Tan olinmagan davlatlar bilan xalqaro shartnomalar tuzish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
______________________________________ UNIVERSITETI
“______________________” kafedrasi
“Xalqaro huquq” fanidan
KURS ISHI
Mavzu:  Tan olinmagan davlatlar bilan xalqaro shartnomalar tuzish
Bajardi: ______ guruh talabasi
________________________
Ilmiy rahbar: ____________
________________________
Kurs ishi himoya qilindi
“___” ________ 2026-y.
Baho: ______________
Toshkent – 2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. TAN OLINMAGAN DAVLATLARNING XALQARO-
HUQUQIY MAQOMI VA SHARTNOMAVIY 
MUNOSABATLARNING NAZARIY ASOSLARI .............................................
1.1. Davlatni xalqaro-huquqiy tan olish tushunchasi, shakllari va uning 
huquqiy oqibatlari ..................................................................................................
1.2. Tan olinmagan davlatlarning xalqaro huquq subyektligi va xalqaro 
munosabatlardagi o‘rni ........................................................................................
II BOB. TAN OLINMAGAN DAVLATLAR BILAN XALQARO 
SHARTNOMALAR TUZISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA 
AMALIY MEXANIZMLARI ..............................................................................
2.1. Tan olinmagan davlatlar bilan xalqaro shartnomalar tuzishning 
xalqaro-huquqiy asoslari va tartibi ......................................................................
2.2. Tan olinmagan davlatlar bilan shartnomaviy munosabatlarda davlatlar 
va xalqaro tashkilotlarning ishtiroki ....................................................................
III BOB. TAN OLINMAGAN DAVLATLAR BILAN 
SHARTNOMAVIY MUNOSABATLARNING HUQUQIY 
MUAMMOLARI VA AMALIY JIHATLARI ...................................................
3.1. Tan olinmagan davlatlar bilan shartnomalar tuzishda yuzaga keladigan 
huquqiy ziddiyatlar va ularning oqibatlari ..........................................................
3.2. Tan olinmagan davlatlar bilan tuzilgan xalqaro shartnomalarning 
yuridik kuchi, haqiqiyligi va bajarilishi masalalari .............................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .........................................
2 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Zamonaviy   xalqaro   munosabatlar   tizimida   o‘ziga
xos   “kulrang   hudud”   mavjud.   Bu   –   o‘z   hududi,   aholisi   va   amalda   faoliyat
yuritayotgan   hokimiyatiga   ega   bo‘lsa-da,   xalqaro   hamjamiyatning   barcha   yoki
aksariyat   a’zolari   tomonidan   davlat   sifatida   tan   olinmagan   tuzilmalar.   Taivan,
Kosovo,   Falastin,   Shimoliy   Kipr,   G‘arbiy   Sahroi   Arab   Demokratik   Respublikasi,
Abxaziya,  Janubiy   Osetiya,   Dnestrbo‘yi,  Somalilend  –  bu  ro‘yxat  bugungi  kunda
millionlab   insonlar   yashaydigan   hududlarni   qamrab   oladi.   Ularning   ayrimlari,
xususan Taivan, dunyoning yirik iqtisodiyotlaridan biri hisoblanadi.
Bunday   tuzilmalar   bilan   xalqaro   aloqalarni   butunlay   uzib   qo‘yish   amalda
imkonsiz.   Savdo,   investitsiya,   transport,   aviaqatnovlar,   pochta,   sog‘liqni   saqlash,
gumanitar yordam, xavfsizlik va chegara masalalari ular bilan muayyan kelishuvlar
tuzishni   talab   etadi.   Shu   yerda   xalqaro   huquqning   eng   nozik   savollaridan   biri
tug‘iladi:   tan   olinmagan   davlat   bilan   shartnoma   tuzish   mumkinmi,   bunday
shartnoma uni tan olish deb hisoblanadimi, u qanday yuridik kuchga ega bo‘ladi va
uni buzgan taraf qanday javobgar bo‘ladi?
Mavzuning dolzarbligi so‘nggi yillardagi voqealar bilan yanada oshdi. 2024-
yil   1-yanvarda   Efiopiya   va   Somalilend   o‘rtasida   dengizga   chiqish   masalasi
bo‘yicha   imzolangan   anglashuv   memorandumi   Somali   bilan   keskin   diplomatik
inqirozga sabab bo‘ldi. 2025-yilda bir qator G‘arb davlatlari Falastin Davlatini tan
olishini   e’lon   qildi.   Yevropa   Ittifoqi   Sudi   2024-yil   4-oktabrda   Marokash   bilan
tuzilgan   savdo   va   baliqchilik   kelishuvlari   G‘arbiy   Sahroi   xalqining   roziligisiz
uning   hududiga   tatbiq   etilishi   mumkin   emasligini   tasdiqladi.   Bu   misollar   tan
olinmagan   yoki   qisman   tan   olingan   tuzilmalar   bilan   shartnomaviy   munosabatlar
xalqaro   siyosat   va   huquqning   kun   tartibidagi   markaziy   masalalardan   biri   ekanini
ko‘rsatadi.
“ O‘zbekiston uchun bu mavzu amaliy ahamiyatga ega. Konstitutsiyaning 17-
moddasiga   ko‘ra,   mamlakat   tashqi   siyosati   davlatlarning   suveren   tengligi,   kuch
ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxlsizligi, nizolarni
tinch   yo‘l   bilan   hal   etish,   boshqa   davlatlarning   ichki   ishlariga   aralashmaslik   va
3 xalqaro   huquqning   boshqa   umume’tirof   etilgan   prinsip   va   normalariga
asoslanadi ” 1
.   Shu   sababli   O‘zbekiston   hududiy   yaxlitlik   tamoyiliga   qat’iy   amal
qilib,   munozarali   tuzilmalarni   tan   olish   masalasida   ehtiyotkorona   pozitsiyani
egallaydi.   Ayni   paytda   mamlakatning   ko‘p   vektorli   tashqi   siyosati   ba’zi   hollarda
bunday hududlar bilan iqtisodiy va gumanitar aloqalarni yo‘lga qo‘yish zaruratini
yuzaga   keltirishi   mumkin.   Bu   esa   mavzuni   huquqiy   jihatdan   chuqur   o‘rganishni
talab qiladi.
Mavzuning   o‘rganilganlik   darajasi.   Davlatlarni   tan   olish   muammosi
xalqaro   huquq   fanida   H.   Lauterpaxt,   J.   Krouford,   S.   Talmon   kabi   olimlarning
klassik   asarlarida   chuqur   tahlil   qilingan.   Tan   olinmagan   davlatlar   fenomeni   esa
so‘nggi   yillarda   N.   Kaspersen,   J.   Ker-Lindsi,   G.   Visoka   va   boshqa
tadqiqotchilarning   ishlarida   alohida   yo‘nalish   sifatida   o‘rganilmoqda.   Xalqaro
shartnomalar huquqining umumiy masalalari E. Aust, O. Dyorr va K. Shmalenbax
tahriri   ostidagi   Vena   konvensiyasi   sharhida   yoritilgan.   Biroq   tan   olinmagan
davlatlar   bilan   shartnomalar   tuzish   masalasi   o‘zbek   tilidagi   ilmiy   adabiyotlarda
deyarli o‘rganilmagan.
Kurs   ishining   maqsadi   –   tan   olinmagan   davlatlarning   xalqaro-huquqiy
maqomini, ular  bilan xalqaro shartnomalar  tuzishning huquqiy asoslari  va amaliy
mexanizmlarini   tahlil   qilish,   bu   sohadagi   huquqiy   muammolarni   aniqlash   hamda
ularni hal etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs   ishining   vazifalari:   davlatni   tan   olish   tushunchasi,   nazariyalari,
shakllari   va   oqibatlarini   yoritish;   tan   olinmagan   davlatlarning   xalqaro   huquq
subyektligini tahlil qilish; ular bilan shartnoma tuzishning xalqaro-huquqiy asoslari
va   tartibini   o‘rganish;   davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlarning   bunday
munosabatlardagi   amaliyotini   umumlashtirish;   huquqiy   ziddiyatlar   hamda
shartnomalarning haqiqiyligi va bajarilishi bilan bog‘liq muammolarni aniqlash.
Tadqiqot   obyekti   –   tan   olinmagan   davlatlar   ishtirokidagi   xalqaro
shartnomaviy munosabatlar.
1
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan. 17-
modda   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz/docs/6445145   (murojaat   sanasi:
06.11.2026).
4 Tadqiqot  predmeti   – davlatlarni  tan olish  va xalqaro shartnomalar  huquqi
normalari,   xalqaro   sud   va   arbitraj   organlarining   amaliyoti,   davlatlar   va   xalqaro
tashkilotlarning tan olinmagan tuzilmalar bilan munosabatlardagi amaliyoti.
Ishning   ilmiy   yangiligi.   Kurs   ishida   tan   olinmagan   davlatlar   bilan
shartnomaviy   munosabatlar   Vena   konvensiyasining   3   va   74-moddalari,   Xalqaro
Sudning   Namibiya   istisnosi   hamda   Yevropa   Ittifoqi   Sudining   2024-yilgacha
bo‘lgan   amaliyoti   asosida   tizimli   tahlil   qilindi,   bunday   kelishuvlarning   yuridik
kuchini   gradatsiyali   tasniflash   taklif   etildi   va   O‘zbekiston   qonunchiligini
takomillashtirish bo‘yicha aniq takliflar ishlab chiqildi.
Ishning   amaliy   ahamiyati.   Tadqiqot   natijalaridan   “Xalqaro   huquq”,
“Xalqaro   shartnomalar   huquqi”   va   “Diplomatik   va   konsullik   huquqi”   fanlarini
o‘qitishda,   shuningdek,   tashqi   siyosat   va   xalqaro   shartnomalar   bilan   ishlovchi
davlat organlari faoliyatida foydalanish mumkin.
Kurs   ishining   tuzilishi.   Ish   kirish,   uch   bob,   olti   paragraf,   xulosa   va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5 I BOB. TAN OLINMAGAN DAVLATLARNING XALQARO-HUQUQIY
MAQOMI VA SHARTNOMAVIY MUNOSABATLARNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Davlatni xalqaro-huquqiy tan olish tushunchasi, shakllari va uning
huquqiy oqibatlari
Davlatni   tan   olish   –   mavjud   davlatning   yangi   paydo   bo‘lgan   tuzilmani
xalqaro   huquq   subyekti   sifatida   qabul   qilishini   va   u   bilan   xalqaro-huquqiy
munosabatlarga kirishishga  tayyorligini  bildiruvchi  bir  tomonlama akti. Tan olish
xalqaro huquqning eng siyosiylashgan institutlaridan biri hisoblanadi. Uni amalga
oshirish   yoki   undan   voz   kechish   har   bir   davlatning   suveren   ixtiyoriga   bog‘liq
bo‘lib,   xalqaro   huquqda   davlatlarga   tan   olish   majburiyatini   yuklovchi   umumiy
norma mavjud emas.
Davlatni   tan   olish   tushunchasini   davlatning   mavjudligi   mezonlaridan
farqlash   zarur.   Davlatchilik   mezonlari   1933-yil   26-dekabrda   qabul   qilingan
Davlatlarning huquq va majburiyatlari to‘g‘risidagi Montevideo konvensiyasining
1-moddasida   mustahkamlangan.   “ Unga   ko‘ra,   davlat   xalqaro   huquq   subyekti
sifatida   quyidagi   belgilarga   ega   bo‘lishi   kerak:   doimiy   aholi,   aniq   belgilangan
hudud,   hukumat   va   boshqa   davlatlar   bilan   munosabatlarga   kirishish   qobiliyati ” 2
.
Bu   mezonlar   amaldagi   xalqaro   huquqda   odat   huquqi   normasi   sifatida   e’tirof
etilgan.
Tan   olishning   huquqiy   tabiati   to‘g‘risida   xalqaro   huquq   doktrinasida   ikki
asosiy nazariya mavjud. Konstitutiv nazariyaga ko‘ra, davlat faqat boshqa davlatlar
tomonidan tan olingandan keyingina xalqaro huquq subyektiga aylanadi, ya’ni tan
olish davlatni “yaratadi”. Bu nazariya XIX asrda Yevropa davlatlari tizimida keng
tarqalgan bo‘lib, uning taniqli tarafdorlaridan biri britaniyalik olim L. Oppengeym
edi.   H.   Lauterpaxt   esa   1947-yilda   nashr   etilgan   “Xalqaro   huquqda   tan   olish”
asarida  konstitutiv  nazariyani  rivojlantirib,  davlatchilik  mezonlariga  javob  bergan
2
Convention   on   Rights   and   Duties   of   States.   Montevideo,   26   December   1933.   Arts.   1,   3,   6   //   League   of   Nations
Treaty Series. – Vol. 165. – P. 19.
6 tuzilmani   tan   olish   davlatlarning   huquqiy   majburiyati   bo‘lishi   kerakligini   ilgari
surdi.
Deklarativ   nazariyaga   ko‘ra   esa   davlat   xalqaro   huquq   subyekti   sifatida
davlatchilik  mezonlariga   javob  bergan   paytdan   boshlab   mavjud  bo‘ladi,  tan   olish
esa   faqat   ushbu   faktni   tasdiqlaydi   va   tan   oluvchi   davlat   bilan   to‘laqonli
munosabatlarni   o‘rnatish   imkonini   beradi.   Bu   nazariya   Montevideo
konvensiyasining   3-moddasida   aks   etgan:   “Davlatning   siyosiy   mavjudligi   boshqa
davlatlar   tomonidan   tan   olinishiga   bog‘liq   emas”.   “ Yevropa   hamjamiyati
tomonidan   tuzilgan   Badinter   arbitraj   komissiyasi   ham   1991-yildagi   1-sonli
xulosasida   davlatning   mavjudligi   yoki   mavjud   emasligi   fakt   masalasi   ekanini   va
boshqa   davlatlarning   tan   olishi   faqat   deklarativ   xususiyatga   ega   ekanini
ta’kidladi ” 3
.
