Fuqarolik olishning xalqaro-huquqiy asoslari

2Mavzu:  Fuqarolik olishning xalqaro-huquqiy asoslari
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. FUQAROLIK INSTITUTINING XALQARO OMMAVIY HUQUQ 
TIZIMIDAGI O‘RNI VA NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI…………….…6
1.1. Fuqarolik tushunchasi, uning huquqiy tabiati va xalqaro ommaviy huquqdagi 
ahamiyati……………………………………………………………………….…..6
1.2. Fuqarolikni olishning asosiy usullari va ularni huquqiy tartibga solish 
xususiyatlari……………………………………………………………………..…7
1.3. Fuqarolik masalalariga oid xalqaro-huquqiy prinsiplar va xalqaro 
shartnomalarning ahamiyati………………………………………………..……..10
II BOB. FUQAROLIK OLISHNING XALQARO-HUQUQIY 
MEXANIZMLARI VA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
QONUNCHILIGI…………………………………………………………….….22
2.1. Tug‘ilish, fuqarolikka qabul qilish va fuqarolikni tiklash orqali fuqarolik 
olishning huquqiy asoslari……………………………………………………..….22
2.2. Fuqarolik olish masalalarida xalqaro tashkilotlar va davlatlararo 
hamkorlikning o‘rni…………………………………………………………...…..30
2.3. O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik olish tartibi va milliy qonunchilikning 
xalqaro-huquqiy standartlarga muvofiqligi…………………………………….…34
XULOSA……………………………………………………………………..…..40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….42 3 KIRISH
Kurs   ishi   mavzusining   dolzarbligi :   Insonga   munosib   turmush   sharoitini
yaratish,   uning   shaxsiy,   siyosiy,   ijtimoiy-iqtisodiy   hamda   madaniy   huquqlari   va
erkinliklarini   kafolatlash   har   bir   suveren   davlatning   asosiy   burchlaridan   biridir.
Inson huquqlarini amalda ro‘yobga chiqarish va ularning davlat tomonidan himoya
qilinishini ta’minlaydigan asosiy huquqiy bog‘lovchi bo‘g‘in esa fuqarolik instituti
hisoblanadi.   Fuqarolik   shaxs   va   davlat   o‘rtasidagi   barqaror   huquqiy   va   siyosiy
bog‘liqlik bo‘lib, taraflarning o‘zaro huquq va majburiyatlari majmuini belgilaydi. 
Hozirgi   globallashuv,   xalqaro   migratsiya   jarayonlarining   jadallashuvi,
hududiy   va   siyosiy   o‘zgarishlar   hamda   fuqarosizlik   (apatrizm)   muammolarining
saqlanib   qolayotgani   fuqarolik   olish   va   berish   masalalarini   nafaqat   milliy
qonunchilik, balki xalqaro ommaviy huquqning ham eng dolzarb muammolaridan
biriga   aylantirmoqda.   Har   bir   davlat   fuqarolik   masalalarini   o‘z   suverenitetidan
kelib chiqqan holda mustaqil tartibga solish huquqiga ega bo‘lsa-da, bu jarayonda
umuminsoniy   va   xalqaro-huquqiy   standartlarga,   xususan,   Inson   huquqlari
umumjahon   deklaratsiyasi   (1948)   va   boshqa   xalqaro   konvensiyalarga   rioya   etish
talab   etiladi.   O‘zbekiston   Respublikasida   so‘nggi   yillarda   qabul   qilingan   yangi
tahrirdagi   “O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi   Qonun   va
Konstitutsiya, shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 6-maydagi 192-sonli
qarori   bilan   tasdiqlangan   fuqarolik   jamiyatini   rivojlantirish   chora-tadbirlari   bu
boradagi   islohotlarni   yanada   chuqurlashtirdi.   Shu   nuqtai   nazardan,   fuqarolik
olishning xalqaro-huquqiy asoslarini va ularning milliy qonunchilikda aks etishini
kompleks tahlil qilish ilmiy va amaliy jihatdan o‘ta dolzarbdir. 
K urs   ishi   mavzusining   o‘rganilganlik   darajasi :   Fuqarolik   instituti,   uning
nazariy-huquqiy   asoslari   hamda   xalqaro   ommaviy   huquqdagi   o‘rni   mahalliy   va
xorijiy   huquqshunos   olimlarning   ilmiy   izlanishlarida   turli   darajada   o‘rganilgan.
Xususan,   milliy   huquqshunoslik   fanida   xalqaro   ommaviy   huquqning   umumiy
masalalari,   davlat   suvereniteti   va   xalqaro   huquqiy   munosabatlar   B.E.   Ochilov   va
X.T. Odilqoriyevning “Xalqaro ommaviy huquq” darsligida (Adolat, 2007) hamda
Toshkent   davlat   yuridik   universiteti   professor-o‘qituvchilari   jamoasi   tomonidan
tayyorlangan   “Xalqaro   ommaviy   huquq”   darsligida   (TDYuU,   2023)   atroflicha 4yoritib   berilgan.   Shuningdek,   shartnomaviy   munosabatlar   va   xalqaro
majburiyatlarni bajarish mexanizmlari D. Umarxanova va boshqalarning “Xalqaro
shartnomalar huquqi” darsligida (TDYuU, 2018), xalqaro tashkilotlarning huquqiy
maqomi   N.   Gafurova   va   D.   Sattorovning   “Xalqaro   tashkilotlar   huquqi”
qo‘llanmasida  (TDYuU, 2019) tadqiq etilgan. Xalqaro huquq prinsiplari va inson
huquqlarini   ta’minlash   masalalari   akademik   A.X.   Saidovning   asarlarida,
shuningdek,   A.   Umirdinov   va   boshqalarning   “Vizual   xalqaro   huquq”   darsligi
hamda   “Xalqaro   huquq   bo‘yicha   sud   amaliyoti   (keyslar   to‘plami)”da   (TDYuU,
2019)   amaliy   keyslar   asosida   ochib   berilgan.   Biroq,   mavjud   ilmiy   adabiyotlar   va
darsliklarda   asosan   umumiy   xalqaro   huquq   yoki   xalqaro   shartnomalar   masalalari
ko‘rib   chiqilgan   bo‘lib,   globallashuv   davrida   fuqarolikni   olishning   xalqaro-
huquqiy mexanizmlari va ularning O‘zbekiston Respublikasining  yangi  tahrirdagi
qonunchiligi   hamda   islohotlari   doirasida   kompleks   monografik   tadqiq   etilishi
zarurati   saqlanib   qolmoqda.   Ushbu   kurs   ishida   yuqoridagi   darsliklar   va
manbalardagi   ilmiy   yondashuvlarga   tayangan   holda   mazkur   masala   alohida   tahlil
qilinadi. 
Kurs   ishi   mavzusining   obyekti : Fuqarolikni   olish,   uni   xalqaro-huquqiy
tartibga solish  va xalqaro normalarni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish
jarayonida yuzaga keladigan ijtimoiy va huquqiy munosabatlar. 
Kurs   ishi   mavzusining   predmeti : Fuqarolik   olish   sohasidagi   xalqaro-
huquqiy   hujjatlar,   xalqaro   shartnomalar,   O‘zbekiston   Respublikasining
Konstitutsiyasi,   “O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi   Qonuni,
sohadagi   normativ-huquqiy   hujjatlar,   shuningdek,   nazariy   qarashlar   va   huquqni
qo‘llash amaliyoti. 
Kurs   ishi   mavzusining   maqsadi : Fuqarolik   olishning   xalqaro-huquqiy
asoslari,   prinsiplari,   usullari   hamda   xalqaro   standartlarning   O‘zbekiston
Respublikasi   milliy   qonunchiligida   tatbiq   etilishi   va   rivojlanishini   ilmiy-huquqiy
jihatdan atroflicha tahlil qilishdan iborat. 
Kurs ishi mavzusining vazifalari
 Fuqarolik   institutining   xalqaro   ommaviy   huquq   tizimidagi   o‘rni,   nazariy   va
huquqiy tabiatini yoritish.  5 Fuqarolikni olishning asosiy usullari va ularning huquqiy xususiyatlarini ochib
berish. 
 Fuqarolik masalalarini tartibga soluvchi xalqaro-huquqiy prinsiplar va xalqaro
shartnomalarning ahamiyatini tahlil qilish. 
 Tug‘ilish, fuqarolikka qabul qilish va tiklash orqali fuqarolik olishning xalqaro
va milliy mexanizmlarini solishtirish. 
 Fuqarolik  masalalarida   xalqaro  tashkilotlar   hamda  davlatlararo  hamkorlikning
rolini ko‘rib chiqish. 
 O‘zbekiston  Respublikasining  fuqarolikka oid qonunchiligini  xalqaro-huquqiy
standartlar va milliy islohotlar nuqtai nazaridan baholash. 
Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati
Tadqiqotning   nazariy   ahamiyati   uning   natijalari   fuqarolik   huquqi,   xalqaro
ommaviy   huquq   va   inson   huquqlari   fanlarini   o‘qitishda,   ma’ruza   matnlarini
tayyorlashda   nazariy   manba   bo‘lib   xizmat   qilishidadir.   Amaliy   ahamiyati   esa
olingan   xulosalar   va   takliflardan   milliy   qonunchilikni   yanada   takomillashtirish,
shuningdek, huquqni qo‘llash amaliyotidagi mavjud muammolarni bartaraf etishda
foydalanish mumkinligida namoyon bo‘ladi. 
Kurs   ishi   mavzusining   tuzilishi :   Mazkur   kurs   ishi   kirish,   ikki   bob,   oltita
paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.  6I BOB. FUQAROLIK INSTITUTINING XALQARO OMMAVIY
HUQUQ TIZIMIDAGI O‘RNI VA NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Fuqarolik tushunchasi, uning huquqiy tabiati va xalqaro ommaviy
huquqdagi ahamiyati
Xalqaro ommaviy huquq tizimida fuqarolik instituti shaxs va suveren davlat
o‘rtasidagi   barqaror   huquqiy   hamda   siyosiy   bog‘liqlikni   ifodalovchi   eng   asosiy
fundamental   tushunchalardan   biri   hisoblanadi.   Mazkur   huquqiy   kategoriya
insonning   ma’lum   bir   davlatga   mansubligini   aniqlab   berib,   uning   huquqiy
maqomini   belgilashda   boshlang‘ich   poydevor   vazifasini   bajaradi.   Tarixiy
taraqqiyot jarayonida va ayniqsa 1945-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashkil
etilgandan   so‘ng,   fuqarolik   masalalari   faqatgina   bitta   davlatning   ichki
yurisdiksiyasiga tegishli bo‘lgan mutlaq masala bo‘lib qolishdan to‘xtadi. Bugungi
kunda   xalqaro   ommaviy   huquq   normalari   va   universal   xalqaro   shartnomalar
davlatlarning   fuqarolikka   oid   qonunchiligini   muayyan   xalqaro   standartlar   asosida
muvofiqlashtirib   borishni   qat’iy   talab   etmoqda.   Shu   sababli   ham,   fuqarolik
masalalari   zamonaviy   xalqaro   munosabatlarning   ajralmas   va   tartibga   solinuvchi
obyekti darajasiga ko‘tarildi.
Fuqarolikka   huquqiy   tabiat   nuqtai   nazaridan   yondashilganda,   u   shaxs   va
davlat o‘rtasidagi o‘zaro huquqlar, majburiyatlar hamda mas’uliyatlar yig‘indisiga
asoslanishi   yaqqol   namoyon   bo‘ladi.   Huquqshunoslik   fanida   ushbu   institutning
mohiyatini   ochib   beruvchi   shartnomaviy   nazariya   hamda   statusli   yondashuvlar
mavjud bo‘lib, ularning har   biri  shaxsning  davlat   oldidagi  sadoqati  va  davlatning
o‘z   navbatida   shaxsni   himoya   qilish   majburiyatini   yoritadi.   Xalqaro   miqyosda
mazkur   munosabatlar   inson   huquqlarini   himoya   qilish   mexanizmlari   bilan
chambarchas bog‘liq holda rivojlanib va takomillashib kelmoqda. Xususan, 1948-
yilda   qabul   qilingan   Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi   shaxsning
fuqarolikka   ega   bo‘lish   huquqini   ta’minlash   zarurligini   o‘zining   15-moddasida
qat’iy belgilab bergan. Bu holat fuqarolik institutining shunchaki ichki davlat akti
emas, balki evaziga umuminsoniy qadriyat ekanligini isbotlaydi.
Xalqaro   ommaviy   huquq   doirasida   davlatlarning   o‘z   fuqaroligini   berish
borasidagi vakolatlari davlat suvereniteti prinsipi bilan kafolatlangan bo‘lsa-da, bu 7huquq mutlaq xarakterga ega emas. Xalqaro sud amaliyotida bu masala bir necha
bor muhokama qilingan bo‘lib, xususan Xalqaro Odil sudlov sudi tomonidan 1955-
yilda   ko‘rib   chiqilgan   mashhur   Nottebohm   ishi   xalqaro   huquq   nazariyasida   tub
burilish yasadi. Mazkur sud qarorida fuqarolik faqatgina rasmiy yozuv emas, balki
shaxs   bilan   davlat   o‘rtasidagi   haqiqiy   ijtimoiy   bog‘liqlik   ekanligi   ilmiy-huquqiy
jihatdan  isbotlab  berildi.  Bu  esa  boshqa   davlatlar   tomonidan  berilgan  fuqarolikka
nisbatan   xalqaro   e’tirof   masalasida   real   va   asosli   aloqaning   mavjud   bo‘lishi
muhimligini   ko‘rsatdi.Xalqaro   ommaviy   huquq   tizimida   fuqarolik   institutining
ahamiyati   shaxsni   diplomatik   himoya   qilish   huquqining   yuzaga   kelishida   ham
yaqqol namoyon bo‘ladi. Agar shaxs o‘z davlatining hududidan tashqarida, xorijiy
davlatda   bo‘lib   turgan   vaqtida   uning   huquqlari   buzilsa,   uning   fuqarosi   bo‘lgan
davlat   xalqaro   huquq   normalariga   muvofiq   uning   manfaatlarini   diplomatik   va
konsullik idoralari orqali himoya qilish huquqiga egadir. Shuningdek, fuqarosizlik
holatlarining oldini olish hamda har bir shaxsning huquqiy va ijtimoiy himoyasini
ta’minlash xalqaro hamjamiyatning eng ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Shu
boisdan,   1954-yilgi   Fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxslarning   maqomi   to‘g‘risidagi
konvensiya   hamda   1961-yilgi   Fuqarosizlikni   qisqartirish   to‘g‘risidagi   konvensiya
kabi   universal   hujjatlar   xalqaro   huquqda   fuqarolik   institutining   ta’sir   doirasini
yanada kengaytirdi.
