Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA ’ LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI 
KURS   ISHI
  Mavzu:  Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi
Bajardi:  Yu  _________ guruh talabasi   
___________________________________________________
  
Kurs ishi himoya qilingan sana     “____” __ ___ _____20 26  y.
Baho  “_____” ____ __ _____
     Ilmiy rahbar:          _______________________________________
 
      
     Komissiya a’zolari:   __________      ____________________ 
                (imzo)                  (ismi sharifi)
                                       __________      ____________________ 
                 (imzo)                  (ismi sharifi)
Toshkent-2026 MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................... 3
I BOB. XALQARO TASHKILOTLAR XALQARO-HUQUQIY 
JAVOBGARLIGINING NAZARIY VA HUQUQIY ASOSLARI ..................... 6
1.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquq subyekti sifatidagi maqomi va 
javobgarlik tushunchasi ............................................................................................. 6
1.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligini tartibga soluvchi 
xalqaro huquq normalari va tamoyillari .................................................................... 8
1.3. Xalqaro tashkilotlar javobgarligining yuzaga kelish shartlari va davlatlar 
javobgarligidan farqli jihatlari ................................................................................. 1 1
II BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-HUQUQIY 
JAVOBGARLIGINI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARI ................... 1 7
2.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqqa xilof qilmishlari va ularni 
tashkilotga nisbat berish masalalari ......................................................................... 1 7
2.2. Xalqaro tashkilotlar javobgarligining shakllari, huquqiy oqibatlari va 
yetkazilgan zararni qoplash tartibi ........................................................................... 2 1
2.3. Xalqaro tashkilotlar javobgarligini amalga oshirishda xalqaro sudlar va 
nizolarni hal etish mexanizmlarining o‘rni .............................................................. 29
III BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-HUQUQIY 
JAVOBGARLIGI SOHASIDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI 
BARTARAF ETISH YO‘LLARI ......................................................................... 3 6
3.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqqa xilof qilmishlari uchun 
javobgarligini belgilash va amalga oshirishdagi huquqiy muammolar ................... 3 6
3.2. Xalqaro tashkilotlar faoliyatida yetkazilgan zararni qoplash, javobgarlikni 
ta’minlash va jabrlangan tomonlarning huquqlarini himoya qilish bilan bog‘liq 
muammolar .............................................................................................................. 4 1
3.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi mexanizmlarini 
takomillashtirish va mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha takliflar .......... 48
XULOSA ................................................................................................................ 5 6
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 58
2 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Hozirgi   globallashuv   davrida   xalqaro
tashkilotlarning   jahon   siyosati   va   iqtisodiyotidagi   o‘rni   hamda   ta’siri   beqiyos
darajada oshib bormoqda. Birlashgan  Millatlar Tashkiloti, Jahon savdo tashkiloti,
Yevropa   Ittifoqi   kabi   yirik   tuzilmalar   nafaqat   davlatlararo   hamkorlikni
muvofiqlashtiruvchi   minbar,   balki   xalqaro   huquqning   mustaqil,   daxlsiz   va
to‘laqonli   subyektlari   sifatida   namoyon   bo‘lmoqda.   Ular   xalqaro   maydonda
tinchlikni saqlash, inson huquqlarini himoya qilish, moliyaviy inqirozlarni bartaraf
etish va ekologik muammolarni hal qilish kabi muhim global vazifalarni bevosita
amalga   oshirmoqda.   Ushbu   keng   ko‘lamli   faoliyat   davomida   xalqaro   tashkilotlar
uchinchi davlatlarga, jismoniy yoki  yuridik shaxslarga  moddiy va ma’naviy zarar
yetkazishi,   xalqaro   shartnomalarni   buzishi   yoxud   xalqaro   huquqning   imperativ
normalariga ochiqdan-ochiq zid harakatlarni amalga oshirishi ehtimoli tobora ortib
bormoqda. Bunday xalqaro-huquqqa xilof qilmishlar sodir etilganda, ularni yuridik
javobgarlikka tortish, javobgarlik subyektini aniq belgilash va yetkazilgan zararni
adolatli qoplash masalasi jahon hamjamiyati oldidagi eng murakkab, yechimi qiyin
bo‘lgan yuridik muammolardan biriga aylanadi.
“ Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro huquq komissiyasi  tomonidan
2011-yilda   qabul   qilingan   “Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   to‘g‘risida”gi
moddalar loyihasi ushbu sohani  xalqaro-huquqiy jihatdan tartibga solish yo‘lidagi
qat’iy va ulkan qadam bo‘ldi ” 1
. Garchi mazkur loyiha katta ahamiyatga ega bo‘lsa-
da,   bu   normalarning   hanuzgacha   majburiy   xalqaro   konvensiya   darajasiga
ko‘tarilmaganligi amaliyotda javobgarlik mexanizmlarini qo‘llashda qator huquqiy
bo‘shliqlarni   yuzaga   keltirmoqda.   Aksariyat   hollarda   xalqaro   tashkilotlarning
mutlaq   yuridik   immunitetlari   va   imtiyozlari   ularning   javobgarlikka   tortilishiga
jiddiy   to‘sqinlik   qilayotgani   ilmiy   doiralarda   qizg‘in   bahs-munozaralarni   keltirib
chiqarmoqda. O‘zbekiston Respublikasining Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish
jarayoni   jadal   kechayotgan,   xalqaro   moliyaviy   va   siyosiy   tuzilmalar   bilan
1   International   Law   Commission.   Draft   Articles   on   the   Responsibility   of   International   Organizations,   2011   //
Yearbook   of   the   International   Law   Commission.   –   2011.   –   Vol.   II,   Part   Two.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_11_2011.pdf .
3 integratsiya   muttasil   chuqurlashayotgan   bugungi   voqelikda   mamlakatimiz   uchun
xalqaro   tashkilotlarning   yuridik   javobgarligi   masalasini   ilmiy   jihatdan   chuqur
o‘rganish, ularning huquqiy oqibatlarini oldindan bashorat qilish har qachongidan-
da muhim ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi —
xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   javobgarligi   institutining   nazariy
poydevorini,   uning   amaliyotda   qanday   ishlashini   hamda   mavjud   huquqiy
muammolarni o‘rganish orqali ularni bartaraf etish yo‘llarini ilmiy jihatdan asoslab
berishdan iboratdir.
Belgilangan   maqsadga   erishish   uchun   quyidagi   aniq   vazifalar   belgilab
olindi:
 xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro   huquq   subyekti   sifatidagi   yuridik   maqomi   va
javobgarlik tushunchasining mazmun-mohiyatini tahlil qilish;
 xalqaro   tashkilotlar   javobgarligini   tartibga   soluvchi   xalqaro   normalar,
tamoyillar va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish;
 javobgarlikning   yuzaga   kelish   shartlarini   va   uni   oddiy   suveren   davlatlar
javobgarligidan farqli jihatlari bilan qiyosiy o‘rganish;
 xalqaro-huquqqa   xilof   qilmishlarni   aynan   tashkilotga   nisbat   berish
(imputatsiya) bilan bog‘liq amaliy masalalarni yoritish;
 zararni qoplash tartibi, javobgarlik shakllari va bu jarayonda xalqaro sudlarning
o‘rnini chuqur tahlil qilish;
 sohadagi   mavjud   huquqiy   muammolarni   aniqlab,   ularning   yechimi   yuzasidan
dalillangan amaliy takliflar ishlab chiqish.