Zamonaviy   xalqaro   huquqda   deklarativ   nazariya   ustuvor   hisoblansa-da,
amaliyot  ikkala yondashuvning  uyg‘unligini  namoyon etadi. J.  Krouford o‘zining
“Xalqaro   huquqda   davlatlarning   tashkil   topishi”   asarida   ta’kidlaganidek,
davlatchilik   mezonlari   obyektiv   xususiyatga   ega,   biroq   ularni   qo‘llash   va   talqin
qilishda boshqa davlatlarning munosabati, ya’ni tan olish yoki tan olmaslik muhim
dalil   vazifasini  bajaradi. 4
  Tan  olinmagan   tuzilma   de-fakto  davlatchilik  belgilariga
ega   bo‘lishi   mumkin,   ammo   keng   tan   olinmaslik   uning   xalqaro   huquqiy
munosabatlardagi imkoniyatlarini keskin cheklaydi.
Tan olish shakllariga ko‘ra de-yure va de-fakto tan olish farqlanadi. De-yure
tan olish – to‘liq va yakuniy tan olish bo‘lib, u diplomatik munosabatlar o‘rnatish,
elchixonalar   ochish   va   har   qanday   sohada   shartnomalar   tuzish   imkonini   beradi.
De-fakto tan olish esa vaqtinchalik va cheklangan xususiyatga ega bo‘lib, u yangi
tuzilmaning   amalda   mavjudligini   qayd   etadi,   ammo   uning   barqarorligi   yoki
qonuniyligi   masalasini   ochiq   qoldiradi.   Masalan,   Buyuk   Britaniya   1921-yilda
Sovet Rossiyasi bilan savdo kelishuvini imzolab, uni de-fakto tan oldi, de-yure tan
olish esa 1924-yilda amalga oshirildi.
3
Conference on Yugoslavia, Arbitration Commission: Opinions No. 1–10 // International Legal Materials. – 1992. –
Vol. 31. – P. 1494.
4
Crawford J. The Creation of States in International Law. – 2nd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2006.
7 Tan   olish   usuliga   ko‘ra   aniq   ifodalangan   va   jimlikdagi   tan   olish   ham
farqlanadi.   Aniq   ifodalangan   tan   olish   nota,   bayonot,   telegramma   yoki   boshqa
rasmiy   hujjat   orqali   amalga   oshiriladi.   Jimlikdagi   tan   olish   esa   tan   olish   niyatini
aniq   ko‘rsatuvchi   harakatlar   orqali   sodir   bo‘ladi.   Xalqaro   huquq   doktrinasida
jimlikdagi   tan   olishning   eng   ishonchli   shakllari   sifatida   to‘liq   diplomatik
munosabatlar   o‘rnatish   va   ikki   tomonlama   xalqaro   shartnoma   tuzish   ko‘rsatiladi.
Aynan   shu   sababli   tan   olinmagan   davlat   bilan   ikki   tomonlama   shartnoma   tuzish
masalasi alohida ehtiyotkorlikni talab qiladi: shartnoma tuzgan davlat, agar maxsus
izoh bermasa, uni jimlikda tan olgan deb baholanishi mumkin.
Tan   olish   masalasida   tarixan   turli   diplomatik   doktrinalar   ham   shakllangan.
1907-yilda   Ekvador   tashqi   ishlar   vaziri   K.   Tobar   konstitutsiyaga   zid   yo‘l   bilan
hokimiyatga kelgan hukumatlarni tan olmaslik doktrinasini ilgari surdi. 1930-yilda
Meksika   tashqi   ishlar   vaziri   G.   Estrada   esa   tan   olishning   o‘zi   boshqa   davlatning
ichki   ishlariga   aralashish   ekanini   ta’kidlab,   hukumatlarni   rasmiy   tan   olish
amaliyotidan voz kechishni taklif etdi. 1932-yilda AQSh davlat kotibi G. Stimson
Yaponiyaning   Manchjuriyani   bosib   olishi   natijasida   tuzilgan   Manchjou-Go
tuzilmasini   tan   olmaslikni   e’lon   qilib,   kuch   ishlatish   yo‘li   bilan   yuzaga   kelgan
vaziyatlarni tan olmaslik doktrinasiga asos soldi.
Stimson   doktrinasi   keyinchalik   zamonaviy   xalqaro   huquqning   muhim
normasiga   aylandi.   1970-yilgi   Xalqaro   huquq   prinsiplari   to‘g‘risidagi
deklaratsiyada   kuch   bilan   tahdid   qilish   yoki   kuch   ishlatish   natijasida   hududni
egallash qonuniy deb tan olinmasligi qayd etildi.   “ Xalqaro huquq komissiyasining
2001-yilgi   Davlatlarning   xalqaro   huquqqa   xilof   harakatlari   uchun   javobgarligi
to‘g‘risidagi   moddalarining   41-moddasida   esa   imperativ   normalarning   jiddiy
buzilishi   natijasida   yuzaga   kelgan   vaziyatni   hech   bir   davlat   qonuniy   deb   tan
olmasligi   va   uni   saqlab   qolishga   yordam   bermasligi   kerakligi   mustahkamlandi ” 5
.
Bu   norma   “tan   olmaslik   majburiyati”   deb   ataladi   va   u   tan   olinmagan   tuzilmalar
bilan shartnomalar tuzish imkoniyatlarini bevosita cheklaydi.
5
International Law Commission. Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, 2001.
Art.   41   //   United   Nations.   –   URL:   https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_6_2001.pdf
(murojaat sanasi: 06.11.2026).
8 Davlatni   tan   olishni   hukumatni   tan   olishdan   farqlash   zarur.   Davlat   mavjud
bo‘lgan   holda   unda   konstitutsiyaga   zid   yo‘l   bilan   hokimiyat   almashganda   yangi
hukumatni   tan   olish   masalasi   yuzaga   keladi.   Bunday   holatda   davlatning   xalqaro
huquq   subyektligi   saqlanib   qoladi,   uning   ilgari   tuzgan   shartnomalari   ham   amal
qilishda   davom   etadi,   faqat   yangi   hukumatning   davlat   nomidan   harakat   qilish
vakolati   masalasi   ochiq   qoladi.   Masalan,   2021-yil   avgustda   Afg‘onistonda
hokimiyatni   egallagan   “Tolibon”   harakati   hukumati   uzoq   vaqt   hech   bir   davlat
tomonidan rasman tan olinmadi. Biroq Afg‘oniston davlati xalqaro huquq subyekti
sifatida saqlanib qoldi va ko‘plab davlatlar, jumladan, qo‘shni mamlakatlar, savdo,
tranzit va energetika masalalarida amaliy aloqalarni davom ettirdi. 2025-yil iyulda
Rossiya Federatsiyasi bu hukumatni rasman tan olgan birinchi davlat bo‘ldi.
Xalqaro amaliyotda “muddatidan oldin tan olish” tushunchasi  ham mavjud.
Agar   davlat   hali   davlatchilik   mezonlariga   to‘liq   javob   bermagan,   oldingi   davlat
bilan mojaro davom  etayotgan tuzilmani tan olsa, bu hududiy suveren davlatning
ichki ishlariga aralashish va uning hududiy yaxlitligini buzish sifatida baholanishi
mumkin.   Shu   sababli   ko‘plab   davlatlar   tan   olish   masalasida   xalqaro
hamjamiyatning   umumiy   pozitsiyasiga,   BMT   Xavfsizlik   Kengashi   va   Bosh
Assambleyasining qarorlariga tayanadi. BMTga a’zolikka qabul qilish ham amalda
jamoaviy tan olishning muhim shakli hisoblanadi, garchi u har bir a’zo davlatning
alohida tan olishini huquqiy jihatdan almashtirmasa-da.
Tan   olishning   huquqiy   oqibatlari   ko‘p   qirrali.   Birinchidan,   tan   olish   tan
oluvchi   va   tan   olingan   davlat   o‘rtasida   to‘laqonli   diplomatik   va   konsullik
munosabatlarini o‘rnatish uchun asos yaratadi. Ikkinchidan, tan olingan davlat tan
oluvchi   davlatning   sudlarida   immunitetga   ega   bo‘ladi   va   da’vo   qo‘zg‘atish
huquqini oladi. Uchinchidan, tan olingan davlatning qonunlari va ma’muriy aktlari
tan   oluvchi   davlat   sudlarida   haqiqiy   deb   e’tirof   etiladi.   To‘rtinchidan,   tan   olish
orqali   ikki   tomonlama   shartnomalar   tuzish   va   ko‘p   tomonlama   shartnomalarda
to‘laqonli   ishtirok   etish   imkoniyati   yuzaga   keladi.   Tan   olinmagan   tuzilma   esa   bu
imkoniyatlarning   ko‘pchiligidan   mahrum   bo‘ladi   yoki   ulardan   faqat   qisman
foydalanadi.
9 Tan   olish   xalqaro   amaliyotda   qaytarib   olinmaydigan   akt   hisoblansa-da,
so‘nggi yillarda “tan olishni qaytarib olish” holatlari ham kuzatilmoqda. Masalan,
Kosovoni   tan   olgan   bir   qator   davlatlar   keyinchalik   o‘z   pozitsiyasini   qayta   ko‘rib
chiqqanini   e’lon   qildi,   bu  esa   xalqaro   huquq  doktrinasida   keskin   bahslarga   sabab
bo‘ldi. Taivanni rasman tan oluvchi  davlatlar  soni  ham izchil qisqarib bormoqda:
ular   birin-ketin   Xitoy   Xalq   Respublikasi   bilan   diplomatik   munosabatlar   o‘rnatib,
Taivan   bilan   rasmiy   aloqalarni   to‘xtatmoqda.   Masalan,   2024-yil   yanvarda   Nauru
shunday   qaror   qabul   qildi.   Bu   jarayonlar   tan   olishning   siyosiy   tabiati   va   uning
xalqaro munosabatlardagi kuchlar muvozanatiga bog‘liqligini yaqqol ko‘rsatadi.
Shu   bilan   birga,   tan   olmaslik   tuzilmani   to‘liq   huquqiy   bo‘shliqda
qoldirmaydi.   BMT   Xalqaro   Sudi   1971-yil   21-iyundagi   Namibiya   bo‘yicha
maslahat xulosasida Janubiy Afrikaning Namibiyadagi ma’muriyatini tan olmaslik
majburiyatini   belgilagan   holda,   bu   majburiyat   aholini   xalqaro   hamkorlikdan
keladigan foydalardan mahrum qilmasligi kerakligini ta’kidladi. Sudning fikricha,
tug‘ilish, nikoh va o‘limni qayd etish kabi aktlarning oqibatlarini inkor etish faqat
hudud   aholisiga   zarar   keltiradi. 6
  Bu   qoida   doktrinada   “Namibiya   istisnosi”   deb
ataladi   va   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   ayrim   amaliy   kelishuvlar   tuzishning
huquqiy asoslaridan biri hisoblanadi.
1.2. Tan olinmagan davlatlarning xalqaro huquq subyektligi va xalqaro
munosabatlardagi o‘rni
Tan   olinmagan   davlat   tushunchasi   xalqaro   huquqda   rasmiy   ta’rifga   ega
emas.   “ Doktrinada   bu   atama   davlatchilikning   amaliy   belgilariga   –   hudud   ustidan
samarali   nazoratga,   aholiga   va   faoliyat   yuritayotgan   hokimiyat   organlariga   ega
bo‘lgan,   mustaqillikni   e’lon   qilgan,   biroq   xalqaro   hamjamiyatning   aksariyati
tomonidan davlat sifatida tan olinmagan tuzilmalarni anglatish uchun qo‘llaniladi.
6
Legal   Consequences   for   States   of   the   Continued   Presence   of   South   Africa   in   Namibia   (South   West   Africa)
notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970). Advisory Opinion of 21 June 1971 // I.C.J. Reports 1971.
– P. 16, para. 125. – URL: https://www.icj-cij.org/case/53 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
10 Ilmiy adabiyotlarda ular “de-fakto davlatlar”, “munozarali davlatlar”, “qisman tan
olingan davlatlar” deb ham ataladi ” 7
.
Tan olinmagan tuzilmalarni tan olinish darajasiga ko‘ra uch guruhga ajratish
mumkin.   Birinchi   guruh   –   BMTning   ko‘pchilik   a’zolari   tomonidan   tan   olingan,
biroq   BMTga   to‘laqonli   a’zo   bo‘lmagan   davlatlar.   Bunga   Falastin   Davlati   misol
bo‘ladi:   u  BMTda   2012-yildan  beri   a’zo   bo‘lmagan   kuzatuvchi   davlat   maqomiga
ega.   Ikkinchi   guruh   –   BMT   a’zolarining   sezilarli   qismi   tomonidan   tan   olingan,
ammo   boshqa   qismi   tomonidan   tan   olinmagan   davlatlar,   masalan,   Kosovo.
Uchinchi   guruh   –   faqat   bitta   yoki   bir   nechta   davlat   tomonidan   tan   olingan   yoki
umuman   tan   olinmagan   tuzilmalar:   Shimoliy   Kipr   Turk   Respublikasi,   Abxaziya,
Janubiy Osetiya, Dnestrbo‘yi, Somalilend.
Taivan alohida holat hisoblanadi. Xitoy Respublikasi 1971-yilgacha BMTda
va   Xavfsizlik   Kengashida   Xitoy   nomidan   ishtirok   etgan.   “ Bosh   Assambleyaning
1971-yil 25-oktabrdagi 2758 (XXVI)-son rezolyutsiyasi bilan Xitoyning BMTdagi
qonuniy   vakili   sifatida   Xitoy   Xalq   Respublikasi   tan   olindi ” 8
.   Hozirgi   kunda
Taivanni rasman faqat o‘ndan ortiq davlat tan oladi. Biroq Taivan yuqori darajada
rivojlangan iqtisodiyotga ega bo‘lib, dunyoning ko‘plab davlatlari bilan norasmiy
vakolatxonalar   orqali   keng   savdo,   investitsiya   va   madaniy   aloqalarni   amalga
oshiradi.   Bu   misol   tan   olinmaslik   xalqaro   munosabatlarda   faol   ishtirok   etishga
to‘sqinlik qilmasligini, balki uning shakllarini o‘zgartirishini yaqqol ko‘rsatadi.