1.2. Fuqarolikni olishning asosiy usullari va ularni huquqiy tartibga
solish xususiyatlari
Fuqarolikni   qo‘lga   kiritish   masalasi   zamonaviy   xalqaro   ommaviy   huquq   va
qiyosiy huquqshunoslik fanining eng murakkab hamda fundamental institutlaridan
biri   hisoblanadi.   Har   bir   suveren   davlat   o‘zining   ichki   qonunchiligi   va   milliy
manfaatlaridan   kelib   chiqqan   holda   fuqarolikni   berish   hamda   uni   tartibga   solish
shartlarini   mustaqil   belgilash   huquqiga   egadir.   Shu   bilan   birga,   xalqaro   huquq
normalari   davlatlarning   bu   borasidagi   erkinligi   mutlaq   emasligini,   balki   inson
huquqlarini   ta’minlash   va   fuqarosizlikning   oldini   olish   kabi   umuminsoniy
tamoyillarga muvofiq bo‘lishi lozimligini qat’iy talab etadi.  8Fuqarolikni olishning asosiy usullari:
1.   Filiatsiya   —   tug‘ilganlik   bo‘yicha   fuqarolik   olish   (jus   sanguinis   va   jus   soli
prinsiplari)
2.  Naturalizatsiya  — fuqarolikka qabul qilish
3.   Optatsiya  — fuqarolikni erkin tanlash
4.   Redintegratsiya  — fuqarolikni qayta tiklash
5.  Transfer  — hudud o‘tganda fuqarolikka o‘tis h
Fuqarolikni  olish jarayoni  huquqiy tabiatiga ko‘ra  asosan  ikki  yirik guruhga
—   dastlabki   (asosiy)   va   hosilaviy   usullarga   bo‘linib,   ularning   har   birining   o‘ziga
xos mezonlari va tartib-taomillari mavjuddir. Dastlabki usullar shaxsning dunyoga
kelishi   bilan   bevosita   bog‘liq   bo‘lsa,   hosilaviy   usullar   shaxsning   keyinchalik   o‘z
ixtiyori   yoki   muayyan   huquqiy  faktlar   asosida   fuqarolikka   ega  bo‘lishini   nazarda
tutadi. Xalqaro huquq doktrinasida ushbu usullarni birxillashtirish va davlatlararo
kolliziyalarni   bartaraf   etish   bo‘yicha   ko‘plab   ilmiy-nazariy   yondashuvlar   ilgari
surilgan.   Masalan,   taniqli   huquqshunos   olimlar   tomonidan   fuqarolikni   olish
jarayoni   shaxsning   davlat   bilan   o‘zaro   huquqiy   va   ijtimoiy   munosabatlarini
o‘rnatishning   asosiy   poydevori   sifatida   e’tirof   etiladi   [13,   30-b.].   Shaxsning
muayyan   davlat   fuqaroligini   olishi   uning   xalqaro   miqyosdagi   huquqiy   layoqatini
to‘laqonli   ro‘yobga   chiqarishiga   muhim   zamin   yaratadi.   Shu   boisdan   ham
fuqarolikni olish usullarini huquqiy jihatdan tartibga solish mexanizmlarini chuqur
o‘rganish   zamonaviy   huquq   fani   oldida   turgan   dolzarb   vazifalardan   biri   bo‘lib
qolmoqda.   Davlatlar   o‘rtasidagi   migratsiya   jarayonlarining   kuchayishi   esa   ushbu
huquqiy   institutni   yanada   takomillashtirish   zaruriyatini   yaqqol   keltirib
chiqarmoqda.Filiatsiya instituti fuqarolikni dastlabki tarzda olishning eng qadimiy
va   keng   tarqalgan   usuli   bo‘lib,   u   shaxsning   tug‘ilishi   fakti   bilan   bevosita
bog‘liqdir.   Xalqaro   amaliyotda   filiatsiya   jarayoni   asosan   ikki   asosiy   prinsipga   —
jus   sanguinis   (qon   huquqi)   va   jus   soli   (zamin   yoki   hudud   huquqi)   prinsiplariga
tayanadi [14, 45-b.]. Qon huquqi prinsipiga ko‘ra, bola qayerda tug‘ilishidan qat’i
nazar, ota-onasining fuqaroligini avtomatik ravishda oladi va bu qoida kontinental
Yevropa   huquq   tizimidagi   aksariyat   davlatlar   uchun   ustuvor   hisoblanadi.   Zamin 9huquqi prinsipi esa bolaning qaysi davlat hududida tug‘ilganligiga e’tibor qaratadi,
ya’ni   ota-onasining   fuqaroligidan   qat’i   nazar,   bola   tug‘ilgan   joyidagi   davlat
fuqaroligiga   ega   bo‘ladi.   Ushbu   prinsip   asosan   Anglo-sakson   huquq   sistemasiga
mansub   mamlakatlarda,   jumladan,   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   va   Kanada   kabi
davlatlarda   keng   qo‘llaniladi.   Zamonaviy   xalqaro   huquqda   davlatlar   ushbu   ikki
prinsipni   o‘zaro   uyg‘unlashtirgan   holda   qo‘llashga   harakat   qiladilar,   chunki   bu
fuqarosizlik holatlarining oldini olishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi [15, 88-
b.]. Xususan, ota-onasi noma’lum bo‘lgan yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning
farzandlari muayyan hududda tug‘ilganda ularga jus soli prinsipi asosida fuqarolik
berilishi   xalqaro   gumanitar   huquq   talablariga   to‘la   mos   keladi.   Olimlarning
ta’kidlashicha,   filiatsiya   mexanizmlarini   huquqiy   tartibga   solishda   yuzaga
keladigan   ziddiyatlarni   bartaraf   etish   uchun   ikki   tomonlama   va   ko‘p   tomonlama
xalqaro   konvensiyalardan   keng   foydalaniladi.   Bu   esa   o‘z   navbatida   bolalarning
tug‘ilgandanoq   fuqarolikka   ega   bo‘lish   huquqini   ta’minlashga   qaratilgan   xalqaro
kafolatlarni sezilarli darajada kuchaytiradi.
Hosilaviy   usullar   sirasida   eng   asosiy   o‘rinni   egallovchi   naturalizatsiya
(fuqarolikka   qabul   qilish)   shaxsning   o‘z   xohish-irodasi   va   shaxsiy   murojaatiga
asoslanadi.   Naturalizatsiya   jarayoni   chet   el   fuqarolari   yoki   fuqaroligi   bo‘lmagan
shaxslarning   muayyan   davlat   hududida   qonuniy   asosda   yashashi   va   belgilangan
shartlarni   bajarishi   evaziga   amalga   oshiriladi.   Xalqaro   ommaviy   huquq
prinsiplariga ko‘ra, har bir davlat o‘zining ichki qonunchiligi orqali naturalizatsiya
shartlarini,   shu   jumladan   o‘troqlik   senzi,   davlat   tilini   bilish   darajasi   va   qonuniy
daromad   manbayiga   ega   bo‘lish   kabi   talablarni   belgilashga   haqlidir   [16,   102-b.].
Biroq   xalqaro   huquqiy   standartlar   ushbu   talablar   inson   huquqlarini
kamsitmaydigan, oqilona va adolatli xarakterga ega bo‘lishi lozimligini qat’iy talab
qiladi.   Masalan,   Yevropa   Kengashi   doirasida   qabul   qilingan   qator   xalqaro
hujjatlarda   naturalizatsiya   jarayonining   shaffofligi   va   murojaat   qiluvchilarga
nisbatan   asossiz   cheklovlarga   yo‘l   qo‘ymaslik   tamoyillari   ilgari   surilgan.
Tadqiqotchilarning fikricha, naturalizatsiya instituti migratsiya oqimlarini  tartibga
solish   va   jamiyatning   ijtimoiy   barqarorligini   ta’minlashda   muhim   huquqiy   vosita
bo‘lib xizmat qiladi [17, 54-b.]. Shu bilan birga, ba’zi hollarda davlatlar o‘ta qattiq 10naturalizatsiya   shartlarini   qo‘yishi   natijasida   shaxslarning   uzoq   vaqt   davomida
fuqarosiz   qolish   muammosiga   duch   kelishlari   ilmiy   adabiyotlarda   tanqid   ostiga
olinadi.   Shuning   uchun   ham   zamonaviy   xalqaro   huquqiy   integratsiya   jarayonlari
naturalizatsiya   tartib-qoidalarini   soddalashtirish   va   insonparvarlik   tamoyillarini
ustuvor qo‘yish tendensiyasini namoyon etmoqda.
Fuqarolikni olishning boshqa o‘ziga xos usullaridan biri bo‘lgan optatsiya va
redintegratsiya institutlari ham xalqaro huquqda o‘ziga xos o‘rin tutadi. Optatsiya
—   bu   davlatlar   o‘rtasida   hududiy   o‘zgarishlar,   chegaralarning   o‘zgarishi   yoki
yangi   davlatlarning   tashkil   topishi   natijasida   mazkur   hududda   yashovchi   aholiga
o‘z fuqaroligini erkin tanlash huquqining berilishidir. Bu huquq xalqaro gumanitar
huquqning asosiy talablaridan biri bo‘lib, insonlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilash
va   o‘zi   istagan   davlat   fuqaroligini   saqlab   qolish   imkoniyatini   kafolatlaydi.
Redintegratsiya   esa   ilgari   muayyan   sabablarga   ko‘ra   yo‘qotilgan   yoki   o‘zgargan
fuqarolikni   qonuniy   asoslarda   qayta   tiklash   jarayonini   anglatadi.   Xalqaro
amaliyotda   ushbu   usullar   ko‘pincha   repatriatsiya   jarayonlari   bilan   chambarchas
bog‘liq   bo‘lib,   asosan   qochqinlar   yoki   tarixiy   vatandoshlarning   o‘z   vataniga
qaytishini   huquqiy   jihatdan   ta’minlashga   qaratilgandir   [18,   76-b.].   Huquqshunos
olimlarning   ta’kidlashicha,   hududiy   o‘zgarishlar   davrida   optatsiya   huquqining
buzilishi xalqaro nizolarning kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin, shu bois bu
jarayonlar qat’iy xalqaro-huquqiy kafolatlar ostida amalga oshirilishi shart. 
1.3. Fuqarolik masalalariga oid xalqaro-huquqiy prinsiplar va xalqaro
shartnomalarning ahamiyati
Zamonaviy   xalqaro   ommaviy   huquq   tizimida   fuqarolik   masalalarini   tartibga
solish   davlatlarning   ichki   suvereniteti   va   xalqaro-huquqiy   majburiyatlari
o‘rtasidagi   nozik   muvozanatga   tayanadi   [13,   12-b.].   Har   bir   suveren   davlat
o‘zining   davlat   mustaqilligi   va   hududiy   yurisdiksiyasidan   kelib   chiqqan   holda
kimni   o‘z   fuqarosi   deb   topish   hamda   fuqarolikka   qabul   qilish   va   uni   tugatish
shartlarini   mustaqil   belgilash   vakolatiga   ega.   Biroq   inson   huquqlarining
umumjahon miqyosida e’tirof etilishi va globallashuv jarayonlarining jadallashuvi
natijasida   ushbu   ichki   yurisdiksiya   vakolati   mutlaq   xarakterini   yo‘qotdi   hamda
xalqaro   huquq   normativlari   bilan   cheklana   boshladi   [14,   25-b.].   Inson   huquqlari 11umumjahon   deklaratsiyasining   15-moddasida   har   bir   shaxsning   fuqarolikka   ega
bo‘lish   huquqi   va   hech   kim   o‘zboshimchalik   bilan   o‘z   fuqaroligidan   yoki
fuqaroligini   o‘zgartirish   huquqidan   mahrum   etilishi   mumkin   emasligi   yaqqol
mustahkamlab   qo‘yilgan.   Ushbu   universal   norma   xalqaro   jamiyat   tomonidan
fuqarolik   masalalarida   inson   qadr-qimmati   va   shaxs   daxlsizligini   ta’minlashning
bosh   mezoni   sifatida   qabul   qilingan.   Xalqaro   huquq   doktrinasida   fuqarolik
shunchaki   ma’muriy   maqom   emas,   balki   shaxs   va   davlat   o‘rtasidagi   barqaror   va
uzviy   huquqiy-siyosiy   rishta   sifatida   baholanadi.   Xalqaro   Odil   sudlov   sudining
1955-yilgi   mashhur   Nottebohm   (Lixtenshteyn   Gvatemalaga   qarshi)   ishi   bo‘yicha
chiqargan   qarori   ushbu   sohadagi   eng   muhim   preventiv   presedentlardan   biri
hisoblanadi [15, 60-b.]. Mazkur sudda shakllantirilgan "haqiqiy va samarali aloqa"
(effective   link)   konsepsiyasiga   ko‘ra,   davlat   bergan   fuqarolik   boshqa   davlatlar
tomonidan e’tirof etilishi va xalqaro miqyosda diplomatik himoya huquqini keltirib
chiqarishi   uchun   shaxs   hamda   davlat   o‘rtasida   real   ijtimoiy,   iqtisodiy   va   hissiy
bog‘liqlik   mavjud   bo‘lishi   shart.   Shu   sababli,   xalqaro-huquqiy   prinsiplar
davlatlarning   fuqarolik   sohasidagi   qonunchiligini   birxillashtirish   va   inson
huquqlarini kafolatlashda eng muhim poydevor vazifasini o‘tamoqda.
Fuqarolik   masalalariga   oid   xalqaro-huquqiy   prinsiplar   xalqaro   huquq
sub’ektlari   uchun   majburiy   xarakterga   ega   bo‘lgan   poydevor   qoidalarni
shakllantiradi   [16,   78-b.].   Bular   orasida   eng   yetakchi   o‘rinni   fuqarosizlikni
(apatrizm)  oldini  olish  va kamaytirish prinsipi  egallaydi, chunki  fuqarosiz qolgan
shaxs   amalda   huquqiy   va   ijtimoiy   himoyasiz   holatga   tushib   qoladi.   Ikkinchi
muhim   prinsip   fuqarolikni   berish   va   bekor   qilishda   kamsitishga   yo‘l   qo‘ymaslik
tamoyilidir.   Davlatlar   shaxsning   irqi,   jinsi,   tili,   dini,   siyosiy   e’tiqodi   yoki   milliy
kelib   chiqishidan   kelib   chiqib   fuqarolik   berishni   rad   etishi   yoki   fuqarolikdan
mahrum   qilishi   taqiqlanadi.   Uchinchi   asosiy   prinsip   esa   fuqarolikni
o‘zboshimchalik   bilan   yoki   siyosiy   motivlar   bo‘yicha   bekor   qilishni   taqiqlash
qoidasidir.   Xalqaro   huquqda   oila   birshaklliligi   va   bolalar   huquqlarini   ustuvor
hisoblash prinsipi ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u nikoh tuzilishi yoki bekor
qilinishi er-xotin va bolalarning fuqaroligini avtomatik ravishda o‘zgartirmasligini
kafolatlaydi.   Shuningdek,   xalqaro   amaliyotda   ikki   fuqarolik   (bipatrizm)   va   ko‘p 12fuqarolik   holatlarini   tartibga   solish   hamda   uning   salbiy   oqibatlarini   kamaytirish
prinsipi   keng   qo‘llaniladi.   Davlatning   o‘z   fuqarolarini   xorijda   diplomatik   va
konsullik   himoyasi   bilan   ta’minlash   majburiyati   ham   ushbu   prinsiplar   tizimining
ajralmas   qismidir.   Xalqaro   huquq   sub’ektlari   o‘z   milliy   qonunchiligini   ushbu
prinsiplarga   muvofiqlashtirishi   va   xalqaro   huquqiy   shartnomalar   doirasidagi   o‘z
majburiyatlarini   halol   va   vijdonan   bajarishi   (pacta   sunt   servanda)   shart.   Ushbu
universal   prinsiplarning   izchil   qo‘llanilishi   shaxs   va   davlat   munosabatlarida
barqarorlikni va global xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Fuqarolik   masalalarini   tartibga   soluvchi   xalqaro   shartnomalar   va
konvensiyalar   sohaga   oid   xalqaro   standartlarni   belgilab   beruvchi   asosiy
manbalardir   [17,   102-b.].   Ular   orasida   1930-yilgi   Fuqarolik   qonunlarining
kolliziyasiga oid ba’zi masalalar haqidagi Gaaga konvensiyasi alohida o‘rin tutadi.
Ushbu   hujjat   fuqarolik   to‘g‘risidagi   milliy   qonunlar   o‘rtasidagi   qarama-
qarshiliklarni   hal   qilish   va   ikki   fuqarolik   muammolarini   tartibga   solish   bo‘yicha
dastlabki ko‘p tomonlama xalqaro urinish bo‘lgan edi. Gaaga konvensiyasining 1-
moddasida har bir davlat o‘z fuqarolari kimlar ekanligini o‘z qonunlariga muvofiq
belgilashi   va   bu   qonun   boshqa   davlatlar   tomonidan   e’tirof   etilishi   lozimligi
belgilangan.   Biroq   keyinchalik   BMT   doirasida   qabul   qilingan   universal
konvensiyalar   inson   huquqlarini   ustuvor   planga   olib   chiqdi.   Masalan,   1954-yilgi
Fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxslarning   maqomi   to‘g‘risidagi   konvensiya   fuqarosiz
shaxslarga ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy kafolatlar berish hamda ularning shaxsini
tasdiqlovchi   hujjatlar   bilan   ta’minlanishini   shart   qildi.   1961-yilgi   Fuqarosizlikni
kamaytirish to‘g‘risidagi konvensiya esa davlatlarga o‘z hududida tug‘ilgan va aks
holda fuqarosiz qoladigan bolalarga fuqarolik berish majburiyatini yukladi. Ushbu
konvensiyaning   1–4-moddalarida   jus   soli   va   jus   sanguinis   prinsiplarini   qo‘llash
orqali   bolalar   o‘rtasida   apatrizm   holatiga   barham   berish   mexanizmlari   aniq
ko‘rsatilgan.   Mazkur   shartnomalar   xalqaro   hamjamiyat   va   milliy   huquq   tizimlari
o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘tab, shaxs huquqlarining ishonchli himoya qilinishini
ta’minlaydi.Mintaqaviy   darajada   fuqarolik   masalalarini   tartibga   solish   bo‘yicha
eng   mukammal   va   rivojlangan   hujjat   Yevropa   Kengashi   tomonidan   1997-yilda
qabul qilingan Fuqarolik to‘g‘risidagi Yevropa konvensiyasidir [18, 45-b.]. Ushbu 13konvensiya   fuqarolik   sohasidagi   zamonaviy   xalqaro   standartlar   va   ilg‘or
tajribalarni   o‘zida   mujassam   etgan   kodifikatsiyalashgan   hujjat   hisoblanadi.