Kurs   ishining   obyekti   va   predmeti.   Kurs   ishining   obyekti   sifatida   xalqaro
tashkilotlarning   o‘z   vakolatlarini   amalga   oshirish   jarayonida   yuzaga   keladigan,
shuningdek, ularni xalqaro-huquqiy javobgarlikka tortish hamda zararlarni undirish
bilan   bog‘liq   bo‘lgan   barcha   ijtimoiy-huquqiy   munosabatlar   olindi.   Ishning
predmeti   esa   xalqaro   tashkilotlar   javobgarligini   tartibga   soluvchi   xalqaro
shartnomalar   normalari,   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Xalqaro   huquq
4 komissiyasining   hujjatlari,   xalqaro   sud   instansiyalarining   amaliy   qarorlari   hamda
jahon huquqshunosligidagi ilmiy-nazariy qarashlardan iborat.
Kurs   ishining   usullari.   O‘rganish   jarayonida   muammoni   har   tomonlama
yoritish   maqsadida   tarixiy-huquqiy,   qiyosiy-huquqiy   tahlil,   mantiqiy   xulosa
chiqarish,   induksiya   va   deduksiya,   tizimli-tuzilmaviy   yondashuv   hamda   qisman
statistik   tahlil   kabi   umumilmiy   va   maxsus   yuridik   bilish   usullaridan   keng
foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishining tuzilishi uning oldiga qo‘yilgan
maqsad   va   vazifalarning   mantiqiy   ketma-ketligiga   asoslangan   bo‘lib,   u   kirish
qismi,   o‘zaro   uzviy   bog‘langan   uchta   yirik   bob,   to‘qqizta   kichik   band,   yakuniy
xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan.
5 I BOB. XALQARO TASHKILOTLAR XALQARO-HUQUQIY
JAVOBGARLIGINING NAZARIY VA HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquq subyekti sifatidagi maqomi va
javobgarlik tushunchasi
Yigirmanchi   asrning   o‘rtalarida   jahon   siyosiy   xaritasida   va   huquqiy
tartibotida yuz bergan ulkan evrilishlar yangi turdagi subyektlarning faol sahnaga
chiqishiga   zamin   hozirladi.   Suveren   davlatlar   o‘zlarining   yakka   tartibdagi   sa’y-
harakatlari   bilan   hal   etib   bo‘lmaydigan   global   xavfsizlik,   iqtisodiy   integratsiya
hamda inson huquqlarini himoya qilish kabi ulug‘vor maqsadlarni amalga oshirish
niyatida   maxsus   institutlarni   ta’sis   etishga   kirishdilar.   Dastlabki   tarixiy
bosqichlarda, aniqrog‘i 1919-yilda tashkil  etilgan Millatlar Ligasi davrida bunday
birlashmalar   shunchaki   davlatlarning   doimiy   faoliyat   yurituvchi   diplomatik
konferensiyasi   sifatida   qabul   qilingan   bo‘lsa,   1945-yilda   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining   tuzilishi   xalqaro   huquq   doktrinasida   chinakam   inqilob   yasadi. 2
Ushbu   tuzilmalar   endilikda   davlatlarning   oddiy   mexanik   yig‘indisi   emas,   balki
alohida   mustaqil   irodaga,   o‘ziga   xos   huquq   va   majburiyatlarga   ega   bo‘lgan
to‘laqonli yuridik shaxslar sifatida e’tirof etila boshlandi. Huquqshunoslik tarixida
xalqaro tashkilotlarning mustaqil subyektlik maqomi masalasi birinchi marta 1948-
yilning kuzida fojiali voqea fonida BMT Xalqaro sudining kun tartibiga ko‘tarildi.
O‘sha   yilning   17-sentyabr   sanasida   Quddus   shahrida   BMTning   Yaqin   Sharqdagi
maxsus   vakili,   taniqli   shved   diplomati   graf   Folke   Bernadot   radikal   guruhlar
tomonidan   o‘ldirildi.   Vafot   etgan   diplomat   BMTning   rasmiy   xizmat   vazifasini
bajarayotgan edi, biroq xalqaro ommaviy huquqning o‘sha davrdagi  qotib qolgan
aqidalariga ko‘ra, faqatgina suveren davlatlargina o‘z fuqarosi uchun xalqaro da’vo
qo‘zg‘atish va tovon puli talab qilish yurisdiksiyasiga ega deb hisoblanardi. Bosh
Assambleya   yuzaga   kelgan   bu   yuridik   boshi   berk   ko‘chadan   chiqish   maqsadida
Xalqaro sudga maxsus maslahat xulosasi so‘rab yuzlandi.
