boshqaruv xususiyatlariga ega bo‘lgan navbatdagi shakli ma’muriy yoki
mahalliy avtonomiya institutidir. Siyosiy muxtoriyat modelidan tubdan farq qilgan
holda,   ma’muriy   avtonomiya   hududlari   o‘zlarining   xususiy   qonun   ijodkorligi
vakolatiga, ya’ni qonun darajasidagi  yuridik hujjatlarni qabul qilish huquqiga ega
bo‘lmaydilar.   Ularning   kundalik   boshqaruv   faoliyati   to‘laligicha   markaziy
parlament   tomonidan   tasdiqlangan   umumdavlat   qonunlari   asosida   izchil   olib
boriladi. Markaziy qonunlarni mahalliy sharoitda ijro etish jarayonida ularga oddiy
ma’muriy   birliklarga   qaraganda   ancha   kengroq   xo‘jalik   hamda   moliyaviy
erkinliklar   taqdim   etiladi.   Ma’muriy   avtonomiya   hududlarida   faoliyat   yurituvchi
mahalliy   Kengashlar   qonun   emas,   balki   mintaqaviy   darajadagi   qonunosti
6   Constitución   Española,   27   de   diciembre   de   1978   //   Boletín   Oficial   del   Estado.   –   URL:
https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1978-31229 .
7  Scotland Act 1998 (c. 46) // legislation.gov.uk. – URL: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/46/contents .
11 normativ-huquqiy hujjatlarni, xususan maxsus ustavlar hamda byudjet taqsimotiga
oid   nizomlarni   tasdiqlaydilar.   Ushbu   boshqaruv   shakli   markaziy   apparatni
yengillashtirish hamda iqtisodiy-ijtimoiy masalalarni joylarning o‘zida operativ hal
qilish   ehtiyojidan   kelib   chiqqan   holda   davlat   rahbariyati   tomonidan   joriy   etiladi.
Qattiq   iqlim   sharoitlari,   davlat   chegarasidagi   nozik   geografik   joylashuv   yoxud
o‘ziga   xos   iqtisodiy   ixtisoslashuv   mavjud   bo‘lganda,   ma’muriy   muxtoriyatlar
yagona   davlat   mexanizmining   ishlashi   uchun   juda   katta   boshqaruv   qulayligini
ta’minlaydi.   Xitoy   Xalq   Respublikasi   tarkibida   1947-yilda   tashkil   etilgan   Ichki
Mongoliya   hamda   1955-yilda   asos   solingan   Shinjon-Uyg‘ur   kabi   ulkan   hududlar
ayni   shu   ma’muriy   avtonomiya   toifasiga   kiradi.   Ular   mamlakatning   yagona
konstitutsiyasi  va qat’iy markaziy qonunlariga so‘zsiz  bo‘ysunish bilan birga, o‘z
hududlarida   maktab   ta’limini   mahalliy   tilda   tashkil   etish,   qadimiy   urf-odatlarni
saqlashda   keng   huquqlarga   ega.   1948-yilda   kuchga   kirgan   qonunchilikka   ko‘ra,
Italiya Respublikasi  tarkibidagi  Trentino-Alto-Adidje (Janubiy Tirol)  hududi  ham
keng moliyaviy avtonomiyaning muvaffaqiyatli  yevropacha namunasidir. Maxsus
avtonomiya   statuti   ushbu   viloyatga   markaziy   davlat   byudjetiga   to‘lanadigan
soliqlarning   to‘qson   foizigacha   bo‘lgan   qismini   o‘zlarida   olib   qolish   va   shu
mablag‘lar   evaziga   mahalliy   infratuzilmani   erkin   rivojlantirish   vakolatini   taqdim
etgan. Huquqshunoslar ushbu avtonomiya shaklini jamiyatda siyosiy ayirmachilik
xavfi past bo‘lgan, lekin iqtisodiy mustaqillikka qattiq ehtiyoj sezadigan hududlar
uchun eng optimal ma’muriy-huquqiy yechim sifatida baholaydilar.
Zamonaviy   konstitutsiyaviy   huquqshunoslikda   sof   hududiy   boshqaruv
mexanizmlaridan butunlay tashqariga chiqadigan, o‘ziga xos huquqiy tabiatga ega
bo‘lgan   navbatdagi   shakl   madaniy-milliy   yoki   ekstraterritorial   avtonomiyadir.
“ Siyosiy   huquq   nazariyasida   ushbu   konsepsiya   dastlab   1899-yilda   Avstriya-
Vengriya imperiyasining Brunn (Brno) shahrida bo‘lib o‘tgan syezdda Karl Renner
va   Otto   Bauer   kabi   olimlar   tomonidan   fanga   kiritilgan ” 8
.   Har   qanday   zamonaviy
ko‘p   millatli   davlatda   milliy   ozchilik   vakillari   doimo   bitta   aniq   chegaralangan
muayyan   hududda   jipslashib   yashayvermaydi,   balki   butun   mamlakat   bo‘ylab
8  Bauer O. Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie. – Wien: Wiener Volksbuchhandlung, 1907.
12 aralash holda tarqalib ketadi. Tarqoq holda istiqomat qiluvchi etnik yoki lingvistik
guruhlarga milliy o‘zligini saqlash uchun alohida siyosiy maqom yoki xususiy yer
maydoni   ajratib   berish   amalda   imkonsizdir.   Xalqaro   gumanitar   huquqning
umume’tirof   etilgan   me’yorlari   mazkur   ozchilik   millatlarning   o‘z   ona   tilini
saqlashi,   qadimiy   madaniyatini   asrab-avaylashi   va   diniy   urf-odatlarini   ro‘yobga
chiqarishi   huquqini   so‘zsiz   kafolatlashni   talab   qiladi.   Shu   ijtimoiy   ehtiyojni
ta’minlash   maqsadida   davlatlar   qonunchiligida   madaniy-milliy   avtonomiya
instituti   joriy   etilib,   u   ma’muriy   chegaralarga   bog‘lanmagan   holda   faqatgina
madaniy-ma’rifiy   huquqlarni   yuzaga   chiqarishga   qaratiladi.   Ekstraterritorial
avtonomiya   doirasida   milliy   ozchilik   vakillari   davlat   miqyosida   o‘zlarining
qonuniy   jamoat   birlashmalarini,   milliy-madaniy   markazlarini,   etnik   teatrlarini,
bosmaxonalarini   hamda   maxsus   ta’lim   muassasalarini   rasmiy   tashkil   etish
huquqiga ega bo‘ladilar. Bunday tashkilotlar davlat tomonidan nafaqat huquqiy va
siyosiy   jihatdan   e’tirof   etiladi,   balki   ularning   ijtimoiy-madaniy   tadbirlari   uchun
maxsus   davlat   subsidiyalari   ham   manzilli   ajratib   beriladi.   “ Rossiya
Federatsiyasining   Davlat   Dumasi   tomonidan   1996-yilda   qabul   qilingan   “Milliy-
madaniy   avtonomiya   to‘g‘risida”gi   federal   qonun   ushbu   jarayonni   to‘liq   huquqiy
tartibga   solib,   ilg‘or   amaliyotni   shakllantirgan ” 9
.   Mazkur   federal   qonun   asnosida
butun Rossiya hududida tarqoq yashovchi nemislar, koreyslar, tatarlar, chuvashlar
kabi   xalqlar   yuridik   shaxs   maqomidagi   hududga   bog‘lanmagan   milliy-madaniy
avtonomiyalarini   qonuniy   ro‘yxatdan   o‘tkazishga   erishdilar.   Madaniy-milliy
avtonomiya   davlatning   hududiy   tuzilishiga   tahdid   solmaydi,   u   chegara   talashish
yoki   o‘z   hududida   alohida   hukumat   qonunlarini   o‘rnatish   masalalarini   umuman
jamiyat   kun   tartibiga   chiqarmaydi.   Bu   institut   ko‘p   millatli   demokratik   davlatda
etnik   bag‘rikenglik   muhitini,   o‘zaro   millatlararo   chuqur   hurmatni   hamda
jamiyatdagi   ijtimoiy   barqarorlikni   ta’minlashning   eng   xavfsiz   mexanizmi   sifatida
ajralib turadi.