Kosovo   2008-yil   17-fevralda   Serbiyadan   mustaqilligini   e’lon   qildi.   Uni
yuzdan   ortiq   davlat   tan   olgan,   biroq   Serbiya,   Rossiya,   Xitoy   hamda   Yevropa
Ittifoqining   besh   a’zosi   –   Ispaniya,   Gretsiya,   Kipr,   Ruminiya   va   Slovakiya   tan
olmagan.   “ BMT   Xalqaro   Sudi   2010-yil   22-iyuldagi   maslahat   xulosasida
Kosovoning   mustaqillik   deklaratsiyasi   xalqaro   huquqni   buzmaganini   qayd   etdi,
biroq Kosovoning davlatchiligi va uni tan olishning huquqiy oqibatlari masalasiga
7
Visoka   G.,   Doyle   J.,   Newman   E.   (eds.)   Routledge   Handbook   of   State   Recognition.   –   London;   New   York:
Routledge, 2020.
8
Restoration of the lawful  rights of the People’s Republic of China in the United Nations: UN General  Assembly
Resolution   2758   (XXVI)   of   25   October   1971.   –   URL:   https://undocs.org/A/RES/2758(XXVI)   (murojaat   sanasi:
06.11.2026).
11 baho bermadi ” 9
. Kosovo bir qator xalqaro moliya institutlariga, jumladan, Xalqaro
valyuta jamg‘armasi va Jahon bankiga a’zo bo‘lgan, ammo BMTga a’zo emas.
Shimoliy   Kipr   Turk   Respublikasi   1983-yil   15-noyabrda   e’lon   qilingan
bo‘lib,   uni   faqat   Turkiya   tan   oladi.   BMT   Xavfsizlik   Kengashi   1983-yil   18-
noyabrdagi 541-son rezolyutsiyasida mustaqillik deklaratsiyasini huquqiy jihatdan
haqiqiy   emas   deb   topdi   va   barcha   davlatlarni   Kipr   Respublikasidan   boshqa   hech
qanday   Kipr   davlatini   tan   olmaslikka   chaqirdi. 10
  Shu   sababli   bu   hudud   bilan   har
qanday rasmiy shartnoma tuzish Xavfsizlik Kengashining talabiga zid hisoblanadi.
Abxaziya   va   Janubiy   Osetiyani   esa   2008-yil   avgustda   Rossiya   Federatsiyasi   tan
oldi,   keyinchalik   ularni   yana   bir   necha   davlat   tan   olgan.   Rossiya   bu   tuzilmalar
bilan do‘stlik, hamkorlik va o‘zaro yordam to‘g‘risidagi shartnomalar imzolagan.
Falastin   Davlatini   tan   olish   jarayoni   so‘nggi   yillarda   sezilarli   tezlashdi.
2024-yil   may   oyida   Ispaniya,   Irlandiya   va   Norvegiya,   2025-yil   sentabrida   esa
Buyuk   Britaniya,   Kanada,   Avstraliya,   Portugaliya,   Fransiya   va   boshqa   bir   qator
davlatlar   Falastinni   tan   olishini   e’lon   qildi.   Natijada   BMT   a’zolarining   150   dan
ortig‘i   Falastinni   davlat   sifatida   tan   oladi.   Falastin   BMTda   a’zo   bo‘lmagan
kuzatuvchi   davlat   maqomiga   ega   bo‘lib,   ko‘plab   ko‘p   tomonlama   xalqaro
shartnomalarning   ishtirokchisi   hisoblanadi,   biroq   BMTga   to‘laqonli   a’zo   bo‘lish
uchun Xavfsizlik Kengashining tavsiyasi talab etiladi.
Dnestrbo‘yi Moldova Respublikasi tarkibidagi hudud bo‘lib, 1990-yilda o‘z
mustaqilligini   e’lon   qilgan   va   1992-yildagi   qurolli   mojarodan   so‘ng   amalda
Moldova  nazoratidan chiqqan.  Uni   hech  bir   BMT  a’zosi,  jumladan,  Rossiya   ham
rasman   tan   olmagan,   biroq   hududda   rus   harbiy   kontingenti   joylashgan.   Mojaroni
hal   etish   bo‘yicha   muzokaralar   Yevropada   xavfsizlik   va   hamkorlik   tashkiloti
vositachiligida “5+2” formatida – Moldova, Dnestrbo‘yi, Rossiya, Ukraina, EXHT
hamda kuzatuvchi sifatida Yevropa Ittifoqi va AQSh ishtirokida olib borilgan. Bu
9
Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in respect of Kosovo. Advisory
Opinion of 22 July 2010 // I.C.J. Reports 2010. – P. 403. – URL: https://www.icj-cij.org/case/141 (murojaat sanasi:
06.11.2026).
10
UN Security Council Resolution 541 (1983) of 18 November 1983. – URL: https://undocs.org/S/RES/541(1983)
(murojaat sanasi: 06.11.2026).
12 format tan olinmagan tuzilma bilan uni tan olmagan davlatlar o‘rtasida muntazam
muzokaralar o‘tkazishning muhim namunasidir.
G‘arbiy   Sahroi   Arab   Demokratik   Respublikasi   1976-yilda   Polisario   fronti
tomonidan   e’lon   qilingan.   U   1984-yildan   Afrika   birligi   tashkilotiga,   hozirda   esa
Afrika Ittifoqiga a’zo bo‘lib, bir  qator  davlatlar  tomonidan tan olingan. BMT  esa
G‘arbiy   Sahroini   o‘zini   o‘zi   boshqarmaydigan   hudud   sifatida   qayd   etib,   uning
xalqining o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini e’tirof etadi. Somalilend 1991-yilda
Somalidan  mustaqilligini   e’lon  qilgan,  o‘ttiz  yildan  ortiq  vaqt  davomida   barqaror
boshqaruv, saylovlar va o‘z valyutasiga ega bo‘lsa-da, hech bir  davlat tomonidan
rasman tan olinmagan.
Somalilend   tajribasi   tan   olinmagan   tuzilmaning   xorijiy   sheriklar   bilan
iqtisodiy   kelishuvlar   tuzish   imkoniyatlarini   yaqqol   ko‘rsatadi.   2016-yilda
Somalilend   hokimiyati   Birlashgan   Arab   Amirliklarining   DP   World   kompaniyasi
bilan   Berbera   portini   rivojlantirish   va   boshqarish   bo‘yicha   uzoq   muddatli
konsessiya   kelishuvini   imzoladi.   Bu   kelishuv   xususiy   kompaniya   bilan   tuzilgani
uchun   rasman   davlatlararo   shartnoma   hisoblanmasa-da,   uning   amalga   oshirilishi
xorijiy   davlatlarning   siyosiy   qo‘llab-quvvatlashiga   tayangan.   Somali   federal
hukumati   esa   bu   kelishuvga   qarshi   chiqib,   uni   o‘z   suverenitetini   buzish   deb
baholadi.   Bu   holat   tan   olinmagan   tuzilmalar   ko‘pincha   davlatlar   bilan   bevosita
emas, balki xususiy investorlar orqali xalqaro iqtisodiy munosabatlarga kirishishini
ko‘rsatadi.
Tan   olinmagan   davlatlarning   xalqaro   huquq   subyektligi   masalasida
doktrinada turli yondashuvlar mavjud. Bir yondashuvga ko‘ra, xalqaro hamjamiyat
tomonidan   tan   olinmagan   tuzilma   xalqaro   huquq   subyekti   emas   va   u   xalqaro-
huquqiy   majburiyatlarni   ham,   huquqlarni   ham   ololmaydi.   Boshqa   yondashuv
deklarativ   nazariyaga   tayanib,   davlatchilik   mezonlariga   javob   beradigan   tuzilma
tan   olinmagan   bo‘lsa   ham   xalqaro   huquqning   asosiy   normalari,   jumladan,   kuch
ishlatmaslik,   inson   huquqlari   va   gumanitar   huquq   normalari   bilan   bog‘langan
ekanini   ta’kidlaydi.   Uchinchi,   eng   ko‘p   tarqalgan   yondashuvga   ko‘ra,   tan
olinmagan tuzilmalar cheklangan yoki funksional xalqaro huquq subyektligiga ega
13 bo‘lib, u muayyan sohalarda va muayyan sheriklar bilan munosabatlarda namoyon
bo‘ladi.
Tan   olinmagan   tuzilmalarning   xalqaro   huquq   subyektligini   tan   olishning
amaliy   ahamiyati   shundaki,   bu   ularni   xalqaro   huquq   normalari   bilan   bog‘lash   va
xalqaro  javobgarlikka  tortish  imkonini   beradi.  Masalan,  tan  olinmagan  hokimiyat
nazorati   ostidagi   hududlarda   ham   xalqaro   gumanitar   huquq   normalari,   jumladan,
Jeneva   konvensiyalarining   umumiy   3-moddasi   amal   qiladi.   Inson   huquqlari
bo‘yicha   Yevropa   sudi  esa   Shimoliy  Kipr   va  Dnestrbo‘yi   bo‘yicha   qator  ishlarda
bu   hududlar   ustidan   samarali   nazoratni   amalga   oshiruvchi   davlatlarning
javobgarligini   belgilab,   hudud   aholisining   huquqlarini   himoya   qilishda   huquqiy
bo‘shliqqa yo‘l qo‘yilmasligini ta’kidladi.
Tan   olinmagan   davlatlarning   xalqaro   munosabatlardagi   o‘rni   ham   ikki
tomonlama. Bir tomondan, ular ko‘pincha “muzlatilgan mojarolar” zonalari bo‘lib,
mintaqaviy   xavfsizlikka   tahdid   soladi,   kontrabanda,   qurol   savdosi   va   boshqa
noqonuniy   faoliyat   uchun   qulay   muhit   yaratishi   mumkin.   Ikkinchi   tomondan,
ularning   aholisi   xalqaro   hamjamiyatdan   to‘liq   yakkalanib   qolmasligi,   sog‘liqni
saqlash, ta’lim, savdo va harakatlanish erkinligi kabi asosiy ehtiyojlari qondirilishi
kerak.   “ N.   Kaspersen   o‘z   tadqiqotida   ta’kidlaganidek,   tan   olinmagan   davlatlar
xalqaro tizimdan tashqarida emas, balki uning chekkasida mavjud bo‘lib, ular bilan
muloqot va kelishuvlar xalqaro barqarorlikni ta’minlashning zaruriy vositasidir ” 11
.
  Tan   olinmagan   davlatlar   xalqaro   huquqning   o‘ziga   xos   subyektlari   bo‘lib,
ularning   maqomi   obyektiv   davlatchilik   belgilari   va   boshqa   davlatlarning   siyosiy
munosabati   o‘rtasidagi   murakkab   muvozanat   bilan   belgilanadi.   Ular   bilan
shartnomaviy   munosabatlar   masalasini   hal   etishda   tan   olishning   huquqiy
oqibatlari,   tan   olmaslik   majburiyati   va   hudud   aholisining   manfaatlari   birgalikda
hisobga olinishi  kerak. Bu  masalalarning amaliy yechimlari  keyingi  bobda ko‘rib
chiqiladi.
11
Caspersen   N.   Unrecognized   States:   The   Struggle   for   Sovereignty   in   the   Modern   International   System.   –
Cambridge: Polity Press, 2012.
14 II BOB. TAN OLINMAGAN DAVLATLAR BILAN XALQARO
SHARTNOMALAR TUZISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA AMALIY
MEXANIZMLARI
2.1. Tan olinmagan davlatlar bilan xalqaro shartnomalar tuzishning xalqaro-
huquqiy asoslari va tartibi
Xalqaro   shartnomalar   huquqining   asosiy   manbai   1969-yil   23-mayda   qabul
qilingan Xalqaro shartnomalar huquqi to‘g‘risidagi Vena konvensiyasi hisoblanadi.
“ Uning 2-moddasiga ko‘ra, shartnoma – davlatlar o‘rtasida yozma shaklda tuzilgan
va xalqaro huquq bilan tartibga solinadigan xalqaro kelishuv, u bitta hujjatda yoki
bir-biri bilan bog‘liq ikki yoki undan ortiq hujjatda ifodalanganidan va uning aniq
nomidan qat’i nazar. 6-moddada esa har bir davlat shartnoma tuzish layoqatiga ega
ekani   belgilangan ” 12
.   Konvensiya   “davlat”   tushunchasiga   ta’rif   bermaydi   va   tan
olish masalasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tartibga solmaydi.
Shu   bilan   birga,   Vena   konvensiyasida   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan
shartnomaviy   munosabatlarga   bilvosita   taalluqli   muhim   qoidalar   mavjud.
Birinchidan,   konvensiyaning   3-moddasiga   ko‘ra,   uning   qoidalari   davlatlar   va
xalqaro   huquqning   boshqa   subyektlari   o‘rtasida   yoki   shunday   boshqa   subyektlar
o‘rtasida   tuzilgan   kelishuvlarning   yuridik   kuchiga   ta’sir   qilmaydi.   Demak,
konvensiya   doirasidan   tashqarida   bo‘lgan   kelishuvlar   ham   xalqaro   huquq   asosida
haqiqiy   bo‘lishi   mumkin.   Ikkinchidan,   74-moddaga   ko‘ra,   ikki   yoki   undan   ortiq
davlat o‘rtasida diplomatik yoki konsullik munosabatlarining uzilishi yoki mavjud
emasligi   ular   o‘rtasida   shartnomalar   tuzishga   to‘sqinlik   qilmaydi.   Bu   qoida
diplomatik   munosabatlar   yo‘qligi,   shu   jumladan,   tan   olinmaganlik   holatida   ham
shartnoma tuzish mumkinligini ko‘rsatadi.
Xalqaro huquq doktrinasida tan olinmagan tuzilma bilan shartnoma tuzish va
uni tan olish o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasi alohida o‘rganilgan. Umumiy qoidaga
ko‘ra,   ikki   tomonlama   shartnoma   tuzish,   agar   unda   boshqacha   izoh   bo‘lmasa,
12
Vienna   Convention   on   the   Law   of   Treaties.   Vienna,   23   May   1969.   Arts.   2,   3,   6,   74   //   United   Nations   Treaty
Series.   –   Vol.   1155.   –   P.   331.   –   URL:   https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf
(murojaat sanasi: 06.11.2026).