Konvensiyaning   4-moddasida   fuqarolik   masalalarining   asosiy   prinsiplari   sifatida
har bir shaxsning  fuqarolikka ega bo‘lish huquqi, fuqarosizlikka  yo‘l  qo‘ymaslik,
o‘zboshimchalik   bilan   fuqarolikdan   mahrum   qilmaslik   hamda   nikoh   er-xotin   va
bolalarning   fuqaroligiga   avtomatik   ta’sir   ko‘rsatmasligi   mustahkamlab   qo‘yilgan.
Shuningdek,   hujjatning   6-moddasida   fuqarolikka   qabul   qilish   (naturalizatsiya)
shartlari   aniq   belgilangan   bo‘lib,   unga   ko‘ra   o‘troqlik   senzi   10   yildan   oshmasligi
va   talablar   kamsitishsiz   xarakterga   ega   bo‘lishi   shartligi   ko‘rsatilgan.
Konvensiyada   harbiy   majburiyatlarni   o‘tash   va   ikki   fuqarolikka   ega   bo‘lgan
shaxslarning   huquqiy   maqomini   tartibga   solish   bo‘yicha   ham   alohida   normalar
mavjud.   Yevropa   konvensiyasi   nafaqat   Yevropa   davlatlari,   balki   boshqa   mintaqa
mamlakatlari   uchun   ham   milliy   qonunchilikni   takomillashtirishda   namunaviy
model   vazifasini   o‘taydi.   Ushbu   konvensiya   qoidalarining   amaliyotga   tatbiq
etilishi   shaxs   huquqlarini   asossiz   cheklashlarning   oldini   oladi   va   davlatlararo
huquqiy hamkorlikni yangi bosqichga ko‘taradi.
Aholining   alohida   ijtimoiy   toifalari,   xususan   xotin-qizlar   va   bolalar
fuqaroligini xalqaro-huquqiy muhofaza qilish maxsus konvensiyalar orqali amalga
oshiriladi   [13,   40-b.].   1957-yilgi   Turmushga   chiqqan   ayollarning   fuqaroligi
to‘g‘risidagi   konvensiya   va   1979-yilgi   Xotin-qizlarga   nisbatan   kamsitishlarning
barcha   shakllariga   barham   berish   to‘g‘risidagi   konvensiyaning   (CEDAW)   9-
moddasi   ayollarga   fuqarolik   olish,   uni   o‘zgartirish   va   saqlab   qolish   borasida
erkaklar   bilan   teng   huquqlar   berdi.   Unga   ko‘ra,   ayol   kishi   chet   el   fuqarosiga
uzatilganda   yoki   eri   fuqaroligini   o‘zgartirganda,   ayolning   fuqaroligi   uning
xohishisiz   avtomatik   ravishda   o‘zgarmaydi.   Bu   norma   ayollarni   turmush
o‘rtog‘ining   huquqiy   maqomiga   qaram   bo‘lib   qolishidan   va   fuqarosiz   qolish
xavfidan   himoya   qiladi.   Bolalar   huquqlari   to‘g‘risidagi   1989-yilgi   BMT
Konvensiyasining   7   va   8-moddalari   esa   har   bir   bolaning   tug‘ilgan   paytidanoq
ro‘yxatga   olinishi,   ism   va   fuqarolikka   ega   bo‘lish   huquqini   hamda   o‘z   shaxsini
(shu   jumladan   fuqaroligini)   saqlab   qolish   huquqini   mustahkamlaydi.   Ushbu
xalqaro-huquqiy   normalar   bolalarni   tug‘ilgandanoq   huquqiy   maqomga   ega 14bo‘lishini   va   ularning   manfaatlari   har   qanday   vaziyatda   ustuvor   hisoblanishini
kafolatlaydi.   Shuningdek,   1965-yilgi   Irqiy   kamsitishning   barcha   shakllariga
barham berish to‘g‘risidagi xalqaro konvensiya fuqarolik sohasida har qanday irqiy
va   etnik   ayirmachilikni   taqiqlaydi.   Ushbu   maxsus   hujjatlarning   mavjudligi   va
ularga   rioya   qilinishi   xalqaro   huquqning   insonparvarlik   mohiyatini   hamda
jamiyatdagi   nozik   guruhlar   huquqlarini   haratli   muhofaza   qilishini   yaqqol
ko‘rsatadi.   Fuqarolik   masalalariga   oid   xalqaro-huquqiy   prinsiplar   va   xalqaro
shartnomalar   shaxsning   huquqiy   maqomini   belgilash   va   inson   huquqlarini   haratli
ta’minlashda beqiyos ahamiyatga ega [14, 50-b.]. Ular bir tomondan davlatlarning
suveren   huquqlarini   hurmat   qilishni   nazarda   tutsa,   ikkinchi   tomondan   ushbu
huquqlarning   inson   qadr-qimmatiga   ziddiyatli   ravishda   qo‘llanilishiga   yo‘l
qo‘ymaydi.   Xalqaro   konvensiyalar   va   universal   prinsiplar   milliy   qonunchilik
tizimlarini   izchil   rivojlantirish   va   birxillashtirish   uchun   asosiy   mezon   va   orientir
vazifasini   o‘taydi.   Davlatlar   tomonidan   xalqaro-huquqiy   majburiyatlarning   to‘liq
va   vijdonan   bajarilishi   fuqarosizlik   holatlarini   bartaraf   etish,   shaxsiy   va   siyosiy
huquqlarning   kafolatlanishi   hamda   xalqaro   munosabatlarda   barqarorlik   va   adolat
qaror   topishining   eng   muhim   omilidir.   Global   migratsiya   va   hududiy-siyosiy
dinamika   davom   etayotgan   hozirgi   davrda   fuqarolik   sohasidagi   xalqaro-huquqiy
mexanizmlarni   yanada   takomillashtirish   va   ularning   milliy   huquq   amaliyotiga
implementatsiya   qilinishini   ta’minlash   xalqaro   hamjamiyat   oldida   turgan   ustuvor
vazifalardan biri bo‘lib qolaveradi.
1. Shvetsariya Konfederatsiyasi (Switzerland) tajribasi
“ Shvetsariya   Konfederatsiyasida   fuqarolik   masalalarini   tartibga   solish
mamlakatning   murakkab   konfederativ   va   federalistik   davlat   tuzilishidan   kelib
chiqqan   holda   o‘ziga   xos   xususiyatlarga   ega.   Mamlakatda   fuqarolik   instituti
Shvetsariya   Konfederatsiyasi   Federal   Konstitutsiyasi   va   “Fuqarolik   to‘g‘risida”gi
Federal   Qonun   (Federal   Act   on   Swiss   Citizenship)   bilan   tartibga   solinadi.
Shvetsariya huquq tizimi dunyodagi eng qat’iy va bosqichli naturalizatsiya hamda
fuqarolikka   qabul   qilish   mexanizmlaridan   biriga   egaligi   bilan   ajralib   turadi.
Dastlabki   tarzda   fuqarolik   olishda   Shvetsariya   faqat   qon   huquqi   (jus   sanguinis)
tamoyiliga tayangan holda ish ko‘radi. Shvetsariya hududida tug‘ilishning o‘zi (jus 15soli)   shaxsga   avtomatik   ravishda   fuqarolik   berish   uchun   yetarli   huquqiy   fakt
hisoblanmaydi ” 1
.   Ota   yoki   onasidan   biri   Shvetsariya   fuqarosi   bo‘lgan   bola,
qayerda tug‘ilganidan qat’i nazar, tug‘ilish bo‘yicha ushbu mamlakat fuqaroligiga
ega   bo‘ladi.   Xorijiy   fuqarolar   va   fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxslar   uchun
Shvetsariyada   naturalizatsiyadan   o‘tish   uch   bosqichli   murakkab   ma’muriy   tartib-
taomillardan   iboratdir.   Birinchi   bosqichda   murojaat   qiluvchi   shaxs   Shvetsariya
Konfederatsiyasi   Federal   darajasidan   ruxsatnoma   va   rozilik   olishi   talab   etiladi.
Ikkinchi   bosqichda   shaxs   o‘zi   yashab   turgan   tegishli   kanton   (Kanton)   hokimiyati
va qonunchiligi talablariga to‘liq mos kelishi lozim. Uchinchi bosqichda esa shaxs
o‘zi   istiqomat   qilayotgan   mahalla   va   jamoat   organlari   (Gemeinde)   tomonidan
ma’qullanishi   shart.   Shvetsariyada   umumiy   naturalizatsiya   tartibida   fuqarolikka
kirish   uchun   shaxs   mamlakatda   kamida   10   yil   uzluksiz   va   qonuniy   yashagan
bo‘lishi   kerak.   Ariza   topshirish   paytida   shaxs   Shvetsariyaning   doimiy   yashash
guvohnomasiga (C permit) ega bo‘lishi qat’iy shart qilib belgilangan. Shuningdek,
shaxs   oxirgi   5   yilning   kamida   3   yilida   Shvetsariya   hududida   uzluksiz   va   amalda
istiqomat   qilganligini   tasdiqlashi   lozim.   Naturalizatsiyaga   da’vogar   shaxs
Shvetsariyaning   rasmiy   davlat   tillaridan   birini   (nemis,   fransuz,   italyan)   yuqori
darajada   bilishini   isbotlashi   shart.   Shaxs   davlat   tilida   og‘zaki   va   yozma   muloqot
qila olishini tasdiqlovchi rasmiy sertifikat taqdim etishi talab qilinadi. Shvetsariya
qonunchiligi   naturalizatsiyadan   o‘tuvchi   shaxsning   mahalliy   jamiyat   va
madaniyatga integratsiyalashganligiga alohida e’tibor qaratadi. Integratsiya mezoni
shaxsning   mahalliy   jamoat   hayotida   faol   ishtirok   etishi   va   mahalliy   urf-odatlarga
hurmat   bilan   munosabatda   bo‘lishini   o‘z   ichiga   oladi.   Shaxs   oxirgi   10   yil
davomida   Shvetsariyada   ijtimoiy   yordam   va   nafaqalar   olmagan   bo‘lishi   hamda
barcha   soliqlarni   o‘z   vaqtida   to‘lagan   bo‘lishi   lozim.   Shvetsariya   milliy
xavfsizligiga   tahdid   soladigan   yoki   og‘ir   jinoyatlar   sodir   etgan   shaxslarning
fuqarolikka   qabul   qilinishi   qat’iyan   taqiqlanadi.   Shvetsariya   qonunchiligi   va
xalqaro   shartnomalari   fuqarolikka   qabul   qilingan   shaxslarga   ikkinchi   fuqarolikka
(bipatrizm) ega bo‘lishga ruxsat beradi.
2. Germaniya Federativ Respublikasi (Germany) tajribasi
1
    Shvetsariya:  Federal Constitution of the Swiss Confederation of 18 April 1999 (Status as of 1 January 2023). – 
Bern: Federal Chancellery of Switzerland, 2023. 16“ Germaniya Federativ Respublikasida fuqarolik masalalari Germaniya Asosiy
Qonuni   (Grundgesetz)   hamda   “Fuqarolik   to‘g‘risida”gi   Qonun
(Staatsangehörigkeitsgesetz) asosida tartibga solinadi. Germaniya Yevropa Ittifoqi
doirasida   fuqarolik   qonunchiligini   xalqaro   huquqiy   standartlar   va   gumanitar
tamoyillarga   faol   moslashtirayotgan   davlatlardan   biridir.   An’anaviy   ravishda
Germaniya   fuqarolikni   berishda   faqat   qon   huquqi   (jus   sanguinis)   tamoyiliga
tayanib   kelgan   edi ” 2
.   Biroq,   keyingi   islohotlar   natijasida   nemis   qonunchiligiga
zamin va hudud huquqi (jus soli)  elementlari ham  kiritildi. Hozirgi  kunda xorijiy
fuqarolarning   Germaniya   hududida   tug‘ilgan   farzandlari   muayyan   shartlar
bajarilganda   avtomatik   ravishda   Germaniya   fuqaroligini   oladi.   Buning   uchun
bolaning   ota   yoki   onasidan   biri   bola   tug‘ilgan   paytda   kamida   5   yil   Germaniyada
qonuniy   yashayotgan   bo‘lishi   talab   etiladi.   Germaniyada   qabul   qilingan   yangi
qonunlar   naturalizatsiya   jarayonini   sezilarli   darajada   soddalashtirishga   qaratilgan.
Yangilangan qonunchilikka ko‘ra, umumiy naturalizatsiya uchun o‘troqlik senzi 5
yilgacha qisqartirildi. Integratsiya va jamoat ishlarida alohida yutuqlarga erishgan
shaxslar   uchun   naturalizatsiya   muddati   3   yilgacha   qisqartirilishi   mumkin.
Fuqarolikka qabul qilinish uchun murojaat  qiluvchi shaxs  nemis tilini kamida B1
darajasida bilishini sertifikat orqali tasdiqlashi  shart. Shaxs Germaniyaning erkin-
demokratik   konstitutsiyaviy   tuzumiga   va   inson   huquqlari   qadriyatlariga   sodiq
ekanligini   rasman   e’tirof   etishi   lozim.   Murojaat   qiluvchi   shaxs   o‘zi   va   oilasini
moliyaviy  jihatdan   mustaqil  ta’minlay   olishini   hamda  ijtimoiy  nafaqalarga  qaram
emasligini   isbotlashi   shart.   Germaniyada   fuqarolikka   kirish   uchun   shaxs   nemis
huquq   va   jamiyat   tizimi   bo‘yicha   maxsus   naturalizatsiya   testini   muvaffaqiyatli
topshirishi lozim. Germaniya qonunchiligi kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik va barcha
millat   vakillari   uchun   teng   huquqli   imkoniyatlar   yaratish   kafolatini   beradi.
Germaniyaning   so‘nggi   qonunchilik   islohotlari   ikki   fuqarolikka   bo‘lgan
cheklovlarni   bekor  qildi  va  ko‘p  fuqarolikka  to‘liq  ruxsat   berdi.  Bu   qoida  xorijiy
fuqarolarga   nemis   fuqaroligini   olishda   o‘zlarining   birinchi   fuqaroligidan   voz
kechmaslik   imkonini   yaratadi.   Germaniya   qonunchiligi   fuqarosizlikni   (apatrizm)
kamaytirish   bo‘yicha   BMTning   1961-yilgi   Konvensiyasi   talablarini   to‘liq   o‘z
2
  Germaniya:  Nationality Act (Staatsangehörigkeitsgesetz – StAG) of 22 July 1913 (last amended by the Act of 22 
March 2024). – Berlin: Federal Ministry of the Interior and Community, 2024. 17milliy huquqiga tatbiq etgan. German davlati o‘z hududida tug‘ilgan va aks holda
fuqarosiz   qoladigan   bolalarga   darhol   fuqarolik   berish   kafolatini   ta’minlaydi.
German Konstitutsiyaviy sudi fuqarolikdan o‘zboshimchalik bilan mahrum qilishni
strictly taqiqlaydi va bu qoida qat’iy muhofaza qilinadi. German tajribasi  xalqaro
huquq   normativlarini   milliy   qonunchilikka   implementatsiya   qilishning   yuksak
namunasi hisoblanadi.
3. Singapur Respublikasi (Singapore) tajribasi
“ Singapur   Respublikasida   fuqarolik   masalalari   Singapur   Respublikasi
Konstitutsiyasining   X   bobi   va   tegishli   normativ   hujjatlar   bilan   tartibga   solinadi.
Singapur   Osiyodagi   qonun   ustuvorligi   indeksi   bo‘yicha   eng   yuqori
ko‘rsatkichlarga   ega   bo‘lgan   va   milliy   xavfsizlikka   alohida   urg‘u   beruvchi
davlatdir ” 3
. Singapur qonunchiligida tug‘ilganlik bo‘yicha fuqarolikni olish asosan
qon huquqi (jus sanguinis) prinsipi bo‘yicha amalga oshiriladi. Singapur hududida
tug‘ilgan   bolaning   ota-onasi   xorijiy   fuqarolar   bo‘lsa,   bolaga   avtomatik   ravishda
Singapur  fuqaroligi  berilmaydi. Ota yoki  onasidan  biri  Singapur  fuqarosi  bo‘lgan
va   qonuniy   nikohdan   tug‘ilgan   bola   avtomatik   ravishda   Singapur   fuqarosiga
aylanadi.   Singapurda   fuqarolikka   qabul   qilinish   uchun   murojaat   qiluvchi   shaxs
dastlab   Doimiy   Yashovchi   (Permanent   Resident   —   PR)   maqomini   olishi   shart.