Avtonomiyaning   davlat   tuzilishidagi   o‘rnini   to‘g‘ri   belgilash   uchun   uni
federatsiyadan   farqlash   muhim   ahamiyatga   ega.   Federatsiyada   davlat   hokimiyati
9  O natsionalno-kulturnoy avtonomii: Rossiya Federatsiyasining 1996-yil 17-iyundagi 74-FZ-son Federal qonuni.
13 Konstitutsiya   asosida   federal   markaz   va   federatsiya   subyektlari   o‘rtasida
taqsimlanadi,   subyektlar   esa   odatda   o‘z   konstitutsiyalari,   qonunchilik   va   sud
tizimlariga   ega   bo‘lib,   ularning   barchasi   bir   xil   yoki   o‘xshash   huquqiy   maqomga
ega bo‘ladi. Avtonomiya esa,  aksincha, asosan  unitar  davlatga xos institut bo‘lib,
alohida   maqom   faqat   ayrim   hududlarga   beriladi,   qolgan   hududlar   esa   oddiy
ma’muriy-hududiy   birliklar   sifatida   qoladi.   Shu   sababli   konstitutsiyaviy   huquq
fanida   avtonomiyaga   ega   bo‘lgan   unitar   davlatlar   “murakkab   unitar   davlat”   yoki
“regionalistik   davlat”   deb   ham   ataladi.   Italiya   va   Ispaniya   ana   shunday
davlatlarning   namunasi   bo‘lsa,   O‘zbekiston   Respublikasi   ham   tarkibida   suveren
Qoraqalpog‘iston  Respublikasi  mavjudligi  sababli  murakkab tuzilishga  ega unitar
davlat   hisoblanadi.Bundan   tashqari   avtonomiya   va   federatsiya   o‘rtasidagi   muhim
farq   suverenitet   masalasida   namoyon   bo‘ladi.   Federatsiya   subyektlari   ba’zi
davlatlarda   (masalan,   Shveysariya   kantonlari)   o‘z   suverenitetini   cheklangan
doirada   saqlab   qolsa,   avtonomiya   esa   umumdavlat   suvereniteti   doirasida   faoliyat
yuritadi.   Biroq   O‘zbekiston   amaliyoti   bu   jihatdan   o‘ziga   xos   bo‘lib,
Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   Konstitutsiyada   suveren   respublika   sifatida   e’tirof
etilgan   va   uning   suvereniteti   O‘zbekiston   Respublikasi   tomonidan   muhofaza
qilinadi. Bu holat avtonomiya institutining nazariy modellarini milliy davlatchilik
an’analari bilan uyg‘unlashtirishning noyob namunasidir.
14 II BOB. AVTONOMIYA INSTITUTINING KONSTITUTSIYAVIY-
HUQUQIY TARTIBGA SOLINISHI
2.1. Avtonom hududlarning konstitutsiyaviy maqomi va vakolatlari
Zamonaviy   konstitutsiyaviy   huquqshunoslikda   avtonom   hududlarning
huquqiy   maqomi   va   ular   amalga   oshiradigan   vakolatlarning   doirasi   o‘sha
davlatning umumiy boshqaruv shakli, unitar yoki federativ tuzilishi hamda tarixiy-
siyosiy   sharoitlaridan   kelib   chiqqan   holda   belgilanadi.   Avtonom   hududning
konstitutsiyaviy maqomi deganda, uning markaziy davlat hokimiyati bilan bo‘lgan
huquqiy   munosabatlari   tizimi,   davlat   mexanizmidagi   tutgan   o‘rni,   o‘ziga   xos
vakolatlari   va   kafolatlari   majmui   tushuniladi.   Jahon   tajribasida   hamda   huquq
nazariyasida   avtonom   tuzilmalarning   vakolatlari   odatda   uchta   asosiy   guruhga   —
markaziy   hokimiyat   bilan   birgalikdagi   vakolatlar,   muxtor   hududning   mutlaq
yurisdiksiyasiga   kiruvchi   masalalar   hamda   qat’iy   taqiqlangan   sohalarga   bo‘lib
o‘rganiladi. Huquqiy davlatlarda avtonomiyaning huquqiy maqomi bir tomonlama
markaziy hokimiyatning qarori bilan emas, balki mamlakatning Asosiy qonuni —
Konstitutsiya   hamda   muxtoriyatning   o‘z   ichki   qonunchilik   hujjatlari   orqali   qat’iy
mustahkamlab   qo‘yiladi.   “ Bunga   yaqqol   misol   qilib,   1978-yilgi   Ispaniya
Konstitutsiyasining   ikkinchi   bo‘limida   mamlakatdagi   barcha   avtonom
jamoalarning   tuzilishi   va   ularning   vakolatlari   qanday   qat’iy   konstitutsiyaviy
kafolat   ostiga   olinganini   ko‘rsatishimiz   mumkin ” 10
.   Konstitutsiyaviy   maqomning
eng   asosiy   belgisi   shundan   iboratki,   avtonom   hudud   o‘zining   mahalliy   vakillik
organi,   ya’ni   parlamentiga   ega   bo‘lib,   bu   organ   tomonidan   qabul   qilinadigan
mintaqaviy   qonunlar   o‘sha   hudud   aholisi   uchun   majburiy   yuridik   kuchga   ega
bo‘ladi.   Shu   bilan   birga,   avtonom   tuzilmaning   vakolatlari   hech   qachon   suveren
davlat   maqomiga   tenglashtirilmaydi,   chunki   tashqi   siyosat,   xalqaro   shartnomalar
tuzish,   davlat   chegaralarini   qo‘riqlash,   bojxona   va   yagona   pul-kredit   siyosati
butunlay   markaziy   hokimiyatning   mutlaq   vakolatida   saqlanib   qoladi.   Avtonom
hududlar o‘zlarining ichki ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, maktab ta’limi, sog‘liqni
saqlash,   madaniy   muassasalar   faoliyatini   tashkil   etish   va   mahalliy   infratuzilmani
10   Weller   M.,   Wolff   S.   (eds.)   Autonomy,   Self-Governance   and   Conflict   Resolution.   –   London;   New   York:
Routledge, 2005.
15 boshqarishda keng mustaqillikka ega bo‘ladilar. Qonunchilik vakolatlarini amalga
oshirishda   yuzaga   keladigan   har   qanday   huquqiy   nizolar   va   ziddiyatlar   markaziy
Konstitutsiyaviy   sud   tomonidan   hal   etilishi   konstitutsiyaviy   nazoratning   asosiy
mexanizmi hisoblanadi.
Avtonom maqomning barqarorligi uni o‘zgartirish tartibi bilan ham bevosita
bog‘liq.   Ko‘plab   davlatlarda   avtonomiya   maqomini   belgilovchi   hujjatlar   oddiy
qonunlardan yuqori turadi va ularni o‘zgartirish uchun maxsus tartib talab etiladi.
Masalan,   Finlandiyada   Aland   orollarining   avtonomiyasi   to‘g‘risidagi   qonunni
o‘zgartirish   uchun   Finlandiya   parlamentining   Konstitutsiyani   o‘zgartirish
tartibidagi qarori bilan birga Aland parlamentining roziligi ham zarur hisoblanadi 11
.
Ispaniyada avtonom jamoalarning statutlari organik qonun shaklida Bosh Kortesda
qabul   qilinadi,   Italiyada   esa   maxsus   maqomli   viloyatlarning   statutlari
konstitutsiyaviy qonunlar bilan tasdiqlanadi. Bunday murakkab tartiblar markaziy
hokimiyat   avtonomiya   huquqlarini   bir   tomonlama   cheklab   qo‘yishining   oldini
oladi va avtonom hudud aholisining davlatga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasida   ham   Qoraqalpog‘iston
Respublikasining   hududi   va   chegaralari   uning   roziligisiz   o‘zgartirilishi   mumkin
emasligi belgilangan bo‘lib, bu norma ham shunday kafolatlar qatoriga kiradi.
