Xalqaro daryolardan foydalanishning huquqiy asoslari

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA ’ LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI 
KURS   ISHI
Mavzu:  Xalqaro daryolardan foydalanishning huquqiy asoslari
Bajardi:  Yu  _________ guruh talabasi   
___________________________________________________
  
Kurs ishi himoya qilingan sana     “____” __ ___ _____20 26  y.
Baho  “_____” ____ __ _____
     Ilmiy rahbar:          _______________________________________
 
      
     Komissiya a’zolari:   __________      ____________________ 
                (imzo)                  (ismi sharifi)
                                       __________      ____________________ 
                 (imzo)                  (ismi sharifi)
Toshkent-2026 MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................... 3
I BOB. Xalqaro daryolardan foydalanishning xalqaro-huquqiy mohiyati va 
nazariy asoslari ........................................................................................................ 7
1.1. Xalqaro daryolar tushunchasi, ularning huquqiy maqomi va o‘ziga xos 
xususiyatlari ............................................................................................................... 7
1.2. Xalqaro daryolardan foydalanishni tartibga soluvchi xalqaro-huquqiy 
tamoyillar ................................................................................................................. 11
1.3. Xalqaro daryolardan foydalanish sohasidagi xalqaro-huquqiy manbalar va 
konvensiyalar ........................................................................................................... 17
II BOB. Xalqaro daryolardan foydalanishni xalqaro-huquqiy tartibga solish 
mexanizmlari va mavjud muammolar ................................................................ 24
2.1. Xalqaro daryolardan foydalanishda davlatlarning huquq va majburiyatlari .. . . 24
2.2. Transchegaraviy suv resurslaridan foydalanishda davlatlararo hamkorlik va 
nizolarni hal etish tartibi .......................................................................................... 27
2.3. Xalqaro daryolardan foydalanishdagi dolzarb muammolar va ularni bartaraf 
etishning huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish .............................................. 31
XULOSA ................................................................................................................ 40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 43
2 KIRISH
Kurs   ishi   mavzusining   dolzarbligi:   Jahon   miqyosida   chuchuk   suv
resurslarining   shiddat   bilan   qisqarib   borishi,   global   iqlim   o‘zgarishlari,   sanoat
hamda   qishloq   xo‘jaligining   jadal   rivojlanishi   va   aholi   sonining   o‘sishi   xalqaro
daryolardan foydalanish masalasini xalqaro munosabatlar hamda huquq tizimidagi
eng o‘tkir muammolardan biriga aylantirdi. Xalqaro huquqda ikki yoki undan ortiq
davlat   hududidan   oqib   o‘tuvchi   daryolar   shunchaki   tabiiy   resurs   emas,   balki
murakkab   geosiyosiy,   iqtisodiy   va   ekologik   ahamiyatga   ega   bo‘lgan   strategik
manba hisoblanadi. Bugungi kunda dunyoda 260 dan ortiq transchegaraviy  daryo
havzalari   mavjud   bo‘lib,   insoniyatning   yarmidan   ko‘pi   ushbu   suv   manbalariga
bevosita   qaramdir.   Ular   atrofida   yuzaga   keladigan   huquqiy   munosabatlarni   aniq,
adolatli   va   o‘zaro   manfaatli   asosda   tartibga   solish   davlatlararo   tinchlik,   iqtisodiy
barqarorlik   hamda   ekologik   xavfsizlikning   tayanch   kafolatidir.   Xususan,
davlatlarning   suvga   bo‘lgan   ehtiyojlari   to‘qnashganda,   manfaatlarni   o‘zaro
muvozanatlash va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan huquqiy, ekologik yoki iqtisodiy
nizolarning   oldini   olish   bevosita   xalqaro-huquqiy   normalarning   qay   darajada
mukammal   ishlashiga   bog‘liq.   Shu   sababli,   xalqaro   daryolardan   oqilona
foydalanishning   huquqiy   mexanizmlarini,   mavjud   xalqaro   hujjatlar   va   ularning
amaliyotda qo‘llanilishini chuqur ilmiy tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Mazkur masalaning dolzarbligi O‘zbekiston Respublikasi va butun Markaziy
Osiyo   mintaqasi   uchun   bevosita   hayotiy   ahamiyatga   egadir.   Rasmiy   statistik
ma’lumotlarga   ko‘ra,   O‘zbekiston   iqtisodiyoti,   xususan   qishloq   xo‘jaligi   va   aholi
iste’moli   uchun   zarur   bo‘lgan   barcha   suv   resurslarining   qariyb   80   foizi
transchegaraviy   daryolar   —   Amudaryo   va   Sirdaryo   havzalarida,   ya’ni   mamlakat
hududidan   tashqarida   shakllanadi. 1
  Mintaqadagi   muzliklarning   erishi   va   global
iqlim   isishi   fonida   2030-yilga   kelib   respublikada   suv   taqchilligi   7   milliard   metr
kubgacha   yetishi   prognoz   qilinmoqda.   Bunday   murakkab   sharoitda   suv
resurslaridan   oqilona   foydalanish   va   qo‘shni   davlatlar   bilan   suv   taqsimoti
1
  O‘zbekiston   Respublikasi   suv   xo‘jaligini   rivojlantirishning   2020–2030-yillarga   mo‘ljallangan   konsepsiyasini
tasdiqlash   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2020-yil   10-iyuldagi   PF-6024-son   Farmoni   //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
3 masalasida   qat’iy   xalqaro-huquqiy   mexanizmlarni   yaratish   milliy   siyosatning   eng
muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri etib belgilangan.
So‘nggi   12   yil   ichida   ushbu   sohani   xalqaro   huquq   me’yorlari   bilan
uyg‘unlashtirish   va   tartibga   solish   bo‘yicha   milliy   qonunchilikda   jiddiy   huquqiy
islohotlar   amalga   oshirildi.   Xususan,   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining
2020-yil   10-iyuldagi   PF-6024-sonli   “O‘zbekiston   Respublikasi   suv   xo‘jaligini
rivojlantirishning   2020–2030-yillarga   mo‘ljallangan   konsepsiyasini   tasdiqlash
to‘g‘risida”gi   Farmoni   xalqaro   daryolardan   adolatli   foydalanish,   transchegaraviy
suv obyektlarini integratsiyalashgan holda boshqarish hamda davlatlararo huquqiy
bazani   takomillashtirishning   yuridik   poydevorini   mustahkamladi.   Shuningdek,
Prezidentning   2023-yil   11-sentabrdagi   PF-158-sonli   Farmoni   bilan   tasdiqlangan
“O‘zbekiston   —   2030”   strategiyasida   ham   bevosita   xalqaro   huquq   normalariga
tayangan   holda   transchegaraviy   suv   resurslaridan   foydalanishda   Markaziy   Osiyo
mamlakatlari   bilan   amaliy   hamkorlikni   chuqurlashtirish   masalasi   qat’iy   normativ
tarzda   belgilab   qo‘yildi. 2
  Sohadagi   tayanch   yuridik   hujjat   —   “Suv   va   suvdan
foydalanish   to‘g‘risida”gi   Qonunga   ham   kiritilgan   so‘nggi   yillardagi   huquqiy
o‘zgartishlar   mintaqaviy   suv   huquqi   prinsiplarini   O‘zbekiston   qo‘shilgan   xalqaro
shartnomalar   bilan   muvofiqlashtirishga   qaratilgandir.   Bu   kabi   huquqiy   hamda
statistik   reallik   xalqaro   daryolardan   foydalanish   masalasini   nafaqat   global
nazariya,   balki   bevosita   milliy   huquqiy   xavfsizlik   va   davlatlararo   iqtisodiy
barqarorlik nuqtai nazaridan ham tizimli tadqiq etishni taqozo qiladi.
  Ushbu   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   xalqaro   daryolardan   foydalanishning
xalqaro-huquqiy maqomini keng qamrovli belgilash, sohadagi yetakchi tamoyillar
va   konvensiyalarni   izchil   tahlil   qilish,   shuningdek,   huquqni   amaliyotda   qo‘llash
jarayonidagi mavjud muammolarni va ularni hal etishning oqilona yo‘llarini ochib
berishdan iborat. Bu maqsadga erishish uchun bir qator aniq vazifalar belgilandi:
Xalqaro   daryolar   tushunchasining   tarixiy   va   huquqiy   evolyutsiyasini
yoritish;
2
  “O‘zbekiston   –   2030”   strategiyasi   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-sentabrdagi
PF-158-son   Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz/docs/6600413   (murojaat
sanasi: 30.10.2026).
4 Sohildosh   davlatlarning   transchegaraviy   suvlarga   nisbatan   ega   bo‘lgan
yuridik huquq va majburiyatlarini ko‘rsatib berish;
Oqilona   va   adolatli   foydalanish   hamda   jiddiy   zarar   yetkazmaslik
tamoyillarining mazmun-mohiyatini yoritish;
Davlatlararo   hamkorlik   hamda   suv   havzalari   bilan   bog‘liq   nizolarni   tinch
yo‘l bilan hal etishning xalqaro huquqiy mexanizmlarini tizimli ko‘rib chiqish.
Tahlil   obyekti   va   predmeti:   O‘rganish   obyekti   sifatida   xalqaro   daryolardan
birgalikda   foydalanish,   ularni   boshqarish   va   muhofaza   qilish   jarayonida   davlatlar
o‘rtasida   yuzaga   keladigan   murakkab   xalqaro-huquqiy   munosabatlar   olingan.
Ishning   predmeti   esa   bevosita   ushbu   munosabatlarni   tartibga   soluvchi   xalqaro
shartnomalar,   global   va   mintaqaviy   konvensiyalar,   odat   huquqi   normalari,
prinsiplar hamda xalqaro sud amaliyoti hujjatlarini qamrab oladi.
5 6 I BOB. Xalqaro daryolardan foydalanishning xalqaro-huquqiy mohiyati va
nazariy asoslari
1.1. Xalqaro daryolar tushunchasi, ularning huquqiy maqomi va o‘ziga xos
xususiyatlari
Xalqaro   huquq   fanida   “xalqaro   daryolar”   tushunchasining   shakllanishi   va
huquqiy   maqomining   belgilanishi   uzoq   tarixiy   evolyutsiya   jarayonini   o‘z   ichiga
oladi.   Dastlabki   davrlarda   daryolardan   asosan   tabiiy   chegara   va   transport   yo‘lagi
sifatida   foydalanilgan   bo‘lsa,   keyinchalik   sanoat   inqilobi   natijasida   ularning
iqtisodiy   ahamiyati   keskin   oshdi.   1648-yilda   imzolangan   Vestfaliya   tinchlik
shartnomasi   xalqaro   munosabatlarda   suverenitet   tushunchasini   mustahkamlash
bilan   birga,   transchegaraviy   suv   resurslaridan   davlatlarning   mustaqil   foydalanish
huquqiga   ham   asos   soldi.   Biroq,   daryolarda   kema   qatnovini   xalqaro   huquqiy
tartibga   solishning   dastlabki   yirik   qadami   1815-yil   9-iyundagi   Vena   kongressi
yakuniy   akti   hisoblanadi.   Vena   kongressida   Reyn   va   Shelda   daryolarida   erkin
kema qatnovi prinsiplari o‘rnatildi va xalqaro daryo tushunchasi birinchi marotaba
yuridik   jihatdan   rasmiylashtirildi. 3
  Mashhur   golland   huquqshunosi   Gugo   Grotsiy
o‘zining 1625-yilda yozilgan “Urush va tinchlik huquqi to‘g‘risida”gi asarida oqar
suvlarning umuminsoniy mulk ekanligini  ta’kidlab, ulardan tinchlik maqsadlarida
foydalanish  g‘oyasini  ilgari  surgan edi. Keyinchalik shveysariyalik  olim  Emer  de
Vattel 1758-yilda nashr etilgan “Xalqlar huquqi” nomli traktatida davlatlarning o‘z
hududidan   oqib   o‘tuvchi   daryolar   ustidan   suveren   huquqlarini   izohlab,   qo‘shni
davlatlarga   zarar   yetkazmaslik   tamoyiliga   urg‘u   berdi.   Xalqaro   daryolarning
zamonaviy   tushunchasi   ancha   kengaygan   bo‘lib,   u   nafaqat   kema   qatnovini,   balki
irrigatsiya,   gidroenergetika,   sanoat   va   maishiy   ehtiyojlarni   ham   qamrab   oladi.
1921-yil   20-aprelda   imzolangan   “Kema   qatnovi   ahamiyatiga   ega   bo‘lgan   suv
yo‘llari rejimiga oid” Barselona konvensiyasi va statuti xalqaro daryolar maqomini
xalqaro miqyosda universal tartibga solishga urinish bo‘ldi. 4
 1966-yil avgust oyida
3
 Final Act of the Congress of Vienna. Vienna, 9 June 1815. Arts. 108–117.
4
  Convention   and   Statute   on   the   Regime   of   Navigable   Waterways   of   International   Concern.   Barcelona,   20   April
1921 // League of Nations Treaty Series. – Vol. 7.
7 Xalqaro   huquq   assotsiatsiyasi   tomonidan   qabul   qilingan   Xelsinki   qoidalarida
xalqaro   daryo   tushunchasi   o‘rniga   kengroq   bo‘lgan   “xalqaro   daryo   havzasi”
atamasi  kiritildi. Ushbu qoidalarda havza tushunchasi  yuzaki va yer osti suvlarini
o‘z   ichiga   oluvchi,   hududi   ikki   yoki   undan   ortiq   davlatlar   orasida   taqsimlangan
yagona geografik hamda gidrologik tizim sifatida ta’riflandi. 5
 BMT Xalqaro huquq
komissiyasi  tomonidan  uzoq  yillar   davomida  tayyorlangan   va  1997-yil  21-mayda
BMT   Bosh   Assambleyasi   tomonidan   qabul   qilingan   “Xalqaro   suv   havzalaridan
kema   qatnovidan   boshqa   maqsadlarda   foydalanish   huquqi   to‘g‘risida”gi
konvensiyada   esa   “xalqaro   suv   havzasi”   iborasi   qonuniylashtirildi.   Xalqaro
huquqshunos   olimlar,   xususan,   professor   Stiven   MakKaffri   ta’kidlashicha,
daryoning   xalqaro   maqomi   uning   geografik   joylashuvi   bilan   emas,   balki
davlatlararo yuridik munosabatlarni vujudga keltirishi bilan belgilanadi. 6
Xalqaro   daryolarning   huquqiy   maqomini   belgilashda   davlatlarning
suverenitet   doirasini   aniqlash   xalqaro   huquq   doktrinasida   eng   ko‘p   tortishuvlarga
sabab   bo‘lgan   masalalardan   biri   sanaladi.   Huquqshunoslikda   xalqaro   daryolarga
nisbatan   mulkiy   va   yurisdiksion   huquqlarni   izohlovchi   to‘rtta   asosiy   nazariya
shakllangan bo‘lib, ulardan birinchisi mutlaq hududiy suverenitet nazariyasidir. Bu
yondashuv   amaliyotda   1895-yilda   AQSH   Bosh   prokurori   Jadson   Garmon
tomonidan   Rio-Grande   daryosi   bo‘yicha   Meksika   bilan   yuzaga   kelgan   nizo
munosabati bilan rasman ilgari surilgan va tarixga “Garmon doktrinasi” nomi bilan
kirgan.   Garmon   doktrinasiga   ko‘ra,   yuqori   oqimda   joylashgan   davlat   xalqaro
daryoning   o‘z   hududidan   o‘tadigan   qismi   ustidan   mutlaq   va   cheklanmagan
hokimiyatga   ega   bo‘lib,   quyi   davlat   oldida   hech   qanday   xalqaro-huquqiy
majburiyatni o‘z zimmasiga olmaydi. Biroq XX asrning o‘rtalariga kelib, xususan
1944-yilgi   Kolorado  va  Tixuana  daryolari   bo‘yicha  tuzilgan  shartnomadan so‘ng,
AQSHning   o‘zi   ham   ushbu   doktrinadan   voz   kechdi   va   u   xalqaro   hamjamiyat
tomonidan   to‘liq   rad   etildi.   Bunga   qarama-qarshi   o‘laroq   shakllangan   mutlaq
hududiy   daxlsizlik   nazariyasi   esa   aynan   quyi   oqim   davlatlarining   manfaatlarini
5
 International Law Association. The Helsinki Rules on the Uses of the Waters of International Rivers // Report of
the Fifty-Second Conference. – Helsinki, 1966. – P. 484–532.