2   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi.   San-Fransisko,   1945-yil   26-iyun   //   BMT   rasmiy   sayti.   –   URL:
https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text .
6 “ Gaagadagi   Xalqaro   sud   1949-yil   11-aprelda   jahon   yurisprudensiyasining
mumtoz   namunalaridan   biriga   aylangan   xulosasini   e’lon   qildi ” 3
.   Sudyalar
kollegiyasi   qat’iy   ishonch   bilan   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   o‘zining   a’zo
davlatlardan   ajralgan   holda,   alohida   obyektiv   xalqaro   huquqiy   layoqatga   ega
muxtor   yuridik   shaxs   ekanligini   rasman   tasdiqladi.   Sud   o‘z   pozitsiyasini
asoslarkan,   xalqaro   huquq   normalariga   tayangan   holda   tashkilot   ta’sischilari
haqiqatda   mustaqil   irodaga   ega   bo‘lgan   xalqaro   huquq   subyektini   yaratish
salohiyatiga   egaligini   va   bu   tuzilma   o‘z   xodimiga   yetkazilgan   zarar   uchun
qoidabuzar   tarafga   nisbatan   bevosita   xalqaro   da’vo   qo‘zg‘atish   vakolatiga   ega
ekanligini   ta’kidladi.   “ Buyuk   Britaniyalik   taniqli   olim   Yan   Braunli   va
gollandiyalik   mutaxassis   Yan   Klabbers   kabi   yuristlarning   ilmiy   tadqiqotlarida   bu
qaror   xalqaro   tashkilotlarni   "hosila"   yoxud   "ikkilamchi"   subyektlar   toifasiga
kiritishning   boshlanish   nuqtasi   sifatida   e’tirof   etiladi ” 4
.   Xalqaro   huquq   fani
ularning   maqomini   davlatlarning   universal   maqomidan   farqlab,   maxsus   huquq
layoqati   nazariyasi   asosida   tushuntiradi.   Bu   nazariyaga   ko‘ra,   xalqaro   tashkilot
faqat   ta’sis   shartnomasida   aniq   belgilangan   va   xalqaro   vazifalarni   bajarish   uchun
bevosita   zarur   bo‘lgan   funksiyalar   doirasidagina   faoliyat   yuritadi.   Tashkilot   o‘z
nomidan   xalqaro   shartnomalar   tuzish,   xorijiy   davlatlarda   diplomatik
vakolatxonalar   ochish,   xalqaro   miqyosdagi   tinchlikparvar   operatsiyalarni
boshqarish   huquqiga   ega   bo‘lgach,   u   yuridik   jihatdan   muqarrar   ravishda   o‘z
faoliyati oqibatida kelib chiqadigan barcha moddiy hamda ma’naviy zararlar uchun
javobgarlik yukini  ham  ko‘tarishi shart. Huquq va majburiyat o‘rtasidagi  bu oltin
tarozu subyektlikning mantiqiy hamda huquqiy isbotidir.
Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   javobgarligi   tushunchasi   o‘zining
yuridik   tabiati   jihatidan   oddiy   milliy   huquqdagi   fuqarolik   yoki   ma’muriy
javobgarlikdan   tubdan   farq   qiluvchi   murakkab   institut   sanaladi.   “ Kembrij
universiteti   professori   Jeyms   Kroufordning   xalqaro   huquqdagi   majburiyatlar
3  Reparation for Injuries Suffered in the Service of the United Nations. Advisory Opinion of 11 April 1949 // I.C.J.
Reports 1949. – P. 174. – URL: https://www.icj-cij.org/case/4 .
4   Klabbers  J. An Introduction to International  Organizations  Law.  – 4th ed. – Cambridge:  Cambridge University
Press, 2022.