Avtonom   hududlarning   vakolatlarini   huquqiy   jihatdan   taqsimlash   jarayoni
markaziy   hokimiyat   va   muxtor   tuzilma   o‘rtasida   tuziladigan   maxsus
konstitutsiyaviy   shartnomalar   yoki   qonunlar   orqali   tartibga   solinadi.   Ilmiy
adabiyotlarda ta’kidlanganidek, avtonomiyalarning vakolatlari moddiy va tashkiliy
jihatdan   kafolatlangan   bo‘lishi   lozim,   aks   holda   qog‘ozdagi   huquqlar   amalda   o‘z
kuchini   yo‘qotadi.   Masalan,   1998-yilgi   “Shotlandiya   to‘g‘risida”gi   qonunga
muvofiq,   Shotlandiya   parlamenti   o‘z   soliq   stavkalarini   ma’lum   bir   foiz   doirasida
o‘zgartirish va qo‘shimcha yig‘imlar joriy etish huquqiga ega qilindi, bu esa uning
moliyaviy   mustaqilligini   sezilarli   darajada   oshirdi.   O‘zbekiston   Respublikasining
davlat   tuzilishida   ham   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   konstitutsiyaviy
maqomi   va   vakolatlari   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   maxsus
11  Act on the Autonomy of Åland (1144/1991). Section 69. – Helsinki, 1991.
16 bobida   aniq   belgilab   qo‘yilgan   bo‘lib,   unga   ko‘ra   respublika   o‘zining
Konstitutsiyasiga,   qonunchilik   tizimiga   va   davlat   hokimiyati   organlariga   ega
hisoblanadi.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘z   hududida   davlat   hokimiyatini
mustaqil   ravishda   amalga   oshiradi,   uning   qonunlari   O‘zbekiston   Respublikasi
qonunlariga   zid   kelmasligi   shart   qilib   belgilangan.   Avtonom   hududlarning
vakolatlarini   tahlil   qilganda,   ularning   ijro   etuvchi   hokimiyatni   shakllantirish,
mahalliy huquq-tartibot organlari  faoliyatini muvofiqlashtirish va sud tizimi bilan
hamkorlik qilish kabi masaladagi huquqlarini ham alohida qayd etish zarur. Biroq,
har   qanday   avtonom   hudud   o‘zining   huquqiy   maqomidan   kelib   chiqib,
umumdavlat   manfaatlariga   va   mamlakatning   yagona   xavfsizligiga   zarracha   putur
yetkazmaslik   majburiyatini   bajaradi.   Markaziy   hokimiyat   va   avtonom   hudud
o‘rtasidagi   vakolatlar   taqsimoti   doimiy   ravishda   rivojlanib   borib,   jamiyatdagi
demokratik o‘zgarishlarga mos ravishda huquqiy jihatdan takomillashib boradi.
2.2. Xorijiy davlatlarda avtonomiya institutining konstitutsiyaviy asoslari
Jahon   konstitutsiyaviy-huquqiy   amaliyotida   avtonomiya   institutining
shakllanishi,   uning   yuridik   asoslari   hamda   amal   qilish   mexanizmlari   har   bir
mamlakatning   o‘ziga   xos   tarixiy   taraqqiyoti,   milliy-etnik   tarkibi   va   davlat
tuzilishidan kelib chiqqan holda turlicha modellar doirasida tartibga solingan.
Yevropa   qit’asida   avtonomiya   institutining   eng   yorqin,   mukammal   va
qonuniy   asoslangan   siyosiy   modellaridan   biri   Ispaniya   qirolligida   shakllangan
bo‘lib,   1978-yilgi   Ispaniya   Konstitutsiyasi   mamlakatni   unitar   davlat   bo‘lishiga
qaramay,   uning   tarkibidagi   tarixiy   mintaqalarga   keng   muxtoriyat   berishni   qat’iy
kafolatlagan.   Ispaniya   Konstitutsiyasining   2-moddasida   ispaniyalik   millatlar   va
regionlarning avtonomiyaga bo‘lgan huquqi tan olinib, shunga asosan Kataloniya,
Basklar o‘lkasi, Galisiya va Andalusiya kabi o‘n yettita avtonom jamoalar tuzilgan
hamda   ularning   har   biri   o‘zining   maxsus   Statuti   asosida   mustaqil   faoliyat
yuritadi. 12
  Bu   hududlar   o‘zining   saylanadigan   parlamenti,   ijro   etuvchi   hukumati
hamda   ta’lim,   madaniyat,   sog‘liqni   saqlash   va   ijtimoiy   ta’minot   sohalarida
mustaqil   qonun   ijodkorligi   vakolatlariga   ega   bo‘lib,   markaziy   byudjet   bilan
12   Ley Orgánica 6/2006, de 19 de julio, de reforma del Estatuto de Autonomía de Cataluña // Boletín Oficial del
Estado. – 2006. – № 172.
17 murakkab soliq-moliya munosabatlarini huquqiy tartibga soladi. Basklar o‘lkasi va
Navarra   esa   tarixiy   “foral”   huquqlari   asosida   o‘z   hududidagi   soliqlarni   o‘zlari
undirib,   markaziy   davlat   xarajatlari   uchun   kelishilgan   ulushni   (kvotani)   o‘tkazib
beradi.   2017-yilda   Kataloniyada   Konstitutsiyaviy   sud   noqonuniy   deb   topgan
referendum   o‘tkazilgach,   markaziy   hukumat   Konstitutsiyaning   155-moddasini
qo‘llab,   avtonom   hukumat   vakolatlarini   vaqtincha   to‘xtatdi;   bu   holat   avtonomiya
faqat Konstitutsiya doirasida mavjud bo‘lishini ko‘rsatdi. Ispaniya tajribasi  davlat
yagona   va   bo‘linmas   bo‘lishiga   qaramay,   milliy-etnik   yoxud   tarixiy   o‘ziga
xoslikka   ega   bo‘lgan   hududlarga   konstitutsiyaviy   darajada   keng   moliyaviy
vakolatlar   berish   mamlakatdagi   ijtimoiy   barqarorlikni   ta’minlashning   eng   qulay
vositasi   ekanligini   tarixan   tasdiqlaydi.   Ushbu   ispancha   siyosiy-huquqiy   model
markaziy hokimiyat  va mintaqalar o‘rtasidagi ziddiyatlarni tinch parlamentar yo‘l
bilan,  qonun   ustuvorligi   tamoyillariga   tayangan   holda   hal   etishda   muhim   xalqaro
namuna bo‘lib xizmat qilib kelmoqda.
Ispaniya   modelining   muhim   xususiyatlaridan   biri   Konstitutsiyaviy   sudning
avtonom jamoalar vakolatlarini sharhlashdagi faol roli hisoblanadi. Xususan, 2006-
yilda   Kataloniya   avtonomiyasining   yangi   Statuti   qabul   qilingach,   uning   ayrim
qoidalari   Konstitutsiyaviy   sudga   shikoyat   qilindi.   “ Sud   2010-yil   28-iyundagi
31/2010-son qarori bilan Statutning bir qator moddalarini, jumladan, Kataloniyani
“millat”   deb   atash   qoidasining   yuridik   kuchini   hamda   ayrim   moliyaviy   va   sud
tizimiga oid normalarni Konstitutsiyaga zid deb topdi yoki ularga cheklovchi sharh
berdi ” 13
.   Ushbu   qaror   avtonomiya   qanchalik   keng   bo‘lmasin,   u   davlat
Konstitutsiyasi doirasidagina mavjud bo‘lishi mumkinligini yaqqol ko‘rsatdi. Ayni
paytda,   Ispaniya   tajribasi   avtonom   jamoalar   o‘rtasidagi   vakolatlar   hajmi   bir   xil
emasligini   ham   ko‘rsatadi:   tarixiy   hududlar,   ya’ni   Kataloniya,   Basklar   o‘lkasi   va
Galisiya o‘z avtonomiyasini  tezlashtirilgan tartibda qo‘lga kiritgan bo‘lsa, boshqa
hududlar uni bosqichma-bosqich kengaytirib borgan. Bu “asimmetrik avtonomiya”
deb ataladigan holatning klassik namunasidir.
13  Sentencia 31/2010, de 28 de junio de 2010, del Tribunal Constitucional // Boletín Oficial del Estado. – 2010. –
№ 172.
18 Italiya   Respublikasining   1947-yilda   qabul   qilingan   Konstitutsiyasi
avtonomiya   institutining   o‘ziga   xos   muvaffaqiyatli   Yevropa   modelini   namoyish
etib,   mamlakatdagi   yigirmata   viloyatdan   beshtasini   maxsus   maqomli   muxtor
hududlar sifatida qat’iy e’tirof etadi. Ushbu maxsus huquqiy maqomga ega bo‘lgan
Sitsiliya, Sardiniya, Trentino-Alto-Adidje, Friuli-Venetsiya-Julia va Aosta vodiysi
viloyatlari   oddiy   ma’muriy   birliklardan   farqli   ravishda   markazdan   ancha   keng
qonun chiqaruvchi   va moliyaviy  vakolatlarni   qabul   qilib  olgan. Xususan,  maxsus
avtonomiya   statutiga   asosan,   Trentino-Alto-Adidje   viloyati   o‘z   hududida
undiriladigan   barcha   soliqlarning   to‘qson   foizgacha   bo‘lgan   qismini   bevosita
hududiy   byudjetda   olib   qolishdek   kuchli   huquqiy   imtiyozga   ega   bo‘ldi.