Doimiy   yashovchi   maqomiga   ega   bo‘lgan   shaxs   kamida   2   yildan   6   yilgacha
bo‘lgan   muddat   davomida   mamlakatda   uzluksiz   yashagach,   fuqarolikka   ariza
topshirishi mumkin. Singapur hukumatining fuqarolikka qabul qilish jarayoni juda
selektiv va qat’iy nazorat ostida amalga oshiriladi. Ariza beruvchi shaxsning yoshi,
kasbiy   malakasi,   ta’lim   darajasi   va   Singapur   iqtisodiyotiga   qo‘shayotgan   hissasi
alohida baholanadi. Shuningdek, shaxsning Singapur jamiyatiga uyg‘unlashgani va
o‘zaro ijtimoiy munosabatlardagi faolligi e’tiborga olinadi. Singapur Respublikasi
qonunchiligi   ikki   fuqarolikka   (bipatrizm)   mutlaqo   yo‘l   qo‘ymaydi   va   uni   strictly
taqiqlaydi.   Singapur   fuqaroligini   qabul   qilayotgan   har   bir   shaxs   o‘zining   xorijiy
fuqaroligidan   to‘liq   va   rasman   voz   kechishi   shart.   Agarda   Singapur   fuqarosi
bo‘lgan shaxs ixtiyoriy ravishda boshqa davlat fuqaroligini qabul qilsa, u Singapur
3
    Singapur:  Constitution of the Republic of Singapore. Part X: Citizenship. – Singapore: Attorney-General’s 
Chambers, 2020. 18fuqaroligini avtomatik ravishda yo‘qotadi. Singapur amaliyoti milliy xavfsizlik va
ijtimoiy hamjihatlikni birinchi o‘ringa qo‘yishning yorqin misolidir.
4. Yaponiya (Japan) tajribasi
“ Yaponiya   huquq   tizimida   fuqarolik   masalalari   Yaponiya   Konstitutsiyasi   va
1950-yilda   qabul   qilingan   “Fuqarolik   to‘g‘risida”gi   Qonun   (Nationality   Law   of
Japan)   bilan   tartibga   solinadi.   Yaponiya   sharqiy   Osiyoda   qonun   ustuvorligi   va
milliy   an’analarga   sodiqlik   borasida   alohida   huquqiy   modelni   namoyon   etadi ” 4
.
Dastlabki  usulda  fuqarolikni  berishda  Yaponiya   to‘liq  va  mutlaq  qon  huquqi  (jus
sanguinis)   tamoyiliga   amal   qiladi.   Yaponiyada   tug‘ilishning   o‘zi   xorijiy
fuqarolarning   bolalariga   fuqarolik   berish   uchun   asos   bo‘la   olmaydi.   Ota   yoki
onasidan  biri  bola tug‘ilgan  paytda Yaponiya fuqarosi  bo‘lsagina,  bola avtomatik
tarzda yapon fuqaroligini oladi. Xalqaro-huquqiy majburiyatlar va fuqarosizlikning
oldini   olish   maqsadida   Yaponiya   qonunchiligi   topib   olingan   hamda   ota-onasi
noma’lum   bo‘lgan   bolalar   uchun   istisno   tariqasida   zamin   huquqini   (jus   soli)
qo‘llaydi.   Yaponiyada   naturalizatsiya   (fuqarolikka   qabul   qilish)   jarayoni   Adliya
vazirligi tomonidan o‘tkaziladi va shaxsga nisbatan juda yuqori talablar qo‘yiladi.
Naturalizatsiyaga   ariza   berish   uchun   shaxs   Yaponiyada   kamida   5   yil   uzluksiz   va
qonuniy yashagan bo‘lishi shart. Da’vogar shaxs kamida 20 yoshga to‘lgan va o‘z
milliy qonunchiligi bo‘yicha to‘liq muomala layoqatiga ega bo‘lishi lozim. Yapon
Adliya   vazirligi   ariza   topshiruvchining   xulq-atvorini,   jinoiy   javobgarlikka
tortilmaganligini   va   jamiyatdagi   obro‘sini   sinchkovlik   bilan   tekshiradi.   Murojaat
etuvchi shaxs o‘zi yoki oila a’zolari hisobidan mustaqil moliyaviy manbaga hamda
barqaror daromadga ega ekanligini isbotlashi shart. Yapon tilini bilish darajasi ham
eng   muhim   mezonlardan   biri   bo‘lib,   shaxs   yapon   tilida   erkin   o‘qiy   olishi,   yaza
olishi   va   muloqot   qila   olishi   lozim.   Yaponiya   qonunchiligi   ham   monopatrizm
(yagona fuqarolik) prinsipiga tayanadi va ikki fuqarolikka strictly ruxsat bermaydi.
5. Kanada (Canada) tajribasi
“ Kanada   fuqarolik   masalalarini   tartibga   solishda   dunyodagi   eng   ochiq   va
moslashuvchan   huquqiy   tizimlardan   biriga   ega.   Mamlakatda   fuqarolik
munosabatlari   Kanada   “Fuqarolik   to‘g‘risida”gi   Qonuni   (Citizenship   Act)   bilan
4
    Yaponiya:  Nationality Law of Japan (Law No. 147 of 1950, as amended). – Tokyo: Ministry of Justice of Japan, 
2015. 19tartibga   solinadi.   Kanada   zamin   va   hudud   huquqi   (jus   soli)   prinsipini   keng   va
cheklovlarsiz   qo‘llaydigan   klassik   Anglo-sakson   davlatidir.   Kanada   hududida,
uning   hududiy   suvlarida   yoki   havo   hududidagi   havo   kemalarida   tug‘ilgan   har
qanday   bola   avtomatik   ravishda   Kanada   fuqarosi   hisoblanadi.   Ota-onasining
Kanada hududidagi huquqiy maqomidan (sayyoh, talaba, noqonuniy migrant) qat’i
nazar,   bola   tug‘ilgan   joyi   bo‘yicha   fuqarolikka   ega   bo‘ladi ” 5
.   Bu   qoidadan   faqat
xorijiy   diplomatik   vakillarning   farzandlari   istisno   qilinadi.   Naturalizatsiya
yo‘nalishida Kanada Doimiy Rezident (Permanent Resident) statusiga ega bo‘lgan
shaxslarga qulay shart-sharoitlar yaratgan. Naturalizatsiyaga ariza topshirish uchun
shaxs   oxirgi   5   yilning   kamida   3   yilida   (1095   kun)   Kanada   hududida   jismonan
yashagan   bo‘lishi   shart.   Murojaat   qiluvchi   18   yoshdan   54   yoshgacha   bo‘lgan
shaxslar   Kanada   rasmiy   tillaridan   birini   (ingliz   yoki   fransuz   tili)   yetarli   darajada
bilishlarini   ko‘rsatishlari   lozim.   Shuningdek,   da’vogarlar   Kanada   tarixi,
geografiyasi,   siyosiy   tizimi   hamda   fuqarolarning   huquq   va   majburiyatlariga
bag‘ishlangan   maxsus   test   topshiradilar.   Kanada   qonunchiligi   soliqlarni   o‘z
vaqtida   to‘lash   va   jinoiy   javobgarlikka   tortilmaganlik   talablarini   ham   qo‘yadi.
Kanada   ikki   va   undan   ortiq   fuqarolikka   (bipatrizm)   to‘liq   ruxsat   beruvchi
davlatlardan   biridir.   Kanada   fuqarosi   bo‘lgan   shaxs   boshqa   davlat   fuqaroligini
qabul   qilganda   o‘z   Kanada   fuqaroligini   yo‘qotmaydi.   Kanada   tajribasi   inson
huquqlarini   ta’minlash   hamda   migratsiya   oqimlarini   samarali   boshqarishning
namunali vositasi  hisoblanadi.Dunyo amaliyotiga nazar tashlasak, har bir  suveren
davlat   fuqarolik   masalasini   o‘zining   geografik   joylashuvi,   demografik   holati   va
milliy xavfsizlik manfaatlaridan kelib chiqib turlicha tartibga solishini ko‘rishimiz
mumkin.   Ayniqsa,   qonun   ustuvorligi   yuqori   bo‘lgan   mamlakatlar   tajribasini
o‘rganish va ularni qiyoslab tahlil qilish juda muhim ilmiy ahamiyatga ega.Dastlab
Yevropa   qit’asining   yetakchi   davlatlariga   to‘xtaladigan   bo‘lsak,   Shvetsariya   bu
borada   eng   murakkab   va   qat’iy   tartib-qoidalarga   ega   mamlakat   hisoblanadi.
Shvetsariyada fuqarolikka ega bo‘lish faqat markaziy hukumatning qarori bilan hal
bo‘lib   qolmaydi.   Murojaat   qilgan   shaxs   bir   vaqtning   o‘zida   uchta   bosqichdan   —
ya’ni   o‘zi   yashayotgan   mahalla   (jamoa),   kanton   va   federal   hokimiyat   doirasidan
5
  Kanada:  Citizenship Act (R.S.C., 1985, c. C-29, last amended in 2024). – Ottawa: Minister of Justice, 
Government of Canada, 2024. 20o‘tishi   shart.   Bu   yerda   tug‘ilganlik   bo‘yicha   fuqarolik   olishda   faqat   ota-onaning
fuqaroligiga   (jus   sanguinis)   e’tibor   beriladi.   Xorijliklar   uchun   esa   kamida   10   yil
davomida Shvetsariyada qonuniy yashash, davlat tillaridan birini mukammal bilish
va mahalliy jamiyatga to‘liq moslashganini ko‘rsatish kabi shartlar qo‘yiladi.
Germaniya   Federativ   Respublikasida   esa   so‘nggi   yillarda   fuqarolik
qonunchiligi   ancha   moslashuvchan   va   insonparvar   ko‘rinishga   keldi.   Avvallari
Germaniya   ham   faqat   qon   huquqiga   tayanar   edi.   Biroq   yangilangan   qonunlarga
ko‘ra, Germaniya hududida tug‘ilgan xorijliklarning farzandlariga ma’lum shartlar
evaziga   avtomatik   ravishda   nemis   fuqaroligini   olish   imkoniyati   berildi   (jus   soli).
Qolaversa,   umumiy   naturalizatsiya   muddati   5   yilgacha   qisqartirildi,   xorijliklarga
o‘zining birinchi fuqaroligini saqlab qolgan holda nemis fuqaroligini olishga (ikki
fuqarolikka)   ruxsat   berildi.Osiyo   mintaqasiga   nazar   tashlasak,   bu   yerda   mutlaqo
boshqacha   —   qat’iy   va   davlat   intizomiga   asoslangan   yondashuvni   ko‘ramiz.
Masalan,   Singapur   Respublikasi   o‘zining   geografik   kichikligi   va   aholi   zichligini
inobatga olgan holda fuqarolik berishda juda selektiv siyosat yuritadi. Singapurda
shunchaki   tug‘ilganlik   evaziga   fuqarolik   berilmaydi.   Murojaat   qiluvchi   avval
Doimiy Yashovchi (PR) maqomini olishi, mamlakatda bir necha yil yashab, uning
iqtisodiyotiga   real   hissa   qo‘shayotganini   isbotlashi   kerak.   Muhimi,   Singapur   ikki
fuqarolikka   mutlaqo   yo‘l   qo‘ymaydi   va   fuqarolikka   qabul   qilinayotgan   shaxsdan
avvalgi fuqaroligidan to‘liq voz kechishni talab qiladi.
Yaponiya   ham   fuqarolik   masalalarida   xuddi   Singapur   kabi   konservativ
pozitsiyani   egallaydi.   Yaponiyada   tug‘ilish   bo‘yicha   fuqarolik   berish   strictly   qon
huquqiga   tayanadi.   Fuqarolikka   qabul   qilish   uchun   kamida   5   yillik   o‘troqlik
muddati,   yapon   tilida   erkin   so‘zlasha   va   yaza   olish   hamda   halol   turmush   tarziga
ega   bo‘lish   talab   etiladi.   Yapon   huquq   tizimining   asosiy   talablaridan   biri   —
shaxsning   faqat   bitta   fuqarolikka   ega   bo‘lishidir.Aksincha,   Shimoliy   Amerikada
joylashgan Kanada esa o‘zining ochiq va liberal tizimi bilan ajralib turadi. Kanada
klassik   zamin   huquqi   (jus   soli)   amal   qiladigan   davlatdir.   Ya’ni   Kanada   hududida
tug‘ilgan   har   qanday   bola,   ota-onasining   maqomidan   qat’i   nazar,   avtomatik
ravishda Kanada fuqarosiga aylanadi. Naturalizatsiya uchun esa Doimiy Rezident
statusida  3 yil  yashash,  ingliz yoki  fransuz  tilini  bilish  va Kanada tarixi  bo‘yicha 21test topshirish yetarlidir. Qolaversa, Kanada ikki va undan ortiq fuqarolikka to‘liq
imkon beradi.
Ushbu xorijiy tajribalarning O‘zbekiston Respublikasi uchun ahamiyati:
Yuqorida   tahlil   qilingan   xalqaro   amaliyot   va   ilg‘or   xorijiy   tajriba
mamlakatimizning   fuqarolik   sohasidagi   qonunchiligini   rivojlantirishda   bir   nechta
yo‘nalish bo‘yicha juda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Birinchidan,   Kanada   va   Germaniyaning   fuqarosizlik   holatlarini   kamaytirish
borasidagi   mexanizmlari   O‘zbekiston   uchun   nihoyatda   dolzarbdir.   O‘zbekiston
so‘nggi   yillarda   uzoq   vaqt   fuqarosiz   yashab   kelgan   minglab   vatandoshlarimizga
fuqarolik   berish   orqali   xalqaro   hamjamiyatda   katta   e’tirofga   erishdi.   Bu   borada
bolalarning fuqarosiz qolishining oldini olish bo‘yicha xalqaro standartlarni milliy
qonunchilikka yanada chuqurroq tatbiq etish lozim.
Ikkinchidan,   Shvetsariya,   Singapur   va   Yaponiyaning   qat’iy   mezonlari   —
ya’ni  fuqarolikka kirayotgan shaxsning  davlat tilini bilishi, jamiyatga integratsiya
bo‘lishi   va   mustaqil   daromad   manbayiga   ega   bo‘lishi   kabi   shartlar
O‘zbekistonning  milliy xavfsizligini  ta’minlashda  namuna bo‘ladi. O‘zbekistonda
ham fuqarolikka qabul qilishda ariza topshiruvchining davlat tilini va Konstitutsiya
asoslarini   bilish   darajasini   xolis   va   shaffof   baholash   mexanizmlarini
takomillashtirish zarur.
Uchinchidan,   Yaponiya   va   Singapurdagi   yagona   fuqarolik   (monopatrizm)
tamoyili   O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyaviy   qoidalariga   mos   keladi.
O‘zbekiston   qonunchiligiga   ko‘ra   ham   O‘zbekiston   fuqarosining   xorijiy   davlat
fuqaroligiga mansubligi  tan olinmaydi. Shu bilan birga, Germaniya kabi Yevropa
mamlakatlarining   xorijdagi   o‘z   diasporasi   bilan   ishlash   va   ularning   huquqlarini
muhofaza   qilish   borasidagi   tajribasini   o‘rganish   kelgusida   xorijdagi
vatandoshlarimiz bilan huquqiy aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi.
II BOB. FUQAROLIK OLISHNING XALQARO-HUQUQIY
MEXANIZMLARI VA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNCHILIGI
2.1. Tug‘ilish, fuqarolikka qabul qilish va fuqarolikni tiklash orqali
fuqarolik olishning huquqiy asoslari 22O‘zbekiston   Respublikasining   davlat   mustaqilligi   va   suvereniteti   sharoitida
fuqarolik   instituti   shaxs   hamda   davlat   o‘rtasidagi   barqaror   va   uzviy   siyosiy-
huquqiy   bog‘liqlikni   ifodalovchi   eng   fundamental   konstitutsiyaviy-huquqiy
kategoriyalardan   biri   hisoblanadi.   O‘zbekiston   Respublikasining   2023-yil   30-
aprelda   o‘tkazilgan   umumxalq   referendumi   asosida   yangi   tahrirda   qabul   qilingan
Konstitutsiyasining   22-moddasida   O‘zbekiston   Respublikasining   butun   hududida
yagona fuqarolik o‘rnatilishi hamda O‘zbekiston Respublikasining fuqaroligi, unga
qanday   asoslarda   ega   bo‘linganidan   qat’i   nazar,   hamma   uchun   tengligi   qat’iy
belgilab qo‘yilgan. Ushbu konstitutsiyaviy norma mamlakatimizda fuqarolikka ega
bo‘lish   usullari   va   tartibidan   qat’i   nazar,   barcha   fuqarolarning   huquqiy   maqomi,
burch   va   mas’uliyati   tengligini   kafolatlaydi.   Shuningdek,   Konstitutsiyaning   23-
moddasida O‘zbekiston Respublikasi o‘z hududida ham, undan tashqarida ham o‘z
fuqarolarini huquqiy himoya qilish va ularga homiylik ko‘rsatishni kafolatlashi o‘z
aksini topgan. Bu esa fuqarolik institutining nafaqat milliy huquqiy, balki xalqaro-
huquqiy   miqyosda   ham   shaxs   daxlsizligi   va   huquqlari   kafolati   sifatidagi
mohiyatini   ochib   beradi.   Yangilangan   Konstitutsiyaning   24-moddasida
O‘zbekiston Respublikasi  fuqarosi O‘zbekistondan tashqariga chiqarib yuborilishi
yoki   boshqa   davlatga   topshirilishi   mumkin   emasligi   hamda   davlat   xorijda
yashayotgan vatandoshlar bilan aloqalarni rivojlantirish va saqlab qolish to‘g‘risida
g‘amxo‘rlik qilishi alohida mustahkamlandi.