6
 McCaffrey S.C. The Law of International Watercourses. – 3rd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2019.
8 qat’iy   himoya   qilishga   qaratilgan   edi.   Ushbu   nazariyaga   muvofiq,   yuqori   oqim
davlati   daryoning   tabiiy   oqimi,   tezligi,   hajmi   yoki   sifatiga   ta’sir   ko‘rsatuvchi   har
qanday   harakatni   faqat   quyi   davlatning   oldindan   berilgan   rasmiy   roziligi   bilan
amalga   oshirishi   mumkin.   Mashhur   ingliz   olimi   Lassa   Oppengeym   o‘z
tadqiqotlarida   bu   yondashuvni   keskin   tanqid   qilib,   u   yuqori   oqim   davlatlarining
suveren huquqlarini iqtisodiy jihatdan falaj holatga keltirib qo‘yishini ta’kidlagan.
Uchinchi va hozirgi kunda eng ko‘p e’tirof etilgan yondashuv cheklangan hududiy
suverenitet   nazariyasi   hisoblanadi.   1929-yilda   Xalqaro   odil   sudlovning   doimiy
palatasi   tomonidan   Oder   daryosining   yurisdiksiyasi   bo‘yicha   qabul   qilingan
qarorda   davlatlarning   xalqaro   daryolardan   o‘zaro   tenglik   asosida   foydalanishi
kerakligi   huquqiy   jihatdan   tasdiqlandi.   Cheklangan   hududiy   suverenitet
nazariyasiga asosan, har bir davlat xalqaro daryoning o‘z hududidan oqib o‘tuvchi
qismidan   erkin   foydalanish   huquqiga   ega,   ammo   bu   faoliyat   boshqa   sohildosh
davlatlarning   hayotiy   manfaatlariga   jiddiy   zarar   yetkazmasligi   shart.   To‘rtinchi
nazariya,   ya’ni   manfaatlarning   mushtarakligi   nazariyasi   1997-yil   25-sentabrda
BMT   Xalqaro   sudi   tomonidan   ko‘rib   chiqilgan   Gabchikovo-Nadmarosh   ishi
(Vengriya   Slovakiyaga   qarshi)   qarorida   o‘zining   eng   yorqin   huquqiy   ifodasini
topdi. Xalqaro sud o‘z hukmida transchegaraviy  daryoni  yagona butunlik sifatida
e’tirof   etib,   barcha   sohildosh   davlatlar   undan   iqtisodiy   va   ekologik   maqsadlarda
mushtarak   hamda   teng   huquqli   asosda   foydalanishga   haqli   ekanligini   qat’iy
belgilab berdi. 7
Xalqaro   daryolarni   huquqiy   tartibga   solish   jarayonida   xalqaro   hamjamiyat
tomonidan   qabul   qilingan   global   va   mintaqaviy   konvensiyalarning   ahamiyati
beqiyosdir   va   ular   suv   huquqining   tayanch   manbalari   hisoblanadi.   Birlashgan
Millatlar   Tashkilotining   Xalqaro   huquq   komissiyasi   1970-yildan   boshlab   xalqaro
daryolar   yuzasidan   qoidalar   majmuasini   ishlab   chiqishga   kirishdi   va  bu   ilmiy  ish
jarayoni   qariyb   yigirma   yetti   yil   davom   etdi.   Ushbu   mashaqqatli   ilmiy-yuridik
izlanishlar   natijasida   R.   Kirni,   S.   Shvebel,   Y.   Evensen,   S.   MakKaffri   va   R.
Rozenstok   kabi   nufuzli   maxsus   ma’ruzachilar   rahbarligida   tayyorlangan   hujjat
7
 Gabčíkovo-Nagymaros Project (Hungary/Slovakia). Judgment of 25 September 1997 // I.C.J. Reports 1997. – P. 7.
– URL: https://www.icj-cij.org/case/92 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
9 1997-yil   21-mayda   Bosh   Assambleya   tomonidan   tasdiqlandi.   37   ta   moddadan
iborat   bo‘lgan   mazkur   Konvensiya   uzoq   vaqt   davomida   kuchga   kirmay   turdi   va
faqatgina   2014-yil   17-avgustga   kelibgina   yetarli   miqdordagi   davlatlar   (Vyetnam
35-davlat   bo‘lib   ratifikatsiya   qilganidan   so‘ng)   qo‘shilgach,   yuridik   kuchga   ega
bo‘ldi. 8
  Ushbu  global   hujjat  bilan  bir   qatorda  mintaqaviy  darajada  muvaffaqiyatli
ishlayotgan   hujjatlar   ham   mavjud  bo‘lib,   ulardan  eng   yiriklaridan   biri   1992-yilda
Xelsinki   shahrida   qabul   qilingan   BMT   Yevropa   Iqtisodiy   Komissiyasining   suv
konvensiyasidir.   Dastlab   faqat   Yevropa   va   Markaziy   Osiyo   hududi   davlatlari
uchun mo‘ljallangan mazkur konvensiya 2013-yilga kelib o‘zgartirishlar kiritilishi
natijasida global maqomga ega bo‘ldi va dunyoning barcha davlatlari a’zo bo‘lishi
uchun   ochiq   deb   e’lon   qilindi. 9
  1997-yilgi   BMT   Konvensiyasidan   farqli   o‘laroq,
1992-yilgi   Xelsinki   konvensiyasi   asosan   xalqaro   daryolarning   ekologik
xavfsizligini   ta’minlashga,   ifloslanishning   oldini   olishga   va   qat’iy   monitoring
tizimlarini   o‘rnatishga   qaratilgan   batafsil   mexanizmlarga   ega.   Xalqaro   suv
huquqining   yana   bir   o‘ziga   xos   tarmog‘ini   alohida   daryo   havzalari   bo‘yicha
tuzilgan   ikki   va   ko‘p   tomonlama   shartnomalar   tashkil   etadi,   chunki   har   bir
daryoning   o‘ziga   xos   yuridik   tabiati   mavjud.   Bunga   misol   tariqasida   1995-yil   5-
aprelda   imzolangan   “Mekong   daryosi   havzasini   barqaror   rivojlantirish   bo‘yicha
hamkorlik to‘g‘risida”gi  shartnomani keltirish mumkin. Kambodja, Laos, Tailand
va   Vyetnam   tomonidan   imzolangan   bu   hujjat   Janubi-Sharqiy   Osiyoda   xalqaro
daryo   resurslaridan   birgalikda   oqilona   foydalanish   bo‘yicha   mintaqaviy   xalqaro
huquqning   yorqin   namunasi   sifatida   qaraladi.   Xuddi   shunday   mintaqaviy
mexanizmlar Afrikada ham rivojlangan bo‘lib, 1999-yilda Misr, Sudan va Efiopiya
kabi   davlatlar   o‘rtasida   Nil   daryosi   havzasi   bo‘yicha   Maxsus   tashabbus   qabul
qilingan va huquqiy tartibga solish jarayoni boshlangan.
8
  Convention on the Law of the Non-navigational Uses of International Watercourses. New York, 21 May 1997. –
URL: https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/8_3_1997.pdf (murojaat sanasi: 30.10.2026).
9
  Convention   on   the   Protection   and   Use   of   Transboundary   Watercourses   and   International   Lakes.   Helsinki,   17
March 1992 // United Nations Treaty Series. – Vol. 1936. – P. 269.
10 1.2. Xalqaro daryolardan foydalanishni tartibga soluvchi xalqaro-huquqiy
tamoyillar
Xalqaro   daryolardan   foydalanishni   tartibga   soluvchi   eng   ustuvor   va
poydevor   xalqaro-huquqiy   tamoyil   bu   suv   resurslaridan   adolatli   va   oqilona
foydalanish   tamoyili   hisoblanadi.   Ushbu   tamoyil   o‘zining   ilk   normativ   ifodasini
1966-yilgi   Xelsinki   qoidalarining   4-moddasida   topgan   bo‘lib,   keyinchalik
amaliyotda   xalqaro   odat   huquqi   darajasiga   ko‘tarildi.   1997-yil   21-maydagi
“Xalqaro   suv   havzalaridan   kema   qatnovidan   boshqa   maqsadlarda   foydalanish
huquqi   to‘g‘risida”gi   konvensiyaning   5-moddasi   aynan   ushbu   tamoyilga
bag‘ishlangan   bo‘lib,   davlatlarning   suvlardan   maqbul   va   barqaror   foydalanish
majburiyatini   mustahkamlaydi.   Adolatli   va   oqilona   foydalanish   matematik   tarzda
suvlarni   davlatlar   o‘rtasida   teng   yarmiga   bo‘lishni   anglatmaydi,   balki   bir   qator
geografik,   gidrologik,   iqlimiy,   ekologik   va   ijtimoiy-iqtisodiy   omillarni   kompleks
baholashni  talab   qiladi.   Xalqaro  huquq  professori  Yan   Braunli   o‘zining  “Xalqaro
ommaviy huquq prinsiplari” asarida ta’kidlashicha, adolatli ulushni aniqlashda har
bir   davlatning   aholi   soni,   muqobil   suv   manbalariga   ega   ekanligi   va   mavjud   suv
infratuzilmasi kabi mezonlar inobatga olinishi lozim. 1997-yilgi konvensiyaning 6-
moddasida ushbu omillarning ro‘yxati qat’iy belgilab qo‘yilgan bo‘lib, hech qaysi
omil   boshqasidan   mutlaq   ustunlikka   ega   emasligi   xalqaro   qoida   sifatida
o‘rnatilgan.   Ushbu   tamoyilning   qo‘llanilishi   bo‘yicha   BMT   Xalqaro   sudining
amaliyoti   juda   boy   bo‘lib,   xususan   2010-yil   20-aprelda   qabul   qilingan   Urugvay
daryosidagi   sellyuloza   zavodlari   (Argentina   Urugvayga   qarshi)   bo‘yicha   ishda
adolatli   foydalanish   ekologik   barqarorlik   bilan   uzviy   bog‘liqligi   uqtirib   o‘tildi. 10
Xuddi shunday, 2022-yil 1-dekabrda Xalqaro sud tomonidan Silala daryosi suvlari
maqomi   (Chili   Boliviyaga   qarshi)   bo‘yicha   chiqarilgan   qarorda   ham   adolatli   va
oqilona foydalanish tamoyili transchegaraviy yer osti  va yer usti  suvlariga birdek
taalluqli   ekanligi   tasdiqlandi. 11
  Davlatlar   o‘z   hududida   xalqaro   daryo   suvidan
10
 Pulp Mills on the River Uruguay (Argentina v. Uruguay). Judgment of 20 April 2010 // I.C.J. Reports 2010. – P.
14. – URL: https://www.icj-cij.org/case/135 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
11
 Dispute over the Status and Use of the Waters of the Silala (Chile v. Bolivia). Judgment of 1 December 2022. –
URL: https://www.icj-cij.org/case/162 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
11 foydalanishga   qaratilgan   har   qanday   yirik   loyihani   boshlashdan   oldin   barcha
ijtimoiy-iqtisodiy   ehtiyojlarni   daryoning   tabiiy   qayta   tiklanish   xususiyati   bilan
o‘lchab   ko‘rishlari   huquqiy   burch   hisoblanadi.   Oqilona   foydalanish   jihati   suvni
isrof qilmaslik, qishloq xo‘jaligida suvni tejovchi zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish   va   daryo   ekotizimini   tanazzuldan   asrash   majburiyatlarini   o‘z   ichiga   oladi.
Xalqaro   suv   huquqi   normalariga   ko‘ra,   bir   davlatning   iqtisodiy   rivojlanishga
bo‘lgan   huquqi   boshqa   bir   sohildosh   davlatning   xuddi   shunday   iqtisodiy
huquqlarini   poymol   qilish   evaziga   amalga   oshirilishi   qat’iyan   man   etiladi.
Tamoyilni   amaliyotda   ro‘yobga   chiqarish   ko‘p   hollarda   maxsus   xalqaro   daryo
komissiyalarini   tuzish   va   davlatlar   o‘rtasida   davriy   maslahatlashuvlar   o‘tkazish
orqali qat’iy nazorat qilinadi.
Xalqaro   suv   huquqidagi   ikkinchi   eng   ahamiyatli   tamoyil   bu   boshqa
davlatlarga   jiddiy   zarar   yetkazmaslik   yuridik   majburiyatidir.   Ushbu   tamoyil
xalqaro   huquqning   umumiy   “o‘z   mulkingdan   shunday   foydalanki,   boshqaning
mulkiga   zarar   yetmasin”   fundamental   qoidasiga   asoslanadi.   Uning   xalqaro   sud
amaliyotidagi   ilk   ko‘rinishi   1941-yil   11-martda   AQSH   va   Kanada   o‘rtasidagi
Treyl-Smelter   arbitraj   ishi   qarorida   namoyon   bo‘ldi.   Garchi   bu   ish   asosan   havo
ifloslanishiga   oid   bo‘lsa-da,   sud   tomonlarning   har   qanday   transchegaraviy   tabiiy
resursdan   boshqa   davlat   hududiga   ekologik   va   moddiy   zarar   yetkazadigan   tarzda
foydalanishga   haqli   emasligini   qat’iy   belgilab   bergan   edi. 12
  1997-yilgi   “Xalqaro
suv   havzalaridan   foydalanish   to‘g‘risida”gi   BMT   konvensiyasining   7-moddasida
ushbu   tamoyil   yuridik   jihatdan   o‘zining   to‘liq   ifodasini   topdi   va   davlatlar
zimmasiga   zarar   yetkazmaslik   uchun   barcha   tegishli   choralarni   ko‘rish
majburiyatini   yukladi.  Ta’kidlash   lozimki,   xalqaro  huquq   har   qanday   kichik  yoki
ahamiyatsiz   zararni   emas,   balki   aynan   “jiddiy”   xarakterga   ega   bo‘lgan   zararni
yetkazishni   man   etadi.   Jiddiy   zarar   deganda   insonlarning   sog‘lig‘iga   xavf
tug‘diradigan,   iqtisodiyot   yoki   qishloq   xo‘jaligida   yirik   yo‘qotishlarga   olib
keladigan,   shuningdek   daryo   ekotizimida   qayta   tiklanmas   o‘zgarishlarni   keltirib
12
  Trail   Smelter   Case   (United   States/Canada).   Awards   of   16   April   1938   and   11   March   1941   //   Reports   of
International   Arbitral   Awards.   –   Vol.   III.   –   P.   1905–1982.   –   URL:   https://legal.un.org/riaa/cases/vol_III/1905-
1982.pdf (murojaat sanasi: 30.10.2026).