15 jimlikda   tan   olish   sifatida   baholanishi   mumkin.   Ko‘p   tomonlama   shartnomada
birgalikda   ishtirok   etish   esa,   qoida   tariqasida,   tan   olish   deb   hisoblanmaydi.   Shu
sababli   ko‘p   davlatlar   munozarali   tuzilma   ishtirok   etayotgan   ko‘p   tomonlama
shartnomaga   qo‘shilishda   maxsus   deklaratsiya   berib,   bu   ishtirok   tan   olishni
anglatmasligini   qayd   etadi.   Bunday   deklaratsiyalar   arab   davlatlarining   Isroilga
nisbatan   ko‘p   tomonlama   konvensiyalarga   qo‘shilishdagi   amaliyotida   ham   keng
qo‘llanilgan.
Tan   olinmagan   tuzilma   bilan   shartnoma   tuzishda   tan   olish   oqibatlarining
oldini   olish   uchun   amaliyotda   bir   necha   huquqiy   texnika   ishlab   chiqilgan.
Birinchisi   –   shartnoma   matniga   yoki   uni   imzolash   paytida   beriladigan   bayonotga
“ushbu   kelishuv   tan   olishni   anglatmaydi”   degan   izohni   kiritish.   Ikkinchisi   –
kelishuvni   davlatlararo   shartnoma   shaklida   emas,   balki   idoralararo   yoki   texnik
kelishuv shaklida rasmiylashtirish. Uchinchisi – kelishuvni rasmiy davlat organlari
emas,   balki   norasmiy   vakolatxonalar   yoki   nodavlat   tashkilotlar   orqali   tuzish.
To‘rtinchisi   –   xalqaro   tashkilot   yoki   uchinchi   davlat   vositachiligida   kelishuvga
erishish.   Bu   texnikalar   tan   olmaslik   pozitsiyasini   saqlab   qolgan   holda   amaliy
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish imkonini beradi.
Tarixda tan olinmagan hukumatlar va davlatlar bilan kelishuvlar  tuzishning
ko‘plab   namunalari   mavjud.   1921-yilda   Buyuk   Britaniya   Sovet   Rossiyasini   hali
de-yure   tan  olmagan   holda   u  bilan   savdo   kelishuvini   imzoladi.   1972-yilda  AQSh
Prezidenti   R.   Nikson   Xitoy   Xalq   Respublikasiga   tashrif   buyurib,   Shanxay
kommyunikesini   imzoladi,   holbuki   o‘sha   paytda   AQSh   XXRni   rasman   tan
olmagan   va   Taivan   bilan   diplomatik   munosabatlarga   ega   edi.   Shu   yili   Yaponiya
XXRni   tan   olgach,   Taivan   bilan   munosabatlarni   “Yaponiya–Taivan   almashinuv
assotsiatsiyasi”   nomli   nodavlat   tashkilot   orqali   davom   ettirdi.   Bu   misollar   tan
olishdan  oldingi  yoki   tan  olishsiz   shartnomaviy  munosabatlar  xalqaro  amaliyotda
uzoq tarixga ega ekanini ko‘rsatadi.
Taivan   bilan   munosabatlar   bu   texnikalarning   eng   rivojlangan   namunasini
taqdim etadi. AQSh 1979-yil 1-yanvarda Xitoy Xalq Respublikasini tan olib, Xitoy
Respublikasi   bilan   diplomatik   munosabatlarni   to‘xtatdi.   Shu   yilning   10-aprelida
16 AQSh   Kongressi   “Taivan   bilan   munosabatlar   to‘g‘risida”gi   Qonunni   qabul   qildi.
Unga   ko‘ra,   Taivan   bilan   munosabatlar   nodavlat   korporatsiya   sifatida   tuzilgan
Amerika Taivandagi instituti orqali amalga oshiriladi, AQSh qonunlarida “xorijiy
davlatlar”   haqidagi   qoidalar   Taivanga   ham   tatbiq   etiladi,   1979-yilgacha   tuzilgan
shartnomalar   esa   qonuniy   yo‘l   bilan   bekor   qilinmaguncha   amal   qilishda   davom
etadi. 13
  Hozirgi   kunda   Amerika   Taivandagi   instituti   va   Taivanning   AQShdagi
tegishli vakolatxonasi o‘rtasida savdo, aviatsiya, ta’lim va boshqa sohalarda o‘nlab
kelishuvlar imzolangan.
Boshqa   davlatlar   ham   Taivan   bilan   shunga   o‘xshash   mexanizmlardan
foydalanadi. Masalan, 2013-yilda Taivan Yangi Zelandiya bilan va Singapur bilan
iqtisodiy   hamkorlik   kelishuvlarini   imzoladi.   Bu   kelishuvlarda   taraflar   rasmiy
davlat   nomlari   bilan   emas,   balki   “Taivan,   Penxu,   Kinmen   va   Matsu   alohida
bojxona   hududi”   yoki   norasmiy   vakolatxonalar   nomidan   ishtirok   etdi.   Bunday
kelishuvlar   mazmunan   to‘laqonli   erkin   savdo   shartnomalari   bo‘lib,   tovarlar,
xizmatlar va investitsiyalar bo‘yicha batafsil qoidalarni o‘z ichiga oladi, biroq ular
rasmiy   tan   olish   oqibatlarini   keltirib   chiqarmaydi.   Bu   yondashuv   Jahon   savdo
tashkilotidagi Taivan maqomi bilan ham uyg‘unlashadi.
Shartnoma   tuzish   vakolati   masalasi   ham   muhim   ahamiyatga   ega.   Vena
konvensiyasining   7-moddasiga   ko‘ra,   davlat   nomidan   shartnoma   tuzish   uchun
vakil   tegishli   vakolatnomaga   ega   bo‘lishi   kerak,   davlat   boshlig‘i,   hukumat
boshlig‘i   va   tashqi   ishlar   vaziri   esa   vakolatnomasiz   harakat   qilish   huquqiga   ega.
Tan   olinmagan   tuzilmaning   “prezidenti”   yoki   “tashqi   ishlar   vaziri”   uni   tan
olmagan   davlat   nazarida   bunday   maqomga   ega   emas,   shu   sababli   u   bilan
imzolangan hujjatlarda odatda rasmiy lavozimlar ko‘rsatilmaydi yoki ular shaxsiy
imzo sifatida rasmiylashtiriladi. Bundan tashqari, BMT Ustavining 102-moddasiga
ko‘ra,   a’zo   davlatlar   tuzgan   barcha   xalqaro   shartnomalar   BMT   Kotibiyatida
ro‘yxatdan o‘tkazilishi kerak. Tan olinmagan tuzilmalar bilan tuzilgan kelishuvlar
esa   ko‘pincha   ro‘yxatdan   o‘tkazilmaydi,   bu   esa   ularni   BMT   organlarida   havola
13
Taiwan Relations Act. Public Law 96-8, 10 April 1979 // United States Code. – Title 22, §§ 3301–3316.
17 qilish imkoniyatini  cheklaydi  va ularning xalqaro shartnoma sifatidagi  maqomiga
shubha uyg‘otadi. 14
Shartnoma   tuzish   tartibi   nuqtayi   nazaridan   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan
kelishuvlar ko‘pincha soddalashtirilgan protseduralar orqali amalga oshiriladi. Ular
odatda   parlament   tomonidan   ratifikatsiya   qilinmaydi,   rasmiy   davlat   ramzlari   va
nomlari   ishlatilmaydi,   imzolash   marosimi   esa   yuqori   darajadagi   rasmiy   shaxslar
ishtirokisiz  o‘tkaziladi.  Ba’zi  hollarda  kelishuv  matni  ikki  alohida  bir   tomonlama
bayonot   yoki   xatlar   almashuvi   ko‘rinishida   rasmiylashtiriladi.   Bu   tartib-qoidalar
shartnomaning   siyosiy   ko‘rinishini   pasaytiradi,   ammo   uning   mazmuniy
majburiyatlarini saqlab qoladi.
Tan   olinmagan   tuzilma   bilan   kelishuv   tuzish   jarayoni   ham   odatdagi
shartnoma   jarayoni   bosqichlaridan   o‘tadi,   ammo   har   bir   bosqichda   o‘ziga   xos
xususiyatlar   mavjud.   Muzokaralar   bosqichida   taraflar   ko‘pincha   bevosita   emas,
balki   vositachilar   –   xalqaro   tashkilotlar,   uchinchi   davlatlar   yoki   norasmiy
vakolatxonalar   orqali   muloqot   qiladi.   Matnni   kelishib   olish   bosqichida   asosiy
e’tibor   maqom   masalasiga   daxl   qilmaydigan   neytral   atamalarni   tanlashga
qaratiladi.   Imzolash   bosqichida   rasmiy   davlat   ramzlari,   unvonlar   va   lavozimlar
ko‘rsatilmasligi   mumkin.   Ratifikatsiya   esa   ko‘pincha   talab   qilinmaydi   yoki   faqat
tan   olinmagan   tuzilma   tomonidan   uning   ichki   qonunchiligiga   ko‘ra   amalga
oshiriladi.   Kuchga   kirish   va   ijro   bosqichida   esa   xalqaro   kuzatuv   mexanizmlari
muhim rol o‘ynaydi.
Serbiya va Kosovo o‘rtasidagi munosabatlar tan olinmagan tuzilma bilan uni
tan olmagan oldingi davlat o‘rtasida kelishuvlar tuzishning o‘ziga xos namunasidir.
2013-yil   19-aprelda   Yevropa   Ittifoqi   vositachiligida   Bryusselda   “Munosabatlarni
normallashtirishni   boshqaruvchi   tamoyillar   to‘g‘risidagi   birinchi   kelishuv”
erishildi.   Unda   Kosovo   shimolidagi   serb   jamoalari   assotsiatsiyasini   tuzish,
politsiya   va   sud   tizimini   integratsiya   qilish,   saylovlar   o‘tkazish   va   tomonlarning
bir-birining   Yevropa   integratsiyasiga   to‘sqinlik   qilmasligi   kabi   masalalar
kelishildi.   Kelishuv   hujjati   an’anaviy   shartnoma   shaklida   emas,   balki   ikki   tomon
14
Dörr O., Schmalenbach K. (eds.) Vienna Convention on the Law of Treaties: A Commentary. – 2nd ed. – Berlin:
Springer, 2018.
18 tomonidan   paraflangan   va   Yevropa   Ittifoqi   oliy   vakili   tomonidan   tasdiqlangan
matn shaklida rasmiylashtirildi.
Bryussel   kelishuvining   huquqiy   tabiati   keng   muhokamaga   sabab   bo‘ldi.
Kosovo   uni   xalqaro   shartnoma   sifatida   ratifikatsiya   qildi,   Serbiya   esa   uni
davlatlararo   shartnoma   deb   hisoblamadi   va   unga   hukumat   darajasidagi   siyosiy
hujjat   sifatida   munosabatda   bo‘ldi.   Serbiya   Konstitutsiyaviy   sudi   2014-yilda   bu
kelishuvni siyosiy hujjat deb topib, uning konstitutsiyaviyligini baholashdan bosh
tortdi.   Bu   misol   bir   xil   hujjatga   taraflar   turlicha   huquqiy   maqom   berishi
mumkinligini   va   tan   olinmagan   tuzilma   bilan   kelishuvlarning   “konstruktiv
noaniqligi”   ularni   amalga   oshirish   imkonini   beruvchi   vosita   ekanini   ko‘rsatadi.
2023-yilda   Ohridda   erishilgan   kelishuvlar   ham   xuddi   shu   yo‘nalishda   davom
ettirildi.
“ Tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   shartnomalar   tuzish   tartibiga   milliy
qonunchilik   ham   ta’sir   ko‘rsatadi.   O‘zbekistonda   xalqaro   shartnomalarni   tuzish
tartibi   2019-yil   6-fevralda   qabul   qilingan   “O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro
shartnomalari   to‘g‘risida”gi   Qonun   bilan   belgilanadi ” 15
.   Qonunda   xalqaro
shartnoma   O‘zbekiston   Respublikasi   tomonidan   xorijiy   davlat,   xalqaro   tashkilot
yoki   xalqaro   huquqning   boshqa   subyekti   bilan   tuziladigan   kelishuv   sifatida
ta’riflanadi. Shu sababli O‘zbekiston nomidan tan olinmagan tuzilma bilan rasmiy
xalqaro   shartnoma   tuzish,   mamlakatning   tashqi   siyosat   prinsiplari   va   hududiy
yaxlitlikni   hurmat   qilish   majburiyatini   hisobga   olsak,   jiddiy   huquqiy   va   siyosiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin.
2.2. Tan olinmagan davlatlar bilan shartnomaviy munosabatlarda davlatlar
va xalqaro tashkilotlarning ishtiroki
Tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   shartnomaviy   munosabatlarda   xalqaro
tashkilotlar   alohida   rol   o‘ynaydi.   Ular   bir   tomondan   davlatlar   uchun   neytral
15
O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-
fevraldagi   O‘RQ-518-son   Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz/docs/4193761
(murojaat sanasi: 06.11.2026).
19 vositachi   bo‘lib   xizmat   qilsa,   ikkinchi   tomondan,   o‘z   ta’sis   hujjatlari   va   a’zo
davlatlarning   pozitsiyalari   bilan   cheklangan   bo‘ladi.   Xalqaro   tashkilotlarning
ishtiroki   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   kelishuvlarni   siyosiy   jihatdan
“neytrallashtirish” va ularni amalga oshirishning ishonchli mexanizmlarini yaratish
imkonini beradi.