7 nazariyasiga   murojaat   qilsak,   javobgarlik   dastlabki   xalqaro   majburiyatning
buzilishi   natijasida   huquqbuzar   tashkilot   va   jabrlangan   tomon   o‘rtasida   hosil
bo‘ladigan ikkilamchi huquqiy munosabatdir ” 5
. Faraz qilaylik, Birlashgan Millatlar
Tashkiloti   yoki   Yevropa   Ittifoqi   biron  bir   uchinchi   davlat   bilan  tuzilgan   kelishuv
shartlarini   bajarmasa,   xorijiy   davlat   hududida   atrof-muhitga   jiddiy   zarar   yetkazsa
yoxud   inson   huquqlari   sohasidagi   xalqaro   imperativ   normalarni   ochiqchasiga
poymol qilsa, qilmishni sodir etgan tashkilot qonunga xilof harakatni zudlik bilan
to‘xtatish, avvalgi holatni tiklash hamda yetkazilgan moddiy zararni to‘liq qoplash
majburiyatini   o‘z   zimmasiga   oladi.   O‘tgan   asrning   80-yillarigacha   doktrinada
tashkilot javobgarligi asosan uning a’zolari bo‘lmish davlatlarning jamoaviy yoxud
solidar   mas’uliyati   orqali   hal   qilinishi   kerak   degan   an’anaviy   qarashlar   hukmron
bo‘lgan.   Xalqaro   sudning   sobiq   raisi   Rozalayn   Xiggins   va   boshqa   zamonaviy
huquqshunoslarning   sa’y-harakatlari   natijasida   bu   qarashlar   inkor   etildi.
Tashkilotning   amalda   mustaqil   yuridik   irodasi   borligi   qabul   qilingandan   so‘ng,
uning qarorlari a’zo davlatlarning mexanik yig‘indisi emasligi e’tirof etildi. Jahon
banki yoxud Xalqaro valyuta fondi o‘zining iqtisodiy qarorlari bilan muayyan bir
rivojlanayotgan davlatda ekologik fojiali loyihani moliyalashtirsa, bu strategik xato
uchun   alohida   olingan   a’zo   davlatlar   emas,   bevosita   Xalqaro   tashkilotning   o‘zi
yuridik   mas’uliyat   maydoniga   tortiladi.   Mustaqil   subyektlik   va   bevosita
javobgarlik   o‘rtasidagi   ushbu   uzviy   bog‘liqlik   zamonaviy   jahon   tartibotida
nodavlat   tuzilmalarning   faoliyatini   huquqiy   normalar   doirasida   ushlab   turuvchi
yagona yuridik langar vazifasini o‘tamoqda.
1.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligini tartibga
soluvchi xalqaro huquq normalari va tamoyillari
Suveren   davlatlarning   xalqaro   javobgarligi   asrlar   davomida   xalqaro   odat
huquqi   normalari   hamda   keng   ko‘lamli   diplomatik   amaliyot   orqali   silliqlanib,
mukammal   yuridik   qoliplarga   tushgan.   Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi
masalasi esa uzoq yillar mobaynida qat’iy kodifikatsiya qilinmagan, asosan tarqoq
nazariy   qarashlar   va   yakkakam   huquqiy   pretsedentlar   bilangina   cheklanib   qolgan
5  Crawford J. State Responsibility: The General Part. – Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
8 edi.   “ Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   Xalqaro   huquq   komissiyasi   2001-yilda