12 chiqaradigan   harakatlar   tushuniladi.   Xalqaro   huquq   komissiyasining   maxsus
ma’ruzachisi   Stiven   Shvebel   o‘z   ilmiy   ma’ruzalarida   ta’kidlaganidek,   zarar
yetkazmaslik va adolatli foydalanish tamoyillari amaliyotda tez-tez o‘zaro yuridik
ziddiyatga   kirishadi.   Bunday   ziddiyat   yuzaga   kelganda   xalqaro   yurisprudensiya
qaysi   tamoyil   ustunligini   aniqlashda   davlatlarning   hayotiy   ehtiyojlarini   birinchi
o‘ringa   qo‘yib,   vaziyatni   kompleks   baholaydi.   1992-yil   17-martda   qabul   qilingan
BMT   Yevropa   Iqtisodiy   Komissiyasining   “Transchegaraviy   suv   oqimlari   va
xalqaro   ko‘llarni   muhofaza   qilish   va   ulardan   foydalanish   to‘g‘risida”gi
konvensiyasida   ham   transchegaraviy   ta’sirning   oldini   olish   masalasi   eng   tayanch
talab sifatida kiritilgan. Zarar tushunchasi nafaqat miqdoriy kamayishni, ya’ni suv
hajmini to‘sib qo‘yishni, balki sifat  jihatidan o‘zgarishlarni, masalan daryo suvini
sanoat chiqindilari, kimyoviy moddalar yoki qishloq xo‘jaligi dori vositalari bilan
ifloslantirishni ham to‘liq qamrab oladi. Agar jiddiy zarar ehtiyotsizlik yoki boshqa
huquqiy sabablar tufayli yetkazilgan bo‘lsa, zarar yetkazgan davlat zararni bartaraf
etish,   kompensatsiya   to‘lash   va   kelgusida   bunday   holat   takrorlanmasligi   uchun
preventiv yuridik kafolatlar berishga majbur hisoblanadi.
Xalqaro daryolar ustidan huquqiy boshqaruvni amalga oshirishda hamkorlik,
axborot   almashish   va   oldindan   xabardor   qilish   tamoyillari   yuqorida   qayd   etilgan
qoidalarning   amaliy   ishlashini   ta’minlovchi   asosiy   protsessual   mexanizmlar
hisoblanadi.   BMTning   1997-yilgi   konvensiyasi   8-moddasida   xalqaro   hamkorlik
tamoyili davlatlarning suveren tengligi, hududiy daxlsizligi va o‘zaro manfaatlilik
prinsiplariga   tayanishi   yuridik   nuqtai   nazardan   qat’iy   belgilab   qo‘yilgan.   Bu
hamkorlik   davlatlarning   suv   havzasi   holati   bo‘yicha   olingan   gidrologik,
meteorologik,   gidrogeologik   hamda   ekologik   ma’lumotlarni   muntazam   ravishda,
asossiz  kechiktirmasdan bir-birlariga taqdim etib borishini  taqozo qiladi. 1923-yil
9-dekabrda   Jenevada   qabul   qilingan   “Gidroenergetikadan   bir   qator   davlatlar
manfaatini   ko‘zlab   foydalanish   to‘g‘risida”gi   konvensiya   axborot   almashinuvi
majburiyatini   xalqaro   huquqqa   kiritgan   ilk   yirik   huquqiy   hujjatlardan   biri   edi.
Oldindan   xabardor   qilish   majburiyati   xalqaro   daryo   rejimiga   jiddiy   ta’sir
ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan yirik loyihalar, jumladan, to‘g‘onlar qurish yoki daryo
13 o‘zanini   o‘zgartirish   kabi   rejalashtirilgan   chora-tadbirlarga   nisbatan   bevosita
qo‘llaniladi. Xalqaro yurisprudensiya tarixida 1957-yil 16-noyabrda qabul qilingan
Lanu   ko‘li   ishi   (Fransiya   va   Ispaniya)   ushbu   tamoyilning   huquqiy   qo‘llanilishida
ulkan   pretsedent   vazifasini   o‘tab   berdi.   Mazkur   arbitraj   sudi   qarorida   Fransiya
garchi   o‘z   hududida   gidroenergetika   loyihasini   amalga   oshirishga   to‘la   haqli
bo‘lsa-da,   Ispaniyani   bu   haqda   oldindan   ogohlantirishi   va   uning   manfaatlarini
hisobga   olgan   holda   muzokaralar   o‘tkazishi   shart   ekanligi   yuridik   jihatdan
ta’kidlangan   edi. 13
  Zamonaviy   xalqaro   huquqqa   ko‘ra,   rejalashtirilgan   chora-
tadbirlar   haqida   xabar   bergan   davlat   boshqa   sohildosh   davlatlarga   loyihani
baholash va qonuniy e’tiroz bildirish uchun odatda olti oylik muhlat berishi  talab
etiladi.   Agar   bu   davr   mobaynida   quyi   oqim   davlatlari   loyiha   ularga   jiddiy   zarar
yetkazishini  ilmiy va texnik jihatdan isbotlab  bersa, loyiha tashabbuskori  bo‘lgan
davlat   barcha   ishlarni   to‘xtatib,   o‘zaro   maqbul   yechim   topish   uchun
maslahatlashuvlar   boshlashi   qonunan   majburiydir.   1992-yilgi   Rio-de-Janeyro
Deklaratsiyasining 19-tamoyilida ham davlatlarning atrof-muhitga transchegaraviy
ta’sir ko‘rsatuvchi faoliyatlari yuzasidan o‘zaro maslahatlashuvlarni o‘z vaqtida va
niyatning sofligi asosida olib borishlari lozimligi qat’iy mustahkamlangan. Ushbu
xalqaro-huquqiy   normalar   qasddan   yoxud   ehtiyotsizlik   orqali   buzilgan   taqdirda,
davlatlar   o‘z   yurisdiksiyasidan   tashqaridagi   subyektlar   oldida   xalqaro-huquqiy
javobgarlikka tortilishi va yetkazilgan zararni xalqaro sudlar yoki arbitrajlar orqali
qoplab berishi ko‘zda tutilgan.
Xalqaro   daryolardan   foydalanishda   davlatlar   o‘rtasida   yuzaga   keladigan
nizolarni   xalqaro-huquqiy   vositalar   yordamida   hal   etish   mexanizmi   ushbu   huquq
sohasining eng muhim tarkibiy elementlaridan biri sanaladi. BMT Ustavining 33-
moddasida  mustahkamlangan  xalqaro  nizolarni   tinch yo‘l  bilan  hal  etish  tamoyili
xalqaro   suv   huquqining   barcha   manbalariga   singdirilgan   va   butun   jahon   e’tirof
etgan imperativ norma xarakteriga ega. Suv resurslariga oid ziddiyatlarni bartaraf
etishning  eng ko‘p qo‘llaniladigan  va samarali  huquqiy  usuli  bevosita   diplomatik
13
  Lake   Lanoux   Arbitration   (France   v.   Spain).   Award   of   16   November   1957   //   Reports   of   International   Arbitral
Awards.   –   Vol.   XII.   –   P.   281–317.   –   URL:   https://legal.un.org/riaa/cases/vol_XII/281-317.pdf   (murojaat   sanasi:
30.10.2026).
14 muzokaralar hisoblanadi, chunki bu jarayon tomonlarning manfaatlari aralashuvsiz
muvozanatlashishini   ta’minlaydi.   Agar   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   muzokaralar   o‘z
natijasini   bermasa,   davlatlar   uchinchi   xolis   tomonning   ishtirokidagi   vositachilik,
yarashuv   komissiyalari   yoki   xalqaro   arbitrajlarga   ixtiyoriy   tarzda   murojaat   qilish
huquqiga   ega.   Bu   borada   BMT   Xalqaro   sudining   roli   beqiyos   bo‘lib,   sudning
chiqargan   qarorlari   xalqaro   daryolar   rejimiga   oid   odat   huquqi   normalarini
rasmiylashtirish   va   amaliyotda   talqin   qilishda   yuridik   tayanch   bo‘lib   xizmat
qilmoqda.   Tarixiy   huquqiy   amaliyotga   nazar   tashlaydigan   bo‘lsak,   1997-yilgi
Gabchikovo-Nadmarosh   ishi   transchegaraviy   suv   nizolarini   ko‘rib   chiqishda
Xalqaro   sud   tarixidagi   eng   yirik   va   murakkab   huquqiy   jarayonlardan   biri   bo‘ldi.
Ushbu   huquqiy   bahsda   Vengriya   1977-yilda   Chexoslovakiya   (keyinchalik
Slovakiya) bilan imzolangan Dunay daryosida qo‘shma to‘g‘onlar qurish bo‘yicha
xalqaro   shartnomani   ekologik   sabablarga   ko‘ra   bir   tomonlama   bekor   qilishga
qat’iy   uringan   edi.   Xalqaro   sud   1997-yil   25-sentabrdagi   hukmida   davlatlarning
qat’iy xalqaro majburiyatlarni bir tomonlama ekologik zarurat sababli bekor qilishi
huquqqa   zid   qadam   ekanligini   ko‘rsatib   berdi.   Shu   bilan   bir   qatorda,   Slovakiya
tomonidan   daryoning   oqimini   Vengriya   roziligisiz   burib   yuborishi   ham   xalqaro
suv   huquqining   adolatli   ulush   tamoyilini   qo‘pol   ravishda   buzish   va   suverenitet
huquqini   suiiste’mol   qilish   deb   topildi.   2010-yildagi   Argentina   va   Urugvay
davlatlari   o‘rtasidagi   xalqaro   sudda   ko‘rilgan   yirik   nizo   esa   xalqaro   daryo
qirg‘og‘ida yirik sanoat  obyektlarini  qurishning transchegaraviy ekologik ta’sirini
baholash majburiyatini xalqaro odat huquqi normasi darajasiga olib chiqdi. Ushbu
yuridik   hujjatda   aniq   ko‘rsatilishicha,   atrof-muhitga   ulkan   ta’sir   ko‘rsatuvchi
loyihalardan   oldin   mustaqil   ilmiy   tadqiqot   o‘tkazish   shunchaki   tavsiyaviy
xarakterga   ega   emas,   balki   qat’iy   va   buzib   bo‘lmas   yuridik   majburiyatdir.   Suv
nizolarini   huquqiy   yechishning   yana   bir   muqobil   yo‘li   sifatida   Doimiy   hakamlik
sudi   orqali   hal   etish   amaliyoti   ham,   xususan   Hindiston   va   Pokiston   o‘rtasidagi
1960-yilgi   Hind   daryosi   suvlari   shartnomasiga   oid   ziddiyatlarda   o‘zining   ijobiy
huquqiy samarasini ko‘rsatgan.
15 Zamonaviy   xalqaro   ommaviy   huquqda   xalqaro   daryolardan   foydalanish
masalasi   faqatgina   davlatlarning   iqtisodiy-hududiy   suvereniteti   doirasidan   chiqib,
inson   huquqlari   va   ekologik   xavfsizlik   konsepsiyalari   bilan   uzviy   ravishda
integratsiyalashib   bormoqda.   BMT   Bosh   Assambleyasi   2010-yil   28-iyulda   qabul
qilgan 64/292-sonli maxsus rezolyutsiyasi orqali toza ichimlik suvi va sanitariyaga
bo‘lgan huquqni asosiy  inson huquqlaridan biri sifatida xalqaro huquq miqyosida
rasman   tan   oldi. 14
  Bu   yuridik   voqelik   xalqaro   daryolardan   oqilona   foydalanish
tamoyiliga   yangicha   yondashuvni,   ya’ni   daryo   suvidan   iqtisodiy   foydalanishdan
ko‘ra,   havzada   yashovchi   insonlarning   ichimlik   suviga   bo‘lgan   bazaviy
ehtiyojlarini qondirish ustuvorligini olib kirdi. 1997-yilgi BMT  Konvensiyasining
10-moddasida   aynan   ushbu   yuridik   qoida   mustahkamlangan   bo‘lib,   turli   xil
foydalanish   maqsadlari   o‘rtasida   nizo   kelib   chiqqanda,   insonning   hayotiy
ehtiyojlarini   ta’minlashga   qonunan   mutlaq   ustuvorlik   berilishi   belgilangan.
Xalqaro   huquq   doirasida   daryo   ekotizimlarini   tizimli   himoya   qilish   maqsadida
1971-yil 2-fevralda Eronda imzolangan Ramsar konvensiyasi (Xalqaro ahamiyatga
ega   bo‘lgan   suvli-botqoq   yerlar   to‘g‘risida)   ham   sohildosh   davlatlar
yurisdiksiyasiga qat’iy jamoaviy majburiyatlar yuklaydi. Ramsar konvensiyasining
talablariga   muvofiq,   transchegaraviy   daryolarning   quyi   qismida   joylashgan
ekologik   hududlarga   yuqori   oqim   davlatining   yirik   gidrotexnik   qurilishlari
natijasida   ziyon   yetishi   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   xalqaro   ekologik   huquq   prinsiplarini
buzish hisoblanadi. Ushbu qat’iy talablar Afrika qit’asidagi Chad ko‘li yoki Yaqin
Sharqdagi   Iordan   daryosi   havzasida   sodir   bo‘layotgan   ekologik   halokatlarni
huquqiy   tahlil   qilishda   huquqshunos   olimlar   tomonidan   eng   katta   tayanch   norma
sifatida   olinadi.   Yevropa   Ittifoqining   2000-yil   23-oktabrda   qabul   qilingan   Suv
bo‘yicha doiraviy direktivasi transchegaraviy daryolarni integratsiyalashgan havza
tamoyili   asosida   boshqarishning   eng   ilg‘or   mintaqaviy   yuridik   namunasi   sifatida
butun jahonda e’tirof etilgan. Mazkur nufuzli Direktivaga ko‘ra, siyosiy va davlat
chegaralaridan qat’i nazar, yagona tabiiy suv tizimi yagona huquqiy-ekologik rejim
asosida   muvofiqlashtirilib   boshqarilishi   majburiy   qonun   qilib   belgilab   berilgan.
14
  The   human   right   to   water   and   sanitation:   UN   General   Assembly   Resolution   64/292   of   28   July   2010.   –   URL:
https://undocs.org/A/RES/64/292 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
16 1998-yil   25-iyunda   Daniyada   qabul   qilingan   Orxus   konvensiyasi   xalqaro   suv
obyektlariga oid hujjatlar qabul qilish jarayonida jamoatchilik ishtiroki va ekologik
axborotdan   ochiq   foydalanish   huquqini   yuridik   jihatdan   kafolatlash   orqali
davlatlarning   xalqaro   mas’uliyatini   darajada   oshirdi.   Xalqaro   daryolar   huquqiy
rejimining   iqlim   o‘zgarishi   sharoitidagi   barqaror   himoyasi   2015-yil   12-dekabrda
qabul   qilingan   Parij   bitimi   doirasida   ham   yangi   yuridik   ahamiyat   kasb   etib,
davlatlarning iqlimiy moslashuv strategiyalariga chuqur kirib bordi.