Qonunchilikdagi   bu   tub   o‘zgarishlar   faqatgina   moliyaviy   sohani   qamrab   olmadi,
balki   madaniy-milliy  o‘ziga  xoslikni,   ayniqsa   nemis   va   fransuz   tillarining  rasmiy
davlat   tili   bilan   teng   maqomda   qo‘llanilishini   ham   qat’iy   konstitutsiyaviy
himoyaga oldi.
Italiyadagi   avtonomiya   modelining   shakllanishida   xalqaro   huquqiy
kafolatlar ham muhim rol o‘ynagan. Nemis tilida so‘zlashuvchi aholi yashaydigan
Janubiy   Tirolning   maqomi   1946-yil   5-sentabrda   Italiya   va   Avstriya   o‘rtasida
imzolangan   Gruber–De   Gasperi   bitimi   bilan   kafolatlangan   bo‘lib,   ushbu   bitim
keyinchalik   Italiya   bilan   tuzilgan   tinchlik   shartnomasiga   ilova   sifatida   kiritildi.
1972-yilda   qabul   qilingan   ikkinchi   avtonomiya   statuti   Bolsano   va   Trento
provinsiyalariga keng qonunchilik vakolatlarini berdi, 1992-yilda esa Avstriya bu
masala   bo‘yicha   BMT   oldidagi   nizoni   yakunlanganligini   e’lon   qildi.   “ Bundan
tashqari,   2001-yilda   qabul   qilingan   3-son   konstitutsiyaviy   qonun   bilan
Konstitutsiyaning   V   bo‘limi   qayta   ko‘rib   chiqilib,   barcha   viloyatlarning
qonunchilik   vakolatlari   sezilarli   darajada   kengaytirildi ” 14
.   Shu   tariqa   Italiya
tajribasi avtonomiyani xalqaro kafolatlar, konstitutsiyaviy normalar va mintaqaviy
statutlar uyg‘unligi orqali mustahkamlash mumkinligini ko‘rsatadi.
Qit’adagi   boshqa   bir   yirik   davlat   —   Buyuk   Britaniya   amaliyotida   klassik
yuridik   ma’nodagi   federalizm   yoki   konstitutsiyaviy   avtonomiya   tushunchalari
14   Legge   costituzionale   18   ottobre   2001,   n.   3.   Modifiche   al   titolo   V   della   parte   seconda   della   Costituzione   //
Gazzetta Ufficiale. – 2001. – № 248.
19 yozma   konstitutsiya   yo‘qligi   sababli   to‘g‘ridan   to‘g‘ri   qo‘llanilmasa-da,   huquqiy
maqom   jihatidan   kuchli   muxtoriyat   tizimi   asrlar   davomida   muvaffaqiyatli
shakllantirilgan.   Ushbu   ma’muriy   jarayon   yuridik   adabiyotlarda   markaziy
vakolatlarni   mintaqalarga   bosqichma-bosqich   huquqiy   topshirish   ma’nosini
anglatuvchi   devolyutsiya   deb   nomlanib,   1998-yilda   qabul   qilingan   maxsus
parlament  aktlari  asosida  Shotlandiya, Uels  va Shimoliy Irlandiyaga o‘z mustaqil
parlamentlarini   tuzish   huquqi   rasman   berildi.   Xususan,   2014-yilda   Shotlandiyada
o‘tkazilgan   tarixiy   mustaqillik   referendumi   natijasida   hudud   Buyuk   Britaniya
tarkibida   qolishni   xohishli   ravishda   tanlagan   bo‘lsa-da,   rasmiy   London   markaziy
hukumat   vakolatlarining   ulkan   qismini,   ayniqsa   moliya   va   soliq   siyosatini
Edingburg   ixtiyoriga   o‘tkazishga   huquqiy   jihatdan   majbur   bo‘ldi.   “2016-yilda
mamlakat   parlamenti   tomonidan   tasdiqlangan   yangi   “Shotlandiya   to‘g‘risida”gi
qonunga asosan,  Shotlandiya hukumati o‘z hududida daromad solig‘i  stavkalarini
mustaqil belgilash, ijtimoiy nafaqalar tizimini boshqarish hamda ayrim qo‘shimcha
soliqlarni erkin joriy etish mutlaq huquqini qo‘lga kiritdi” 15
. 2020-yilda yuz bergan
murakkab   ijtimoiy   jarayon   davomida   Birlashgan   Qirollik   Yevropa   Ittifoqini   tark
etgach,   avval   bevosita   Bryussel   tomonidan   boshqarilgan   qishloq   xo‘jaligi,
ekologiya   va   baliqchilik   sohalariga   oid   o‘nlab   qonunchilik   vakolatlari   avtonom
hududlar   yurisdiksiyasiga   rasman   qaytarib   berildi.   Shimoliy   Irlandiyaning   nozik
huquqiy   maqomi   ham   so‘nggi   yillarda   imzolangan   xalqaro   huquqiy   hujjatlar
asosida   yanada   kengaytirilib,   unga   bir   vaqtning   o‘zida   tovarlar   savdosida   ham
Britaniya,   ham   Yevropa   Ittifoqi   bozoriga   kirish   imkonini   beruvchi   alohida   rejim
belgilandi.   Uels   parlamenti   ham   2017-yilda   davlat   tomonidan   qabul   qilingan
navbatdagi   qonuniy  akt   orqali   yer   bitimlari   solig‘i   kabi   ayrim   soliqlarni   mustaqil
belgilash huquqini oldi.
Britaniya   devolyutsiyasining   muhim   jihati   markaziy   parlament   va
mintaqaviy   parlamentlar   o‘rtasidagi   munosabatlarni   tartibga   soluvchi   “Syuel
konvensiyasi”   bilan   bog‘liq.   Unga   ko‘ra,   Buyuk   Britaniya   parlamenti   odatda
Shotlandiya   parlamentining   roziligisiz   uning   vakolatiga   kiruvchi   masalalar
15  Scotland Act 2016 (c. 11) // legislation.gov.uk. – URL: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2016/11/contents .
20 bo‘yicha   qonun   qabul   qilmaydi.   2016-yilgi   Shotlandiya   to‘g‘risidagi   qonun   bilan
bu   qoida   qonun   matniga   kiritildi,   ammo   “ Buyuk   Britaniya   Oliy   sudi   2017-yilda
ko‘rgan   “Miller”   ishida   Syuel   konvensiyasi   siyosiy   kelishuv   bo‘lib,   sud   orqali
majburiy   ijro   etilmasligini   ta’kidladi ” 16
.   Bu   holat   Britaniyada   avtonomiyaning
asosiy   kafolatlari   yozma   konstitutsiyaviy   normalardan   ko‘ra   ko‘proq   siyosiy
an’analar   va   parlament   suvereniteti   tamoyiliga   tayanishini   ko‘rsatadi.   Shu   bilan
birga, Shotlandiya parlamenti ta’lim, sog‘liqni saqlash, adliya va ichki ishlar kabi
keng sohalarda qonun chiqarish huquqiga ega bo‘lib, bu uni dunyodagi eng kuchli
mintaqaviy parlamentlardan biriga aylantiradi.
Osiyo   qit’asida   avtonomiya   institutining   konstitutsiyaviy   asoslari   klassik
Yevropa   modellaridan   tubdan   farq   qilib,   asosan   qat’iy   ma’muriy   va   kuchli
iqtisodiy   markazsizlashtirish   tamoyillariga   tayangan   holda   shakllangan   hamda
uning eng yorqin misoli Xitoy Xalq Respublikasidir. Xitoy Xalq Respublikasining
1982-yilgi   amaldagi   Konstitutsiyasining   maxsus   moddalarida   milliy   avtonom
tumanlar, muxtor okruglar va avtonom rayonlar faoliyatining aniq huquqiy asoslari
qat’iy   belgilab   qo‘yilgan   bo‘lib,   ularga   Shinjon-Uyg‘ur,   Tibet,   Ichki   Mongoliya,
Ningshya-Xue   va   Guangsi-Chjuan   avtonom   rayonlari   to‘g‘ridan   to‘g‘ri   kiradi. 17
Xitoyning   qat’iy   konstitutsiyaviy   modeliga   ko‘ra,   bu   avtonomiyalar   G‘arb
davlatlaridagi   kabi   to‘laqonli   siyosiy   mustaqillikka   yoki   o‘zining   alohida   yozma
mahalliy   konstitutsiyasiga   ega   emas,   biroq   ular   qonun   doirasida   iqtisodiyotni
boshqarishda   keng   huquqiy   imtiyozlarga   egadirlar.   Mahalliy   tillarni   saqlash   va
ta’lim   sohasini   isloh   qilishdagi   markaziy   qonunchilik   hujjatlari   orqali   muxtor
rayonlardagi yoshlar uchun nufuzli markaziy universitetlarga davlat granti asosida
o‘qishga kirishda qat’iy imtiyozli qabul kvotalari yuridik jihatdan sezilarli darajada
oshirib berildi.