O‘zbekiston   Respublikasida   fuqarolik   masalalarini   qonunchilik   darajasida
tartibga   solishning   tarixiy   va   huquqiy   bosqichlarini   tahlil   qilish,   sohada   amalga
oshirilgan   tub   islohotlarning   mazmun-mohiyatini   anglash   uchun   nihoyatda
muhimdir.   Mustaqillikning   ilk   yillarida   qabul   qilingan   O‘zbekiston
Respublikasining   1992-yil   2-iyundagi   632-XII-sonli   “O‘zbekiston
Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi   eski   Qonuni   o‘z   davrida   davlat
suverenitetini   shakllantirishda   muhim   o‘rin   tutgan   bo‘lsa-da,   vaqt   o‘tishi   bilan
zamonaviy   xalqaro   standartlar,   globallashuv   va   inson   huquqlarini   ta’minlashning
ilg‘or   mezonlariga   to‘liq   javob   bermay   qoldi.   Eski   qonunchilikda   fuqarolikka
qabul   qilish,   uni   tiklash   hamda   fuqarosizlik   holatlarini   tugatish   bo‘yicha   o‘ta
murakkab   va   cho‘zilgan   ma’muriy   tartib-taomillar   mavjud   bo‘lib,   bu   minglab 23amalda   O‘zbekistonda   yashayotgan   shaxslarning   yillar   davomida   huquqiy
maqomsiz   qolishiga   sabab   bo‘lgan   edi.   Ushbu   tizimli   muammoni   hal   etish
maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining shaxsiy tashabbusi va siyosiy
irodasi   bilan   fuqarolik   qonunchiligini   tubdan   isloh   qilish   bosqichi   boshlandi.
Buning amaliy natijasi  o‘laroq, 2020-yil 13-martda O‘zbekiston Respublikasining
yangi   tahrirdagi   “O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi   O‘RQ-
610-sonli   Qonuni   qabul   qilindi.   Ushbu   yangi   Qonun   inson   huquqlarini   ustuvor
hisoblash, fuqarosizlikni qisqartirish, tartib-taomillarni shaffof va soddalashtirilgan
shaklga keltirish borasida mutlaqo yangi huquqiy davrni boshlab berdi.
Yangi   tahrirdagi   “O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi
Qonunining   12-moddasiga   muvofiq,   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligini
olishning asosiy va ustuvor usullaridan biri bu tug‘ilish bo‘yicha fuqarolikni qo‘lga
kiritish   (filiatsiya)   hisoblanadi.   Qonunning   13-moddasida   tug‘ilish   bo‘yicha
fuqarolikni   olishda   qon   huquqi   (jus   sanguinis)   va   zamin   huquqi   (jus   soli)
prinsiplarining   o‘zaro   uyg‘unlashuvi   qonuniy   tartibda   ko‘rsatib   o‘tilgan.   Bola
tug‘ilgan   paytda   ota-onasi   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqarolari   bo‘lsa,   bola
qayerda tug‘ilganidan qat’i   nazar, O‘zbekiston  Respublikasi   fuqarosi  hisoblanadi,
bu   esa   jus   sanguinis   prinsipining   yaqqol   ko‘rinishidir.   Qonunning   14-moddasida
ota-onadan biri O‘zbekiston fuqarosi, ikkinchisi esa chet el fuqarosi yoki fuqaroligi
bo‘lmagan shaxs bo‘lgan holatlarda bolaning fuqaroligini belgilash tartibi batafsil
yoritilgan.   Unga   ko‘ra,   agar   bola   O‘zbekiston   Respublikasi   hududida   tug‘ilgan
bo‘lsa va ota-onasidan biri O‘zbekiston fuqarosi bo‘lsa, u O‘zbekiston fuqarosi deb
tan   olinadi.   Agar   bola   O‘zbekiston   Respublikasi   hududidan   tashqarida   tug‘ilgan
bo‘lib,   ota-onasidan   biri   O‘zbekiston   fuqarosi,   ikkinchisi   fuqaroligi   bo‘lmagan
shaxs   bo‘lsa   yoki   bola   tug‘ilgan   xorijiy   davlat   qonunchiligi   bo‘yicha   unga
fuqarolik berilmasa, bola avtomatik ravishda O‘zbekiston fuqaroligini oladi.
Qonunning 15-moddasi fuqarosizlik holatlarini tugatish va xalqaro gumanitar
huquq   standartlarini   tatbiq   etish   nuqtai   nazaridan   nihoyatda   muhim   hisoblanib,
unda zamin huquqi (jus soli) tamoyili o‘z aksini topgan. Unga ko‘ra, O‘zbekiston
Respublikasi hududida tug‘ilgan, ota-onasi fuqaroligi bo‘lmagan va O‘zbekistonda
doimiy   yashaydigan   shaxslarning   bolasi   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqarosi 24hisoblanadi.   Shuningdek,   Qonunning   16-moddasida   O‘zbekiston   Respublikasi
hududida   bo‘lgan,   ota-onasi   noma’lum   bo‘lgan   topib   olingan   bola   O‘zbekiston
Respublikasi   fuqarosi   deb   e’tirof   etilishi   belgilangan.   Bu   norma   BMTning   1961-
yilgi   “Fuqarosizlikni   kamaytirish   to‘g‘risida”gi   Konvensiyasi   hamda   1989-yilgi
“Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasining 7-moddasi  talablariga to‘liq mos
keladi.   Ilgari   amalda   bo‘lgan   1992-yilgi   eski   qonunda   tug‘ilganlik   bo‘yicha
fuqarolikni belgilashda ko‘plab ma’muriy va huquqiy to‘siqlar mavjud bo‘lib, ota-
onasining   huquqiy   maqomi   noaniq   bo‘lgan   bolalar   yillar   davomida   fuqarosizlik
xavfi   ostida   qolgan   edi.   Yangi   qonunchilikda   bu   kabi   bo‘shliqlar   to‘liq   bartaraf
etilib, bolalarning tug‘ilishi bilanoq fuqarolikka ega bo‘lish huquqi kafolatlandi.
Fuqarolikka qabul qilish (naturalizatsiya) – bu chet el fuqarolari va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslarning ixtiyoriy murojaati hamda belgilangan shartlarni bajarishi
evaziga   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligiga   kirishining   hosilaviy   huquqiy
usulidir.   Yangi   tahrirdagi   Qonunning   19-moddasida   fuqarolikka   qabul   qilishning
umumiy   va   soddalashtirilgan   tartib-taomillari   aniq   belgilab   berildi.   Fuqarolikka
umumiy tartibda qabul qilish uchun quyidagi shartlar bir vaqtning o‘zida bajarilishi
talab etiladi: birinchidan, chet el fuqarosi yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxs xorijiy
davlat   fuqaroligidan   chiqqanligi   yoki   fuqaroligi   bekor   qilinganligini   tasdiqlovchi
hujjat taqdim etishi lozim; ikkinchidan, fuqarolikka qabul qilish to‘g‘risidagi ariza
bilan   murojaat   qilgan   kunga   qadar   doimiy   yashash   ruxsatnomasi   olingan   kundan
e’tiboran   O‘zbekiston   Respublikasi   hududida   uzluksiz   5   yil   davomida   doimiy
yashab kelayotgan bo‘lishi  shart;  uchinchidan, tirikchilikning qonuniy manbayiga
ega   bo‘lishi   kerak;   to‘rtinchidan,   O‘zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyasiga
rioya   etish   majburiyatini   o‘z   zimmasiga   olishi   lozim;   beshinchidan,   davlat   tilini
muloqot qilish uchun zarur darajada bilishi talab etiladi.
Ayniqsa,   davlat   tilini   bilish   darajasini   aniqlash   va   baholash   mexanizmi
sohasidagi   huquqiy   islohotlarni   alohida   tahlil   qilish   lozim.   O‘zbekiston
Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   2020-yil   28-sentyabrdagi   592-sonli
“O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligiga qabul qilishda davlat tilini bilish darajasini
aniqlash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi Qarori bilan fuqarolikka
kirmoqchi   bo‘lgan   shaxslarning   o‘zbek   tilini   muloqot   darajasida   bilishini 25baholashning   aniq,   shaffof   va   obyektiv   mezonlari   joriy   etildi.   Ushbu   imtihon
jarayoni   Alisher   Navoiy   nomidagi   Toshkent   davlat   o‘zbek   tili   va   adabiyoti
universiteti   huzuridagi   Davlat   tilida   ish   yuritish   asoslarini   o‘rgatish   va   malaka
oshirish markazi hamda uning hududiy bo‘linmalari tomonidan amalga oshiriladi.
Bu   huquqiy   norma   fuqarolikka   kirayotgan   shaxsning   O‘zbekiston   jamiyatiga
ijtimoiy-madaniy   jihatdan   muvaffaqiyatli   integratsiyalashuvini   ta’minlashga
xizmat qiladi.
Yangi   tahrirdagi   Qonunining   20-moddasida   fuqarolikka   soddalashtirilgan
tartibda   qabul   qilishning   mutlaqo   yangi   huquqiy   instituti   mustahkamlab   qo‘yildi.
Bu norma ilgari amal qilgan 1992-yilgi eski qonunda umuman mavjud bo‘lmagan,
zamonaviy va insonparvarlik tamoyillariga tayangan muhim huquqiy novatsiyadir.
Soddalashtirilgan   tartibda   fuqarolikka   qabul   qilish   O‘zbekiston   Respublikasi
hududida   doimiy   yashaydigan   va   quyidagi   shartlardan   biriga   javob   beradigan
vatandoshlar   hamda   shaxslarga   nisbatan   qo‘llaniladi:   birinchidan,   O‘zbekiston
Respublikasi   hududida   tug‘ilgan   yoki   ilgari   yashagan,   o‘zining   to‘g‘ri   shajarasi
bo‘yicha   kamida   bir   nafar   qarindoshi   O‘zbekiston   hududida   tug‘ilgan   yoki
yashagan   va   O‘zbekiston   fuqarosi   hisoblangan   shaxslarga;   ikkinchidan,
O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi bilan nikohda bo‘lgan va O‘zbekiston hududida
doimiy ravishda nikohda kamida 3 yil yashab kelayotgan shaxslarga; uchinchidan,
O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligiga   ega   bo‘lgan   farzandlarini   tarbiyalayotgan
beva   ayollarga   (yoki   beva   erkaklarga);   to‘rtinchidan,   fan,   texnika,   madaniyat   va
sport   sohalarida   yuksak   yutuqlarga   erishgan   hamda   O‘zbekiston   Respublikasi
uchun  alohida  qiziqish   uyg‘otadigan  kasb   yoki   malakaga  ega   bo‘lgan  shaxslarga.
Soddalashtirilgan   tartibda   fuqarolikka   kirayotgan   shaxslar   uchun   5   yillik   doimiy
o‘troqlik senzi talab etilmaydi, bu esa jarayonni bir necha barobar tezlashtiradi va
qulaylashtiradi.
O‘zbekiston Respublikasi  fuqaroligini tiklash (redintegratsiya) instituti yangi
Qonunning   21-moddasi   bilan   tartibga   solinadi.   Fuqarolikni   tiklash   –   bu   ilgari
O‘zbekiston   Respublikasi   fuqarosi   bo‘lgan,   biroq   muayyan   sabablarga   ko‘ra
(masalan,   o‘z   xohishi   bilan   fuqarolikdan   chiqqan   yoki   O‘zbekiston   fuqaroligini
yoYo‘qotgan)   shaxslarning   qayta   O‘zbekiston   fuqaroligiga   kirish   tartibidir. 26Fuqaroligi   ilgari   bekor   qilingan   shaxs   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligini
tiklash   to‘g‘risida   ariza   bilan   murojaat   qilishi   mumkin,   bunda   u   uchun   umumiy
naturalizatsiyadagi   kabi   5   yillik   o‘troqlik   muddati   tallab   etilmaydi.   Biroq   ariza
beruvchi   O‘zbekiston   Konstitutsiyasiga   rioya   etish   majburiyatini   o‘z   zimmasiga
olishi   va tirikchilikning  qonuniy manbayiga  ega  bo‘lishi  lozim.  Agar  shaxs   ilgari
O‘zbekiston   Respublikasining   milliy   xavfsizligiga   qarshi   qaratilgan   jinoyatlarni
soddir etganligi yoki soxta hujjatlar taqdim etganligi sababli fuqarolikdan mahrum
qilingan   bo‘lsa,   uning   fuqaroligi   tiklanmaydi.   Bu   norma   davlat   suvereniteti   va
huquqiy tartibotni muhofaza qilishga xizmat qiladi.
Sohada   amalga   oshirilgan   huquqiy   islohotlar   ketma-ketligida   O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 22-apreldagi PF-5984-sonli “Inson huquqlari
bo‘yicha   O‘zbekiston   Respublikasining   Milliy   strategiyasini   tasdiqlash
to‘g‘risida”gi   Farmoni   hamda   Prezidentning   Oliy   Majlisga   Murojaatnomalarida
belgilangan ustuvor vazifalarning amaliyroq namoyon bo‘lganini ta’kidlash lozim.
Ayniqsa, 1995-yil 1-yanvarga qadar O‘zbekiston Respublikasiga kelgan va doimiy
ro‘yxatdan   o‘tib   yashayotgan,   lekin   fuqarolikni   ololmay   kelgan   fuqaroligi
bo‘lmagan   shaxslarga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligini
berish   bo‘yicha   qabul   qilingan   tarixiy   qarorlar   insonparvarlikning   eng   yuksak
namunasidir.   Dastlab   2020-yilgi   Qonun   bilan   1995-yil   1-yanvarga   qadar   kelgan
shaxslarga fuqarolik berilgan bo‘lsa, keyinchalik 2021-yil 14-iyuldagi O‘RQ-701-
sonli   Qonun   bilan   "O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida"gi
Qonunga qo‘shimcha va o‘zgartishlar kiritilib, ushbu muddat 2005-yil 1-yanvarga
qadar   uzaytirildi.   Ushbu   qonunchilik   islohotlari   natijasida   15   yildan   ortiq   vaqt
davomida   O‘zbekistonda   doimiy   yashab   kelgan   80   mingdan   ortiq   fuqaroligi
bo‘lmagan   shaxslarga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligi
berildi va ularning konstitutsiyaviy huquqlari to‘liq tiklandi.
Fuqarolik   masalalarini   ko‘rib   chiqish   va   qarorlar   qabul   qilishdagi   ma’muriy
va   tashkiliy-huquqiy   mexanizmlarni   ham   chuqur   tahlil   qilish   talab   etiladi.
O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   109-moddasi   20-bandiga   muvofiq,
O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligiga   qabul   qilish   va   O‘zbekiston   Respublikasi
fuqaroligidan   chiqish   masalalarini   hal   etish   mutlaq   O‘zbekiston   Respublikasi 27Prezidentining   vakolatiga   kiradi.   Prezident   huzuridagi   Fuqarolik   masalalari
bo‘yicha   komissiya   arizalarni   va   vakolatli   organlarning   xulosalarini   ko‘rib
chiquvchi   asosiy   maslahat-maslahat   organidir.   O‘zbekiston   Respublikasi
Prezidentining   2020-yil   18-avgustdagi   PQ-4810-sonli   Qarori   bilan   tasdiqlangan
“O‘zbekiston   Respublikasi   fuqaroligi   bilan   bog‘liq   masalalarni   ko‘rib   chiqish
tartibi   to‘g‘risida”gi   Nizom   ushbu   ma’muriy   amaliyotni   tartibga   soluvchi   asosiy
hujjat   hisoblanadi.  Mazkur   Nizomga  muvofiq,  fuqarolik  masalalariga  oid  arizalar
O‘zbekiston   Respublikasi   Ichki   ishlar   vazirligining   Migratsiya   va   fuqarolikka
rasmiylashtirish   bo‘linmalari,   xorijda   esa   O‘zbekiston   Respublikasining   Tashqi
ishlar vazirligi hamda konsullik muassasalari tomonidan qabul qilinadi.