1.3. Xalqaro daryolardan foydalanish sohasidagi xalqaro-huquqiy manbalar
va konvensiyalar
Xalqaro   daryolardan   foydalanishni   tartibga   soluvchi   xalqaro-huquqiy
manbalar   tizimi   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   Xalqaro   sudi   Statutining   38-
moddasida belgilangan xalqaro huquqning umumiy manbalari iyerarxiyasiga qat’iy
asoslanadi.   Xalqaro   suv   huquqining   shakllanish   tarixida   eng   dastlabki   yuridik
manbalar   asosan   ikki   tomonlama   xalqaro   shartnomalar   va   asrlar   davomida
qo‘llanilib   kelingan   xalqaro   odat   huquqi   normalaridan   iborat   bo‘lgan.   Ushbu
sohada   yozma   huquqiy   normalarni   yaratishdagi   dastlabki   jiddiy   urinishlar   XX
asrning   boshlariga   to‘g‘ri   keladi   va   bu   jarayonda   Xalqaro   huquq   instituti   kabi
nufuzli ilmiy tashkilotlarning o‘rni beqiyosdir. Xususan, 1911-yilda Xalqaro huquq
instituti tomonidan qabul qilingan “Xalqaro oqar suvlardan foydalanishni  tartibga
solish   to‘g‘risida”gi   Madrid   deklaratsiyasi   davlatlarning   o‘z   hududidan   oqib
o‘tuvchi daryolardan mutlaq erkin foydalanish huquqini birinchi bo‘lib cheklashga
qaratilgan   tarixiy   hujjat   sanaladi.   Keyinchalik,   1933-yilda   Pan-Amerika   Ittifoqi
doirasida   imzolangan   Montevideo   deklaratsiyasi   xalqaro   daryolarda
navigatsiyadan   tashqari   sanoat   va   qishloq   xo‘jaligi   maqsadlarida   foydalanish
prinsiplarini   yuridik   jihatdan   tizimlashtirishda   ulkan   qadam   bo‘ldi.   Shuningdek,
1957-yilda qabul qilingan Buenos-Ayres rezolyutsiyasi  davlatlar o‘rtasida xalqaro
suvlardan adolatli foydalanish prinsiplarini hududiy yurisdiksiya doirasida huquqiy
talqin   qilib   berdi.   Garchi   ushbu   ilk   deklaratsiyalar   va   rezolyutsiyalar   tavsiyaviy
xarakterga,   ya’ni   “yumshoq   huquq”   maqomiga   ega   bo‘lsa-da,   ular   xalqaro   odat
17 huquqining   yozma   ifodasi   sifatida   kelajakdagi   majburiy   konvensiyalarning   qabul
qilinishiga   zamin   yaratdi.   Xalqaro   huquq   doktrinasida   qayd   etilishicha,   bu   kabi
nodavlat institutlarning rezolyutsiyalari xalqaro sud pretsedentlari bilan birgalikda
transchegaraviy   suv   huquqining   obyektiv   normalarini   shakllantirishda   birlamchi
doktrinal manba vazifasini o‘tagan. Ushbu davrda shakllangan yuridik baza asosan
davlatlarning   iqtisodiy   manfaatlarini   himoya   qilishga   qaratilgan   bo‘lib,   ekologik
yondashuvlar   ancha   keyin,   xalqaro   ekologik   huquqning   alohida   soha   sifatida
rivojlanishi   bilan   manbalar   qatoriga   kiritila   boshlandi.   Xalqaro   shartnomalar,
xalqaro   odat   normalari   hamda   sivilizatsiyalashgan   xalqlar   tomonidan   tan   olingan
umumiy   huquq   prinsiplari   ushbu   bosqichda   xalqaro   daryolar   rejimini   tartibga
soluvchi normativ piramidaning asosiy poydevorini tashkil etgan.
Nodavlat   xalqaro   tashkilotlar   tomonidan   ishlab   chiqilgan   va   xalqaro   suv
huquqining   kodifikatsiyasida   tub   burilish   yasagan   eng   muhim   hujjatlardan   biri
Xalqaro   huquq   assotsiatsiyasi   tomonidan   1966-yil   avgust   oyida   qabul   qilingan
mashhur Xelsinki qoidalari hisoblanadi. Xalqaro huquq assotsiatsiyasining maxsus
qo‘mitasi   tomonidan   ishlab   chiqilgan   ushbu   hujjat   xalqaro   daryolarga   nisbatan
“xalqaro daryo havzasi” degan yangi va keng qamrovli huquqiy tushunchani joriy
qildi. Xelsinki qoidalari davlatlarning hududiy suvereniteti doirasini aniq belgilab,
4   va   5-moddalar   orqali   transchegaraviy   suvlardan   adolatli   va   oqilona
foydalanishning   yuridik   mezonlarini   matematik   emas,   balki   ijtimoiy-iqtisodiy
omillar   orqali   ochib   berdi.   Qoidalar   garchi   o‘z-o‘zidan   majburiy   yuridik   kuchga
ega bo‘lmagan ilmiy-amaliy hujjat sanalsa-da, unda o‘z aksini topgan normalar tez
orada davlatlar amaliyotiga singib ketib, xalqaro odat huquqi normalariga aylandi.
Ushbu hujjat  qariyb qirq yil  davomida dunyo miqyosida suv nizolarini hal  qilish,
davlatlararo   shartnomalar   tuzish   va   milliy   suv   qonunchiligini   takomillashtirishda
yagona universal  andoza bo‘lib xizmat  qildi. Keyinchalik atrof-muhit muhofazasi
masalalari   xalqaro   maydonda   ustuvorlik   kasb   eta   boshlagach,   Xalqaro   huquq
assotsiatsiyasi   suv   huquqi   prinsiplarini   qayta   ko‘rib   chiqishga   majbur   bo‘ldi   va
2004-yilda   Xelsinki   qoidalarining   o‘rnini   bosuvchi   yangi   hujjat   —   Berlin
18 qoidalarini   qabul   qildi. 15
  Berlin   qoidalari   1966-yilgi   qoidalardan   farqli   ravishda,
nafaqat xalqaro daryolarni, balki milliy hudud ichidagi yer usti va yer osti suvlarini
ham   umumiy   ekologik   va   inson   huquqlari   standartlari   asosida   boshqarish
yondashuvini   ilgari   surdi.   Unda   birinchi   marta   xalqaro   suv   manbalarini
boshqarishda   ishtirok   etish   huquqi,   ekologik   axborotdan   foydalanish   va   barqaror
rivojlanish   prinsiplari   qat’iy   normativ   tarzda   belgilab   qo‘yildi.   Patrisiya   Vuters
kabi   suv   huquqi   mutaxassislarining   ta’kidlashicha,   Xelsinki   va   Berlin   qoidalari
BMT   darajasidagi   konvensiyalar   qabul   qilinishidan   ancha   oldin   davlatlararo   suv
munosabatlarini fuqarolik jamiyati va ilmiy doiralar nazari orqali huquqiy tartibga
solishning   eng   mukammal   mexanizmi   bo‘lgan.   Xalqaro   yurisprudensiya   tarixida,
hatto BMT Xalqaro sudi ham o‘zining bir qator qarorlarida, masalan, Argentina va
Urugvay   o‘rtasidagi   nizoda   bevosita   Xelsinki   qoidalarida   belgilangan   adolatli
ulush   mezonlariga   havola   qilib   o‘tganligi   bu   manbalarning   yuridik   salmog‘i
naqadar yuqori ekanligini isbotlaydi.
Xalqaro suv huquqi tarixidagi eng yirik, universal  va imperativ ahamiyatga
ega bo‘lgan yuridik hujjat bu, BMT Bosh Assambleyasining 1997-yil 21-maydagi
51/229-sonli   rezolyutsiyasi   bilan   qabul   qilingan   “Xalqaro   suv   havzalaridan   kema
qatnovidan   boshqa   maqsadlarda   foydalanish   huquqi   to‘g‘risida”gi   konvensiyadir.
Ushbu   fundamental   hujjatni   ishlab   chiqish   jarayoni   BMT   Xalqaro   huquq
komissiyasi tomonidan 1970-yilda boshlangan bo‘lib, to‘liq kodifikatsiya qilish va
kelishish   ishlari   yigirma   yetti   yil   kabi   uzoq   muddatni   talab   qildi.   Komissiya
doirasida   ish   olib   borgan   maxsus   ma’ruzachilar,   jumladan,   Richard   Kirni,   Stiven
Shvebel,   Yens   Evensen,   Stiven   MakKaffri   va   Robert   Rozenstok   kabi   yirik
yuristlarning   ilmiy   izlanishlari   konvensiya   normalarining   poydevorini
shakllantirdi.   Konvensiya   jami   yettita   qism   va   37   ta   moddadan   iborat   bo‘lib,
xalqaro   daryolarga   nisbatan   cheklangan   hududiy   suverenitet   nazariyasini   yuridik
qoidaga aylantirgan ilk global kelishuv hisoblanadi. Uning 5-moddasida adolatli va
oqilona   foydalanish,   7-moddasida   boshqa   davlatlarga   jiddiy   zarar   yetkazmaslik
hamda   8-moddasida   umumiy   hamkorlik   qilish   prinsiplari   transchegaraviy
15
  International   Law   Association.   Berlin   Rules   on   Water   Resources   //   Report   of   the   Seventy-First   Conference.   –
Berlin, 2004.
19 daryolarning   xalqaro   maqomini   belgilovchi   konstitutsiyaviy   normalar   sifatida
o‘rnatildi.   Shuningdek,   hujjatning   11-19-moddalari   xalqaro   daryo   rejimiga   ta’sir
ko‘rsatuvchi   har   qanday   yirik   loyihalar   haqida   boshqa   sohildosh   davlatlarni
oldindan   xabardor   qilish,   texnik   va   ekologik   axborot   almashish   hamda   majburiy
maslahatlashuvlar   o‘tkazish   jarayonini   aniq   protsessual   asosda   tartibga   soladi.
Qabul   qilinganidan   so‘ng   konvensiya   xalqaro   hamjamiyatda   ba’zi   qarama-
qarshiliklarga sabab bo‘ldi; yuqori  oqim  davlatlari adolatli foydalanish  tamoyilini
yoqlasa,   quyi   oqim   davlatlari   qat’iy   ravishda   jiddiy   zarar   yetkazmaslik   qoidasini
birinchi   o‘ringa   qo‘yishdi.   Shu   sababli,   mazkur   yuridik   hujjatning   kuchga   kirishi
uchun   talab   etilgan   o‘ttiz   beshta   davlatning   ratifikatsiyasi   juda   uzoq   yillar
davomida yig‘ilmadi. Nihoyat, Vyetnam  davlati  2014-yil  19-mayda konvensiyani
ratifikatsiya   qilib,   o‘ttiz   beshinchi   ishtirokchiga   aylangach,   konvensiya   2014-yil
17-avgustdan   e’tiboran   jahon   miqyosida   qonuniy   kuchga   kirdi.   Garchi   bugungi
kunda   dunyodagi   barcha   davlatlar   ham   unga   a’zo   bo‘lmagan   esa-da,   Xalqaro
sudning   e’tirof   etishicha,   1997-yilgi   konvensiyada   o‘rnatilgan   prinsiplar
allaqachon   xalqaro   odat   huquqi   normalariga   aylanib   ulgurgan   va   unga
qo‘shilmagan   davlatlar   uchun   ham   majburiydir.   Konvensiya   transchegaraviy   suv
nizolarini bartaraf etishning aniq huquqiy vositalarini 33-moddada belgilab bergan
holda,   xalqaro   daryolardan   o‘zaro   tenglik   va   manfaatlarni   hurmat   qilish   asosida
foydalanishning yagona global arxitekturasini yaratdi.
Mintaqaviy xarakterda qabul qilinib, keyinchalik global yuridik kuchga ega
bo‘lgan   yana   bir   fundamental   manba   —   1992-yil   17-martda   Finlandiyaning
poytaxtida imzolangan BMT Yevropa Iqtisodiy Komissiyasining “Transchegaraviy
suv   oqimlari   va   xalqaro   ko‘llarni   muhofaza   qilish   va   ulardan   foydalanish
to‘g‘risida”gi   konvensiyasidir.   Dastlab   faqat   Yevropa   va   Shimoliy   Amerika
davlatlari   uchun   mo‘ljallangan   ushbu   xalqaro   shartnoma   1996-yil   6-oktabrda
rasman   kuchga   kirdi   va   qisqa   muddat   ichida   transchegaraviy   ekologik
yurisprudensiyada   juda   muvaffaqiyatli   ishlaydigan   mexanizmga   aylandi.   1997-
yilgi   Nyu-York   konvensiyasidan   farqli   o‘laroq,   1992-yilgi   Xelsinki   konvensiyasi
transchegaraviy   suvlarni   taqsimlashdan   ko‘ra,   ko‘proq   ularning   sifatini   saqlash,
20 ifloslanishning oldini olish va ekologik tizimlarni asrash kabi aniq ekologik huquq
masalalariga ixtisoslashgan. Konvensiya davlatlar zimmasiga ehtiyotkorlik hamda
ifloslantiruvchi   to‘laydi   kabi   ilg‘or   xalqaro   ekologik-huquqiy   normalarga   qat’iy
rioya qilish majburiyatini yuklaydi. 2003-yilda Ispaniyaning Madrid shahrida a’zo
davlatlar   tomonidan   ushbu   konvensiyaning   25   va   26-moddalariga   tuzatishlar
kiritilib,   konvensiya   doirasini   Yevropa   Iqtisodiy   Komissiyasi   mintaqasidan
tashqariga   chiqarish   bo‘yicha   tarixiy   qaror   qabul   qilindi.   Bu   tuzatishlar   xalqaro
huquqiy   tartib-qoidalarga   muvofiq   barcha   ratifikatsiya   jarayonlaridan   o‘tgach,
2013-yil   6-fevralda   kuchga   kirdi   va   2016-yildan   e’tiboran   konvensiya   dunyodagi
har   qanday   davlat   qo‘shilishi   mumkin   bo‘lgan   ochiq   global   huquqiy   manbaga
aylandi.   Afrika   va   Lotin   Amerikasi   davlatlarining   ushbu   shartnomaga   ketma-ket
qo‘shilishi   natijasida   u   1997-yilgi   konvensiya   bilan   parallel   ravishda   xalqaro   suv
huquqining   egizak   ustunlaridan   birini   hosil   qildi.   1992-yilgi   konvensiyaning   eng
katta yuridik yutug‘i shundaki, u ishtirokchi davlatlardan transchegaraviy suvlarni
birgalikda   boshqarish   uchun   qo‘shma   komissiyalar   va   ikki   tomonlama   huquqiy
institutlar   tuzishni   imperativ   tarzda   talab   qiladi.   Shuningdek,   1999-yilda   ushbu
konvensiyaga   ilova   sifatida   “Suv   va   salomatlik   to‘g‘risida”gi   Protokol   qabul
qilindi,   bu   hujjat   xalqaro   daryolar   suvidan   foydalanishni   bevosita   aholining
sanitariya-epidemiologik   xavfsizligi   va   sog‘liqni   saqlash   huquqi   bilan   yuridik
jihatdan uzviy bog‘lab berdi. Bugungi kunda global xalqaro suv huquqini tartibga
solish sohasida 1992-yilgi Xelsinki va 1997-yilgi Nyu-York konvensiyalari o‘zaro
raqobatlashmaydigan, aksincha, bir-birini mukammal to‘ldiruvchi yagona normativ
tizim sifatida e’tirof etilmoqda.