“ Xitoyda   avtonomiya   institutining   huquqiy   asoslari   Konstitutsiya   bilan   bir
qatorda   1984-yil   31-mayda   qabul   qilingan   “Milliy   hududiy   avtonomiya
to‘g‘risida”gi qonun bilan ham tartibga solinadi ” 18
. Ushbu qonunga ko‘ra, avtonom
16  R (Miller) v. Secretary of State for Exiting the European Union [2017] UKSC 5.
17  Constitution of the People’s Republic of China, 4 December 1982. Arts. 4, 112–122.
18  Law of the People’s Republic of China on Regional National Autonomy. Adopted on 31 May 1984.
21 hududlarning   hokimiyat   organlari   mahalliy   sharoitga   moslashtirilgan   maxsus
nizomlar   qabul   qilishi,   markaziy   organlarning   hujjatlarini   mahalliy   xususiyatlarni
hisobga   olgan   holda   ijro   etishi   hamda   mahalliy   tilni   ish   yuritishda   qo‘llashi
mumkin. Biroq bunday nizomlar yuqori turuvchi xalq vakillari majlisining doimiy
qo‘mitasi   tomonidan   tasdiqlanishi   talab   etiladi,   bu   esa   Xitoy   modelining
markazlashgan xususiyatini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, Xitoy Konstitutsiyasining
31-moddasi asosida tashkil etilgan Gonkong va Makao maxsus ma’muriy rayonlari
“bir   davlat   —   ikki   tizim”   tamoyili   bo‘yicha   alohida   iqtisodiy,   huquqiy   va   sud
tizimlariga   ega   bo‘lib,   ular   milliy   hududiy   avtonomiyadan   farq   qiluvchi   alohida
avtonomiya shaklini tashkil etadi.
Skandinaviya   mintaqasida,   xususan   Finlandiya   Respublikasi   tarkibida
joylashgan   Aland   orollari   avtonomiyasi   xalqaro   huquqiy   kafolatlarga   to‘g‘ridan
to‘g‘ri tayangan holda faoliyat yurituvchi noyob Yevropa modeli hisoblanib, uning
huquqiy holati ham so‘nggi o‘n ikki yilda jiddiy tarzda yangilandi. O‘tgan asrning
boshida   xalqaro   tashkilot   qabul   qilgan   maxsus   huquqiy   qarorga   muvofiq,   shved
tilida   so‘zlashuvchi   aholi   doimiy   yashaydigan   ushbu   orolga   keng   miqyosdagi
mustahkam   siyosiy   muxtoriyat   berilgan   bo‘lib,   uning   yuridik   maqomi   mamlakat
Konstitutsiyasi   va   xalqaro   shartnomalar   orqali   qat’iy   himoya   qilingan   edi.   Xuddi
shunday   inkor   etib   bo‘lmaydigan   noyob   xalqaro   huquqiy   model   Daniya   Qirolligi
tarkibidagi   Grenlandiya   oroli   misolida   ham   yaqqol   ko‘zga   tashlanadi   va   ularning
siyosiy maqomi ham so‘nggi yillarda sezilarli darajada to‘liq iqtisodiy mustaqillik
sari   huquqiy   evrilgan.   2009-yilda   kuchga   kirgan   o‘zini   o‘zi   boshqarish
to‘g‘risidagi qonun Grenlandiyaga o‘z yer osti boyliklarini tasarruf etish vakolatini
berdi.   Skandinaviya   mintaqasining   ushbu   ilg‘or   tajribasi   hududiy   ehtiyojlarni
bevosita   xalqaro   huquq   normalari   bilan   uzviy   uyg‘unlashtirib,   ijtimoiy
guruhlarning   iqtisodiy   huquqlarini   kafolatlashda   davlatlararo   huquqiy   bitimlar
naqadar tayanch rol o‘ynashini amaliyotda yaqqol isbotlab berdi.
22 III BOB. O‘ZBEKISTONDA AVTONOMIYA INSTITUTINING HUQUQIY
ASOSLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
3.1. Qoraqalpog‘iston Respublikasining konstitutsiyaviy-huquqiy maqomi
O‘zbekiston   Respublikasining   zamonaviy   davlat-huquqiy   tuzilishida
avtonomiya   institutining   eng   yuksak,   mukammal   va   amalda   to‘laqonli   huquqiy
mexanizm   sifatida   ishlaydigan   milliy   modeli   bu   –   Qoraqalpog‘iston
Respublikasining   konstitutsiyaviy-huquqiy   maqomidir.   Tarixiy   taraqqiyot
jarayoniga   va   arxiv   hujjatlariga   nazar   tashlaydigan   bo‘lsak,   qoraqalpoq   xalqining
o‘z   milliy   davlatchiligini   shakllantirish   va   uni   huquqiy   jihatdan   rasmiylashtirish
yo‘li   murakkab   evolyutsion   bosqichlarni   bosib   o‘tganligini   ko‘ramiz.   Dastlab
1925-yil   16-fevralda   Qozog‘iston   ASSR   tarkibida   Qoraqalpog‘iston   muxtor
viloyati sifatida tashkil etilgan ushbu milliy hududiy tuzilma, keyinchalik 1932-yil
20-martda RSFSR tarkibidagi muxtor respublika maqomiga ko‘tarildi va 1936-yil
5-dekabrdan   boshlab   O‘zbekiston   SSR   tarkibiga   muxtor   respublika   sifatida
ixtiyoriy   ravishda   qo‘shildi.   Mustaqillik   arafasida,   “ 1990-yil   14-dekabrda
“Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   davlat   suvereniteti   to‘g‘risida”gi
Deklaratsiya,   1993-yil   9-aprelda   esa   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining
Konstitutsiyasi qabul qilinib, ushbu huquqiy hujjatlar mintaqaning davlat-huquqiy
maqomini   yangi   bosqichga   ko‘tarib   berdi ” 19
.   O‘zbekiston   Respublikasining
amaldagi   Konstitutsiyasida,   jumladan   uning   alohida   bobida   Qoraqalpog‘iston
Respublikasining   huquqiy   maqomi   qat’iy   va   o‘zgarmas   imperativ   normalar   bilan
mustahkamlab qo‘yilgan bo‘lib, bu mamlakatimizda yashovchi barcha elat hamda
xalqlarning   huquq   va   erkinliklarini   kafolatlashning   eng   oliy   yuridik   mezoni
hisoblanadi.   2023-yil   30-aprelda   o‘tkazilgan   umumxalq   referendumi   natijasida
qabul   qilingan   yangi   tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasiga
muvofiq,   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘zining   suveren   respublika   maqomiga
ega ekanligi, O‘zbekiston Respublikasi  tarkibiga kirishi  hamda uning suvereniteti
O‘zbekiston   Respublikasi   tomonidan   kafolatlanishi   qat’iy   belgilab   qo‘yildi. 20
Konstitutsiyaning   86-moddasiga   ko‘ra,   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘zining
19   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   Konstitutsiyasi.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   Oliy   Kengashi   tomonidan
1993-yil 9-aprelda qabul qilingan // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/-4953674 .