BMT   Bosh   kotibi   ko‘p   tomonlama   shartnomalarning   depozitariysi   sifatida
tan   olinmagan   yoki   munozarali   tuzilmalarning   shartnomalarga   qo‘shilish
masalasida   muhim   rol   o‘ynaydi.   Bosh   kotibning   amaliyotiga   ko‘ra,   “barcha
davlatlar”   uchun   ochiq   bo‘lgan   shartnomalarga   qaysi   tuzilmalar   qo‘shila   olishini
aniqlashda   u   Bosh   Assambleyaning   ko‘rsatmalariga   tayanadi.   Bosh   Assambleya
2012-yil   29-noyabrdagi   67/19-son   rezolyutsiyasi   bilan   Falastinga   BMTda   a’zo
bo‘lmagan   kuzatuvchi   davlat   maqomini   berganidan   so‘ng,   Falastin   2014-yildan
boshlab o‘nlab ko‘p tomonlama shartnomalarga, jumladan, Jeneva konvensiyalari,
inson   huquqlari   to‘g‘risidagi   asosiy   konvensiyalar   va   Xalqaro   jinoyat   sudining
Rim   statutiga   qo‘shildi. 16
  Ayrim   davlatlar   bunga   e’tiroz   bildirgan   bo‘lsa-da,
depozitariy   amaliyoti   Falastinning   shartnoma   ishtirokchisi   sifatidagi   maqomini
mustahkamladi.
Yevropa  Ittifoqi   Kosovo  bilan  munosabatlarda   tan  olish  masalasidagi  ichki
kelishmovchilikni   bartaraf   etishning   o‘ziga   xos   usulini   qo‘lladi.   Ittifoqning   besh
a’zo  davlati   Kosovoni  tan  olmagani  sababli,  2015-yil   27-oktabrda  imzolangan  va
2016-yil   1-aprelda   kuchga   kirgan   Barqarorlashtirish   va   assotsiatsiya   to‘g‘risidagi
kelishuv   faqat   Yevropa   Ittifoqi   va   Yevropa   atom   energiyasi   hamjamiyati   bilan
Kosovo   o‘rtasida   tuzildi,   a’zo   davlatlar   esa   unda   alohida   tomon   sifatida   ishtirok
etmadi. 17
  Kelishuv   matnida   uning   qoidalari   Yevropa   Ittifoqi   yoki   uning   a’zo
davlatlari   tomonidan   Kosovoni   davlat   sifatida   tan   olishni   anglatmasligi   alohida
qayd   etildi.   Kosovo   nomi   esa   BMT   Xavfsizlik   Kengashining   1244-son
16
Status of Palestine in the United Nations: UN General Assembly Resolution 67/19 of 29 November 2012. – URL:
https://undocs.org/A/RES/67/19 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
17
Stabilisation   and   Association   Agreement   between   the   European   Union   and   the   European   Atomic   Energy
Community, of the one part, and Kosovo, of the other part // Official Journal of the European Union. – 2016. – L 71.
– P. 3–321.
20 rezolyutsiyasi va Xalqaro Sudning maslahat xulosasiga havola qiluvchi izoh bilan
ishlatildi.
Yevropa   Ittifoqi   Sudi   amaliyoti   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan
munosabatlarning huquqiy chegaralarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. 1994-
yil 5-iyuldagi Anastasiu ishi bo‘yicha qarorida Sud Yevropa hamjamiyati va Kipr
o‘rtasidagi assotsiatsiya kelishuvi doirasida Shimoliy Kipr hokimiyati bergan kelib
chiqish   sertifikatlarini   a’zo   davlatlar   qabul   qila   olmasligini   belgiladi,   chunki   bu
sertifikatlar   faqat   Kipr   Respublikasi   vakolatli   organlari   tomonidan   berilishi
mumkin. 18
 Bu qaror tan olinmagan hokimiyat aktlarini xalqaro shartnoma doirasida
rasmiy hujjat sifatida qabul qilish tan olmaslik majburiyatiga zid ekanini ko‘rsatdi.
G‘arbiy   Sahroi   masalasida   Yevropa   Ittifoqi   Sudi   yanada   muhim
pretsedentlar   yaratdi.   2016-yil   21-dekabrdagi   Polisario   fronti   ishi   bo‘yicha
qarorida   Sud   Yevropa   Ittifoqi   va   Marokash   o‘rtasidagi   qishloq   xo‘jaligi
mahsulotlari   savdosini   liberallashtirish   kelishuvi   G‘arbiy   Sahroi   hududiga   tatbiq
etilmasligini,   chunki   bu   hudud   Marokash   suvereniteti   ostida   emasligini   va   uning
xalqi   o‘z   taqdirini   o‘zi   belgilash   huquqiga   ega   ekanini   belgiladi.   2018-yilda
baliqchilik kelishuvi bo‘yicha xuddi shunday xulosaga kelindi. 2024-yil 4-oktabrda
esa   Sud  Katta   palatasi  G‘arbiy  Sahroi  xalqining  roziligisiz  uning  hududiga  tatbiq
etilgan   savdo   va   baliqchilik   kelishuvlari   Ittifoq   huquqiga   zid   ekanini   tasdiqladi. 19
Bu   qarorlar   munozarali   hudud   bilan   bilvosita   bog‘liq   shartnomalarda   uchinchi
tomon – hudud xalqining huquqlarini hisobga olish zarurligini ko‘rsatdi.
Yevropa Ittifoqi Shimoliy Kipr bilan bog‘liq masalalarda ham tan olmasdan
amaliy   hamkorlik   qilishning   huquqiy   mexanizmlarini   ishlab   chiqdi.   Kipr   2004-
yilda   Ittifoqqa   a’zo   bo‘lganda,   Ittifoq   huquqining   Shimoliy   Kiprda   qo‘llanilishi
Kipr   hukumati   samarali   nazoratni   amalga   oshirmayotgan   hududlarda   to‘xtatib
qo‘yildi.   Shu   bilan   birga,   2004-yilda   qabul   qilingan   “Yashil   chiziq”   to‘g‘risidagi
reglament   orqali   Kipr   Respublikasi   hududi   bilan   shimol   o‘rtasida   tovarlar   va
18
The   Queen   v.   Minister   of   Agriculture,   Fisheries   and   Food,   ex   parte   S.P.   Anastasiou   (Pissouri)   Ltd   and   others.
Case C-432/92. Judgment of the Court of Justice of 5 July 1994 // European Court Reports. – 1994. – P. I-3087.
19
Commission and Council v. Front Polisario. Joined Cases C-779/21 P and C-799/21 P. Judgment of the Court of
Justice (Grand Chamber) of 4 October 2024.
21 shaxslarning   harakatlanish   tartibi   belgilandi,   2006-yilda   esa   turk-kiprlik   jamoaga
moliyaviy yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi reglament qabul qilindi. Bu hujjatlar tan
olinmagan   hokimiyat   bilan   emas,   balki   hudud   aholisi   va   tadbirkorlari   bilan
bevosita   ishlashga   qaratilgan   bo‘lib,   tan   olmaslik   majburiyatini   buzmagan   holda
iqtisodiy aloqalarni qo‘llab-quvvatlash imkonini berdi.
Dnestrbo‘yi bo‘yicha “5+2” formatidagi muzokaralar doirasida ham amaliy
kelishuvlar tuzish tajribasi  to‘plangan. 2016-yilda Berlinda va 2017-yilda Venada
imzolangan   protokollarda   Moldova   va   Dnestrbo‘yi   hokimiyati   o‘rtasida
diplomlarni apostil bilan tasdiqlash, avtotransport vositalarining xalqaro harakatda
ishtirok   etishi,   telekommunikatsiya,   qishloq   xo‘jaligi   yerlaridan   foydalanish   va
Dnestr   daryosi   orqali   ko‘prik   harakatini   tiklash   kabi   masalalar   bo‘yicha
kelishuvlarga   erishildi.   Bu   “kichik   qadamlar”   siyosati   aholining   kundalik
muammolarini   hal   etish   orqali   taraflar   o‘rtasidagi   ishonchni   mustahkamlash   va
siyosiy kelishuvga zamin yaratishga qaratilgan.
Davlatlarning   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   munosabatlardagi   amaliyoti
ularning   tashqi   siyosat   yo‘nalishiga   qarab   sezilarli   darajada   farq   qiladi.   Rossiya
Federatsiyasi   2008-yil   avgustda   Abxaziya   va   Janubiy   Osetiyani   tan   olgach,   ular
bilan do‘stlik, hamkorlik va o‘zaro yordam to‘g‘risidagi shartnomalar, shuningdek,
harbiy bazalar, chegara xavfsizligi va iqtisodiy yordam bo‘yicha o‘nlab kelishuvlar
imzoladi. Turkiya Shimoliy Kipr bilan iqtisodiy va moliyaviy hamkorlik bo‘yicha
qator   kelishuvlar   tuzgan.   Bu   shartnomalar   tan   oluvchi   davlat   va   tan   olinmagan
tuzilma   o‘rtasida   ikki   tomonlama   asosda   amal   qiladi,   biroq   xalqaro
hamjamiyatning aksariyati ularni tan olmaydi.
Efiopiya va Somalilend o‘rtasida 2024-yil 1-yanvarda imzolangan anglashuv
memorandumi tan olinmagan tuzilma bilan kelishuvning siyosiy xatarlarini yaqqol
ko‘rsatdi.   Ommaviy   axborot   vositalarida   e’lon   qilingan   ma’lumotlarga   ko‘ra,
memorandum Efiopiyaga Somalilend sohilidan dengiz bazasi va port uchun hudud
ijaraga olish imkonini berishni, Somalilend esa buning evaziga Efiopiya tomonidan
tan   olinishini   kutganini   nazarda   tutgan.   Somali   hukumati   bu   memorandumni   o‘z
suvereniteti   va   hududiy   yaxlitligiga   qarshi   tajovuz   deb   baholab,   uni   bekor   deb
22 e’lon   qildi.   Afrika   Ittifoqi,   Arab   davlatlari   ligasi   va   boshqa   xalqaro   tashkilotlar
Somali   hududiy   yaxlitligini   qo‘llab-quvvatladi.   2024-yil   dekabrda   Turkiya
vositachiligida   Efiopiya   va   Somali   o‘rtasida   Anqara   deklaratsiyasi   qabul   qilinib,
keskinlik yumshatildi.
Xalqaro   tashkilotlar   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   munosabatlarda
“funksional   ishtirok”   modelini   ham   qo‘llaydi.   Masalan,   Taivan   Jahon   savdo
tashkilotiga   2002-yilda   “Taivan,   Penxu,   Kinmen   va   Matsu   alohida   bojxona
hududi”   nomi   ostida   a’zo   bo‘lgan.   Osiyo–Tinch   okeani   iqtisodiy   hamkorligida   u
“Xitoy Taybey” nomi bilan ishtirok etadi. Bunday ishtirok xalqaro tashkilot ta’sis
hujjatida   davlatchilikni   talab   qilmaydigan   a’zolik   turlari   nazarda   tutilganda
mumkin   bo‘ladi.   Kosovo   esa   Xalqaro   valyuta   jamg‘armasi,   Jahon   banki   va
Yevropa tiklanish va taraqqiyot bankiga a’zo bo‘lib, ular bilan qarz va moliyaviy
yordam to‘g‘risida kelishuvlar tuzadi.
Xalqaro   tashkilotlarning   vaqtinchalik   ma’muriyatlari   ham   tan   olinmagan
yoki   maqomi   aniqlanmagan   hududlar   nomidan   shartnomalar   tuzgan.   Masalan,
BMT   Xavfsizlik   Kengashining   1999-yil   10-iyundagi   1244-son   rezolyutsiyasi
asosida   tashkil   etilgan   BMTning   Kosovodagi   vaqtinchalik   ma’muriyati   missiyasi
Kosovo nomidan bir qator xalqaro kelishuvlarni imzolagan, jumladan, 2006-yilda
Markaziy Yevropa erkin savdo kelishuviga qo‘shilgan. Bu tajriba xalqaro tashkilot
maqomi aniqlanmagan hudud manfaatlarini xalqaro shartnomaviy munosabatlarda
ifodalashi  mumkinligini ko‘rsatdi. Taivan esa 2009–2016-yillarda Jahon sog‘liqni
saqlash   assambleyasida   “Xitoy   Taybey”   nomi   bilan   kuzatuvchi   sifatida   ishtirok
etgan, keyinchalik bu imkoniyat to‘xtatilgan.
Gumanitar sohada xalqaro tashkilotlar tan olinmagan tuzilmalar bilan amaliy
kelishuvlarni   ko‘pincha   bevosita   tuzadi.   BMT   agentliklari,   Xalqaro   Qizil   Xoch
qo‘mitasi va boshqa tashkilotlar insonparvarlik yordamini yetkazish, qochqinlar va
ichki   ko‘chirilganlarni   qo‘llab-quvvatlash,   sog‘liqni   saqlash   dasturlarini   amalga
oshirish uchun de-fakto hokimiyatlar bilan memorandumlar va operativ kelishuvlar
imzolaydi.   Bu   kelishuvlar   tan   olish   masalasidan   ajratilgan   holda,   faqat
insonparvarlik   maqsadlari   asosida   tuziladi.   Ular   Xalqaro   Sudning   Namibiya
23 bo‘yicha   xulosasidagi   aholining   manfaatlarini   himoya   qilish   g‘oyasining   amaliy
ifodasidir.Shunday   qilib,   davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlarning   amaliyoti   tan
olinmagan   tuzilmalar   bilan   shartnomaviy   munosabatlarning   turli   darajalarini
namoyon   etadi:   tan   oluvchi   davlatlarning   to‘laqonli   shartnomalaridan   tortib,   tan
olmaydigan   davlatlarning   norasmiy   va   texnik   kelishuvlarigacha,   xalqaro
tashkilotlar   vositachiligidagi   muzokaralardan   funksional   a’zolikkacha.   Bu   xilma-
xillik   xalqaro   huquqning   tan   olish   va   amaliy   hamkorlik   o‘rtasidagi   muvozanatni
izlashdagi moslashuvchanligini ko‘rsatadi.