"Davlatlarning xalqaro-huquqqa xilof qilmishlari uchun javobgarligi to‘g‘risida"gi
fundamental   moddalar   loyihasini   muvaffaqiyatli   yakunlagach,   e’tiborini   yangi
muammoga   qaratdi ” 6
.   “ O‘sha   davlatlar   javobgarligiga   bag‘ishlangan   loyihaning
57-moddasida   xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   masalasi   e’tibordan   chetda
qolgani, u alohida chuqur tadqiqotni talab etishi huquqshunoslar tomonidan ochiq
e’tirof etilgandi. Yuzaga kelgan yuridik bo‘shliqni to‘ldirish, ziddiyatli masalalarni
huquqiy   tartibga   solish   maqsadida   Xalqaro   huquq   komissiyasi   2002-yilda   ushbu
mavzuni   o‘zining   rasmiy   ish   dasturiga   kiritdi   va   taniqli   italiyalik   huquqshunos,
xalqaro sudya Jorjo Gayani maxsus ma’ruzachi etib tayinladi ” 7
. Jorjo Gaya deyarli
o‘n   yil   davom   etgan   murakkab   izlanishlari   jarayonida   dunyoning   ellikdan   ortiq
mamlakatlari   tashqi   ishlar   idoralari,   yirik   xalqaro   tashkilotlarning   yuridik
departamentlari   bilan   uzluksiz   yozishmalar   olib   bordi,   yevropa   va   jahon
sudlarining   mavjud   amaliyotini   ipidan   ignasigacha   chuqur   tahlil   qildi.   Maxsus
ma’ruzachining mashaqqatli  mehnati  hamda jahon huquqshunoslarining jamoaviy
sa’y-harakatlari   natijasida   2011-yilda   "Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi
to‘g‘risida"gi   moddalar   loyihasi   rasman   tasdiqlandi.   Ushbu   hujjat   hozirgi   kunga
qadar   davlatlar   tomonidan   ratifikatsiya   qilinib   majburiy   xalqaro   konvensiya
darajasiga   yetmagan   bo‘lsa-da,   u   xalqaro   tribunal   va   arbitrajlar   tomonidan   eng
obro‘li doktrinal yuridik manba sifatida amaliyotga faol tatbiq etib kelinmoqda.
Yuqorida   tilga   olingan   2011-yilgi   moddalar   loyihasi   o‘zida   qator
fundamental   prinsiplar   va   yuridik   normalarni   mujassam   etadi.   Loyihaning   3-
moddasida   eng   asosiy   tayanch   nuqta   sifatida   obyektiv   javobgarlik   prinsipi
mustahkamlab   qo‘yilgan.   Ushbu   qoidaga   ko‘ra   xalqaro   tashkilotning   har   qanday
xalqaro-huquqqa xilof qilmishi uning xalqaro javobgarligini bevosita va muqarrar
ravishda   keltirib   chiqaradi.   Bu   tamoyilning   o‘ziga   xos   yuridik   tabiati   shundaki,
tashkilotni   javobgarlikka   tortish   uchun   uning   mansabdor   shaxslari   yoxud
6   International   Law   Commission.   Draft   Articles   on   Responsibility   of   States   for   Internationally   Wrongful   Acts,
2001. – URL: https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_6_2001.pdf .
7   Gaja   G.   First   report   on   responsibility   of   international   organizations.   UN   Doc.   A/CN.4/532   (2003).   –   URL:
https://undocs.org/A/CN.4/532 .