23 alohida   Konstitutsiyasiga   ega   bo‘lib,   u   O‘zbekiston   Respublikasining
Konstitutsiyasiga   va   qonunlariga   zid   kelmasligi   shart   qilib   qo‘yilgan   hamda
respublika o‘z qonunchiligini mustaqil ravishda amalga oshiradi. Qoraqalpog‘iston
Respublikasining   qonunlari   O‘zbekiston   Respublikasining   qonunlariga   zid
kelmasligi   lozimligi   haqidagi   konstitutsiyaviy   talab   unitar   davlat   doirasidagi
yuridik   iyerarxiyaning   buzilmasligini   va   yagona   huquqiy   makon   ta’minlanishini
qonuniy   kafolatlaydi.   Shuni   huquqiy   jihatdan   alohida   ta’kidlash   lozimki,
Qoraqalpog‘istonning   suvereniteti   umumdavlat   suverenitetidan   farqli   o‘laroq,
uning   O‘zbekiston   Respublikasi   tarkibidagi   muxtoriyat   maqomidan   kelib   chiqadi
va   uning   chegaralari   davlatimizning   yagona   Asosiy   qonuni   bilan   mustahkam
qo‘riqlanadi. Konstitutsiyaga muvofiq, Qoraqalpog‘iston Respublikasining hududi
va   chegaralari   uning   roziligisiz   o‘zgartirilishi   mumkin   emasligi   belgilanib,   bu
norma   hududiy   daxlsizlikning   eng   kuchli   yuridik   qalqoni   bo‘lib   xizmat   qiladi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘z hududida davlat hokimiyatini mustaqil ravishda
amalga oshiradi, o‘zining mahalliy byudjetini mustaqil shakllantiradi va respublika
tasarrufidagi   tabiiy   boyliklarni   hamda   yer   osti   zaxiralarini   oqilona   tasarruf   etish
huquqiga ega hisoblanadi.  Qoraqalpog‘iston  Respublikasining  Jo‘g‘arqiy Kengesi
uning   oliy   vakillik   organi   bo‘lib,   u   mustaqil   ravishda   qonunlar   va   qarorlar   qabul
qilish, mahalliy hokimiyat idoralarining faoliyatini boshqarish huquqiga to‘la ega.
Shuningdek,   respublika   Vazirlar   Kengashi   ijro   etuvchi   hokimiyat   vazifasini
bajarib,   hududning   ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlanishini,   ta’lim,   sog‘liqni   saqlash   va
madaniyat   sohalarini   bevosita   boshqaradi.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining
huquqiy   maqomini   yanada   mustahkamlashda   so‘nggi   yillarda   mamlakatimizda
amalga   oshirilgan   konstitutsiyaviy   islohotlar   muhim   ahamiyat   kasb   etdi   va   bu
jarayon   mintaqaning   ijtimoiy-siyosiy   hamda   huquqiy   hayotida   yangi   bosqichni
boshlab   berdi.   Konstitutsiyaviy   islohotlar   jarayonida   fuqarolarning   takliflari
inobatga   olinib,   Qoraqalpog‘istonning   huquqiy   maqomiga   oid   moddalar   saqlab
qolindi   va   ular   zamonaviy   demokratik   talablar   asosida   yanada   kafolatli   boyitildi.
Xususan,   Qoraqalpog‘iston  Respublikasi   fuqarolari  O‘zbekiston  Respublikasining
20  O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 .
24 ham   fuqarolari   hisoblanishi,   respublika   hududida   O‘zbekiston   Respublikasining
qonunlari   umummajburiy   kuchga   ega   ekanligi,   shu   bilan   birga
Qoraqalpog‘istonning   o‘z   qonun   chiqaruvchi   tashabbusi   va   mustaqil   huquqiy
aktlari mavjudligi davlatimizning unitar tuzilishi doirasida o‘ziga xos avtonomiya
modelini   yaratganini   ko‘rsatadi.   Ushbu   konstitutsiyaviy   maqom   orqali   markaz   va
mintaqa o‘rtasida yuridik muvozanat ta’minlanib, qoraqalpoq xalqining o‘z milliy
qadriyatlarini,   tilini   va   madaniyatini   asrab-avaylashi   uchun   davlat   miqyosida
barcha huquqiy sharoitlar yaratib berilgan.
Mustaqillik   yillarida   O‘zbekiston   Respublikasi   va   Qoraqalpog‘iston
Respublikasi   o‘rtasidagi   munosabatlarning   huquqiy   asoslari   bosqichma-bosqich
shakllantirildi. 1993-yil 9-yanvarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi  Oliy Kengashi
O‘zbekiston   Respublikasi   tarkibiga   kirish   to‘g‘risidagi   yigirma   yil   muddatga
mo‘ljallangan   shartnoma   va   bitimni   ma’qulladi,   1993-yil   9-aprelda   esa
Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   Konstitutsiyasi   qabul   qilindi 21
.   Mazkur
Konstitutsiyada   Qoraqalpog‘iston   O‘zbekiston   Respublikasi   tarkibiga   kiruvchi
suveren   demokratik   respublika   ekanligi,   uning   O‘zbekiston   bilan   munosabatlari
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi doirasida tuzilgan shartnoma va bitimlar
bilan   tartibga   solinishi,   shuningdek,   Qoraqalpog‘iston   xalqining   umumiy
referendumi   asosida   O‘zbekiston   tarkibidan   ajralib   chiqish   huquqi
mustahkamlangan.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘zining   davlat   ramzlari   —
gerbi, bayrog‘i  va madhiyasiga  ega bo‘lib, uning hududida qoraqalpoq va o‘zbek
tillari   davlat   tili   maqomiga   ega.   Respublikaning   oliy   davlat   vakillik   organi
Jo‘qorg‘i Kenges, ijro etuvchi organi esa Vazirlar Kengashi hisoblanadi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasining umumdavlat organlaridagi vakilligi ham
uning   konstitutsiyaviy   maqomining   muhim   tarkibiy   qismidir.   Yangi   tahrirdagi
Konstitutsiyaga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati hududlar
vakilligi   palatasi   bo‘lib,   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi,   viloyatlar   va   Toshkent
shahridan   teng   miqdordagi   senatorlar   saylanadi.   Bu   tartib   Qoraqalpog‘istonning
umumdavlat   qonunlarini   qabul   qilish   jarayonida   o‘z   manfaatlarini   ifoda   etishini
21  Qoraqalpog‘iston Respublikasining Konstitutsiyasi. 1-modda // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL:
https://lex.uz/docs/-4953674 .
25 ta’minlaydi.   Bundan   tashqari,   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   Jo‘qorg‘i   Kengesi
O‘zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisida   qonunchilik   tashabbusi   huquqiga   ega
bo‘lib,   bu   huquq   orqali   respublika   o‘zini   qiziqtirgan   masalalar   bo‘yicha   qonun
loyihalarini kiritishi mumkin.
Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   konstitutsiyaviy-huquqiy   maqomini
chuqur o‘rganish jarayonida uning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy kafolatlarini ham
alohida   yuridik   tahlil   qilish   talab   etiladi.   Ma’lumki,   Orol   dengizi   havzasining
qurishi   natijasida   yuzaga   kelgan   global   ekologik   halokat   eng   avvalo
Qoraqalpog‘iston   hududiga   va   uning   tub   aholisiga   og‘ir   ijtimoiy-iqtisodiy   ta’sir
ko‘rsatdi. Shu boisdan ham, so‘nggi yillarda Orolbo‘yi mintaqasini rivojlantirishga
qaratilgan   Prezident   farmon   va   qarorlari   asosida   Qoraqalpog‘iston
Respublikasining huquqiy maqomi iqtisodiy va ekologik imtiyozlar bilan sezilarli
darajada   kengaytirildi.     Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   Jo‘g‘arqiy   Kengesi
tomonidan   mintaqada   investitsion   muhitni   yaxshilash,   xorijiy   sarmoyalarni   jalb
qilish   hamda   yangi   ish   o‘rinlarini   yaratish   borasida   qabul   qilinayotgan   mahalliy
qonunlar markaziy hokimiyat tomonidan har tomonlama qo‘llab-quvvatlanmoqda.
Shuningdek,   O‘zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining   palatalarida
Qoraqalpog‘iston   Respublikasidan   saylangan   deputatlar   va   senatorlar   doimiy
ravishda o‘z vakillariga ega bo‘lib, ular umumdavlat qonunlarini muhokama qilish
jarayonida   mintaqa   manfaatlarini   qonuniy   himoya   qilish   huquqidan   to‘la
foydalanadilar.   Bu   mexanizm   markaziy   parlament   va   avtonom   respublika
o‘rtasidagi doimiy parlamentar muloqotni va o‘zaro ishonchni ta’minlovchi muhim
siyosiy-huquqiy   omil   hisoblanadi.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   suveren
respublika   sifatidagi   maqomi   O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   maydonda
ham e’tirof etilishiga sabab bo‘lib, mamlakatimizning inson huquqlari, millatlararo
totuvlik   va   xalqlarning   o‘zini   o‘zi   boshqarish   tamoyillariga   sadoqatli   ekanligini
butun dunyoga yaqqol ko‘rsatib turibdi.