Sohaga raqamli texnologiyalar va elektron davlat xizmatlarining joriy etilishi
ma’muriy   tartib-taomillarni   keskin   soddalashtirdi   va   inson   omilidan   foydalanish
hamda   korrupsion   xavflarni   kamaytirdi.   O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar
Mahkamasining   2020-yil   24-dekabrdagi   808-sonli   “O‘zbekiston   Respublikasida
fuqarolik masalalarini  ko‘rib chiqishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
keng   joriy   etish   chora-tadbirlari   to‘g‘risida”gi   Qaroriga   muvofiq   “E-Fuqaro”
idoralararo ma’lumotlar uzatish va qayta ishlash avtomatlashtirilgan axborot tizimi
ishga   tushirildi.   Ilgari   arizalarni   ko‘rib   chiqish,   turli   vazirlik   va   idoralardan   (IIV,
TIV, DXX)   xulosalar   olish  jarayoni   1 yildan  3 yilgacha  davom   etgan bo‘lsa,  “E-
Fuqaro”   tizimi   joriy   etilishi   natijasida   hujjatlarni   ko‘rib   chiqish   va   idoralararo
elektron   ma’lumot   almashish   muddati   qat’iy   ravishda   3   oydan   oshmagan
muddatgacha   qisqartirildi.   Ariza   beruvchilar   endilikda   o‘z   arizalarining   ko‘rib
chiqilish   holatini   Yagona 查   taqdim   etilgan   ID-karta   va   elektron   platformalar
orqali masofadan turib kuzatib borish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
Fuqarolikni   olishning   amaliy   huquqiy   amaliyoti   va   mavjud   qonunchilik
normalarining   amaldagi   ijrosini   konkret   hayotiy   misollar   orqali   ko‘rib   chiqish
mumkin.   Masalan,   Qo‘shni   Qozog‘iston   Respublikasidan   O‘zbekistonga   2003-
yilda ko‘chib kelgan va O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashash ruxsatnomasi
(C   vizasi/ID-karta)   bilan   istiqomat   qilib   kelgan   fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxs   A.
2021-yilda   qabul   qilingan   O‘RQ-701-sonli   Qonun   doirasida   2005-yil   1-yanvarga
qadar   O‘zbekistonga   kelib   doimiy   ro‘yxatdan   o‘tgan   shaxs   sifatida 28soddalashtirilgan tartibda to‘g‘ridan-to‘g‘ri O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi deb
tan   olindi   va   unga   qisqa   muddat   ichida   O‘zbekiston   fuqarosining
identifikatsiyalash   ID-kartasi   berildi.   Yoki   boshqa   bir   amaliy   misol:   Rossiya
Federatsiyasi fuqarosi bo‘lgan olim B. O‘zbekiston Respublikasi  fuqarosi bo‘lgan
ayol   bilan   2019-yilda   qonuniy   nikohdan   o‘tgan   va   O‘zbekistonda   doimiy   yashab
keladi.   Yangi   Qonunning   20-moddasiga   asosan,   u   O‘zbekiston   fuqarosi   bilan
nikohda   kamida   3   yil   yashaganligi   hamda   o‘zbek   tilidan   imtihon   topshirib
sertifikat   olgani   sababli   fuqarolikka   soddalashtirilgan   tartibda   qabul   qilish   haqida
ariza   berdi   va   5   yillik   umumiy   o‘troqlik   muddatini   kutmasdan,   Prezident
Farmoyishi bilan fuqarolikka qabul qilindi.
O‘zbekiston   Respublikasi   Fuqarolik   kodeksining   17–28-moddalari   va
O‘zbekiston   Respublikasi   Oila   kodeksining   tegishli   normalari   ham   fuqarolik
oqibatida kelib chiqadigan huquqiy munosabatlarni  tartibga solishda  muhim o‘rin
tutadi.   Fuqarolik   shaxsning   muomala   va   huquq   layoqatini   to‘liq   ro‘yobga
chiqarish,   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasining   36–46-moddalarida
nazarda   tutilgan   shaxsiy,   siyosiy,   iqtisodiy,   ijtimoiy   va   madaniy   huquqlardan
to‘laqonli   foydalanish   imkonini   beradi.   Chunki   O‘zbekiston   Respublikasi
Konstitutsiyasining   36-moddasiga   ko‘ra,   faqat   O‘zbekiston   Respublikasi
fuqarolarigina   davlat   ishlarini   boshqarishda   bevosita   hamda   o‘z   vakillari   orqali
ishtirok etish, vakillik organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar. Xorijiy
fuqarolar   va   fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxslar   uchun   esa   ushbu   siyosiy   huquqlar
cheklangan   bo‘lib,   bu   fuqarolik   institutining   davlat   suverenitetini   ta’minlashdagi
markaziy o‘rnini ko‘rsatadi.
Qiyosiy-huquqiy tahlil nuqtai  nazaridan, eski 1992-yilgi va yangi 2020-yilgi
Qonunlar hamda tegishli qonunchilik hujjatlarining asosiy farqlari va afzalliklarini
quyidagi jadvalda ko‘rib chiqish mumkin:
Solishtirish
mezonlari 1992-yilgi   eski   Qonun
(632-XII-son) 2020-yilgi yangi Qonun (O‘RQ-
610-son) va keyingi islohotlar
Fuqarolikka   qabul
qilish tartibi Faqat   umumiy   tartib
mavjud   bo‘lgan,   mezonlar
noaniq va murakkab edi. Umumiy,   soddalashtirilgan   va
alohida   tartiblar   aniq   moddalar
bilan belgilandi.
Vatandoshlar   va
uzoq yashovchilar 15-20   yillab   yashagan
shaxslar   ham   umumiy   5 1995   va   2005-yilgacha   kelgan
shaxslar   to‘g‘ridan-to‘g‘ri 29yillik   va   cho‘zilgan
tartibdan o‘tgan. fuqarolik   olindi   (O‘RQ-701-
son).
Soddalashtirilgan
tartib Soddalashtirilgan   tartib
tushunchasi   va   aniq
huquqiy   mexanizmi
bo‘lmagan. Nikoh,   vatandoshlik,
mutaxassislik   bo‘yicha   20-
moddada   soddalashtirilgan
tartib berildi.
Ko‘rib   chiqish
muddatlari Arizalar   1   yildan   3
yilgacha   cho‘zilib   ketar
edi,   muddatlar   qat’iy   emas
edi. “E-Fuqaro”   tizimi   orqali
idoralararo   ko‘rib   chiqish
muddati   qat’iy   3   oy   qilib
belgilandi.
Davlat tili talabi Tilni   bilish   talabi   bor   edi,
lekin   aniq   baholash   va
imtihon   mexanizmi   yo‘q
edi. VMning   592-son   qarori   bilan
aniq   imtihon   va   sertifikatlash
tizimi joriy etildi.
Fuqarosizlikni
kamaytirish Jus   soli   elementlari
yetarlicha aks etmagan edi. BMT   konvensiyalariga   mos
holda   bolalar   va   topib
olinganlar   uchun   jus   soli   to‘liq
kafolatlandi.
O‘zbekiston   Respublikasida   fuqarolik   olishning   huquqiy   asoslari   bo‘yicha
amalga   oshirilgan   islohotlar   inson   huquqlari   va   erkinliklarini   ustuvor   o‘ringa
qo‘yish,   fuqarosizlik   holatlariga   barham   berish   hamda   xalqaro   huquq
normativlarini   milliy   qonunchilikka   muvaffaqiyatli   tatbiq   etishning   yorqin
namunasidir.   Yangi   tahrirdagi   Konstitutsiya,   2020-yilgi   “O‘zbekiston
Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi   Qonun   va   sohaga   oid   Prezident
farmonlari hamda Hukumat qarorlari mamlakatimizda fuqarolikni olish, tiklash va
fuqarolikka   qabul   qilishning   shaffof,   adolatli   va   xalqaro   mezonlarga   to‘liq   mos
keluvchi huquqiy poydevorini  yaratdi. Ushbu huquqiy mexanizmlarning izchil  va
samarli amaliyotga tatbiq etilishi  shaxs va davlat o‘rtasidagi  o‘zaro mas’uliyat va
ishonchni   mustahkamlashga,   fuqarolarning   konstitutsiyaviy   huquqlarini   haratli
ta’minlashga hamda O‘zbekiston Respublikasining xalqaro sahnadagi  insonparvar
va huquqiy davlat sifatidagi nufuzini yanada oshirishga xizmat qiladi.
2.2. Fuqarolik olish masalalarida xalqaro tashkilotlar va davlatlararo
hamkorlikning o‘rni
Zamonaviy xalqaro ommaviy huquqda va davlatlarning ichki konstitutsiyaviy
amaliyotida   fuqarolikni   tartibga   solish   masalalari   faqat   bitta   suveren   davlatning
milliy   yurisdiksiyasi   doirasidan   chiqib,   xalqaro   hamjamiyat   va   universal   hamda 30mintaqaviy   tashkilotlar   bilan   uzviy   hamkorlikni   talab   etuvchi   muhim   sohaga
aylandi. O‘zbekiston Respublikasining 2023-yil 30-aprelda o‘tkazilgan umumxalq
referendumi   o‘tkazilishi   natijasida   yangi   tahrirda   qabul   qilingan
Konstitutsiyasining   15-moddasida   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi   va
qonunlarining   ustunligi   hamda   O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro
shartnomalari va xalqaro huquqning umum e’tirof etilgan prinsiplari va normalari
milliy   huquqiy   tizimning   ajralmas   qismi   hisoblanishi   alohida   mustahkamlab
qo‘yildi.   Ayniqsa,   ushbu   moddada   O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro
shartnomasida   O‘zbekiston   Respublikasining   qonunida   nazarda   tutilganidagidan
boshqacha   qoidalar   belgilangan   bo‘lsa,   O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro
shartnomasi   qoidalari   qo‘llanilishi   haqidagi   konstitutsiyaviy   normaning   kiritilishi
fuqarolik   masalalarida   xalqaro   tashkilotlar   va   davlatlararo   bitimlarning   ustuvor
rolini   huquqiy   jihatdan   kafolatladi.   Shuningdek,   Yangilangan   Konstitutsiyaning
23-moddasida O‘zbekiston Respublikasi o‘z hududida ham, undan tashqarida ham
o‘z fuqarolarini huquqiy himoya qilish va ularga homiylik ko‘rsatishni kafolatlashi
e’tirof   etilgan   bo‘lib,   bu   norma   xorijiy   davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar   bilan
konsullik hamda gumanitar sohadagi hamkorlikni chuqurlashtirishni tazozo etadi.
Fuqarolik   olish,   fuqarosizlikni   (apatrizm)   kamaytirish   hamda   qochqinlar   va
migrantlar   huquqlarini   muhofaza   qilishda   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   (BMT)
va   uning   ixtisoslashtirilgan   muassasalari   yetakchi   va   muvofiqlashtiruvchi   o‘rin
tutadi.   BMT   Bosh   Assambleyasi   va   uning   huzuridagi   BMTning   Qochqinlar
bo‘yicha   Oliy   Komissari   Boshqarmasi   (UNHCR)   fuqarosizlik   holatlariga   barham
berish   bo‘yicha   global   strategiyalarni   ishlab   chiquvchi   asosiy   xalqaro   tuzilma
hisoblanadi. 1954-yilgi “Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning maqomi to‘g‘risida”gi
Konvensiya   va   1961-yilgi   “Fuqarosizlikni   kamaytirish   to‘g‘risida”gi   Konvensiya
BMT   shafeligida   qabul   qilingan   bo‘lib,   ular   fuqarolik   olish   mexanizmlarini
unifikatsiya qilish, bolalarning tug‘ilishi bilanoq fuqarolikka ega bo‘lish huquqini
ta’minlash   hamda   davlatlar   o‘rtasidagi   kollizion   normalarni   bartaraf   etishning
universal   poydevorini   yaratdi.   BMTning   Qochqinlar   bo‘yicha   Oliy   Komissari
Boshqarmasi   2014-yilda   "I   Belong"   (Men   tegishliman)   nomli   10   yillik   global
kampaniyani e’lon qilib, unda dunyo bo‘ylab fuqarosizlik holatlarini to‘liq tugatish 31maqsadini   ilgari   surdi.  O‘zbekiston   Respublikasi   BMT   va   UNHCR   bilan   mazkur
kampaniya   doirasida   faol   hamkorlikni   yo‘lga   qo‘ydi   hamda   uning   doirasida
mamlakatimizda yillab fuqarosiz yashab kelgan o‘n minglab shaxslarning huquqiy
maqomini aniqlash va ularga fuqarolik berish bo‘yicha ulkan natijalarga erishildi.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2020-yil   22-apreldagi   PF-5984-
sonli “Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining Milliy strategiyasini
tasdiqlash   to‘g‘risida”gi   Farmonida   xalqaro   tashkilotlar   bilan   fuqarolik   va   inson
huquqlarini   ta’minlash   sohasida   hamkorlikni   yangi   bosqichga   ko‘tarish   bo‘yicha
ustuvor   vazifalar   belgilab   berilgan   edi.   Mazkur   Milliy   strategiya   va   xalqaro
hamkorlik   doirasida   2020-yil   13-martda   qabul   qilingan   “O‘zbekiston
Respublikasining fuqaroligi to‘g‘risida”gi O‘RQ-610-sonli Qonuni inson huquqlari
sohasidagi   xalqaro   standartlarga   to‘liq   moslashtirildi.   Ushbu   Qonunning   6-
moddasida   O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi   masalalariga   oid   xalqaro
hamkorlik   prinsiplari,   xususan,   fuqarosizlikni   kamaytirish   va   axborot   almashish
bo‘yicha   xalqaro   shartnomalar   tuzish   prinsiplari   mustahkamlandi.   Qonun
loyihasini   tayyorlash   va   uni   amaliyotga   tatbiq   etish   jarayonida   BMTning
Qochqinlar   bo‘yicha   Oliy   Komissari   Boshqarmasi,   Yevropada   Xavfsizlik   va
Hamkorlik   Tashkiloti   (YEXHT)   hamda   Xalqaro   Migratsiya   Tashkiloti   (XMT)
ekspertlarining xulosalari va tavsiyalari haratli e’tiborga olindi.
Xalqaro tashkilotlar bilan amaliy hamkorlikning yorqin natijasi o‘laroq, BMT
va   BMTning   Qochqinlar   bo‘yicha   Oliy   Komissari   Boshqarmasi   ko‘magida
O‘zbekiston   Respublikasi   Ichki   ishlar   vazirligi   va   Adliya   vazirligi   hamkorlikda
mamlakat   bo‘ylab   fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxslarni   inventarizatsiya   qilish   va
ro‘yxatga   olish   bo‘yicha   keng   ko‘lamli   aksiyalarni   o‘tkazdi.   Ushbu   hamkorlik
tufayli 2014-yildan buyon O‘zbekistonda 100 mingdan ortiq fuqaroligi bo‘lmagan
shaxsning   huquqiy   maqomi   hal   qilindi   hamda   ularning   aksariyatiga   O‘zbekiston
Respublikasi   fuqaroligi   berildi.   BMT   Bosh   kotibi   va   UNHCR   vakillari
O‘zbekistonning ushbu amaliyotini Markaziy Osiyo mintaqasi va global miqyosda
fuqarosizlikka   barham   berish   bo‘yicha   eng   muvaffaqiyatli   hamda   insonparvar
tajribalardan   biri   sifatida   alohida   e’tirof   etdilar.   O‘zbekiston   Respublikasining
2021-yil   14-iyuldagi   O‘RQ-701-sonli   Qonuni   bilan   2005-yil   1-yanvarga   qadar 32O‘zbekistonga   kelib   doimiy   ro‘yxatda   yashayotgan   shaxslarga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri
fuqarolik   berilishi   ham   BMTning   universal   insonparvarlik   chaqiriqlariga   javob
tariqasida amalga oshirilgan amaliy qadam bo‘ldi.
Mintaqaviy   darajada   fuqarolik   masalalarini   tartibga   solishda   Mustaqil
Davlatlar   Hamdo‘stligi   (MDH)   va   Markaziy   Osiyo   davlatlari   o‘rtasidagi   ko‘p
taraflama va ikki taraflama shartnomaviy-huquqiy baza hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
MDH doirasida qabul qilingan 1993-yil 22-yanvardagi Fuqarolik, oilaviy va jinoiy
ishlar   bo‘yicha   huquqiy   yordam   va   huquqiy   munosabatlar   to‘g‘risidagi   Minsk
Konvensiyasi   hamda   uning   2002-yil   7-oktyabrdagi   Chisinau   tahriri   fuqarolikni
aniqlash,   hujjatlashtirish   hamda   konsullik   xizmatlarini   ko‘rsatishda   muhim
huquqiy   manba   hisoblanadi.   Mazkur   konvensiyalarga   muvofiq,   a’zo   davlatlar
fuqarolik sohasidagi  so‘rovnomalarni, tug‘ilganlik va nikoh haqidagi dalolatnoma
yozuvlarini   hamda   fuqarolikdan   chiqqanlik   yoki   olganlik   to‘g‘risidagi   rasmiy
ma’lumotlarni   o‘zaro   rasmiy   tasdiqlarsiz   (apostillash   va   legalizatsiyasiz)   tan
oladilar va axborot almashinuvini amalga oshiradilar.