Xalqaro   daryolardan   foydalanish   huquqini   tartibga   soluvchi   manbalar
tizimida   bevosita   suv   resurslariga   bag‘ishlanmagan,   ammo   transchegaraviy   suv
obyektlarining  ekologik barqarorligini   ta’minlashda  tayanch  vazifasini  o‘taydigan
yondosh xalqaro ekologik konvensiyalar hamda sud pretsedentlari alohida yuridik
ahamiyat   kasb   etadi.   Ulardan   eng   muhimi   1971-yil   2-fevralda   Eronda   qabul
qilingan   “Xalqaro   ahamiyatga   ega   bo‘lgan   suvli-botqoq   yerlar   to‘g‘risida”gi
Ramsar   konvensiyasi   bo‘lib,   u   xalqaro   daryolarning   quyi   oqimidagi   nozik
21 ekotizimlarni vayronagarchilikdan himoya qilish uchun qat’iy huquqiy cheklovlar
o‘rnatadi.   Ramsar   konvensiyasi   talablariga   muvofiq,   yuqori   oqimda   joylashgan
davlat   yirik   to‘g‘onlar   qurib,   transchegaraviy   daryo   suvini   keskin   kamaytirsa   va
natijada   quyi   oqimdagi   qo‘riqlanadigan   suvli-botqoq   zonalari   quritilsa,   bu
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xalqaro huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Yana bir fundamental
hujjat   1991-yil   25-fevralda   qabul   qilingan   BMTning   “Transchegaraviy   ta’sirni
baholash to‘g‘risida”gi Espo konvensiyasi hisoblanadi. Espo konvensiyasi xalqaro
daryo   qirg‘og‘ida   yirik   ishlab   chiqarish   obyektlari   yoki   gidroelektrostansiyalar
qurishdan   oldin,   bu   faoliyatning   boshqa   davlatlar   hududiga   ekologik   ta’sirini
majburiy   ilmiy-huquqiy   ekspertizadan   o‘tkazish   tartibini   qat’iy   belgilab   bergan.
Shu bilan birga, 1998-yil 25-iyunda Daniyada qabul qilingan Orxus konvensiyasi
xalqaro daryolarga oid qarorlar qabul qilish jarayonida ekologik axborotdan erkin
foydalanish   va   jamoatchilik   ishtirokini   ta’minlash   masalalarini   inson   huquqlari
darajasiga olib chiqdi. Bu shartnomaviy manbalar bilan bir qatorda, BMT Xalqaro
sudining   transchegaraviy   suv   nizolariga   oid   hukmlari   ham   muhim   huquqiy
pretsedent   va   yordamchi   manba   sifatida   amal   qiladi.   Masalan,   1997-yil   25-
sentabrdagi   Gabchikovo-Nadmarosh   ishi   bo‘yicha   Xalqaro   sud   chiqargan   qaror
(Vengriya   Slovakiyaga   qarshi)   xalqaro   daryoning   yagona   tabiiy   resurs   sifatidagi
maqomini   yuridik   jihatdan   muhrlab   qo‘ydi.   2010-yil   20-apreldagi   Argentina   va
Urugvay   o‘rtasidagi   transchegaraviy   daryo   ekologiyasi   nizosi   bo‘yicha   qabul
qilingan   sud   hukmi   esa,   ekologik   ta’sirni   baholash   qoidasi   konvensiyalardan
tashqari umumiy xalqaro odat huquqi normasiga aylanganini rasman tasdiqladi.
22 23 II BOB. Xalqaro daryolardan foydalanishni xalqaro-huquqiy tartibga solish
mexanizmlari va mavjud muammolar
2.1. Xalqaro daryolardan foydalanishda davlatlarning huquq va
majburiyatlari
Xalqaro   huquq   doirasida   transchegaraviy   daryolardan   foydalanishda
davlatlarning huquq va majburiyatlari davlat suvereniteti hamda xalqaro hamkorlik
prinsiplarining o‘zaro uzviy bog‘liqligi asosida shakllanadi. Har bir suveren davlat
o‘z hududida joylashgan tabiiy resurslarga, shu jumladan suv manbalariga nisbatan
mutlaq   egalik   huquqiga   ega   bo‘lsa-da,   bu   huquq   xalqaro   daryolar   masalasida
boshqa   sohildosh   davlatlarning   qonuniy   manfaatlarini   hurmat   qilish   majburiyati
bilan   cheklanadi.   O‘zbekiston   Respublikasining   milliy   huquq   tizimida   davlatning
suv   resurslariga   bo‘lgan   yurisdiksiyasi   hamda   atrof-muhitni   muhofaza   qilish
borasidagi   majburiyatlari   bevosita   Konstitutsiya   darajasida   mustahkamlangan.
Xususan,   2023-yil   30-apreldagi   umumxalq   referendumi   asosida   qabul   qilingan
yangi   tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   68-moddasiga
muvofiq,   “Yer,   yer   osti   boyliklari,   suv,   o‘simlik   va   hayvonot   dunyosi   hamda
boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va
ular   davlat   muhofazasidadir” 16
.   Ushbu   norma   1992-yilgi   Konstitutsiyaning   55-
moddasidagi   qoidani   saqlab   qolgan   holda   yangi   tahrirda   ham   mustahkamlandi.
Oqilona   foydalanish   talabi   davlatning   nafaqat   ichki   ekologik   xavfsizligini
ta’minlashga,   balki   xalqaro   daryolar   suvidan   foydalanishda   qo‘shni   davlatlar
oldidagi   xalqaro-huquqiy   majburiyatlarini   og‘ishmay   bajarishga   huquqiy   zamin
yaratadi.   Bu   o‘zgarishlar   O‘zbekistonning   transchegaraviy   suv   obyektlaridan
foydalanishda   mutlaq   hududiy   suverenitet   emas,   balki   xalqaro   huquqda
umume’tirof   etilgan   cheklangan   hududiy   suverenitet   tamoyiliga   tayanishini
asoslaydi. Davlatning ichki iste’mol, qishloq xo‘jaligi va sanoat  ehtiyojlari uchun
daryo   suvini   olish   huquqi   barcha   sohildosh   davlatlarning   adolatli   ulushiga   qat’iy
16
  O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyasi.   2023-yil   30-apreldagi   umumxalq   referendumida   qabul   qilingan.
68-modda   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:   https://lex.uz/docs/6445145   (murojaat   sanasi:
30.10.2026).
24 rioya qilish hamda ularga jiddiy ekologik yoki iqtisodiy zarar yetkazmaslik burchi
bilan huquqiy jihatdan muvozanatlashgan bo‘lishi shart.
Davlatlarning xalqaro daryolardan foydalanish borasidagi  yuridik huquq va
majburiyatlari   milliy   sohaviy   qonunchilik   hujjatlarida   yanada   chuqurroq   ochib
beriladi   va   ular   xalqaro   shartnomalarga   muvofiqlashtirib   boriladi.   O‘zbekiston
Respublikasining  1993-yil 6-mayda qabul  qilingan va keyingi yillarda konseptual
jihatdan   yangilangan   “Suv   va   suvdan   foydalanish   to‘g‘risida”gi   Qonuni   bu
boradagi   tayanch   normativ-huquqiy   baza   hisoblanadi.   Mazkur   qonunning   alohida
normalari   respublika   hududidan   oqib   o‘tuvchi   transchegaraviy   daryolarning
huquqiy   rejimini   tartibga   solishga   bag‘ishlangan   bo‘lib,   unda   suv   resurslaridan
birgalikda   foydalanishning   qonuniy   mexanizmlari   o‘rnatilgan.   Qonunga   so‘nggi
yillarda,   xususan,   bozor   iqtisodiyoti   va   xalqaro   integratsiya   talablaridan   kelib
chiqqan   holda   kiritilgan   o‘zgartirishlar   davlatning   suvdan   tejamkorlik   bilan
foydalanish   bo‘yicha   majburiyatlarini   qat’iylashtirdi.   Ushbu   huquqiy   hujjatga
ko‘ra,   O‘zbekiston   Respublikasi   hududidagi   suv   obyektlaridan   transchegaraviy
maqsadlarda foydalanish O‘zbekiston ishtirok etgan xalqaro shartnomalar qoidalari
asosida   amalga   oshirilishi   qonun   bilan   kafolatlanadi.   Qonunchilikka   kiritilgan   bu
imperativ havola normasi milliy huquq tizimida xalqaro suv huquqi normalarining
ustuvorligini   amalda   ta’minlash   mexanizmini   ifodalaydi.   Davlatning   huquqlari
qatoriga   suv   havzalarida   o‘z   yurisdiksiyasi   doirasida   gidrotexnik   inshootlarni
qurish,   suvni  taqsimlash  va  gidroenergetika  loyihalarini  amalga   oshirish  kirsa-da,
bu majburiyatlar qo‘shni davlatlarning hududlarida toshqinlar keltirib chiqarmaslik
yoki   daryoning   tabiiy   oqimini   keskin   to‘xtatib   qo‘ymaslik   shartlari   bilan   yuridik
jihatdan   chegaralanadi.   Ushbu   huquqiy   mexanizm   davlat   ichki   huquqi   bilan
xalqaro   huquq   o‘rtasidagi   bog‘liqlikni   mustahkamlaydi   va   xalqaro   daryolar
suvidan   adolatli   taqsimot   tizimini   joriy   etish   uchun   kuchli   vosita   bo‘lib   xizmat
qiladi.
So‘nggi o‘n yillikda O‘zbekiston suv siyosatida amalga oshirilgan strategik
islohotlar davlatning xalqaro daryolarga nisbatan majburiyatlarini tamomila yangi
huquqiy bosqichga  olib  chiqdi. O‘zbekiston  Respublikasi  Prezidentining 2020-yil
25 10-iyuldagi   PF-6024-sonli   “O‘zbekiston   Respublikasi   suv   xo‘jaligini
rivojlantirishning   2020–2030-yillarga   mo‘ljallangan   konsepsiyasini   tasdiqlash
to‘g‘risida”gi Farmoni ushbu sohani transformatsiya qilishning huquqiy poydevori
vazifasini   o‘tadi.   Konsepsiyaning   ustuvor   maqsadi   nafaqat   ichki   ehtiyojlarni
qondirish,   balki   global   iqlim   o‘zgarishi   sharoitida   transchegaraviy   suv
obyektlaridan   birgalikda   barqaror   foydalanishning   zamonaviy   usullarini   joriy
etishdir. Hujjatda rasmiy statistik prognozlarga tayanib qayd etilishicha, Amudaryo
va   Sirdaryo   havzalarida   suv   hajmining   kamayishi   natijasida   2030-yilga   borib
mintaqada   jiddiy   suv   taqchilligi   vujudga   kelishi   tayin   va   bu   yuridik   choralarni
keskin   kuchaytirishni   talab   etadi.   Ushbu   farmon   asosida   davlat   o‘z   zimmasiga
Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan o‘zaro kelishuv va murosaga asoslangan holda
suv   taqsimotini   amalga   oshirish   bo‘yicha   qat’iy   siyosiy-huquqiy   majburiyat   oldi.
Islohotlarning amaliy bosqichida  O‘zbekiston mintaqadagi  davlatlar  bilan xalqaro
daryolardagi suv resurslarini raqamli texnologiyalar yordamida birgalikda hisobga
olish va monitoring qilishni yuridik jihatdan majburiy qilib belgiladi. Shuningdek,
xalqaro   daryolar   ekotizimini   asrash   majburiyati   farmonning   maxsus   bo‘limlarida
aks   ettirilgan   bo‘lib,   davlat   boshqa   davlatlarga   ta’sir   qiluvchi   suvning   sifat   va
miqdoriy   ifloslanishiga   yo‘l   qo‘ymaslik   kafolatini   bermoqda.   Xalqaro   huquq
doirasida   bu   chora-tadbirlar   O‘zbekistonning   oqilona   foydalanish   va   jiddiy   zarar
yetkazmaslik   borasidagi   global   majburiyatlarini   o‘z   ixtiyori   bilan   faol   amalga
oshirayotganligini ko‘rsatuvchi muhim dalil hisoblanadi.
Davlatlarning xalqaro daryolardan oqilona foydalanish majburiyati bevosita
kelajak   avlodlar   oldidagi   ekologik   javobgarlik   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   bu   jarayon
yaqinda   qabul   qilingan   strategik   dasturlarda   o‘zining   huquqiy   ifodasini   topdi.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-sentabrdagi   PF-158-sonli
Farmoni   bilan   tasdiqlangan   “O‘zbekiston   —   2030”   strategiyasi   bevosita   xalqaro
daryolar   atrofidagi   ekologik   barqarorlikni   saqlashga   xizmat   qiluvchi   tizimli
normalarni o‘z ichiga oladi. Strategiyaning “Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza
qilish” yo‘nalishida transchegaraviy suv resurslarini boshqarishda qo‘shni davlatlar
bilan   doimiy   muloqotni   rivojlantirish   huquqiy   ko‘rsatma   sifatida   belgilangan.
26 Hujjatda,   shuningdek,   qishloq   xo‘jaligida   suvni   tejovchi   texnologiyalarni   keskin
kengaytirish   majburiyati   qayd   etilgan   bo‘lib,   bu   asosan   Amudaryo   va   Sirdaryo
havzalaridan   ortiqcha   suv   olishni   kamaytirish   orqali   Orol   dengizi   fojiasi
oqibatlarini   yumshatishga   qaratilgan   xalqaro   qadamdir.   O‘zbekiston   ushbu   hujjat
orqali   xalqaro   huquqdagi   ehtiyotkorlik   va   axborot   almashish   tamoyillarini   to‘liq
e’tirof etib, ularni o‘zining davlat siyosati darajasiga olib chiqdi. Qonunchilikdagi
bu   yondashuv   shuni   ko‘rsatadiki,   davlat   o‘zining   iqtisodiy   rivojlanish   huquqini
ta’minlash   barobarida,   mintaqaviy   suv   xavfsizligini   barqarorlashtirish
majburiyatini   ham   qat’iy   ado   etmoqda.   Suvni   tejash   chora-tadbirlarining
qonuniylashtirilishi   yuqori   va   quyi   oqim   davlatlari   o‘rtasidagi   an’anaviy
nizolarning   oldini   olishda   preventiv   huquqiy   qurol   bo‘lib   xizmat   qiladi.   Yangi
qabul   qilinayotgan   barcha   normativ-huquqiy   hujjatlar   aynan   xalqaro   huquq
normalari  va milliy manfaatlar  o‘rtasidagi  adolatli  muvozanatni  topish maqsadida
yuridik ekspertizadan o‘tkazilmoqda.
2.2. Transchegaraviy suv resurslaridan foydalanishda davlatlararo hamkorlik
va nizolarni hal etish tartibi
Transchegaraviy   suv   resurslaridan   foydalanishda   davlatlararo   hamkorlikni
ta’minlash   va   mavjud   nizolarni   hal   etish   maxsus   xalqaro-huquqiy   mexanizmlar
orqali   tartibga   solinadi.   Markaziy   Osiyo   mintaqasida   Sovet   Ittifoqi
parchalanganidan   so‘ng,   suv   resurslarini   boshqarish   bo‘yicha   vujudga   kelgan
huquqiy   bo‘shliqni   to‘ldirish   maqsadida   davlatlar   o‘rtasida   tezkor   diplomatik   va
yuridik choralar ko‘rilishi zarurati tug‘ildi. Buning yorqin natijasi sifatida 1992-yil
18-fevralda Qozog‘istonning Almati shahrida mintaqaning beshta mustaqil davlati
—   O‘zbekiston,   Qozog‘iston,   Qirg‘iziston,   Tojikiston   va   Turkmaniston   vakillari
tomonidan “Davlatlararo suv manbalaridan foydalanish va ularni  muhofaza qilish
sohasida   birgalikdagi   boshqaruv   to‘g‘risida”gi   Bitim   imzolandi.   Mazkur   huquqiy
hujjat mintaqada transchegaraviy daryolar huquqiy rejimini tartibga soluvchi ilk va
eng   muhim   shartnomaviy   manba   sifatida   tarixga   kirdi. 17
  Shartnoma   doirasida
17
  Davlatlararo  manbalar suv resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza  qilishni birgalikda boshqarish sohasida
hamkorlik to‘g‘risida Bitim. Almati, 1992-yil 18-fevral.