26 3.2. O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘rtasidagi
konstitutsiyaviy-huquqiy munosabatlar
O‘zbekiston   Respublikasi   bilan   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘rtasidagi
konstitutsiyaviy-huquqiy   munosabatlar   markaziy   hokimiyat   va   suveren   avtonom
respublika o‘rtasidagi o‘zaro tenglik, ishonch, qonuniylik hamda o‘zaro mas’uliyat
tamoyillariga   asoslangan   holda   qurilgan   bo‘lib,   ular   davlatimiz   barqarorligining
asosiy   poydevori   hisoblanadi.   Ushbu   ikki   subyekt   o‘rtasidagi   munosabatlarning
huquqiy   tabiati   o‘zboshimchalik   bilan   emas,   balki   qat’iy   ravishda   O‘zbekiston
Respublikasining   Konstitutsiyasi,   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining
Konstitutsiyasi   hamda   ular   o‘rtasida   tuziladigan   o‘zaro   shartnomaviy-huquqiy
hujjatlar   asosida   aniq   tartibga   solinadi.   Asosiy   qonunimizda   Qoraqalpog‘iston
Respublikasining   O‘zbekiston   Respublikasi   tarkibiga   kirishi   va   ularning   o‘zaro
munosabatlari   qonuniy   asosda   O‘zbekiston   Respublikasi   va   Qoraqalpog‘iston
Respublikasining   o‘zaro   shartnomalari   va   bitimlari   orqali   amalga   oshirilishi
huquqiy   jihatdan   qat’iy   mustahkamlangan.   Markaz   va   avtonomiya   o‘rtasidagi
vakolatlarni   taqsimlashda   har   ikki   tomon   ham   davlatimizning   yagona   hududiy
yaxlitligi,   chegaralarining   daxlsizligi   va   milliy   xavfsizligini   ta’minlashda   birdek
manfaatdor   va   mas’ul   ekanliklarini   namoyon   etadilar.   O‘zbekiston   Respublikasi
Oliy Majlisi  tomonidan qabul  qilinadigan umumdavlat  qonunlari  butun mamlakat
hududida,   jumladan   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   hududida   ham   yagona
majburiy kuchga ega bo‘lsa-da, qonun ijodkorligi jarayonida Qoraqalpog‘istonning
o‘ziga   xos   qonunchilik   tashabbusi   huquqi   mavjud   bo‘lib,   bu   ularning   qonun
loyihalarini   muhokama   qilishda   bevosita   ishtirok   etishini   ta’minlaydi.   O‘z
navbatida,   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   Jo‘g‘arqiy   Kengesi   tomonidan
qabul qilinadigan qonunlar va qarorlar respublika hududida mustaqil amal qiladi va
ularning umumdavlat qonunlariga zid kelmasligi konstitutsiyaviy nazorat organlari
tomonidan   muvofiqlashtirib   boriladi.   So‘nggi   yillarda   markaz   va   avtonom
respublika   o‘rtasidagi   huquqiy   munosabatlarni   yanada   demokratik   asosda
rivojlantirish, mavjud iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni  birgalikda tezkor hal etish
maqsadida   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   tashabbusi   bilan   qator   amaliy
27 chora-tadbirlar   amalga   oshirildi.   Xususan,   2022-yildan   keyin   Qoraqalpog‘iston
Respublikasida   tadbirkorlik   va   infratuzilmani   rivojlantirish,   aholi   bandligini
ta’minlashga qaratilgan qator Prezident farmon va qarorlari qabul qilindi. Toshkent
va   Nukus   shaharlari   o‘rtasida   o‘rnatilgan   doimiy   parlamentar   va   hukumatlararo
aloqalar   orqali   Qoraqalpog‘iston   hududida   kichik   va   o‘rta   biznesni   qo‘llab-
quvvatlash,   ishsizlikni   qisqartirish,   kambag‘allikni   qisqartirish   hamda
infratuzilmani modernizatsiya qilish bo‘yicha ulkan davlat dasturlari qabul qilinib,
muvaffaqiyatli   amalga   oshirilmoqda.   Ushbu   munosabatlarning   tub   mohiyati
shundan   iboratki,   markaziy   hokimiyat   har   doim   Qoraqalpog‘istonning
manfaatlarini   umumdavlat   siyosatining   ajralmas   qismi   sifatida   ko‘radi   va
mintaqaning   har   qanday   ijtimoiy-iqtisodiy   muammosini   hal   etishda   respublika
byudjetidan maqsadli moliyaviy yordam ko‘rsatib keladi.
Markaz   va   avtonom   respublika   o‘rtasidagi   munosabatlarda   2022-yildagi
konstitutsiyaviy   islohotlar   jarayoni   alohida   o‘rin   tutadi.   Konstitutsiyaga
o‘zgartishlar   loyihasining   dastlabki   tahririda   Qoraqalpog‘istonning   suveren
maqomi   va   ajralib   chiqish   huquqiga   oid   qoidalarni   o‘zgartirish   taklif   etilgan   edi.
Ushbu   takliflar   2022-yil   iyul   oyi   boshida   Nukus   shahrida   keskin   norozilik   va
fojiali   voqealarga   sabab   bo‘ldi.   Shundan   so‘ng   O‘zbekiston   Respublikasi
Prezidenti   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   konstitutsiyaviy   maqomiga   oid
moddalarni   o‘zgartirish   taklifi   loyihadan   chiqarilishini   e’lon   qildi   va   yangi
tahrirdagi Konstitutsiyada bu moddalar avvalgi mazmunida saqlab qolindi. Ushbu
voqealar   avtonomiya   maqomiga   taalluqli   har   qanday   o‘zgarish   avtonom   hudud
aholisi   bilan   keng   muloqot   va   uning   roziligi   asosidagina   amalga   oshirilishi
zarurligini   amalda   ko‘rsatdi.   Bu   esa   O‘zbekiston   va   Qoraqalpog‘iston   o‘rtasidagi
munosabatlarni   o‘zaro   ishonch   va   konstitutsiyaviy   kafolatlarga   tayangan   holda
rivojlantirishning muhimligini yana bir bor tasdiqladi.
O‘zbekiston   va   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘rtasidagi   konstitutsiyaviy-
huquqiy munosabatlarning mustahkamligini ta’minlovchi yana bir muhim omil bu
–   nizolarni   tinch   yo‘l   bilan,   huquqiy   mexanizmlar,   xususan   O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi orqali hal etish amaliyotidir.   “ O‘zbekiston
28 Respublikasining   “O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyaviy   sudi
to‘g‘risida”gi  Konstitutsiyaviy qonuniga muvofiq ” 22
, agarda markaziy organlar va
Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   davlat   hokimiyati   idoralari   o‘rtasida
qonunlarni   qo‘llashda   yoki   vakolatlarni   taqsimlashda   qandaydir   huquqiy
tushunmovchiliklar   yoxud   ziddiyatlar   yuzaga   keladigan   bo‘lsa,   ular   kuch
ishlatmasdan,   faqatgina   qonuniy   muzokaralar,   parlamentlararo   konsensus   va
Konstitutsiyaviy  sudning  obyektiv yuridik xulosalari  asosida   adolatli  hal   qilinishi
shart   qilib   belgilangan.   Bu   esa   ikki   tomonlama   munosabatlarning   naqadar
sivilizatsiyalashgan,   huquqiy   davlat   talablariga   to‘la   javob   beradigan   darajada
ekanligini   yaqqol   ko‘rsatib   turibdi.   Shuningdek,   O‘zbekiston   Respublikasi
Prezidentining   Qoraqalpog‘iston   Respublikasiga   qilgan   amaliy   tashriflari   va   u
yerda   xalq   bilan   o‘tkazgan   ochiq   muloqotlari   natijasida   qabul   qilingan   tarixiy
farmonlar   markaz   va   avtonomiya   o‘rtasidagi   huquqiy   rishtalarni   yanada
mustahkamlab,   xalqning   davlatga   bo‘lgan   ishonchini   darajada   yuksaltirdi.
Qoraqalpog‘iston   yoshlari   uchun   O‘zbekistonning   yetakchi   oliy   o‘quv   yurtlariga
imtiyozli asosda o‘qishga kirish kvotalarining ajratilishi, hududda yangi universitet
filiallarining   ochilishi,   yirik   sanoat   obyektlari   va   qayta   tiklanuvchi   energiya
manbalarining   barpo   etilishi   ikki   tomonlama   munosabatlarning   faqatgina
qog‘ozdagi   huquqiy   qoidalar   emasligini,   balki   real   hayotda   xalq   farovonligiga
xizmat qilayotgan amaliy harakat ekanligini isbotlaydi. Kelajak istiqbollari nuqtayi
nazaridan   qaraganda,   O‘zbekiston   va   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘rtasidagi
konstitutsiyaviy-huquqiy   munosabatlar   yanada   integratsiyalashgan,   raqamli
texnologiyalar   va   ochiq   muloqot   tamoyillariga   tayangan   holda   izchil   rivojlanib
borishi   muqarrardir.   Unitar   davlat   yaxlitligini   saqlagan   holda   avtonom
respublikaning huquq va erkinliklarini kengaytirish, uning iqtisodiy mustaqilligini
mustahkamlash   mamlakatimiz   taraqqiyotining   strategik   vazifalaridan   biri   bo‘lib
qoladi. 