Davlatlararo   hamkorlikning   yana   bir   o‘ta   muhim   yo‘nalishi   –   bu   ikki
fuqarolik (bipatrizm) holatida yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish hamda
fuqarosizlikning   oldini   olish   bo‘yicha   ikki   taraflama   bitimlarning   tuzilishidir.
O‘zbekiston   Respublikasi   Fuqarolik   kodeksining   va   “Fuqarolik   to‘g‘risida”gi
Qonunning 5-moddasida O‘zbekiston Respublikasining fuqarosi bo‘lgan shaxsning
xorijiy   davlat   fuqaroligiga   mansubligi   tan   olinmasligi   (monopatrizm   prinsipi)
belgilangan. Ushbu  prinsipni  amalda  ta’minlash  va shaxsning  bir  vaqtning o‘zida
ikki   davlat   oldida   harbiy   xizmat,   soliq   to‘lash   kabi   majburiyatlari   bo‘yicha
ziddiyatlar   kelib   chiqishining   oldini   olish   maqsadida   O‘zbekiston   qo‘shni   va
xorijiy   davlatlar   (masalan,   Rossiya,   Qozog‘iston,   Qirg‘iziston,   Tojikiston   va   b.)
bilan   konsullik   konvensiyalari   va   fuqarolikni   tartibga   solish   bo‘yicha   ikki
taraflama bitimlar imzolagan. Ushbu bitimlarga ko‘ra, bir davlat fuqaroligiga qabul
qilinayotgan   shaxs   ikkinchi   davlat   fuqaroligidan   belgilangan   tartibda   chiqqanligi
to‘g‘risidagi   rasmiy   hujjatni   taqdim   etishi   lozim,   bu   esa   davlatlararo   huquqiy
ziddiyatlarni bartaraf etadi. 33Raqamli   texnologiyalar   va   axborot   almashinuvi   sohasidagi   davlatlararo   va
idoralararo   hamkorlik   fuqarolik   masalarini   ko‘rib   chiqish   muddatlarini
qisqartirishda   muhim   vositaga   aylandi.   O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar
Mahkamasining   2020-yil   24-dekabrdagi   808-sonli   Qarori   bilan   amaliyotga   joriy
etilgan   “E-Fuqaro”   avtomatlashtirilgan   axborot   tizimi   O‘zbekiston
Respublikasining   xorijdagi   diplomatik   vakolatxonalari   va   konsullik   muassasalari
hamda   Tashqi   ishlar   vazirligi,   Ichki   ishlar   vazirligi,   Davlat   xavfsizlik   xizmati
o‘rtasida   real   vaqt   rejimida   ma’lumot   almashish   imkonini   yaratdi.   Xorijda
yashayotgan   vatandoshlar   va   fuqarolik   so‘rab   murojaat   qilgan   shaxslarning
ma’lumotlari va xorijiy davlatlarning vakolatli organlaridan olinadigan tasdiqnoma
so‘rovlari   ushbu   elektron   tizim   hamda   konsullik   hamkorlik   kanallari   orqali   tekor
va shaffof ravishda amalga oshiriladi.
Davlatlararo   hamkorlikning   amaliy   hayotiy   misoli   sifatida,   O‘zbekiston
Respublikasining xorijdagi vatandoshlar bilan aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan
siyosatini keltirish mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 25-
oktyabrdagi   PQ-3982-sonli   “Xorijda   istiqomat   qilayotgan   vatandoshlar   bilan
hamkorlik   sohasida   O‘zbekiston   Respublikasi   davlat   siyosatini   yanada
takomillashtirish   chora-tadbirlari   to‘g‘risida”gi   Qarori   asosida   xorijiy   davlatlar
bilan vatandoshlarning huquqiy maqomini engillashtirish borasida bitimlar tuzildi.
Misol   uchun,   Rossiya   Federatsiyasi   yoki   Qozog‘iston   Respublikasida   vaqtincha
yoki doimiy yashayotgan O‘zbekiston fuqarolarining farzandlari tug‘ilganda ularga
fuqarolikni   rasmiylashtirish   va   ularni   konsullik   ro‘yxatiga   olish   jarayonlari   qabul
qiluvchi   davlatlarning   FHDYo   va   migratsiya   organlari   bilan   elektron   ma’lumot
almashinuvi orqali soddalashtirilgan tartibda amalga oshirilmoqda.
Xalqaro   va   mintaqaviy   tashkilotlar   hamda   xorijiy   davlatlar   bilan
hamkorlikning   asosiy   yo‘nalishlari   va   ularning   huquqiy   natijalarini   quyidagi
tartibda umumlashtirish mumkin:
Hamkorlik
darajasi   /
Tashkilot Huquqiy   asos   va
shartnomalar Asosiy   maqsadi   va   erishilgan
amaliy natijalar
BMT va UNHCR 1954   va   1961-yilgi   BMT
Konvensiyalari,   "I
Belong"   global Fuqarosizlikka barham berish; 100
mingdan ortiq fuqarosiz shaxsning
huquqiy maqomi hal qilindi. 34kampaniyasi
MDH davlatlari 1993 va 2002-yilgi Minsk
va   Chisinau
Konvensiyalari Huquqiy   yordam   ko‘rsatish,
fuqarolik   hujjatlarini
legalizatsiyasiz   tan   olish   va
axborot almashish.
XMT va YEXHT PF-5984-sonli   Milliy
strategiya   va   qo‘shma
loyihalar Qonunchilikni   xalqaro   inson
huquqlari   va   migrantlar   huquqlari
standartlariga moslashtirish.
Ikki   taraflama
hamkorlik Konsullik   konvensiyalari
va davlatlararo bitimlar Ikki   fuqarolikka   (bipatrizm)   yo‘l
qo‘ymaslik,   fuqarolikka   kirish   va
chiqishda axborotni tasdiqlash.
Raqamli   konsullik
hamkorligi VMning   808-son   qarori,
"E-Fuqaro"   va   konsullik
tizimlari Xorijdagi   vatandoshlar   arizalarini
masofadan   ko‘rib   chiqish   va
idoralararo ko‘rib chiqishni 3 oyga
qisqartirish.
  Fuqarolik   olish   va   uni   tartibga   solish   masalalarida   xalqaro   tashkilotlar   va
davlatlararo   hamkorlik   shaxsning   fundamental   huquq   va   erkinliklarini
kafolatlashning   ajralmas   mexanizmi   hisoblanadi.   O‘zbekiston   Respublikasining
BMT,   UNHCR,   MDH   va   xorijiy   davlatlar   bilan   olib   borayotgan   faol   hamkorlik
siyosati   milliy  qonunchilikni  ilmg‘or  xalqaro  standartlar   bilan  uyg‘unlashtirishga,
fuqarosizlik holatlarini to‘liq tugatishga hamda O‘zbekiston fuqarolarining xorijda
huquqiy muhofaza qilinishini ishonchli ta’minlashga xizmat qilmoqda.
2.3. O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik olish tartibi va milliy
qonunchilikning xalqaro-huquqiy standartlarga muvofiqligi
O‘zbekiston   Respublikasining   fuqarolik   to‘g‘risidagi   qonunchiligi   so‘nggi
yillarda   inson   huquqlari   va   erkinliklarini   oliy   qadriyat   darajasiga   ko‘tarish,
fuqarosizlik   holatlarini   izchillik   bilan   kamaytirish   hamda   milliy   huquqiy
mezonlarni   ilg‘or   xalqaro-huquqiy   standartlarga   moslashtirish   yo‘lida   misli
ko‘rilmagan   darajada   shiddatli   va   tizimli   islohotlar   davrini   boshidan   kechirdi.
O‘zbekiston   Respublikasining   2023-yil   30-aprelda   o‘tkazilgan   umumxalq
referendumi   asosida   qabul   qilingan   yangi   tahrirdagi   Konstitutsiyasining   13-
moddasida   inson,   uning  hayoti,   erkinligi,   sha’ni,  qadr-qimmati   va   boshqa   daxlsiz
huquqlari   oliy   qadriyat   hisoblanishi   hamda   insonning   huquq   va   erkinliklarini
ta’minlash   davlatning   oliy   majburiyati   ekanligi   mustahkamlab   qo‘yildi.   Aynan
ushbu   fundamental   konstitutsiyaviy   tamoyil   fuqarolik   munosabatlarini   tartibga 35soluvchi   barcha   normativ-huquqiy   hujjatlarning   va   ma’muriy   amaliyotning   tub
mohiyatini belgilab berdi. Yangilangan Konstitutsiyaning 22-moddasida yagona va
teng   fuqarolik   prinsipi,   23-moddasida   esa   davlatning   o‘z   fuqarolarini   respublika
hududida   ham,   uning   tashqarisida   ham   huquqiy   himoya   qilish   va   homiylik
ko‘rsatish bo‘yicha qat’iy konstitutsiyaviy majburiyati qonuniy kafolatlandi.
Milliy qonunchilikni xalqaro huquq normativlariga muvofiqlashtirishning eng
muhim   va   burilish   yasagan   bosqichi   2020-yil   13-martda   qabul   qilingan
O‘zbekiston   Respublikasining   “O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi
to‘g‘risida”gi O‘RQ-610-sonli yangi tahrirdagi Qonuni bo‘ldi. Ushbu Qonun Inson
huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasining   15-moddasi,   BMTning   1954-yilgi
“Fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxslarning   maqomi   to‘g‘risida”gi   hamda   1961-yilgi
“Fuqarosizlikni kamaytirish to‘g‘risida”gi Konvensiyalari prinsip va standartlarini
o‘zida   aks   ettirdi.   Yangi   Qonunda   fuqarolikni   olishning   shaffof   mezonlari,
tug‘ilish   bo‘yicha   fuqarolikka   ega   bo‘lish   (jus   sanguinis   va   jus   soli),   umumiy,
soddalashtirilgan   va   alohida   tartibda   fuqarolikka   qabul   qilish   hamda   fuqarolikni
tiklash   (redintegratsiya)   asoslari   aniq   huquqiy   moddalar   bilan   mustahkamlandi.
Ilgari   amalda   bo‘lgan   1992-yilgi   eski   qonunda   fuqarolikka   ariza   topshirgan
shaxslarning   murojaatlari   yillab   ko‘rib   chiqilmasdan   qolib   ketgan   bo‘lsa,   2020-
yilgi   Qonun   va   O‘zbekiston   Respublikasi   Vazirlar   Mahkamasining   2020-yil   24-
dekabrdagi   808-sonli   Qarori   bilan   joriy   etilgan   “E-Fuqaro”   avtomatlashtirilgan
axborot tizimi orqali idoralararo hujjatlarni ko‘rib chiqish muddati qat’iy ravishda
3 oydan oshmagan muddatgacha qisqartirildi.
Sohadagi   islohotlar   samaradorligi   va   xalqaro   standartlarga   muvofiqligining
eng yaqqol va inkor etib bo‘lmas isboti – bu so‘nggi yillarda qayd etilgan rasmiy
statistik   ko‘rsatkichlar   hamda   insonparvarlik   ko‘lamidir.   Rasmiy   ma’lumotlarga
ko‘ra,   O‘zbekiston   Respublikasi   mustaqillikka   erishgan   1991-yildan   2016-yilga
qadar   bo‘lgan   25   yillik   davr   mobaynida   atigi   482   nafar   shaxsga   O‘zbekiston
Respublikasi   fuqaroligi   berilgan   edi.   Biroq,   2016-yil   dekabr   oyidan   buyon   qabul
qilingan   117   dan   ortiq   Prezident   farmonlariga   muvofiq,   25   300   nafardan   ortiq
fuqarosiz shaxsga O‘zbekiston Respublikasi  fuqaroligi berildi. Shuningdek, 2020-
yilda   qabul   qilingan   yangi   tahrirdagi   Qonun   va   2021-yil   14-iyuldagi   O‘RQ-701- 36sonli   Qonun   doirasida   1995-yil   1-yanvarga   va   keyinchalik   2005-yil   1-yanvarga
qadar   O‘zbekistonga   ko‘chib   kelgan   hamda   doimiy   ro‘yxatda   yashab   kelayotgan
66   189   nafardan   ortiq   shaxs   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   O‘zbekiston   Respublikasi   fuqarosi
deb tan olindi va ularning huquqiy maqomi to‘liq tiklandi. Shunday qilib, BMT va
BMTning Qochqinlar bo‘yicha Oliy Komissari Boshqarmasi  (UNHCR) bilan faol
hamkorlikda   amalga   oshirilgan   ushbu   insonparvarlik   siyosati   natijasida   so‘nggi
yillarda   jami   100   bin   nafardan   ortiq   fuqaroligi   bo‘lmagan   shaxsning   huquqiy
muammolari amalda o‘z yechimini topdi. 
Fuqarolikni   olishning   ma’muriy   va   huquqiy   tartib-taomillarini   tartibga
soluvchi   quyidagi   normativ-huquqiy   hujjatlar   va   ularning   mazmun-mohiyatini
tahlil qilish lozim: 
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2020-yil   18-avgustdagi   PQ-4810-
sonli Qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligi bilan bog‘liq
masalalarni ko‘rib chiqish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom. Mazkur Nizom fuqarolikka
qabul qilish, tiklash va chiqish bo‘yicha arizalarni qabul qilishdan tortib, ularni IIV
Migratsiya   va   fuqarolikka   rasmiylashtirish   bo‘linmalari,   TIV,   DXX   hamda
Prezident   huzuridagi   Fuqarolik   masalalari   bo‘yicha   komissiya   tomonidan   ko‘rib
chiqilishining bosqichma-bosqich tartibini o‘rnatdi.
O‘zbekiston Respublikasi  Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 28-sentyabrdagi
592-sonli  Qarori bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi  fuqaroligiga qabul
qilishda   davlat   tilini   bilish   darajasini   aniqlash   tartibi   to‘g‘risidagi   nizom”.   Ushbu
hujjat   fuqarolikka   kirayotgan   xorijiy   fuqarolar   va   fuqaroligi   bo‘lmagan
shaxslarning   o‘zbek   tilida   muloqot   qilish,   o‘qish   va   yozish   ko‘nikmalarini
Baholash va imtihon topshirishning shaffof hamda xolis mezonlarini joriy etdi.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2020-yil   22-apreldagi   PF-5984-
sonli   Farmoni   bilan   tasdiqlangan   “Inson   huquqlari   bo‘yicha   O‘zbekiston
Respublikasining   Milliy   strategiyasi”.   Ushbu   Strategiya   fuqarosizlik   holatlarini
to‘liq tugatish, BMTning "I Belong" global kampaniyasi maqsadlariga erishish va
inson   huquqlari   bo‘yicha   xalqaro   majburiyatlarni   to‘laqonli   bajarishning   milliy
yo‘l xaritasiga aylandi. 37Xalqaro-huquqiy   muvofiqlik   nuqtai   nazaridan,   milliy   qonunchiligimiz
BMTning   1989-yilgi   “Bola   huquqlari   to‘g‘risida”gi   Konvensiyasining   7   va   8-
moddalari   talablariga   to‘liq   uyg‘unlashtirildi.   "O‘zbekiston   Respublikasining
fuqaroligi   to‘g‘risida"gi   Qonunning   15   va   16-moddalari   ota-onasi   fuqaroligi
bo‘lmagan   va   O‘zbekistonda   doimiy   yashaydigan   shaxslarning   bolalariga   hamda
O‘zbekiston   hududida   topib   olingan   (ota-onasi   noma’lum)   bolalarga   avtomatik
ravishda   O‘zbekiston   fuqaroligini   berishni   kafolatlaydi.   Ushbu   norma   har   bir
bolaning   tug‘ilgan   paytidanoq   fuqarolikka   ega   bo‘lish   va   fuqarosiz   qolmaslik
huquqini   ta’minlashning   eng   muhim   xalqaro-huquqiy   kafolatidir.   Shuningdek,
1957-yilgi   “Turmushga   chiqqan   ayollarning   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi   Konvensiya
hamda   CEDAW   (Xotin-qizlarga   nisbatan   kamsitishlarning   barcha   shakllariga
barham   berish   to‘g‘risida)   Konvensiyasining   9-moddasi   talablariga   asosan,
O‘zbekiston   qonunchiligida   nikoh   tuzish   yoki   bekor   qilish   er-xotin   va   ularning
bolalari   fuqaroligining   avtomatik   ravishda   o‘zgarishiga   olib   kelmasligi   strictly
belgilandi.