27 xalqaro   daryolar   masalalarini   muvofiqlashtirish   uchun   institutsional   mexanizm
bo‘lmish   Davlatlararo   suv   muvofiqlashtiruvchi   komissiyasi   (DSMK)   huquqiy
jihatdan ta’sis etildi. DSMKning asosiy yuridik mandati — mintaqadagi davlatlar
ehtiyoji   uchun   suv   miqdorini   aniq   hisoblab   chiqish,   havzalar   bo‘yicha   limitlarni
adolatli   taqsimlash   hamda   davlatlar   o‘rtasida   yuzaga   kelishi   mumkin   bo‘lgan
tezkor   nizolarni   muzokaralar   yo‘li   bilan   hal   etishdan   iboratdir.   Garchi   ushbu
mexanizm   o‘z   vaqtida  suv   borasidagi   yirik  ixtiloflarning  oldini   olishga   muvaffaq
bo‘lgan   bo‘lsa-da,   uning   qarorlari   ko‘pincha   qat’iy   ijro   mexanizmisiz   tavsiyaviy
xarakterga ega bo‘lib qolmoqda, bu esa xalqaro huquqda majburiy yurisdiksiyaga
ega   organlarning   zaruratini   ko‘rsatadi.   Komissiyaning   faoliyati   bevosita
davlatlarning   siyosiy   irodasiga   bog‘liq   bo‘lib,   suv   resurslaridan   birgalikda
foydalanish   bo‘yicha   nizolarni   oldini   olishdagi   birlamchi   huquqiy   instansiya
vazifasini   o‘tab   kelmoqda.   Ushbu   bitim   hamkorlikning   ilk   qadami   bo‘libgina
qolmay,   balki   davlatlarning   transchegaraviy   daryolar   masalasida   yakka   tartibda
emas,   faqat   jamoaviy   konsensus   asosida   harakat   qilish   majburiyatini   yuridik
tasdiqladi.
Mintaqadagi   suv   va   ekologiya   nizolarini   hal   etish,   keng   ko‘lamli   ekologik
inqirozlarning   oqibatlarini   yumshatish   maqsadida   yanada   yuqori   maqomdagi
xalqaro huquqiy subyektni yaratish zarurati tez orada o‘z tasdig‘ini topdi. 1993-yil
26-martda Qizilorda shahrida o‘tkazilgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining
uchrashuvi   qarori   bilan   Orolni   qutqarish   xalqaro   jamg‘armasi     tashkil   etildi.
Jamg‘armaning   huquqiy   maqomini   va   uning   xalqaro   huquq   subyekti   sifatidagi
daxlsizligini   xalqaro   miqyosda   mustahkamlash   maqsadida   1999-yil   9-aprelda
Ashxobod   shahrida   “Orolni   qutqarish   xalqaro   jamg‘armasi   hamda   uning
tashkilotlari   maqomi   to‘g‘risida”gi   Bitim   imzolandi.   Ushbu   huquqiy   hujjat   orqali
OQXJ va uning tuzilmalari xalqaro tashkilot darajasidagi  immunitetlarga, yuridik
shaxs   maqomiga   hamda   mustaqil   ravishda   xalqaro   shartnomalar   tuzish   huquqiga
ega bo‘ldi. Jamg‘arma doirasida qabul qilingan huquqiy qarorlar davlatlar o‘rtasida
xalqaro   daryolar   suvidan   foydalanish   borasidagi   nizolarni   siyosiy   muloqot   va
huquqiy   kelishuvlar   orqali   hal   qilishning   eng   oliy   maydoniga   aylandi.   Yillar
28 davomida   Jamg‘arma   ko‘plab   huquqiy,   moliyaviy   va   ekologik   masalalarni   o‘z
ichiga olgan uchta yirik Orol dengizi havzasi dasturlarini amaliyotga tatbiq etdi va
davlatlararo   huquqiy   majburiyatlarning   ijro   etilishini   nazorat   qildi.   O‘zbekiston
Respublikasi   ushbu   tashkilotning   ta’sischilaridan   biri   va   eng   faol   ishtirokchisi
sifatida,   qonunchilikda   transchegaraviy   daryolar   monitoringini   ta’minlash
borasidagi   ishlarni   bevosita   OQXJ   prinsiplariga   mos   ravishda   amalga   oshirib
kelmoqda.   Tashkilot   nizomiga   so‘nggi   yillarda   kiritilayotgan   o‘zgartirishlar,
ayniqsa   2018-yilgi   Turkmanboshi   sammitidagi   qarorlar,   jamg‘armaning   huquqiy
vakolatlarini   zamonaviy   xalqaro   ekologik   huquq   normalari   asosida   yanada
takomillashtirishga   va   uning   nizo   hal   etish   salohiyatini   oshirishga   qaratilgandir.
Bugungi   kunda   OQXJ   Markaziy   Osiyo   davlatlarining   suv   resurslarini   boshqarish
bo‘yicha   qat’iy   huquqiy   hamkorlikni   ta’minlovchi   yagona   legitim   xalqaro
mintaqaviy organ hisoblanadi.
Xalqaro   daryolar   bo‘yicha   nizolarni   hal   etishning   eng   samarali   va   huquqiy
majburiy   mexanizmlaridan   biri   bu   bevosita   ikki   tomonlama   shartnomalar   va
hukumatlararo muzokaralar jarayonidir. O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda,
xususan 2016-yildan keyingi ochiq tashqi siyosat va huquqiy islohotlar bosqichida,
qo‘shni  davlatlar  bilan  yillar  davomida to‘planib qolgan suv-energetika nizolarini
ijobiy   hal   etishda   katta   muvaffaqiyatlarga   erishdi.   Misol   uchun,   O‘zbekiston   va
Tojikiston Respublikalari o‘rtasida uzoq yillar davom etgan Rog‘un GES qurilishi
bo‘yicha kelishmovchiliklar o‘zaro konstruktiv siyosiy muloqot va ikki tomonlama
huquqiy   aktlar   imzolanishi   orqali   jiddiy   hamkorlikka   aylantirildi.   Shuningdek,
O‘zbekiston   va   Qozog‘iston   davlatlari   Sirdaryo   havzasida   toshqinlarning   oldini
olish   hamda   suv   resurslarini   mavsumiy   adolatli   taqsimlash   maqsadida   doimiy
ravishda   ikki   tomonlama   qo‘shma   bayonotlar   va   huquqiy   bitimlar   qabul   qilib
kelmoqda.   Diplomatik   muzokaralar   mexanizmi   xalqaro   huquqning   tinch
vositalaridan   hisoblanib,   u   BMT   Ustavining   33-moddasida   belgilangan   nizolarni
hal etish vositalarining eng birinchi va muhim pog‘onasida turadi. Ikki tomonlama
shartnomalarning   xususiyati   shundaki,   ular   bevosita   muayyan   daryo   havzasi
xususiyatlaridan   kelib   chiqqan   holda   konkret   yuridik   normalarni   belgilaydi   va
29 tomonlarning   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   javobgarligini   ta’minlaydi.   2016-yildan   keyingi
huquqiy   va   siyosiy   o‘zgarishlar   natijasida   O‘zbekiston   Markaziy   Osiyo
mintaqasida   suv   nizolarini   uchinchi   tomon,   masalan,   xalqaro   sudlar   yoxud
arbitrajlar   aralashuvisiz,   o‘zaro   tenglik,   manfaatlarni   hurmat   qilish   hamda
niyatning   sofligi   tamoyillari   asosida   hal   etishning   yorqin   huquqiy   pretsedentini
yaratdi.
Xalqaro   suv   nizolarini   hal   etish   faqatgina   suv   miqdorini   taqsimlash   bilan
cheklanmay,   balki   keng   ko‘lamli   inson   huquqlari   va   atrof-muhit   xavfsizligini
ta’minlash   borasidagi   davlat   majburiyatlarini   ham   o‘zida   mujassam   etadi.   Suv
nizolarining   ekologik   va   insoniy   jihatlari   bevosita   aholining   xavfsiz   yashash
huquqiga   daxl   qiladi.   Yangi   tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi
Konstitutsiyasining   49-moddasiga   muvofiq,   “Har   kim   qulay   atrof-muhitga,   uning
holati   to‘g‘risidagi   ishonchli   axborotga   ega   bo‘lish   huquqiga   ega”,   shuningdek
“Davlat   barqaror   rivojlanish   prinsipiga   muvofiq,  atrof-muhitni   yaxshilash,   tiklash
va   muhofaza   qilish,   ekologik   muvozanatni   saqlash   bo‘yicha   choralarni   amalga
oshiradi”.   Ushbu   konstitutsiyaviy   norma   davlatning   xalqaro   daryolarga   nisbatan
olib   boradigan   siyosatini   tubdan   yangilab,   e’tibor   markaziga   fuqarolarning
ekologik huquqlarini qo‘yadi va qo‘shni davlatlar bilan nizolarni aynan shu mezon
asosida   hal   qilishni   taqozo   etadi.   Huquqiy   islohotlarning   bugungi   bosqichida
xalqaro   daryolar   qirg‘og‘ida   yirik   ishlab   chiqarish   obyektlarini   yoki   gidrotexnik
inshootlarni   qurishda   transchegaraviy   ekologik   ekspertiza   o‘tkazish   masalasi   eng
keskin   nizolarga   sabab   bo‘lishi   mumkin   bo‘lgan   omil   sifatida   qaralmoqda.
O‘zbekiston   o‘zining   “Ekologik   ekspertiza   to‘g‘risida”gi   qonuni   normalarini
xalqaro   huquqning   Espo   konvensiyasi   prinsiplariga   moslashtirish   ustida   izchil
ishlarni   olib   bormoqda,   bu   esa   nizolarning   oldini   olishda   oldindan   ogohlantirish
huquqiy   institutining   ahamiyatini   oshiradi.   Davlatlarning   majburiyatlari   xalqaro
arbitrajlar e’tiboriga tushgunga qadar, ichki milliy qonunchilik hamda mintaqaviy
bitimlar   asosida   barcha   ma’lumotlarni   ochiqlash,   qo‘shma   komissiyalar   orqali
vaziyatni   tahlil   qilish   va   ziddiyatlarni   ilk   bosqichidayoq   to‘xtatishga
yo‘naltirilgandir.   Markaziy   Osiyo   davlatlarining   transchegaraviy   suv   siyosatidagi
30 nizolarni   yechish   strategiyasi   qat’iy,   sudlov   yurisdiksiyasidan   ko‘ra,   yumshoq
diplomatiya,   preventiv   xalqaro   huquq   va   konstitutsiyaviy   ekologik   kafolatlarga
tayanishning samarali huquqiy modelini amaliyotga tatbiq etmoqda.
2.3. Xalqaro daryolardan foydalanishdagi dolzarb muammolar va ularni
bartaraf etishning huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish
Zamonaviy   xalqaro  huquq   va  global   ekologik  siyosat   kun  tartibida   xalqaro
daryolardan   foydalanish   jarayonida   yuzaga   kelayotgan   dolzarb   muammolar
insoniyatning   barqaror   rivojlanishiga   tahdid   soluvchi   eng   o‘tkir   masalalardan
biriga   aylanib   ulgurdi.   Bugungi   kunda   global   iqlim   isishi,   muzliklarning   shiddat
bilan   erishi,   aholi   sonining   keskin   o‘sishi   hamda   transchegaraviy   daryolar
qirg‘og‘ida   joylashgan   davlatlarning   iqtisodiy   ehtiyojlari   ortishi   fonida   mavjud
xalqaro-huquqiy   mexanizmlarning   yetarli   darajada   ishlamasligi   yaqqol   ko‘zga
tashlanmoqda. Bu boradagi eng asosiy muammolardan biri sifatida yuqori va quyi
oqim   davlatlari   o‘rtasida   suv   resurslarini   taqsimlashda   aniq   huquqiy   va   iqtisodiy
muvozanatning   yo‘qligi   hamda   xalqaro   huquqning   imperativ   normalarini
amaliyotga   tatbiq   etish   mexanizmlarining   zaifligini   ko‘rsatish   mumkin.   Ushbu
huquqiy bo‘shliqni  to‘ldirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi  o‘zining milliy
qonunchiligida   konstitutsiyaviy   va   institutsional   islohotlarni   amalga   oshirdi.
Xususan, 2023-yil 30-aprelda o‘tkazilgan umumxalq referendumi natijasida qabul
qilingan   yangi   tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   68-
moddasida yer, suv va boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylik ekanligi, ulardan
oqilona   foydalanish   zarurligi   hamda   ular   davlat   muhofazasida   bo‘lishi   qat’iy
belgilab   qo‘yildi.   Shuningdek,   Konstitutsiyaning   49-moddasida   ilk   bor   har
kimning   qulay   atrof-muhitga,   uning   holati   to‘g‘risidagi   ishonchli   axborotga   ega
bo‘lish   huquqi   o‘rnatildi   hamda   davlat   zimmasiga   barqaror   rivojlanish   prinsipiga
muvofiq   ekologik   muvozanatni   saqlash   bo‘yicha   qat’iy   yuridik   choralar   ko‘rish
majburiyati   yuklandi.   Ushbu   konstitutsiyaviy   yangilanishlar   O‘zbekistonning
xalqaro   daryolar   suvidan   foydalanish   borasidagi   pozitsiyasini   to‘g‘ridan-to‘g‘ri
BMTning   1992   va   1997-yillardagi   suv   konvensiyalari   talablariga   to‘la
31 muvofiqlashtirdi   hamda   transchegaraviy   suv   nizolarida   davlatning   huquqiy
argumentatsiyasini   keskin   kuchaytirdi.   Huquqiy   nuqtai   nazardan   qaraganda,
konstitutsiyaviy   normalarning   bunday   takomillashuvi   davlat   ichki   siyosatida   suv
resurslariga   bo‘lgan   yondashuvni   iste’molchilik   munosabatidan   ekologik
mas’uliyat   munosabatiga   o‘zgartirdi   va   kelajakdagi   barcha   qonunosti   hujjatlari
aynan   shu   mezon   asosida   qabul   qilinishi   uchun   mustahkam   yuridik   poydevor
yaratdi.
Xalqaro   daryolardan   foydalanishdagi   ikkinchi   jiddiy   huquqiy   muammo   bu
—   transchegaraviy   suv   oqimlarida   bir   tomonlama   tartibda   yirik   gidrotexnik
inshootlar   va   to‘g‘onlarning   barpo   etilishi   hamda   buning   natijasida   ekologik
ta’sirni   baholash   instituti   talablarining   qo‘pol   ravishda   buzilishidir.   Xalqaro   suv
huquqida   qat’iy   e’tirof   etilgan   “oldindan   xabardor   qilish”   va   “jiddiy   zarar
yetkazmaslik”   tamoyillari   ko‘pincha   davlatlarning   iqtisodiy   suverenitetni   ro‘kach
qilishi   oqibatida   o‘zining   amaliy   huquqiy   kuchini   yo‘qotmoqda.   Bu   ziddiyatni
bartaraf   etishning   yagona   qonuniy   yo‘li   milliy   ekspertiza   qonunchiligini   xalqaro
standartlar,   xususan,   1991-yilgi   Espo   konvensiyasi   talablari   bilan
sinxronlashtirishdan iboratdir. Shu maqsadda O‘zbekiston Respublikasining 2000-
yil 25-mayda qabul qilingan “Ekologik ekspertiza to‘g‘risida”gi Qonuniga keyingi
yillarda   kiritilgan   tizimli   o‘zgartirishlar   obyektlarning   nafaqat   ichki,   balki
transchegaraviy   ekologik   ta’sirini   ham   majburiy   huquqiy   tekshiruvdan   o‘tkazish
tartibini   o‘rnatdi. 18
  Davlat   miqyosidagi   huquqiy   islohotlar   doirasida   O‘zbekiston
Respublikasi   Prezidentining   2020-yil   10-iyuldagi   PF-6024-sonli   “O‘zbekiston
Respublikasi   suv   xo‘jaligini   rivojlantirishning   2020–2030-yillarga   mo‘ljallangan
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilinib, unda birinchi marta
suv infratuzilmasini qurish va modernizatsiya qilishda xalqaro-huquqiy normalarga
qat’iy   rioya   qilish   strategik   maqsad   sifatida   rasmiylashtirildi.   Konsepsiya
talablariga   ko‘ra,   qo‘shni   mamlakatlar   bilan   Markaziy   Osiyo   mintaqasidagi
transchegaraviy daryolarning suv resurslarini birgalikda boshqarish, taqsimlash va
ekologik   ofatlarning   oldini   olish   xalqaro   huquq   prinsiplariga   to‘liq   tayanadi.