22   O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyaviy   sudi   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2017-yil   31-
maydagi O‘RQ-431-son Konstitutsiyaviy qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
29 XULOSA  VA TAKLIFLAR
O‘zbekiston   Respublikasining   davlat-huquqiy   tizimida   avtonomiya   instituti
shunchaki   ma’muriy   bo‘linish   shakli   emas,   balki   ko‘p   millatli   xalqimizning
jipsligini,   hududiy   yaxlitlikni   va   o‘zaro   yuksak   ishonchni   ta’minlovchi   hayotiy
mexanizmdir.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   suveren   maqomi   amaldagi
Konstitutsiyamizda qat’iy kafolatlangani  unitar davlat  doirasida markaz va hudud
munosabatlarini huquqiy jihatdan mukammal muvozanatga keltirdi. Jahon tajribasi
shuni   ko‘rsatmoqdaki,   muxtoriyatlarning   iqtisodiy,   ma’muriy   va   madaniy
huquqlari doimiy ravishda kengaytirib borilishi turli siyosiy ziddiyatlarning oldini
oladigan   eng   samarali   omildir.   Shu   nuqtayi   nazardan,   yangi   tahrirdagi
Konstitutsiyamiz asosida Qoraqalpog‘istonning qonun chiqaruvchi  va ijro etuvchi
organlari   vakolatlarini   amaliyotda   to‘laqonli   ro‘yobga   chiqarish,   Orolbo‘yi
mintaqasiga   yirik   investitsiyalar   jalb   etish   hamda   qoraqalpoq   xalqining   ijtimoiy
farovonligini yuksaltirish mamlakat taraqqiyotining strategik o‘zagi bo‘lib qoladi.
Avtonomiya   huquqi   qotib   qolgan   qoida   emas,   balki   doimo   rivojlanib   boruvchi
dinamik   jarayon   bo‘lib,   u   davlatning   iqtisodiy   qudrati   hamda   qonun   ustuvorligi
mutlaq ta’minlangandagina chinakamiga ishlaydi.
TAKLIFLAR
1.   O‘zbekiston   va   Qoraqalpog‘iston   Respublikalari   o‘rtasidagi   vakolatlarni
aniq   taqsimlash,   qonunchilikdagi   ziddiyatli   normalar   kelib   chiqqanda   ularni
sudgacha   hal   etish   mexanizmlarini   takomillashtirish   maqsadida   “O‘zbekiston
Respublikasi   va   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   o‘rtasida   davlat   hokimiyati
vakolatlarini   chegaralash   to‘g‘risida”gi   maxsus   konstitutsiyaviy   shartnoma   yoki
alohida qonun loyihasini ishlab chiqib, hayotga tatbiq etish.
2.   Avtonom   respublikaning   chinakam   iqtisodiy   mustaqilligini   ta’minlash
hamda   markaziy   dotatsiyalarga   tobeligini   kamaytirish   uchun   soliq   va   byudjet
qonunchiligiga   mintaqa   hududida   undiriladigan   yirik   soliqlarning   (masalan,
qo‘shilgan   qiymat   solig‘i   va   daromad   solig‘ining)   kamida   yetmish   foizini
to‘g‘ridan   to‘g‘ri   hududiy   byudjetda   doimiy   qoldirishni   kafolatlovchi   imperativ
normalar kiritish.
30 3.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   Jo‘g‘arqiy   Kengesining   O‘zbekiston
Respublikasi   Oliy   Majlisi   Qonunchilik   palatasidagi   qonunchilik   tashabbusi
huquqini   amalda   kuchaytirish   maqsadida,   bevosita   Orolbo‘yi   mintaqasining
ekologik,   iqtisodiy   va   ijtimoiy   holatiga   ta’sir   ko‘rsatuvchi   umumdavlat   qonun
loyihalari   qabul   qilinishidan   oldin,   Qoraqalpog‘iston   parlamentining   majburiy
ijobiy xulosasini olish tartibini Oliy Majlis reglamentiga qat’iy joriy etish.
31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston  Respublikasining  Konstitutsiyasi   [Elektron  resurs]:  2023-yil
30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 .
2.   Qoraqalpog‘iston   Respublikasining   Konstitutsiyasi   [Elektron   resurs]:
1993-yil   9-aprelda   qabul   qilingan   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –
URL: https://lex.uz/docs/-4953674 .
3.   O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyaviy   sudi   to‘g‘risida:
O‘zbekiston   Respublikasining   2017-yil   31-maydagi   O‘RQ-431-son
Konstitutsiyaviy qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
4. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi  / Sh.M. Mirziyoyev. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464 b.
II. Xalqaro hujjatlar
5. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi [Elektron resurs]: 1948-yil 10-
dekabr.   –   URL:   https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-
rights .
6. International Covenant on Civil and Political Rights [Elektron resurs]: 16
December   1966.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-
covenant-civil-and-political-rights .
7.   European   Charter   of   Local   Self-Government:   Strasbourg,   15   October
1985 // Council of Europe Treaty Series. – № 122.
III. Xorijiy davlatlar qonunchiligi
8.   Constitución   Española   [Elektron   resurs]:   27   de   diciembre   de   1978   //
Boletín Oficial del Estado. – URL: https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-
1978-31229 .
9.   Ley   Orgánica   6/2006,   de   19   de   julio,   de   reforma   del   Estatuto   de
Autonomía de Cataluña // Boletín Oficial del Estado. – 2006. – № 172.
32 10.   Costituzione   della   Repubblica   Italiana:   27   dicembre   1947   //   Gazzetta
Ufficiale. – 1947. – № 298.
11.   Scotland   Act   1998   (c.   46)   [Elektron   resurs].   –   URL:
https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/46/contents .
12.   Scotland   Act   2016   (c.   11)   [Elektron   resurs].   –   URL:
https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2016/11/contents .
13. Act on the Autonomy of Åland (1144/1991). – Helsinki, 1991.
14.   Act   on   Greenland   Self-Government   (Act   No.   473   of   12   June   2009).   –
Copenhagen, 2009.
15. O  natsionalno-kulturnoy  avtonomii:  Rossiya  Federatsiyasining  1996-yil
17-iyundagi 74-FZ-son Federal qonuni.
16. Constitution of the People’s Republic of China: 4 December 1982.
IV. Ilmiy adabiyotlar
17. Bauer O. Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie / O. Bauer. –
Wien: Wiener Volksbuchhandlung, 1907.
18.   Jellinek   G.   Allgemeine   Staatslehre   /   G.   Jellinek.   –   Berlin:   O.   Häring,
1900.
19.   Kelsen   H.   Reine   Rechtslehre   /   H.   Kelsen.   –   Leipzig;   Wien:   Deuticke,
1934.
20.   Lapidoth   R.   Autonomy:   Flexible   Solutions   to   Ethnic   Conflicts   /   R.
Lapidoth. – Washington: United States Institute of Peace Press, 1997.
21.   Weller   M.,   Wolff   S.   (eds.)   Autonomy,   Self-Governance   and   Conflict
Resolution / M. Weller, S. Wolff. – London; New York: Routledge, 2005.
33

Avtonomiya institutining konstitutsiyaviy asoslari mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “konstitutsiyaviy huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 7 262 so‘z (32+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Avtonomiya institutining nazariy-huquqiy asoslari
    • 1.1. Avtonomiya tushunchasi, mazmuni va konstitutsiyaviy-huquqiy xususiyatlari
    • 1.2. Avtonomiyaning asosiy shakllari va davlat tuzilishidagi o‘rni
  • II bob. Avtonomiya institutining konstitutsiyaviy-huquqiy tartibga solinishi
    • 2.1. Avtonom hududlarning konstitutsiyaviy maqomi va vakolatlari
    • 2.2. Xorijiy davlatlarda avtonomiya institutining konstitutsiyaviy asoslari
  • III bob. O‘zbekistonda avtonomiya institutining huquqiy asoslari va rivojlanish istiqbollari
    • 3.1. Qoraqalpog‘iston Respublikasining konstitutsiyaviy-huquqiy maqomi
    • 3.2. O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘rtasidagi konstitutsiyaviy-huquqiy munosabatlar
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).