Aholining   alohida   ijtimoiy   toifalari   hamda   vatandoshlar   uchun   yaratilgan
huquqiy   yengilliklar   va   ularning   natijalarini   quyidagi   qiyosiy   va   statistik   tahlil
jadvalida ko‘rish mumkin:
Ko‘rsatkich   va
mezonlar 1991–2016-
yillardagi
amaliyot 2016–2026-
yillardagi
amaliyot   va
statistik natijalar Xalqaro
standartlarga
muvofiqligi
Fuqarolikka   qabul
qilinganlar soni Atigi   482   nafar
shaxs   fuqarolik
olgan. 25   300   nafardan
ortiq   fuqarosiz
shaxsga fuqarolik
berildi. Inson   huquqlari
universal
deklaratsiyasining
15-moddasiga mos.
Fuqaroligi   tan   olingan
shaxslar   (1995/2005-
y.) O‘n   yillab
fuqarosiz
(apatrid)
statusida
yashagan. 66   189   nafardan
ortiq   shaxs
fuqarolikka
to‘g‘ridan-to‘g‘ri
o‘tdi. BMTning
Fuqarosizlikni
kamaytirish
to‘g‘risidagi   1961-
y.   Konvensiyasiga
mos.
Arizalarni   ko‘rib
chiqish muddati 1   yildan   3-5
yilgacha
cho‘zilib ketgan. "E-Fuqaro"
tizimi   orqali
qat’iy   3   oygacha
qisqartirildi. Shaffoflik   va
samarali   ma’muriy
tartib-taomillar
mezoniga mos.
Bolalar   va   topib Ma’muriy Jus   soli   tamoyili BMT   Bola 38olinganlarning
fuqaroligi to‘siqlar   sababli
xavf   ostida
bo‘lgan. bo‘yicha
avtomatik
fuqarolik
kafolatlandi. huquqlari
to‘g‘risidagi
konvensiyasining   7-
moddasiga mos.
Soddalashtirilgan
tartib   (Vatandoshlar,
nikoh) Mavjud
bo‘lmagan   yoki
amalda
ishlamagan. Qonunning   20-
moddasi   bilan   5
yillik   senziz
fuqarolik
berilmoqda. Yevropa   fuqarolik
konvensiyasi (1997-
y.)   standartlariga
mos.
So‘nggi   yillardagi   huquqiy   islohotlar   amaliyotini   muvaffaqiyatli   amalga
oshirish   va   milliy   qonunchilikni   yanada   takomillashtirish   maqsadida   quyidagi
ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
BMTning   1954   va   1961-yilgi   Konvensiyalariga   ratifikatsiya   qilish:
O‘zbekiston   Respublikasi   fuqarolik   qonunchiligini   mazkur   konvensiyalar
talablariga   to‘liq   moslashtirgan   bo‘lsa-da,   ushbu   ikki   universal   hujjatni   rasman
ratifikatsiya   qilish   O‘zbekistonning   xalqaro   sahnadagi   insonparvarlik   nufuzini
yanada oshirishga xizmat qiladi.
"E-Fuqaro"   va   Konsullik   axborot   tizimlarini   to‘liq   integratsiya   qilish:
Xorijdagi   vatandoshlarimiz   hamda   chet   el   fuqarolari   uchun   fuqarolikka
soddalashtirilgan   tartibda   ariza   berish   jarayonlarini   Yagona   interaktiv   davlat
xizmatlari   portali   (my.gov.uz)   orqali   to‘liq   masofaviy   (onlayn)   shaklga   o‘tkazish
lozim. 
Investitsiya   va   yuqori   malakali   mutaxassislar   uchun   alohida   tartibni
rivojlantirish:   Mamlakat   iqtisodiyoti, fani  va  yuqori  texnologiyalar  sohasiga  katta
hissa   qo‘shayotgan   xorijiy   mutaxassislar   hamda   investorlar   uchun   fuqarolikka
qabul   qilishning   maxsus   "yashil   koridor"   huquqiy   mexanizmlarini   qonunchilikda
yanada aniqroq belgilash maqsadga muvofiqdir.
O‘zbekiston  Respublikasida  fuqarolik olish tartibini  takomillashtirish  hamda
milliy qonunchilikni xalqaro-huquqiy standartlarga moslashtirish bo‘yicha amalga
oshirilgan   islohotlar   inson   qadr-qimmatini   ulug‘lash   va   huquqiy   davlat   barpo
etishning   real   namunasidir.   Yuz   mingdan   ortiq   fuqarosiz   shaxslarning   huquqiy
maqomi   hal   etilishi,   shaffof   raqamli   tizimlarning   joriy   qilinishi   va   xalqaro
tashkilotlar   bilan   samarali   hamkorlik   O‘zbekistonning   global   darajada 39fuqarosizlikka   barham   berayotgan   yetakchi   va   insonparvar   davlat   sifatida   e’tirof
etilishini ta’minladi.
Xulosa
"Fuqarolik   olishning   xalqaro-huquqiy   asoslari"   mavzusida   olib   borilgan
ilmiy-huquqiy tahlil va tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, fuqarolik instituti zamonaviy
jamiyatda   shaxs   va   davlat   o‘rtasidagi   barqaror   huquqiy-siyosiy   bog‘liqlikni
ifodalovchi,   insonning   fundamental   huquq   va   erkinliklarini   ta’minlashning   eng
asosiy   poydevori   hisoblanadi.   Tadqiqot   davomida   fuqarolikni   tartibga   solish 40mexanizmlari ham nazariy, ham amaliy hamda qiyosiy-huquqiy jihatdan atroflicha
o‘rganilib, quyidagi muhim ilmiy xulosalarga kelindi:
Birinchidan,   xalqaro   ommaviy   huquqda   fuqarolik   masalalari   an’anaviy
ravishda   davlatning   ichki   suveren   yurisdiksiyasiga   kirsa-da,   inson   huquqlarining
umumjahon   miqyosida   e’tirof   etilishi   natijasida   ushbu   vakolat   xalqaro-huquqiy
normativlar   va   konvensiyalar   bilan   cheklanib   borayotgani   kuzatiladi.   Xususan,
Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasining   15-moddasi,   BMTning   1954   va
1961-yilgi Konvensiyalari, shuningdek, 1997-yilgi Fuqarolik to‘g‘risidagi Yevropa
konvensiyasi   kabi   xalqaro   hujjatlar   fuqarosizlikni   (apatrizm)   kamaytirish,
kamsitishga   yo‘l   qo‘ymaslik   va   o‘zboshimchalik   bilan   fuqarolikdan   mahrum
qilmaslikning universal standartlarini shakllantirdi.
Ikkinchidan,   fuqarolikni   qo‘lga   kiritishning   klassik   usullari   hisoblangan
filiatsiya   (jus   sanguinis   va   jus   soli   prinsiplari),   naturalizatsiya,   optatsiya   va
redintegratsiya mexanizmlari turli davlatlar amaliyotida ularning milliy manfaatlari
va   demografik   ehtiyojlaridan   kelib   chiqqan   holda   turlicha   qo‘llaniladi.   Qonun
ustuvorligi yuqori bo‘lgan Shvetsariya, Germaniya, Singapur, Yaponiya va Kanada
kabi   xorijiy   davlatlar   tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,   jamiyat   barqarorligi   va   milliy
xavfsizlikni   ta’minlashda   fuqarolikka   qabul   qilishning   aniq,   shaffof   va   adolatli
mezonlarini   (til   bilish,  jamiyatga  integratsiyalashuv,  o‘troqlik  senzi)  o‘rnatish  hal
qiluvchi ahamiyatga ega.
Uchinchidan,   O‘zbekiston   Respublikasida   so‘nggi   yillarda   fuqarolik
qonunchiligi   va   amaliyotida   tub   va   insonparvarlik   islohotlari   amalga   oshirildi.
Yangi   tahrirdagi   Konstitutsiya   va   2020-yilda   qabul   qilingan   “O‘zbekiston
Respublikasining   fuqaroligi   to‘g‘risida”gi   Qonun   (O‘RQ-610)   milliy   huquqiy
tizimni   xalqaro   standartlarga   to‘liq   moslashtirdi.   1995   va   2005-yilgacha
mamlakatimizga   ko‘chib   kelgan   66   mingdan   ortiq   fuqarosiz   shaxslarning
to‘g‘ridan-to‘g‘ri   O‘zbekiston   fuqarosi   deb   tan   olinishi   va   so‘nggi   yillarda   jami
100   mingdan   ziyod   shaxsning   huquqiy   maqomi   hal   etilishi   BMT   hamda   xalqaro
hamjamiyat tomonidan fuqarosizlikka barham berishning namunali modeli sifatida
e’tirof etildi. 41To‘rtinchidan,   fuqarolik   masalalarini   ko‘rib   chiqishda   “E-Fuqaro”
avtomatlashtirilgan   axborot   tizimining   joriy   etilishi   ma’muriy   tartib-taomillarni
soddalashtirib,   arizalarni   ko‘rib   chiqish   muddatlarini   keskin   qisqartirdi   va
shaffoflikni   ta’minladi.   Shu   bilan   birga,   BMTning   Qochqinlar   bo‘yicha   Oliy
Komissari   Boshqarmasi   (UNHCR),   YEXHT   va   MDH   doirasidagi   davlatlararo
hamkorlik   shaxs   huquqlarini   xalqaro   miqyosda   muhofaza   qilishning   ishonchli
kafolati bo‘lib xizmat qilmoqda.
Xulosa   qilib   aytganda,   fuqarolik   sohasida   xalqaro-huquqiy   prinsiplar   va
milliy   qonunchilikning   uyg‘unligi   inson   qadr-qimmatini   ulug‘lash   hamda
O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   sahnadagi   insonparvar   va   huquqiy   davlat
sifatidagi nufuzini yanada yuksaltirishga xizmat qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar va xalqaro shartnomalar
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
– 80 b. 422. O‘zbekiston   Respublikasining   “O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi
to‘g‘risida”gi   Qonuni   (yangi   tahriri).   O‘RQ-610-son   //   O‘zbekiston
Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi (Lex.uz), 14.03.2020-
y.
3. O‘zbekiston   Respublikasining   “O‘zbekiston   Respublikasining   fuqaroligi
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga qo‘shimcha va o‘zgartishlar
kiritish haqida”gi Qonuni. O‘RQ-701-son // Lex.uz, 14.07.2021-y.
4. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   “Inson   huquqlari   bo‘yicha
O‘zbekiston   Respublikasining   Milliy   strategiyasini   tasdiqlash   to‘g‘risida”gi
Farmoni. PF-5984-son // Lex.uz, 22.04.2020-y.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligi
bilan bog‘liq masalalarni ko‘rib chiqish tartibi to‘g‘risida”gi Qarori. PQ-4810-
son // Lex.uz, 18.08.2020-y.
6. O‘zbekiston Respublikasi  Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasi
fuqaroligiga   qabul   qilishda   davlat   tilini   bilish   darajasini   aniqlash   tartibi
to‘g‘risidagi   nizomni   tasdiqlash   haqida”gi   Qarori.   592-son   //   Lex.uz,
28.09.2020-y.
7. Universal   Declaration   of   Human   Rights.   Adopted   by   General   Assembly
Resolution 217 A (III) of 10 December 1948. – United Nations, 1948.
8. Convention relating to the Status of  Stateless  Persons.  Done  at  New York on
28 September 1954 // United Nations Treaty Series. – Vol. 360. – P. 117.
9. Convention   on   the   Reduction   of   Statelessness.   Done   at   New   York   on   30
August 1961 // United Nations Treaty Series. – Vol. 989. – P. 175.
10. European  Convention  on Nationality.  ETS  No.  166. –  Strasbourg:   Council  of
Europe, 06.11.1997.
11. Convention   on   the   Rights   of   the   Child.   Adopted   by   General   Assembly
Resolution 44/25 of 20 November 1989. – United Nations, 1989.
12. Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women
(CEDAW). Adopted by General Assembly Resolution 34/180 of 18 December
1979. – United Nations, 1979.
II. Darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar va monografiyalar 4313. Gafurova   N.,   Sattorov   D.   Xalqaro   tashkilotlar   huquqi:   Darslik.   –   Toshkent:
TDYuU nashriyoti, 2019. – 185 b.
14. Zokirov I.B. Fuqarolik huquqi: Darslik. – Toshkent: TDYuI, 2019. – 608 b.
15. Musayev   B.T.,   Aliyeva   K.R.   Konstitutsiyaviy   huquq:   Darslik.   –   Toshkent:
TDYuU, 2020. – 320 b.
16. Odilqoriyev X.T., Ochilov B.E. Xalqaro ommaviy huquq: Darslik. – Toshkent:
Adolat, 2007. – 488 b. – ISBN 978-9943-332-35-5.
17. Rahmonqulov   H.R.   i   dr.   Grajdanskoe   pravo:   Uchebnik.   –   Tashkent:   TGYuI,
2010. – 512 s.
18. Saidov   A.X.   Xalqaro   huquq   va   inson   huquqlari:   Darslik.   –   Toshkent:   Inson
huquqlari bo‘yicha Milliy markaz, 2022. – 380 b.
19. Toshqulov   J.U.   Qiyosiy   huquqshunoslik:   Darslik.   –   Toshkent:   Yuridik
adabiyotlar publish, 2020. – 310 b.
20. Umarxanova D. va boshq. Xalqaro shartnomalar huquqi: Darslik. – Toshkent:
TDYuU, 2018. – 250 b.
21. Umirdinov   A.,   Xakimov   A.   Xalqaro   huquq   bo‘yicha   sud   amaliyoti   (keyslar
to‘plami): O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDYuU, 2019. – 203 b.
22. Umirdinov   A.,   Xakimov   A.,   Radjabov   X.   Vizual   xalqaro   huquq:   Darslik
(tarjima). – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2021. – 600 b.
23. Xaitov M.O. Xalqaro huquq: Darslik. – Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2021. –
450 b.
24. Xalqaro huquq: Darslik / Mualliflar jamoasi. – Toshkent: TDYuU, 2018. – 449
b.
25. Xalqaro   ommaviy   huquq:   Darslik   /   Mualliflar   jamoasi.   –   Toshkent:   TDYuU,
2023. – 951 b.
26. Husanov   O.T.   Konstitutsiyaviy   huquq:   Darslik.   –   Toshkent:   Yuridik
adabiyotlar publish, 2022. – 399 b.
III. Xorijiy adabiyotlar
27. Goodwin-Gill G. S., McAdam J. The Refugee in International Law. – 3rd ed. –
Oxford: Oxford University Press, 2017. – 784 p. 4428. Jennings R., Watts A. Oppenheim’s International Law. Vol. 1: Peace. – 9th ed.
– London: Longman, 2008. – 1360 p.
29. Shaw M. N. International Law. – 8th ed. – Cambridge: Cambridge University
Press, 2017. – 1034 p.
30. Weis   P.   Nationality   and   Statelessness   in   International   Law.   –   2nd   ed.   –
Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers, 2019. – 340 p.
IV. Internet manbalari va elektron axborot resurslari
31. O‘zbekiston milliy elektron kutubxona portali (Unilibrary) – [Elektron manba].
URL:   https://unilibrary.uz/literature/32947   (Murojaat   qilingan   sana:
14.10.2026).
32. O‘zbekiston   Respublikasi   Qonun   hujjatlari   ma’lumotlari   milliy   bazasi   –
[Elektron manba]. URL: https://lex.uz (Murojaat qilingan sana: 14.10.2026).
33. BMT   Qochqinlar   bo‘yicha   Oliy   Komissari   Boshqarmasi   (UNHCR)   rasmiy
portali   –   [Elektron   manba].   URL:   https://www.unhcr.org   (Murojaat   qilingan
sana: 14.10.2026).
34. Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi – [Elektron
manba]. URL: https://nhrc.uz (Murojaat qilingan sana: 14.10.2026).

Fuqarolik olishning xalqaro-huquqiy asoslari mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq va fuqarolik instituti” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 10 296 so‘z (42+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Fuqarolik institutining xalqaro ommaviy huquq tizimidagi o‘rni va nazariy-huquqiy asoslari
    • 1.1. Fuqarolik tushunchasi, uning huquqiy tabiati va xalqaro ommaviy huquqdagi ahamiyati
    • 1.2. Fuqarolikni olishning asosiy usullari va ularni huquqiy tartibga solish xususiyatlari
    • 1.3. Fuqarolik masalalariga oid xalqaro-huquqiy prinsiplar va xalqaro shartnomalarning ahamiyati
  • II bob. Fuqarolik olishning xalqaro-huquqiy mexanizmlari va O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi
    • 2.1. Tug‘ilish, fuqarolikka qabul qilish va fuqarolikni tiklash orqali fuqarolik olishning huquqiy asoslari
    • 2.2. Fuqarolik olish masalalarida xalqaro tashkilotlar va davlatlararo hamkorlikning o‘rni
    • 2.3. O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik olish tartibi va milliy qonunchilikning xalqaro-huquqiy standartlarga muvofiqligi
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Ishda 3 ta jadval keltirilgan
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).