24 III BOB. TAN OLINMAGAN DAVLATLAR BILAN SHARTNOMAVIY
MUNOSABATLARNING HUQUQIY MUAMMOLARI VA AMALIY
JIHATLARI
3.1. Tan olinmagan davlatlar bilan shartnomalar tuzishda yuzaga keladigan
huquqiy ziddiyatlar va ularning oqibatlari
Tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   shartnomaviy   munosabatlarda   yuzaga
keladigan   asosiy   ziddiyat   –   xalqaro   huquqning   ikki   fundamental   prinsipi
o‘rtasidagi   keskinlikdir.   Bir   tomondan,   davlatlarning   hududiy   yaxlitligi   va
suverenitetini   hurmat   qilish   prinsipi   BMT   Ustavining   2-moddasi   4-bandida
mustahkamlangan.   Ikkinchi   tomondan,   xalqlarning   o‘z   taqdirini   o‘zi   belgilash
huquqi Ustavning 1-moddasi 2-bandida va 1966-yilgi xalqaro paktlarning umumiy
1-moddasida   e’tirof   etilgan. 20
  Tan   olinmagan   tuzilma   bilan   shartnoma   tuzgan
davlat   birinchi   prinsipni   buzganlikda   ayblanishi   mumkin,   undan   butunlay   voz
kechish   esa   hudud   aholisining   huquqlari   va   manfaatlariga   zarar   yetkazishi
mumkin.
Birinchi huquqiy ziddiyat – tan olmaslik majburiyati bilan bog‘liq. Agar tan
olinmagan   tuzilma   kuch   ishlatish   yoki   imperativ   normalarning   boshqa   jiddiy
buzilishi   natijasida   yuzaga   kelgan   bo‘lsa,   Xalqaro   huquq   komissiyasining
moddalari   va   Xavfsizlik   Kengashi   rezolyutsiyalariga   ko‘ra,   davlatlar   uni   tan
olmasligi   va   bunday   vaziyatni   saqlab   qolishga   yordam   bermasligi   shart.   Bunday
tuzilma   bilan   shartnoma   tuzish,   ayniqsa   uning   hududda   nazoratini
mustahkamlashga   xizmat   qiluvchi   shartnoma   tuzish,   mazkur   majburiyatning
buzilishi   deb   baholanishi   mumkin.   Masalan,   Xavfsizlik   Kengashining   541-son
rezolyutsiyasi   Shimoliy   Kipr   bilan   rasmiy   shartnomaviy   munosabatlarni   amalda
istisno etadi.
Ikkinchi   ziddiyat   –   tan   olinmagan   tuzilma   bilan   tuzilgan   shartnoma   va
oldingi davlat yoki hududiy suveren davlat bilan tuzilgan shartnomalar o‘rtasidagi
to‘qnashuv. Masalan, Marokash bilan tuzilgan savdo kelishuvini G‘arbiy Sahroiga
20
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi.   San-Fransisko,   1945-yil   26-iyun.   1,   2-moddalar   //   BMT   rasmiy   sayti.   –
URL: https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text (murojaat sanasi: 06.11.2026).
25 tatbiq   etish   hudud   xalqining   huquqlariga   zid   bo‘lsa,   Shimoliy   Kipr   hokimiyati
bergan   hujjatlarni   qabul   qilish   Kipr   Respublikasi   bilan   tuzilgan   kelishuvga   zid
hisoblanadi.   Bu   holatlarda   bir   shartnoma   bo‘yicha   majburiyatni   bajarish   boshqa
shartnoma   yoki   xalqaro   huquq   normasining   buzilishiga   olib   keladi.   Vena
konvensiyasining   30-moddasi   ketma-ket   tuzilgan   shartnomalar   o‘rtasidagi
ziddiyatni hal etish qoidalarini belgilasa-da, u tan olinmagan tuzilma bilan bog‘liq
murakkab vaziyatlarni to‘liq qamrab olmaydi.
Uchinchi   ziddiyat   –   milliy   huquq   va   xalqaro   majburiyatlar   o‘rtasidagi
nomuvofiqlik.   Ko‘plab   davlatlarda   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   munosabatlar
milliy   qonunlar   bilan   alohida   tartibga   solinadi.   AQShning   “Taivan   bilan
munosabatlar   to‘g‘risida”gi   Qonuni   bunga   misol   bo‘lsa,   boshqa   tomondan,
Gruziyaning   2008-yilda   qabul   qilingan   “Bosib   olingan   hududlar   to‘g‘risida”gi
Qonuni   Abxaziya   va   Janubiy   Osetiya   bilan   Gruziya   qonunchiligida   nazarda
tutilmagan   tartibda   iqtisodiy   faoliyat   yuritishni   cheklaydi.   Bu   qonunlar   tan
olinmagan   tuzilma   bilan   tuzilgan   shartnomalarni   amalga   oshirishda   xorijiy
sheriklar uchun jiddiy huquqiy xatarlar yaratadi.
To‘rtinchi   ziddiyat   –   shartnoma   tuzish   orqali   tan   olish   masalasidagi
noaniqlik.   Garchi   amaliyotda   maxsus   izohlar   va   norasmiy   shakllar   orqali   bu
muammo hal etilsa-da, hududiy suveren davlat har qanday kelishuvni o‘z hududiy
yaxlitligiga   qarshi   qadam   deb   baholashi   mumkin.   Efiopiya–Somalilend
memorandumi   atrofidagi   inqiroz   shuni   ko‘rsatdiki,   hatto   rasman   tan   olish
bo‘lmagan   kelishuv   ham   diplomatik   munosabatlarning   keskinlashuviga,
mintaqaviy   tashkilotlarning   e’tiroziga   va   hatto   harbiy   keskinlikka   olib   kelishi
mumkin.   Shu   sababli   davlatlar   bunday   kelishuvlarni   tuzishda   nafaqat   huquqiy,
balki siyosiy oqibatlarni ham chuqur tahlil qilishi kerak.
Beshinchi   ziddiyat   –   tan   olinmagan   tuzilmalar   hududida   inson   huquqlarini
himoya   qilish   masalasi.   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa   sudi   2001-yil   10-
maydagi   Kipr   Turkiyaga   qarshi   ishida   Shimoliy   Kiprdagi   ichki   huquqiy   himoya
vositalarini, ular hudud aholisining manfaatlari uchun ishlayotgan bo‘lsa, inobatga
olish   mumkinligini   qayd   etdi.   Sud   bu   xulosani   Xalqaro   Sudning   Namibiya
26 bo‘yicha maslahat xulosasiga tayanib asosladi va bunday yondashuv tan olinmagan
hokimiyatni   qonuniylashtirishni   anglatmasligini   ta’kidladi. 21
  Shu   tariqa   tan
olmaslik   va   aholining   huquqlarini   himoya   qilish   o‘rtasidagi   muvozanat   sud
amaliyoti orqali izlab topildi.
Shaxsiy   hujjatlarni   tan   olish   masalasi   ham   amaliy   ziddiyatlar   manbai
hisoblanadi.   Tan   olinmagan   tuzilmalar   beradigan   pasportlar,   haydovchilik
guvohnomalari,   ta’lim   to‘g‘risidagi   hujjatlar   va   fuqarolik   holati   aktlari   ko‘plab
davlatlarda   haqiqiy   deb   tan   olinmaydi.   Masalan,   Kosovo   pasportlari   uni   tan
olmagan   davlatlarda   chegarani   kesib   o‘tish   uchun   qabul   qilinmagan,   Serbiya   va
Kosovo   o‘rtasida   esa   bu   masala   Yevropa   Ittifoqi   vositachiligida   maxsus
kelishuvlar   orqali   hal   etildi.   Abxaziya   va   Janubiy   Osetiya   aholisining   ko‘pchiligi
esa   xalqaro   sayohat   uchun   Rossiya   pasportlaridan   foydalanadi.   Bu   holat   tan
olinmagan   hududlar   aholisining   harakatlanish   erkinligi   va   ta’lim   olish   huquqini
cheklaydi, ularni boshqa davlatlar fuqaroligini olishga majbur qiladi.
Shartnomaviy   ziddiyatlarning   amaliy   oqibatlari   turlicha   bo‘lishi   mumkin.
Birinchidan,   hududiy   suveren   davlat   shartnoma   tuzgan   davlat   bilan   diplomatik
munosabatlarni   pasaytirishi   yoki   uzishi,   unga   nisbatan   iqtisodiy   choralar   ko‘rishi
mumkin.   Ikkinchidan,   xalqaro   tashkilotlar,   xususan   Xavfsizlik   Kengashi   yoki
mintaqaviy   tashkilotlar   shartnomani   noqonuniy   deb   e’lon   qilishi   mumkin.
Uchinchidan,   shartnoma   asosida   amalga   oshirilgan   bitimlar   va   investitsiyalar
uchinchi   davlatlar   sudlarida   tan   olinmasligi,   bu   esa   xususiy   investorlar   uchun
jiddiy moliyaviy yo‘qotishlarga sabab bo‘lishi  mumkin. To‘rtinchidan, shartnoma
tuzgan   davlatning   xalqaro   obro‘siga   putur   yetishi,   uning   boshqa   xalqaro
forumlardagi pozitsiyasi zaiflashishi mumkin.
Iqtisodiy   oqibatlar   ham   alohida   e’tiborga  loyiq.   Tan   olinmagan  hududlarda
faoliyat   yurituvchi   kompaniyalar   xalqaro   bank   tizimidan   foydalanishda   jiddiy
qiyinchiliklarga   duch   keladi:   xorijiy   banklar   ular   bilan   vakillik   munosabatlarini
o‘rnatishdan   bosh   tortadi,   chunki   bu   sanksiya   rejimlari   yoki   hududiy   suveren
davlat   qonunlarining   buzilishiga   olib   kelishi   mumkin.   Bu   holat   tan   olinmagan
21
Cyprus v. Turkey. Application no. 25781/94. Judgment of the Grand Chamber of the European Court of Human
Rights of 10 May 2001.
27 tuzilma bilan imzolangan savdo yoki investitsiya kelishuvlarini amalga oshirishni
qiyinlashtiradi, tranzaksiyalarni uchinchi davlatlar orqali o‘tkazishga majbur qiladi
va oxir-oqibat iqtisodiy aloqalarning shaffofligini pasaytiradi.
Shu   bilan   birga,   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   munosabatlardan   butunlay
voz kechish ham salbiy oqibatlarga olib keladi. Bu hududlar aholisi xalqaro savdo,
investitsiya, ta’lim va sog‘liqni saqlash imkoniyatlaridan mahrum bo‘ladi, iqtisodiy
tushkunlik   esa   radikal   kayfiyatlarning   kuchayishiga   va   mojarolarning
chuqurlashuviga sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, tan olinmagan tuzilmani
to‘liq   yakkalash   uni   yagona   tan   oluvchi   davlatga   yanada   ko‘proq   qaram   qilib
qo‘yadi. J. Ker-Lindsi o‘z tadqiqotida ta’kidlaganidek, separatizmga qarshi tashqi
siyosatni olib borayotgan davlatlar ham ko‘pincha tan olmaslik va amaliy muloqot
o‘rtasidagi muvozanatni izlashga majbur bo‘ladi. 22
Mazkur ziddiyatlarni hal etishda “tan olmasdan muloqot qilish” konsepsiyasi
tobora   keng   qo‘llanilmoqda.   Unga   ko‘ra,   davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar   tan
olinmagan   tuzilmalarning   maqomi   masalasini   ochiq   qoldirgan   holda,   ular   bilan
aholining asosiy ehtiyojlarini qondirish, xavfsizlikni ta’minlash va mojaroni tinch
hal etishga qaratilgan amaliy kelishuvlar tuzadi. Yevropa Ittifoqining Abxaziya va
Janubiy Osetiyaga nisbatan qo‘llagan “tan olmasdan ishtirok etish” siyosati bunga
misol   bo‘ladi.   Bu   yondashuv   tan   olmaslik   majburiyatini   saqlagan   holda   hudud
aholisi bilan aloqalarni yo‘qotmaslik imkonini beradi.
Tan   olinmagan   hududlarda   bo‘lgan   yoki   u   yerda   faoliyat   yuritayotgan
fuqarolarni   himoya   qilish   masalasi   ham   davlatlar   uchun   amaliy   muammo
hisoblanadi.   Bunday   hududlarda   tan   olmaydigan   davlatlarning   diplomatik   va
konsullik   vakolatxonalari   bo‘lmaydi,   shu   sababli   ularning   fuqarolari   qamoqqa
olinganda,   jinoyat   qurboni   bo‘lganda   yoki   boshqa   qiyin   vaziyatga   tushganda
konsullik   yordamini   olish   qiyinlashadi.   Odatda   bu   masalalar   hududiy   suveren
davlat,  tan   oluvchi   davlat   yoki   xalqaro   tashkilotlar,  masalan,   Xalqaro  Qizil   Xoch
qo‘mitasi   orqali   hal   etiladi.   Bu   holat   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   cheklangan
insonparvarlik kelishuvlariga ehtiyoj borligini yana bir bor tasdiqlaydi.
22
Ker-Lindsay   J.   The   Foreign   Policy   of   Counter   Secession:   Preventing   the   Recognition   of   Contested   States.   –
Oxford: Oxford University Press, 2012.
28 O‘zbekiston   nuqtayi   nazaridan   bu   ziddiyatlar   alohida   e’tiborga   loyiq.
Mamlakat   tashqi   siyosatida   hududiy   yaxlitlik   va   ichki   ishlarga   aralashmaslik
prinsiplariga  qat’iy amal   qilinadi.  O‘zbekiston  xalqaro hamjamiyatning  aksariyati
tomonidan tan olinmagan tuzilmalarni tan olmaydi, Taivan masalasida esa “yagona
Xitoy” siyosatiga sodiq. Ayni paytda O‘zbekiston Falastin Davlatini tan olgan va u
bilan   diplomatik   munosabatlarga   ega.   Bu   pozitsiya   xalqaro   huquq   va   BMT   Bosh
Assambleyasining   tegishli   qarorlariga   muvofiq,   mamlakatning   ko‘p   vektorli   va
muvozanatli tashqi siyosatini aks ettiradi.
3.2. Tan olinmagan davlatlar bilan tuzilgan xalqaro shartnomalarning yuridik
kuchi, haqiqiyligi va bajarilishi masalalari
Tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   tuzilgan   shartnomalarning   yuridik   kuchi
masalasi   xalqaro   huquqning   eng   murakkab   va   kam   o‘rganilgan   muammolaridan
biri   hisoblanadi.   Bu   masalani   hal   etishda   uch   asosiy   savolga   javob   berish   kerak:
bunday shartnoma xalqaro huquq bilan tartibga solinadimi yoki milliy huquq bilan;
u  qaysi   taraflar   uchun   majburiy;   uni   buzganlik   uchun  qanday   javobgarlik  yuzaga
keladi.