18
  Ekologik   ekspertiza   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2000-yil   25-maydagi   73-II-son   Qonuni   //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
32 Farmonda   rasman   qayd   etilganidek,   Amudaryo   va   Sirdaryo   havzalarida   suv
resurslarining   shiddat   bilan   kamayib   borishi   kelgusi   yillarda   nafaqat   ekologik,
balki   murakkab   ijtimoiy-huquqiy   nizolarni   keltirib   chiqarishi   muqarrar   bo‘lib,   bu
jarayonda   diplomatiya   va   qat’iy   yuridik   bitimlarning   o‘rni   beqiyosdir.   Ushbu
farmon asosida O‘zbekiston o‘z hududida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish
orqali   xalqaro   huquqdagi   “oqilona   foydalanish”   majburiyatini   amalda
bajarayotganini   ko‘rsatdi,   bu   esa   uchinchi   tomon   yurisdiksiyasida   ko‘rilishi
mumkin   bo‘lgan   har   qanday   suv   nizosida   mamlakatning   yuridik   himoyasini
ta’minlaydigan muhim faktologik asos hisoblanadi.
Uchinchi   muhim   muammo   —   bu   xalqaro   daryolar   suvining   qishloq
xo‘jaligi,   kimyo   sanoati   va   maishiy   chiqindilar   hisobiga   transchegaraviy
ifloslanishi bo‘lib, mazkur holat yuzasidan xalqaro javobgarlik va zararni qoplash
mexanizmlarining   Markaziy   Osiyoda   yetarlicha   ishlamasligidir.   Suv   ifloslanishi
chegara   bilmaydigan   hodisa   bo‘lganligi   sababli,   yuqori   oqimdagi   davlatlarning
ehtiyotsizligi  to‘g‘ridan-to‘g‘ri  quyi  oqim  mamlakatlarining aholisi  sog‘lig‘iga va
milliy   iqtisodiyotiga   qaqshatqich   zarba   beradi.   Bu   illatning   huquqiy   yechimi
sifatida   O‘zbekiston   Respublikasining   1993-yil   6-maydagi   “Suv   va   suvdan
foydalanish   to‘g‘risida”gi   Qonunini   bozor   iqtisodiyoti   va   zamonaviy   xalqaro
ekologik huquq normalari  asosida  tubdan qayta  ishlash  jarayoni  amalga  oshirildi.
Qonunning   so‘nggi   yillardagi   tahrirlarida,   xususan   suv   obyektlarini   muhofaza
qilish,   suvdan   maxsus   foydalanish   ruxsatnomalarini   rasmiylashtirish   va   suvni
ifloslantirganlik   uchun   yuridik   hamda   jismoniy   shaxslarning   moddiy   javobgarligi
keskin   kuchaytirildi.   Eski   tahrirdagi   normalarda   suv   ifloslanishi   uchun   asosan
ma’muriy jarimalar nazarda tutilgan bo‘lsa, qonunchilikka kiritilgan yangilanishlar
orqali   yetkazilgan   ekologik   zararni   to‘liq   qoplash   va   obyektni   qayta   tiklash
bo‘yicha fuqarolik-huquqiy javobgarlik mexanizmlari qat’iy joriy etildi. Shu bilan
bir qatorda, O‘zbekiston Respublikasi  Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-
158-sonli  Farmoni bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston — 2030” strategiyasida atrof-
muhitni   muhofaza   qilish   va   xalqaro   daryolar   havzasida   ekologik   muvozanatni
tiklash   masalasi   alohida   yuridik   yo‘nalish   sifatida   tasdiqlandi.   Strategiyada
33 belgilangan   imperativ   normalarga   muvofiq,   sanoat   korxonalarida   oqova   suvlarni
mahalliy tozalash inshootlarini qurish va transchegaraviy suv obyektlariga zaharli
moddalar tashlanishining oldini olish davlat siyosatining eng ustuvor vazifalaridan
biri etib belgilandi. Xalqaro huquqiy nuqtai nazardan, bu milliy darajadagi huquqiy
qadamlar   O‘zbekistonning   BMT   1992-yilgi   Xelsinki   konvensiyasi   doirasidagi
majburiyatlarini   o‘z   qonunchiligiga   to‘liq   implementatsiya   qilganidan   dalolat
beradi.   Bunday   yuridik   normalarning   qabul   qilinishi   transchegaraviy   suv
ifloslanishi   bo‘yicha   kelajakda   xalqaro   sudlarga   murojaat   qilish   zarurati
tug‘ilganda,   O‘zbekiston   o‘z   hududida   yetarli   huquqiy   profilaktikani   ta’minlagan
“insofli davlat” maqomida chiqishini kafolatlaydi.
Mintaqada   xalqaro   daryolardan   foydalanishni   tartibga   solishdagi   eng   yirik
tizimli   muammolardan   yana   biri   —   davlatlararo   huquqiy-institutsional
institutlarning, xususan Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi  va Davlatlararo suv
muvofiqlashtiruvchi   komissiyasi   (DSMK)   qarorlarining   majburiy   yuridik   kuchga
ega   emasligidir.   Bugungi   kunga   qadar   ushbu   muassasalar   tomonidan   qabul
qilingan   qarorlar   ko‘proq   tavsiyaviy   va   siyosiy   deklarativ   xarakterga   ega   bo‘lib,
davlatlar   o‘z   zimmalariga   olgan   suv   limitlariga   rioya   etmagan   taqdirda
qo‘llaniladigan   yuridik   sanksiyalar   mexanizmi   mavjud   emas.   Xalqaro-huquqiy
mexanizmlarni   takomillashtirish   borasidagi   eng   ustuvor   vazifa   ushbu   mintaqaviy
tashkilotlarni   huquqiy   jihatdan   transformatsiya   qilish   va   ularga   imperativ
xarakterdagi   qarorlar   qabul   qilish   hamda   ijrosini   nazorat   qilish   vakolatini
berishdan  iborat   bo‘lmog‘i   lozim.  Buni   amalga  oshirish   uchun  mintaqa  davlatlari
o‘rtasida   Yevropa   Ittifoqining   Suv   bo‘yicha   doiraviy   direktivasi   kabi   yuridik
majburiy   kuchga   ega   bo‘lgan   “Markaziy   Osiyo   Suv   Kodeksi”   yoki   yangi   avlod
Mintaqaviy Konvensiyasini  ishlab chiqish va qabul qilish davr talabiga aylangan.
Ushbu   yuridik   hujjatda   har   bir   daryo   havzasi   bo‘yicha   yagona   axborot   tizimini
yaratish,   suv   sarfini   onlayn   hisobga   olish   va   kelishilgan   miqdordan   ortiqcha   suv
olgan   davlatga   nisbatan   iqtisodiy   kompensatsiya   mexanizmlarini   ishga   tushirish
qat’iy   huquqiy   normalar   bilan   mustahkamlanishi   kerak.   So‘nggi   islohotlar
doirasida O‘zbekiston aynan shu maqsadni ko‘zlab, milliy darajada raqamlashtirish
34 huquqini   rivojlantirmoqda;   masalan,   suv   xo‘jaligi   tizimida     (Aqlli   suv)
texnologiyalarini   huquqiy   majburiy   tartibda   joriy   etish   orqali   sarflanayotgan   har
bir tomchi suvning qonuniy hisob-kitobini yuritish ustida ishlanmoqda. Bu jarayon
davlatlararo ishonchsizlikni huquqiy metrologiya va raqamli dalillar orqali bartaraf
etishga   xizmat   qiladi   hamda   har   qanday   xalqaro   nizo   yuzaga   kelganda   shubhaga
o‘rin   qoldirmaydigan   yuridik   bazani   ta’minlaydi.   Milliy   qonunchilikda
parchalangan   normativ   hujjatlarni   birlashtiruvchi   yaxlit   “Suv   kodeksi”ni   qabul
qilish   masalasi   ham   huquqshunos   olimlar   tomonidan   uzoq   yillardan   beri   ilgari
surilmoqda   va   bu   xalqaro   suv   huquqi   normalarini   milliy   darajada   kodifikatsiya
qilishning eng oliy bosqichi bo‘ladi.
O‘zbekiston   Respublikasining   so‘nggi   yillardagi   tashqi   siyosatida,   xususan
2016-yildan   keyingi   yangi   geosiyosiy   davrda,   transchegaraviy   daryolardan
foydalanish masalasida qo‘shni davlatlar bilan huquqiy va institutsional  islohotlar
amalga   oshirildi.   Markaziy   Osiyo   mintaqasidagi   iste’mol   qilinadigan   barcha   suv
resurslarining qariyb 80 foizi O‘zbekiston davlat chegarasidan tashqarida — Pomir
va   Tyan-Shan   tog‘   tizmalarida   shakllanishi   bu   boradagi   suv   diplomatiyasining
naqadar   hayotiy   va   strategik   ekanligini   ko‘rsatadi.   Avvallari   Tojikiston   va
Qirg‘iziston   bilan   yirik   gidrotexnik   inshootlar   (masalan,   Rog‘un   va   Qambarota
GESlari)   qurilishi   bo‘yicha   mavjud   bo‘lgan   keskin   ekologik   hamda   iqtisodiy
ziddiyatlar   o‘rnini   bugungi  kunda   aniq  huquqiy  murosaga   asoslangan  konstruktiv
hamkorlik egalladi. Xususan, 2017-yilda O‘zbekiston va Qirg‘iziston hukumatlari
o‘rtasida Qambarota-1 GESini birgalikda qurish va undan foydalanish bo‘yicha ilk
bor   huquqiy   kelishuvlarga   erishildi,   bu   xalqaro   suv   huquqining   eng   ilg‘or
“manfaatlarning   mushtarakligi”   tamoyiliga   to‘la   mos   keladigan   yuridik   qadam
bo‘ldi. Shuningdek, 2021-yilda Tojikiston Respublikasi bilan Zarafshon daryosida
ikkita   yirik   GES   qurish   bo‘yicha   qo‘shma   aksiyadorlik   jamiyati   tashkil   etish
to‘g‘risidagi   hukumatlararo   bitim   imzolandi.   Ushbu   hujjat   yuqori   va   quyi   oqim
davlatlari   o‘rtasidagi   azaliy   suv-energetika   nizolarini   yagona   investitsiyaviy
hamkorlikka   aylantirishning   xalqaro   huquqdagi   noyob   yuridik   pretsedentini
yaratdi.   Qozog‘iston   Respublikasi   bilan   Sirdaryo   havzasida   suvni   mavsumiy
35 adolatli   taqsimlash   bo‘yicha   maxsus   ishchi   guruhlar   faoliyati   huquqiy   jihatdan
mustahkamlanib,   har   yili   vegetatsiya   davrida   suv   hajmlarini   aniq   belgilovchi
hamda   suv   omborlaridan  suv   chiqarish   rejimini   tartibga   soluvchi   ikki   tomonlama
bayonnomalar   imzolab   kelinmoqda.   Turkmaniston   davlati   bilan   esa   Amudaryo
suvidan adolatli  foydalanish va suv o‘lchash postlarini avtomatlashtirish bo‘yicha
erishilgan   kelishuvlar   mintaqada   raqamli   suv   diplomatiyasini   huquqiy
rasmiylashtirishda   muhim   qadam   vazifasini   o‘tadi.   Ushbu   davlatlararo   huquqiy
islohotlar   O‘zbekistonning   transchegaraviy   daryolar   masalasida   qo‘shni
davlatlarga   nisbatan   mutlaq   e’tiroz   emas,   balki   “oldindan   maslahatlashish”   va
“adolatli   foydalanish”   kabi   imperativ   xalqaro-huquqiy   normalarni   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri amaliyotga tatbiq etganligini yaqqol isbotlaydi.
Mamlakatimizning   chuchuk   suv   resurslariga   bo‘lgan   ulkan   ehtiyoji   va
transchegaraviy daryolarga tobe’ligi respublika hududlari kesimida jiddiy statistik
farqlarni   hamda   murakkab   ekologik   taranglikni   namoyon   etadi.   Rasmiy   statistik
ma’lumotlarga   ko‘ra,   O‘zbekiston   hududida   yiliga   o‘rtacha   51–53   milliard   kub
metr   suv   sarflansa,   uning   qariyb   90   foizi   bevosita   qishloq   xo‘jaligi   sohasiga,
asosan   ochiq   sug‘orma   dehqonchilikka   to‘g‘ri   keladi.   Xalqaro   daryolar   bo‘lmish
Amudaryo   va   Sirdaryo   havzalarining   eng   quyi   (deltasi)   qismida   joylashgan
Qoraqalpog‘iston   Respublikasi   hamda   Xorazm   viloyati   transchegaraviy   suv
taqchilligidan eng birinchi bo‘lib va eng og‘ir darajada aziyat chekuvchi hududlar
sifatida qonunchilikda alohida yondashuvni talab qiladi. Davlat statistika organlari
va   Suv   xo‘jaligi   vazirligi   tahlillariga   ko‘ra,   so‘nggi   yillarda   mintaqadagi
qurg‘oqchilik   davrida   Amudaryoning   quyi   oqimiga   yetib   boradigan   suv   hajmi
belgilangan   xalqaro   limit   me’yoridan   25–30   foizgacha   kamayib   ketish   holatlari
kuzatilgan.   Bu   esa   bevosita   Orolbo‘yi   mintaqasida   ekologik   fojeani
chuqurlashtirib,   ijtimoiy-iqtisodiy   xavfsizlikka   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   tahdid   soluvchi
huquqiy   va   gumanitar   muammolarni   yuzaga   keltirmoqda.   Buxoro,   Navoiy   va
Qashqadaryo   viloyatlari   ham   transchegaraviy   daryolardan  yirik  nasos   stansiyalari
kaskadi   orqali   tortib   olinadigan   suvga   qat’iy   bog‘langan   bo‘lib,   birgina   Amu-
Buxoro   mashina   kanali   orqali   Buxoro   viloyatiga   katta   hajmdagi   transchegaraviy
36 suv   resurslari   nasoslar   yordamida   yetkazib   beriladi.   Iqtisodiyot   va   moliya   hamda
Suv xo‘jaligi vazirliklarining uzoq muddatli huquqiy-iqtisodiy prognozlariga ko‘ra,
global   iqlim   isishi,   muzliklarning   erishi   va   qo‘shni   davlatlarda   qishloq   xo‘jaligi
iste’molining ortishi hisobiga 2030-yilga borib O‘zbekistonda yillik suv taqchilligi
7   milliard   kub   metrgacha   yetishi   ilmiy   ehtimol   qilinmoqda.   Ushbu   statistik   va
ekologik   voqelik   davlatni   ichki   hududlarda   suv   tejovchi   texnologiyalarni   keskin
joriy   etishga   huquqiy   jihatdan   majbur   qilmoqda;   jumladan,   2023-yil   yakuniga
qadar   respublika   bo‘yicha   jami   1,3   million   gektardan   ortiq   maydonda,   ayniqsa
Farg‘ona, Namangan va Jizzax viloyatlarida suv tejovchi sug‘orish texnologiyalari
joriy etildi.
O‘zbekiston   Respublikasida   hududiy   statistikaga   mos   ravishda   xalqaro
daryolardan   foydalanish   va   qo‘shni   davlatlar   bilan   transchegaraviy   suv
munosabatlarini   huquqiy   tartibga   solish   yuzasidan   kuchli,   xalqaro   standartlarga
to‘la   javob   beruvchi   normativ-huquqiy   baza   shakllantirilgan.   Davlatimiz
rahbarining   2020-yil   10-iyuldagi   PF-6024-sonli   Farmoni   bilan   tasdiqlangan
“O‘zbekiston   Respublikasi   suv   xo‘jaligini   rivojlantirishning   2020–2030-yillarga
mo‘ljallangan konsepsiyasi” bu boradagi fundamental strategik hujjat bo‘lib, unda
transchegaraviy   daryolar   masalasida   barcha   davlatlar   manfaatlarini   inobatga
oluvchi   xalqaro-huquqiy   normalarga   qat’iy   amal   qilish   ustuvor   vazifa   etib
belgilangan.   Mazkur   hujjatda   suvni   huquqiy   boshqarishda   zamonaviy   havza
tamoyili yuridik jihatdan e’tirof etilgan bo‘lib, u suv obyektlarini ma’muriy emas,
balki tabiiy-gidrologik chegaralar asosida ajratishni va shu orqali qo‘shni davlatlar
bilan   yagona   ekotizim   sifatida   boshqarishni   imperativ   tarzda   talab   etadi.   Qonun
chiqaruvchi organ faoliyati darajasida esa 1993-yil 6-mayda qabul qilinib, bugungi
kunga   qadar   o‘nlab   konseptual   tahrirlardan   o‘tgan   “Suv   va   suvdan   foydalanish
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni alohida huquqiy ustuvorlikka ega.
Ushbu   qonunning   xalqaro   suv   obyektlariga   doir   maxsus   moddalarida   respublika
hududidan   oqib   o‘tuvchi   transchegaraviy   daryolar   suvidan   foydalanish   va   ularni
muhofaza   qilish   tartibi   O‘zbekiston   ishtirok   etgan   ikki   yoki   ko‘p   tomonlama
xalqaro   shartnomalar   orqali   kafolatlanishi   qat’iy   yuridik   norma   sifatida
37 muhrlangan.   Shuningdek,   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-
sentabrdagi   PF-158-sonli   Farmoni   bilan   tasdiqlangan   “O‘zbekiston   –   2030”
strategiyasida   transchegaraviy   suv   munosabatlarini   rivojlantirish   va   iqlim
o‘zgarishiga   moslashish   alohida   xavfsizlik   va   huquqiy   yo‘nalish   sifatida
tasniflangan.   Bu   hujjat   doirasida   bevosita   hududlarda,   xususan   qurg‘oqchilik
yuqori  bo‘lgan Qoraqalpog‘iston, Xorazm  va Buxoroda yirik magistral  kanallarni
betonlash,   filtratsiya   yo‘qotishlarining   oldini   olish   kabi   davlat   dasturlariga   qat’iy
huquqiy   majburiyat   maqomi   berildi.   Shuningdek,   keyingi   yillarda   qabul   qilingan
Prezident   qarorlari   asosida   bevosita   tumanlar   kesimida   transchegaraviy
manbalardan   olinayotgan   daryo   suvlari   hisobini   qat’iy   yuritish   uchun   “Suv
yetkazib   berish   xizmatlari”   davlat   muassasalari   tarmog‘i   joriy   etildi   hamda   suv
sarfini   raqamli   metrologiya   orqali   hisoblash   yuridik   tomondan   majburiy   qilib
belgilandi. 
38 39 XULOSA
Xalqaro   daryolar   insoniyat   sivilizatsiyasi   uchun   shunchaki   davlat
chegaralarini kesib o‘tuvchi oddiy tabiiy resurs emas, balki millionlab insonlarning
hayoti, davlatlarning iqtisodiy barqarorligi va butun boshli mintaqalar ekotizimini
o‘zaro   bog‘lab   turuvchi   muhim   tabiiy   tizimdir.   Tarixiy   huquqiy   evolyutsiya
davlatlarning o‘z yurisdiksiyasidagi suvlarga nisbatan yondashuvi mutlaq hududiy
suverenitet   nazariyasidan   voz   kechib,   kelajak   avlodlar   oldidagi   mas’uliyatni   his
qilgan   holda,   cheklangan   va   oqilona   foydalanish   prinsiplariga   o‘tganligini
isbotladi.   Bugungi   kunga   kelib,   xalqaro   huquq   davlatlardan   nafaqat   o‘z
ehtiyojlarini   qondirishni,   balki   daryoning   quyi   qismida   yashovchi   xalqlarning
hayotiy   huquqlarini   hurmat   qilishni   ham   qat’iy   imperativ   norma   darajasida   talab
qilmoqda.
Ayniqsa,   biz   yashab   turgan   davrda   global   iqlim   isishi,   Markaziy   Osiyo
muzliklarining shiddat bilan erishi va aholining o‘sishi fonida transchegaraviy suv
resurslarini   faqatgina   og‘zaki   siyosiy   kelishuvlar   yoki   tavsiyaviy   xarakterdagi
deklaratsiyalar   bilan   boshqarib   bo‘lmasligi   oydinlashdi.   O‘zbekiston   so‘nggi
yillarda   aynan   shu   reallikni   chuqur   anglagan   holda,   o‘zining   suv   diplomatiyasida
jiddiy   burilish   yasadi:   qo‘shni   davlatlar   bilan   yillar   davomida   to‘planib   qolgan
ekologik   ziddiyatlarni   sog‘lom   aql,   o‘zaro   ishonch   va   qat’iy   yuridik   hujjatlar
asosidagi   hamkorlikka   aylantira   oldi.   Milliy   qonunchiligimizda,   jumladan   yangi
tahrirdagi   Konstitutsiyamizda   suvning   qat’iy   davlat   himoyasiga   olinishi   va   unga
iqtisodiy   mulk   emas,   balki   umummintaqaviy   ekologik   qadriyat   sifatida   qaralishi
xalqaro suv huquqining eng ilg‘or normalariga to‘la mos keladi.
Biroq suv huquqi statik qotib qolgan fan emas, u doimiy ravishda tabiatning
injiqliklari   va   davlatlarning   ehtiyojlari   bilan   birga   rivojlanib   borishi   shart.
Transchegaraviy suv resurslari nafaqat bugungi, balki kelajak avlodlar ehtiyojlarini
ham qondira olishi lozim. Buning uchun huquqiy normalar qog‘ozda emas, amalda
ishlashi,   har   bir   davlat   daryo   suvidan   oqilona   va   qat’iy   hisob-kitob   bilan
foydalanishi davr talabidir.
40 O‘rganilgan   huquqiy   tahlillar   va   mavjud   amaliyotdan   kelib   chiqib,   xalqaro
daryolardan   foydalanish   mexanizmlarini   yanada   takomillashtirish   yuzasidan
quyidagi takliflar ilgari suriladi:
1.   Qat’iy   majburiy   kuchga   ega   bo‘lgan   “Markaziy   Osiyo   suv   kodeksi”ni
qabul   qilish.   Mintaqa   davlatlari   o‘rtasida   xalqaro   daryolardan   foydalanishni
tartibga   soluvchi,   faqat   tavsiyaviy   emas,   balki   qat’iy   yuridik   majburiyat   va
sanksiyalarni o‘zida mujassam etgan yagona huquqiy hujjat ishlab chiqilishi zarur.
Ushbu  kodeks  o‘z  limitidan  ortiqcha  suv   olgan  yoki   daryoni  ifloslantirgan  davlat
uchun   bevosita   iqtisodiy   kompensatsiya   to‘lash   mexanizmlarini   ishga   tushirishi
kerak.
2.   Transchegaraviy   suvlarni   taqsimlashda   “Yagona   raqamli   monitoring”
tizimini qonuniylashtirish. Davlatlar o‘rtasida shubha va ishonchsizlikni yo‘qotish
uchun   barcha   chegaralararo   suv   o‘lchash   inshootlariga   to‘liq   inson   omilisiz
ishlaydigan,   real   vaqt   rejimida   barcha   davlatlarga   ma’lumot   uzatuvchi     Aqlli   suv
raqamli   datchiklarini   majburiy   o‘rnatish   va   bu   texnologik   bazani   davlatlararo
huquqiy bitimlarning uzviy bir qismi sifatida tasdiqlash taklif etiladi.
3.   Orolni   qutqarish   xalqaro   jamg‘armasi     qoshida   Maxsus   suv   arbitrajini
tashkil  etish. Suv va ekologiya masalasida  yuzaga keladigan kelishmovchiliklarni
xalqaro   sudlarga   olib   chiqishgacha   bo‘lgan   bosqichda,   mintaqaning   o‘zida
tezkorlik bilan huquqiy yechim topish maqsadida, OQXJ vakolatlarini kengaytirib,
uning   doirasida   qarorlari   barcha   a’zo   davlatlar   uchun   yuridik   majburiy   bo‘lgan
mintaqaviy arbitraj palatasini ta’sis etish lozim.
41 42 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston  Respublikasining  Konstitutsiyasi   [Elektron  resurs]:  2023-yil
30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
2.   Suv   va   suvdan   foydalanish   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining
1993-yil   6-maydagi   837-XII-son   Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy
bazasi.
3.   Ekologik   ekspertiza   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2000-yil
25-maydagi 73-II-son Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
4. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida [Elektron
resurs]:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-fevraldagi   O‘RQ-518-son
Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/4193761 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
5.   O‘zbekiston   Respublikasi   suv   xo‘jaligini   rivojlantirishning   2020–2030-
yillarga   mo‘ljallangan   konsepsiyasini   tasdiqlash   to‘g‘risida:   O‘zbekiston
Respublikasi   Prezidentining   2020-yil   10-iyuldagi   PF-6024-son   Farmoni   //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
6.   “O‘zbekiston   –   2030”   strategiyasi   to‘g‘risida   [Elektron   resurs]:
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-sentabrdagi   PF-158-son
Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/6600413 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
II. Xalqaro hujjatlar
7.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   [Elektron   resurs]:   San-Fransisko,
1945-yil   26-iyun.   –   URL:   https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text
(murojaat sanasi: 30.10.2026).
8.   Convention   on   the   Law   of   the   Non-navigational   Uses   of   International
Watercourses   [Elektron   resurs]:   New   York,   21   May   1997.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/8_3_1997.pdf
(murojaat sanasi: 30.10.2026).
43 9.   Convention   on   the   Protection   and   Use   of   Transboundary   Watercourses
and International Lakes: Helsinki, 17 March 1992 // United Nations Treaty Series.
– Vol. 1936. – P. 269.
10.   Convention   on   Environmental   Impact   Assessment   in   a   Transboundary
Context: Espoo, 25 February 1991 // United Nations Treaty Series. – Vol. 1989. –
P. 309.
11.   Convention   on   Wetlands   of   International   Importance   especially   as
Waterfowl   Habitat:   Ramsar,   2   February   1971   //   United   Nations   Treaty   Series.   –
Vol. 996. – P. 245.
12. The human right to water and sanitation [Elektron resurs]: UN General
Assembly   Resolution   64/292   of   28   July   2010.   –   URL:
https://undocs.org/A/RES/64/292 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
13. Davlatlararo manbalar suv resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza
qilishni birgalikda boshqarish sohasida hamkorlik to‘g‘risida Bitim: Almati, 1992-
yil 18-fevral.
14.   International   Law   Association.   The   Helsinki   Rules   on   the   Uses   of   the
Waters   of   International   Rivers   //   Report   of   the   Fifty-Second   Conference.   –
Helsinki, 1966. – P. 484–532.
15.   International   Law   Association.   Berlin   Rules   on   Water   Resources   //
Report of the Seventy-First Conference. – Berlin, 2004.
III. Xalqaro sud va arbitraj amaliyoti
16.   Gabčíkovo-Nagymaros   Project   (Hungary/Slovakia):   Judgment   of   25
September 1997 // I.C.J. Reports 1997. – P. 7.
17. Pulp Mills on the River Uruguay (Argentina v. Uruguay): Judgment  of
20 April 2010 // I.C.J. Reports 2010. – P. 14.
18.   Dispute   over   the   Status   and   Use   of   the   Waters   of   the   Silala   (Chile   v.
Bolivia)   [Elektron   resurs]:   Judgment   of   1   December   2022.   –   URL:
https://www.icj-cij.org/case/162 (murojaat sanasi: 30.10.2026).
19.   Lake   Lanoux   Arbitration   (France   v.   Spain):   Award   of   16   November
1957 // Reports of International Arbitral Awards. – Vol. XII. – P. 281–317.
44 20. Trail Smelter Case (United States/Canada): Awards of 16 April 1938 and
11 March 1941 // Reports of International Arbitral Awards. – Vol. III. – P. 1905–
1982.
IV. Ilmiy adabiyotlar
21.   McCaffrey   S.C.   The   Law   of   International   Watercourses   /   S.C.
McCaffrey. – 3rd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2019.
22.   Rieu-Clarke   A.,   Moynihan   R.,   Magsig   B.-O.   UN   Watercourses
Convention:   User’s   Guide   /   A.   Rieu-Clarke,   R.   Moynihan,   B.-O.   Magsig.   –
Dundee: IHP-HELP Centre, 2012.
23.   Tanzi   A.,   Arcari   M.   The   United   Nations   Convention   on   the   Law   of
International   Watercourses:   A   Framework   for   Sharing   /   A.   Tanzi,   M.   Arcari.   –
London; The Hague: Kluwer Law International, 2001.
24.   Shaw   M.N.   International   Law   /   M.N.   Shaw.   –   9th   ed.   –   Cambridge:
Cambridge University Press, 2021.
25. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi / Sh.M. Mirziyoyev. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464 b.
45

Xalqaro daryolardan foydalanishning huquqiy asoslari mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 9 580 so‘z (43+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Xalqaro daryolardan foydalanishning xalqaro-huquqiy mohiyati va nazariy asoslari
    • 1.1. Xalqaro daryolar tushunchasi, ularning huquqiy maqomi va o‘ziga xos xususiyatlari
    • 1.2. Xalqaro daryolardan foydalanishni tartibga soluvchi xalqaro-huquqiy tamoyillar
    • 1.3. Xalqaro daryolardan foydalanish sohasidagi xalqaro-huquqiy manbalar va konvensiyalar
  • II bob. Xalqaro daryolardan foydalanishni xalqaro-huquqiy tartibga solish mexanizmlari va mavjud muammolar
    • 2.1. Xalqaro daryolardan foydalanishda davlatlarning huquq va majburiyatlari
    • 2.2. Transchegaraviy suv resurslaridan foydalanishda davlatlararo hamkorlik va nizolarni hal etish tartibi
    • 2.3. Xalqaro daryolardan foydalanishdagi dolzarb muammolar va ularni bartaraf etishning huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).