Birinchi   savol   bo‘yicha   xalqaro   huquq   doktrinasida   turli   qarashlar   mavjud.
Bir yondashuvga ko‘ra, tan olinmagan tuzilma xalqaro huquq subyekti bo‘lmagani
sababli   u   bilan   tuzilgan   kelishuv   xalqaro   shartnoma   emas,   balki   siyosiy   kelishuv
yoki   xususiy-huquqiy   bitim   hisoblanadi.   Boshqa   yondashuvga   ko‘ra,   tan
olinmagan   tuzilma   cheklangan   xalqaro   huquq   subyektligiga   ega   bo‘lgan   holda,   u
bilan   tuzilgan   kelishuv   Vena   konvensiyasining   3-moddasida   nazarda   tutilgan
“xalqaro   huquqning   boshqa   subyekti”   bilan   tuzilgan   kelishuv   sifatida   xalqaro
huquq   bilan   tartibga   solinishi   mumkin.   Amaliyotda   kelishuvning   huquqiy   tabiati
ko‘pincha   taraflarning   niyatiga,   kelishuv   matni   va   uni   rasmiylashtirish   shakliga
bog‘liq bo‘ladi. 23
Tan olingan davlat va uni tan olgan boshqa davlat o‘rtasidagi shartnoma ikki
tomonlama   munosabatlarda   haqiqiy   bo‘lishi   mumkin,   biroq   u   uchinchi   davlatlar
23
Aust A. Modern Treaty Law and Practice. – 3rd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
29 uchun   majburiy   emas.   Vena   konvensiyasining   34-moddasiga   ko‘ra,   shartnoma
uchinchi   davlat   uchun   uning   roziligisiz   majburiyat   yoki   huquq   yaratmaydi.   Shu
sababli, masalan, Rossiya va Abxaziya o‘rtasidagi shartnomalar ularni tan olmagan
davlatlar,   jumladan,   Gruziya   uchun   hech   qanday   huquqiy   oqibat   keltirib
chiqarmaydi.   Gruziya   bu   shartnomalarni   o‘z   hududiy   yaxlitligining   buzilishi   deb
hisoblaydi va ularning haqiqiyligini rad etadi.
Shartnomaning   haqiqiyligi   masalasida   Vena   konvensiyasining   53-moddasi
alohida ahamiyatga  ega.  Unga  ko‘ra,  tuzilgan paytda  umumiy xalqaro  huquqning
imperativ   normasiga   zid   bo‘lgan   shartnoma   o‘z-o‘zidan   haqiqiy   emas.   Agar   tan
olinmagan tuzilma kuch ishlatish yoki boshqa imperativ normani buzish natijasida
vujudga   kelgan   bo‘lsa   va   shartnoma   bu   noqonuniy   vaziyatni   mustahkamlashga
qaratilgan bo‘lsa, u imperativ normaga zid deb topilishi mumkin. Biroq amaliyotda
bu   qoidani   qo‘llash   murakkab,   chunki   imperativ   norma   buzilganligini   aniqlovchi
majburiy yurisdiksiyaga ega organ ko‘pincha mavjud emas va shartnoma taraflari
bunday baholashni rad etadi.
Shartnomani   bajarish   masalasida   esa   amaliy   qiyinchiliklar   ko‘proq.   Tan
olinmagan   tuzilma   xalqaro   sudlarga   murojaat   qilish   imkoniyatiga   deyarli   ega
emas:   BMT   Xalqaro   Sudi   Statutining   34-moddasiga   ko‘ra,   faqat   davlatlar   Sudda
taraf bo‘lishi mumkin, tan olinmagan tuzilma esa davlat sifatida e’tirof etilmagani
sababli   bu   huquqdan   foydalana   olmaydi.   Shu   sababli   bunday   shartnomalar
bo‘yicha   nizolar   odatda   muzokaralar,   vositachilik   yoki   maxsus   arbitraj
mexanizmlari orqali hal etiladi. Xalqaro investitsiya arbitrajida esa tan olinmagan
tuzilmalar   bilan   bog‘liq   nizolar   ko‘pincha   investorning   milliyligi   va   hududiy
suveren davlatning javobgarligi masalalari orqali ko‘rib chiqiladi.
Shartnomalarning bajarilishi tan olinmagan tuzilmaning keyingi taqdiri bilan
ham chambarchas bog‘liq. Agar tuzilma keyinchalik keng tan olinib, BMTga a’zo
bo‘lsa,   uning   ilgari   tuzgan   shartnomalari   odatda   saqlanib   qoladi   va   to‘laqonli
xalqaro shartnomalarga aylanadi. Agar tuzilma oldingi davlatga qayta qo‘shilsa, bu
shartnomalarning   taqdiri   davlatlar   vorisligi   qoidalari   va   manfaatdor   davlatlar
o‘rtasidagi   kelishuvga   bog‘liq   bo‘ladi.   Ko‘p   hollarda   hududiy   suveren   davlat   tan
30 olinmagan   hokimiyat   tuzgan   shartnomalarni   haqiqiy   deb   tan   olmaydi,   biroq
aholining   huquqlariga   daxldor   ayrim   aktlarning,   masalan,   fuqarolik   holati
aktlarining oqibatlarini tan olishi mumkin.
Xalqaro   amaliyotda   tan   olinmagan   tuzilmalarning   keyinchalik   keng   tan
olingan   mustaqil   davlatlarga   aylanishi   holatlari   ham   mavjud.   Eritreya   1993-yilda
referendumdan   so‘ng,   Sharqiy   Timor   2002-yilda   BMT   vaqtinchalik
ma’muriyatidan   keyin,   Janubiy   Sudan   2011-yilda   tinchlik   kelishuvi   asosida
o‘tkazilgan  referendumdan so‘ng mustaqil  davlat  sifatida tan olinib, BMTga a’zo
bo‘ldi.   Bu   holatlarning   umumiy   jihati   shundaki,   mustaqillik   oldingi   davlat   bilan
kelishuv   yoki   uning   roziligi   asosida,   xalqaro   tashkilotlar   ishtirokida   amalga
oshirildi.   Bu   esa   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   munosabatlarda   muzokaralar   va
xalqaro vositachilikning hal qiluvchi ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.
Milliy   sudlar   amaliyoti   ham   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   bog‘liq
kelishuvlar   va   aktlarning   huquqiy   kuchini   belgilashda   muhim   rol   o‘ynaydi.
Ko‘plab   davlatlarning   sudlari   ijro   hokimiyatining   tan   olish   masalasidagi
pozitsiyasiga tayanadi va tan olinmagan tuzilmaga immunitet bermaydi yoki uning
da’vo   qo‘zg‘atish   huquqini   cheklaydi.   Biroq   so‘nggi   o‘n   yilliklarda   bir   qator
davlatlarning   sudlari   Namibiya   istisnosiga   tayanib,   tan   olinmagan   hudud
aholisining  xususiy  huquqlari   bilan   bog‘liq  aktlar   –  nikoh,  ajralish,   mulk  huquqi,
tijorat bitimlarini haqiqiy deb tan olish amaliyotini rivojlantirdi. Bu yondashuv tan
olinmagan   hududda   yashovchi   insonlarni   huquqiy   himoyasiz   qoldirmaslikka
xizmat qiladi. 24
Tan   olinmagan   tuzilmaning   nomi   masalasi   ham   kelishuvlarning   huquqiy
kuchiga   ta’sir   qiladi.   Serbiya   va   Kosovo   o‘rtasida   2012-yilda   Yevropa   Ittifoqi
vositachiligida   mintaqaviy   hamkorlik   bo‘yicha   kelishuvga   erishildi.   Unga   ko‘ra
Kosovo mintaqaviy forumlarda “Kosovo*” shaklida, ya’ni yulduzcha bilan ishtirok
etadi.   Yulduzchaga   esa   “Ushbu   belgilash   maqom   bo‘yicha   pozitsiyalarga   zarar
yetkazmaydi   va   BMT   Xavfsizlik   Kengashining   1244/1999-son   rezolyutsiyasi
hamda   Xalqaro   Sudning   Kosovo   mustaqillik   deklaratsiyasi   bo‘yicha   xulosasiga
24
Shaw M.N. International Law. – 9th ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021. – Ch. 9: Recognition.
31 muvofiqdir”   degan   izoh   beriladi.   Bu   formula   Yevropa   Ittifoqining   Kosovo   bilan
barcha   rasmiy   hujjatlarida   qo‘llaniladi.   U   tan   olish   masalasini   ochiq   qoldirgan
holda   kelishuvlarni   imzolash   va   bajarish   imkonini   beruvchi   huquqiy
kompromissning yorqin namunasi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shartnomani   buzganlik   uchun   javobgarlik   masalasi   esa   ayniqsa   murakkab.
Agar   tan   olinmagan   tuzilma   shartnoma   majburiyatlarini   buzsa,   uni   tan   olmagan
davlat xalqaro javobgarlik mexanizmlaridan, jumladan, xalqaro sudlarga murojaat
qilishdan foydalana olmaydi. Odatda bunday hollarda siyosiy va iqtisodiy choralar
–   kelishuvni   to‘xtatib   qo‘yish,   hamkorlikni   cheklash   yoki   vositachi   xalqaro
tashkilotga   murojaat   qilish   qo‘llaniladi.   Aksincha,   agar   davlat   tan   olinmagan
tuzilma   oldidagi   majburiyatni   buzsa,   tuzilmaning   o‘zi   xalqaro   huquqiy   himoya
vositalariga   deyarli   ega   emas.   Bu   nomutanosiblik   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan
kelishuvlarning huquqiy barqarorligini pasaytiradi va ularni asosan siyosiy irodaga
bog‘liq qilib qo‘yadi.
Tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   tuzilgan   kelishuvlarning   bajarilishini
ta’minlashda xalqaro tashkilotlarning kafolatlari muhim ahamiyatga ega. Masalan,
Serbiya   va   Kosovo   o‘rtasidagi   kelishuvlarning   bajarilishi   Yevropa   Ittifoqi
tomonidan   kuzatilib,   har   ikki   tomonning   Yevropa   integratsiyasi   jarayoni   bu
kelishuvlarga   rioya   qilish   bilan   bog‘langan.   Bu   “shartli   bog‘lash”   mexanizmi
kelishuvlarning   rasmiy   huquqiy   maqomi   noaniq   bo‘lsa   ham,   ularning   amaliy
bajarilishini   rag‘batlantiradi.   Shuningdek,   BMT   tinchlikparvar   missiyalari   va
EXHT  kuzatuv  missiyalari  tan  olinmagan hududlar   bilan  bog‘liq  kelishuvlarning,
ayniqsa xavfsizlik va o‘t ochishni  to‘xtatish bo‘yicha kelishuvlarning bajarilishini
nazorat qiladi.
Tahlillar   shuni   ko‘rsatadiki,   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   tuzilgan
shartnomalarning   yuridik   kuchi   “gradatsiyali”   xususiyatga   ega.   Eng   yuqori
darajada ularni tan olgan davlatlar bilan tuzilgan rasmiy shartnomalar turadi, ular
ikki   tomonlama   munosabatlarda   to‘liq   kuchga   ega.   O‘rta   darajada   xalqaro
tashkilotlar vositachiligida tuzilgan va xalqaro kafolatlarga ega bo‘lgan kelishuvlar
joylashadi.   Quyi   darajada   esa   norasmiy   vakolatxonalar   orqali   tuzilgan   texnik   va
32 iqtisodiy   kelishuvlar   turadi.   Bu   kelishuvlar   siyosiy   jihatdan   majburiy   bo‘lsa-da,
ularning   xalqaro-huquqiy   maqomi   noaniq   bo‘lib   qoladi.   Shu   bilan   birga,   Taivan
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, rasmiy maqom noaniq bo‘lsa ham, kelishuvlar amalda
izchil bajarilishi va o‘nlab yillar davomida barqaror amal qilishi mumkin.
Mazkur   muammolarni   hal   etish   uchun   bir   qator   chora-tadbirlarni   ko‘rish
maqsadga muvofiq. Xalqaro darajada BMT Xalqaro huquq komissiyasi tomonidan
tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   kelishuvlar   tuzish   bo‘yicha   amaliy   yo‘riqnomalar
ishlab   chiqish,   Namibiya   istisnosining   doirasini   aniqlashtirish   va   bunday
kelishuvlar   bo‘yicha   nizolarni   hal   etishning   maxsus   mexanizmlarini   yaratish
foydali   bo‘lardi.   Milliy   darajada   esa   davlatlar   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan
munosabatlarning huquqiy rejimini aniq belgilovchi qonunchilik normalarini qabul
qilishi, bunday kelishuvlarni tuzish vakolati va tartibini aniqlashtirishi lozim.
O‘zbekiston   uchun   xalqaro   shartnomalar   to‘g‘risidagi   qonunchilikda   tan
olinmagan  tuzilmalar   bilan   munosabatlarga  oid  alohida  normalarni  nazarda   tutish
maqsadga muvofiq. Xususan, bunday tuzilmalar bilan faqat insonparvarlik, savdo,
transport   va   fuqarolarning   huquqlarini   himoya   qilish   masalalarida,   tan   olishni
anglatmasligi   aniq   ko‘rsatilgan   holda,   idoralararo   yoki   texnik   kelishuvlar   tuzish
mumkinligini,   bunday   kelishuvlarni   tuzish   uchun   Tashqi   ishlar   vazirligining
roziligi talab etilishini  belgilash huquqiy aniqlikni oshiradi. Bu tashqi  siyosatning
hududiy   yaxlitlik   prinsipiga   sodiqligini   saqlagan   holda,   iqtisodiy   va   gumanitar
manfaatlarni himoya qilish imkonini beradi.
Kelajakda   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   shartnomaviy   munosabatlarning
ahamiyati   ortib   borishi   kutilmoqda.   Buning   bir   necha   sababi   bor.   Birinchidan,
raqamli   iqtisodiyot,   yarimo‘tkazgichlar   ishlab   chiqarish   va   global   ta’minot
zanjirlarida   Taivan   kabi   iqtisodiy   jihatdan   muhim   tuzilmalarning   roli
kuchaymoqda.   Ikkinchidan,   iqlim   o‘zgarishi,   pandemiyalar   va   migratsiya   kabi
transchegaraviy   muammolar   barcha   hududlarni,   jumladan,   tan   olinmagan
hududlarni   ham   global   hamkorlik   mexanizmlariga   jalb   etishni   talab   qilmoqda.
Uchinchidan,   mintaqaviy   mojarolarni   tinch   yo‘l   bilan   hal   etish   jarayonlari
tomonlar   o‘rtasida   maqom   masalasi   hal   etilmagan   holda   ham   amaliy   kelishuvlar
33 tuzishni  taqozo etmoqda. Shu sababli  xalqaro huquqning vazifasi  tan olish va tan
olmaslik   o‘rtasidagi   qat’iy   chegarani   saqlagan   holda,   insonlarning   hayotiy
manfaatlarini   himoya   qiluvchi   moslashuvchan   huquqiy   vositalarni   ishlab
chiqishdan iborat bo‘lib qolmoqda.
34 XULOSA
Kurs   ishida   tan   olinmagan   davlatlar   bilan   xalqaro   shartnomalar   tuzish
masalalari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinib, quyidagi xulosalarga kelindi.
Birinchidan, davlatni tan olish – mavjud davlatning yangi tuzilmani xalqaro
huquq   subyekti   sifatida   qabul   qilishini   bildiruvchi   siyosiy-huquqiy   akt   bo‘lib,
zamonaviy   xalqaro   huquqda   uning   deklarativ   tabiati   ustuvor   hisoblanadi.
Montevideo   konvensiyasida   belgilangan   davlatchilik   mezonlari   obyektiv
xususiyatga   ega,   biroq   tan   olish   yoki   tan   olmaslik   tuzilmaning   xalqaro
munosabatlardagi   imkoniyatlarini   hal  qiluvchi   darajada  belgilaydi.  Kuch ishlatish
natijasida   yuzaga   kelgan   vaziyatlarni   tan   olmaslik   majburiyati   Stimson
doktrinasidan  Xalqaro  huquq komissiyasining  2001-yilgi   moddalarigacha  bo‘lgan
rivojlanish yo‘lini bosib o‘tdi.
Ikkinchidan,   tan   olinmagan   davlatlar   cheklangan   yoki   funksional   xalqaro
huquq   subyektligiga   ega   bo‘lib,   ularning   maqomi   tan   olinish   darajasiga   qarab
farqlanadi:   Falastin   va   Kosovo   kabi   keng   tan   olingan   tuzilmalardan   tortib,
Shimoliy   Kipr,   Abxaziya,   Dnestrbo‘yi   va   Somalilend   kabi   deyarli   tan   olinmagan
tuzilmalargacha.   Taivan   misoli   esa   tan   olinmaslik   xalqaro   iqtisodiy
munosabatlarda faol ishtirok etishga to‘sqinlik qilmasligini ko‘rsatadi.
Uchinchidan,   Vena   konvensiyasining   3   va   74-moddalari   tan   olinmagan
tuzilmalar   bilan   kelishuvlar   tuzish   uchun   bilvosita   huquqiy   asos   yaratadi.
Amaliyotda tan olish oqibatlarining oldini olish uchun maxsus izohlar, idoralararo
va texnik kelishuvlar, norasmiy vakolatxonalar va xalqaro tashkilotlar vositachiligi
kabi   huquqiy   texnikalar   qo‘llaniladi.   AQShning   Taivan   bilan   munosabatlar
to‘g‘risidagi   Qonuni,   Serbiya–Kosovo   o‘rtasidagi   Bryussel   kelishuvi   va   Yevropa
Ittifoqi–Kosovo   Barqarorlashtirish   va   assotsiatsiya   kelishuvi   bu   texnikalarning
yorqin namunalaridir.
To‘rtinchidan, xalqaro tashkilotlar va xalqaro sudlar amaliyoti tan olinmagan
tuzilmalar bilan shartnomaviy munosabatlarning chegaralarini belgilamoqda. BMT
Bosh   kotibining   depozitariy   amaliyoti,   Yevropa   Ittifoqi   Sudining   Anastasiu   va
Polisario   fronti   ishlari   bo‘yicha   qarorlari,   Xalqaro   Sudning   Namibiya   bo‘yicha
35 xulosasi va Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudining Kipr Turkiyaga qarshi ishi
bo‘yicha   qarori   tan   olmaslik   va   hudud   aholisining   manfaatlarini   himoya   qilish
o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Beshinchidan,   tan   olinmagan   davlatlar   bilan   shartnomaviy   munosabatlarda
hududiy   yaxlitlik   va   o‘z   taqdirini   o‘zi   belgilash   prinsiplari   o‘rtasidagi   keskinlik,
tan   olmaslik   majburiyati,   shartnomalar   o‘rtasidagi   ziddiyatlar   va   milliy
qonunchilikdagi   cheklovlar   asosiy   huquqiy   muammolar   hisoblanadi.   Bunday
shartnomalarning  yuridik  kuchi   gradatsiyali   xususiyatga   ega   bo‘lib,   ular   uchinchi
davlatlar uchun majburiy emas, imperativ normalarga zid bo‘lsa haqiqiy emas deb
topilishi   mumkin,   ularning   bajarilishi   esa   ko‘pincha   xalqaro   kafolatlar   va   siyosiy
rag‘batlar orqali ta’minlanadi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi takliflar ilgari suriladi.
1.   BMT   Xalqaro   huquq   komissiyasi   tomonidan   tan   olinmagan   tuzilmalar
bilan   amaliy   kelishuvlar   tuzish   bo‘yicha   yo‘riqnomalar   ishlab   chiqish,   unda
Namibiya istisnosining  doirasini, tan olishni  anglatmaydigan kelishuv turlarini va
ularni rasmiylashtirish talablarini aniq belgilash.
2.   Tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   tuzilgan   insonparvarlik   va   texnik
kelishuvlar bo‘yicha nizolarni hal etish uchun xalqaro tashkilotlar huzurida maxsus
vositachilik va arbitraj mexanizmlarini yaratish.
3.   “O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari   to‘g‘risida”gi
Qonunga   xalqaro   hamjamiyat   tomonidan   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   faqat
insonparvarlik,   savdo,   transport   va   fuqarolarning   huquqlarini   himoya   qilish
masalalarida,   tan   olishni   anglatmasligi   aniq   ko‘rsatilgan   holda   va   Tashqi   ishlar
vazirligining roziligi bilan idoralararo kelishuvlar tuzish mumkinligini belgilovchi
norma kiritish.
4.   O‘zbekiston   fuqarolari   va   tadbirkorlarining   tan   olinmagan   hududlardagi
huquq   va   manfaatlarini   himoya   qilish   maqsadida   bunday   hududlarda   berilgan
fuqarolik holati  aktlari va boshqa hujjatlarni  tan olish tartibini Namibiya istisnosi
asosida milliy qonunchilikda belgilash.
36 5.  Xalqaro huquq bo‘yicha mutaxassislarni tayyorlashda davlatlarni tan olish
va   tan   olinmagan   tuzilmalar   bilan   munosabatlar   masalalarini   chuqur   o‘rganish,
diplomatlar uchun bu sohadagi xalqaro amaliyot bo‘yicha maxsus o‘quv kurslarini
tashkil etish.
37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston  Respublikasining  Konstitutsiyasi   [Elektron  resurs]:  2023-yil
30-aprelda   umumxalq   referendumida   qabul   qilingan   //   Qonunchilik   ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
2. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida [Elektron
resurs]:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-fevraldagi   O‘RQ-518-son
Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/4193761 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
II. Xalqaro hujjatlar
3.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   [Elektron   resurs]:   San-Fransisko,
1945-yil 26-iyun // BMT rasmiy sayti. – URL: https://www.un.org/en/about-us/un-
charter/full-text (murojaat sanasi: 06.11.2026).
4.   Convention   on   Rights   and   Duties   of   States:   Montevideo,   26   December
1933 // League of Nations Treaty Series. – Vol. 165. – P. 19.
5. Vienna Convention on the Law of Treaties [Elektron resurs]: Vienna, 23
May   1969   //   United   Nations   Treaty   Series.   –   Vol.   1155.   –   P.   331.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf
(murojaat sanasi: 06.11.2026).
6. International Law Commission. Draft Articles on Responsibility of States
for   Internationally   Wrongful   Acts   [Elektron   resurs].   –   2001.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_6_2001.pdf
(murojaat sanasi: 06.11.2026).
7. Restoration of the lawful rights of the People’s Republic of China in the
United Nations [Elektron resurs]: UN General Assembly Resolution 2758 (XXVI)
of   25   October   1971.   –   URL:   https://undocs.org/A/RES/2758(XXVI)   (murojaat
sanasi: 06.11.2026).
8.   UN   Security   Council   Resolution   541   (1983)   [Elektron   resurs]:   18
November   1983.   –   URL:   https://undocs.org/S/RES/541(1983)   (murojaat   sanasi:
06.11.2026).
38 9.   Status   of   Palestine   in   the   United   Nations   [Elektron   resurs]:   UN   General
Assembly   Resolution   67/19   of   29   November   2012.   –   URL:
https://undocs.org/A/RES/67/19 (murojaat sanasi: 06.11.2026).
10.   Stabilisation   and   Association   Agreement   between   the   European   Union
and the European Atomic Energy Community, of the one part, and Kosovo, of the
other part // Official Journal of the European Union. – 2016. – L 71. – P. 3–321.
11. Taiwan Relations Act: Public Law 96-8, 10 April 1979 // United States
Code. – Title 22, §§ 3301–3316.
III. Xalqaro sud amaliyoti
12.   Legal   Consequences   for   States   of   the   Continued   Presence   of   South
Africa   in   Namibia   (South   West   Africa)   notwithstanding   Security   Council
Resolution 276 (1970): Advisory Opinion of 21 June 1971 // I.C.J. Reports 1971. –
P. 16.
13.   Accordance   with   International   Law   of   the   Unilateral   Declaration   of
Independence   in   respect   of   Kosovo:   Advisory   Opinion   of   22   July   2010   //   I.C.J.
Reports 2010. – P. 403.
14.   Conference   on   Yugoslavia,   Arbitration   Commission:   Opinions   No.   1–
10 // International Legal Materials. – 1992. – Vol. 31. – P. 1494.
15. The Queen v. Minister of Agriculture, Fisheries and Food, ex parte S.P.
Anastasiou   (Pissouri)   Ltd   and   others:   Case   C-432/92.   Judgment   of   the   Court   of
Justice of 5 July 1994 // European Court Reports. – 1994. – P. I-3087.
16.   Commission   and   Council   v.   Front   Polisario:   Joined   Cases   C-779/21   P
and C-799/21 P. Judgment of the Court of Justice (Grand Chamber) of 4 October
2024.
17.   Cyprus   v.   Turkey:   Judgment   of   the   European   Court   of   Human   Rights
(Grand Chamber) of 10 May 2001. Application no. 25781/94.
IV. Ilmiy adabiyotlar
18.   Aust   A.   Modern   Treaty   Law   and   Practice   /   A.   Aust.   –   3rd   ed.   –
Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
39 19. Caspersen N. Unrecognized States:  The Struggle for Sovereignty in the
Modern International System / N. Caspersen. – Cambridge: Polity Press, 2012.
20. Crawford J. The Creation of States in International Law / J. Crawford. –
2nd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2006.
21.   Crawford   J.   Brownlie’s   Principles   of   Public   International   Law   /   J.
Crawford. – 9th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2019.
22.   Dörr   O.,   Schmalenbach   K.   (eds.)   Vienna   Convention   on   the   Law   of
Treaties: A Commentary / O. Dörr, K. Schmalenbach. – 2nd ed. – Berlin: Springer,
2018.
23. Ker-Lindsay J. The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the
Recognition   of   Contested   States   /   J.   Ker-Lindsay.   –   Oxford:   Oxford   University
Press, 2012.
24.   Lauterpacht   H.   Recognition   in   International   Law   /   H.   Lauterpacht.   –
Cambridge: Cambridge University Press, 1947.
25.   Shaw   M.N.   International   Law   /   M.N.   Shaw.   –   9th   ed.   –   Cambridge:
Cambridge University Press, 2021.
26.   Visoka   G.,   Doyle   J.,   Newman   E.   (eds.)   Routledge   Handbook   of   State
Recognition / G. Visoka, J. Doyle, E. Newman. – London; New York: Routledge,
2020.
40

Tan olinmagan davlatlar bilan xalqaro shartnomalar tuzish mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 9 203 so‘z (38+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Tan olinmagan davlatlarning xalqaro-huquqiy maqomi va shartnomaviy munosabatlarning nazariy asoslari
    • 1.1. Davlatni xalqaro-huquqiy tan olish tushunchasi, shakllari va uning huquqiy oqibatlari
    • 1.2. Tan olinmagan davlatlarning xalqaro huquq subyektligi va xalqaro munosabatlardagi o‘rni
  • II bob. Tan olinmagan davlatlar bilan xalqaro shartnomalar tuzishning huquqiy asoslari va amaliy mexanizmlari
    • 2.1. Tan olinmagan davlatlar bilan xalqaro shartnomalar tuzishning xalqaro-huquqiy asoslari va tartibi
    • 2.2. Tan olinmagan davlatlar bilan shartnomaviy munosabatlarda davlatlar va xalqaro tashkilotlarning ishtiroki
  • III bob. Tan olinmagan davlatlar bilan shartnomaviy munosabatlarning huquqiy muammolari va amaliy jihatlari
    • 3.1. Tan olinmagan davlatlar bilan shartnomalar tuzishda yuzaga keladigan huquqiy ziddiyatlar va ularning oqibatlari
    • 3.2. Tan olinmagan davlatlar bilan tuzilgan xalqaro shartnomalarning yuridik kuchi, haqiqiyligi va bajarilishi masalalari
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).