9 agentlarining   qasddan   qilgan   niyati   yoki   ehtiyotsizligi   ko‘rinishidagi   subyektiv
aybini   alohida   isbotlash   umuman   talab   etilmaydi.   Xalqaro   huquq   normalarining
obyektiv   tarzda   buzilganlik   faktining   o‘zi   javobgarlikni   vujudga   keltirish   uchun
to‘liq   va   mutlaq   yetarli   asos   sanaladi.   Hujjatning   yana   bir   e’tiborga   molik   jihati
xalqaro   tashkilotning   ichki   qoidalari   masalasiga   qaratilgan   alohida   huquqiy
yondashuvdir. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nizomi, Jahon sog‘liqni saqlash
tashkilotining ta’sis konvensiyasi, shuningdek ularning turli xil majburiy qarorlari
va   rezolyutsiyalari   tashkilotning   ichki   huquqi   bo‘lishi   bilan   bir   qatorda,   xalqaro
huquq   normalarining   ajralmas   qismi   sifatida   e’tirof   etiladi.   Qachonki   xalqaro
tashkilot   o‘z   faoliyati   jarayonida   o‘zining   ta’sis   hujjatlarida   belgilangan
funksiyalaridan   o‘zboshimchalik   bilan   chetga   chiqsa,   vakolat   doirasini   qo‘pol
ravishda   oshirib   yuborsa,   bu   holat   xalqaro   majburiyatning   bevosita   buzilishi
sifatida   baholanadi.   Loyihaning   32-moddasida   o‘zining   yorqin   ifodasini   topgan
navbatdagi  muhim  prinsip bu yuridik ustunlik yoxud milliy huquqqa tayanmaslik
qoidasidir. Xalqaro huquq subyekti o‘zining qonuniy majburiyatlarini bajarmaslik,
jabrlanuvchiga   yetkazilgan   moddiy   zararni   to‘lamaslik   uchun   o‘zining   ichki
reglamentlariga   yoxud   qaysidir   bir   a’zo   davlatning   milliy   qonunchiligiga   bahona
qilib   tayanishi   taqiqlanadi.   Yuzaga   kelgan   xalqaro   mojarolarni   hal   etishda
faqatgina   xalqaro   huquqning   imperativ   va   dispozitiv   normalari   mutlaq   ustuvorlik
kasb etadi.
Sohaga   oid   yuridik   munosabatlarni   tartibga   solishda   Xalqaro   huquq
komissiyasining   loyihasidan   tashqari   shartnomalar   huquqiga   bag‘ishlangan
universal konvensiyalar ham yirik huquqiy yukni ko‘taradi. Xususan, 1986-yil 21-
mart   sanasida   Vena   shahrida   imzolangan   "Davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar
o‘rtasidagi   yoxud   xalqaro   tashkilotlar   o‘rtasidagi   shartnomalar   huquqi
to‘g‘risida"gi   konvensiya   bu   borada   juda   ulkan   ahamiyatga   ega. 8
  Mazkur   yirik
hujjat   xalqaro   tashkilotlarning   turli   xil   xalqaro   bitimlar   tuzish   tartib-taomillarini,
shartnomalarni   haqiqiy   emas   deb   topish   huquqiy   asoslarini   hamda   o‘zaro
8   Vienna   Convention   on   the   Law   of   Treaties   between   States   and   International   Organizations   or   between
International   Organizations,   21   March   1986.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf .  
10 majburiyatlarning bajarilmasligi ortidan kelib chiqadigan oqibatlarni  aniqlik bilan
belgilab bergan. Aytaylik, Xalqaro valyuta fondi qandaydir bir suveren davlat bilan
yirik miqdordagi kredit ajratish yuzasidan xalqaro kelishuv imzoladi. Oradan vaqt
o‘tib tashkilot asossiz ravishda kelishuv shartlarini bajarishdan bo‘yin tovlasa, ayni
shu 1986-yilgi Vena konvensiyasi normalari vositasida uning harakatlariga yuridik
baho   beriladi   va   shartnomaviy   huquqbuzarlik   sababli   yuzaga   kelgan   iqtisodiy
zararlar uchun moliyaviy javobgarlik amaliyotga joriy etiladi. Bugungi kunga kelib
jahon yurisprudensiyasi tarmoqlashgan murakkab bosqichga kirib keldiki, xalqaro
dengiz huquqi, ekologik huquq yoxud xalqaro kosmik huquq kabi maxsus sohalar
doirasida   tashkilotlarning   o‘ziga   xos   harakatlari   kuchayib   bormoqda.   Bunga   mos
ravishda   tarmoq   konvensiyalari   ham   ularning   javobgarligini   tartibga   soluvchi
mustaqil   yuridik   manbalar   vazifasini   o‘tay   boshladi.   1967-yilda   qabul   qilingan
"Kosmik   fazoni   o‘rganish   to‘g‘risida"gi   shartnoma   yoxud   1982-yilgi   BMTning
Dengiz   huquqi   to‘g‘risidagi   konvensiyasiga   murojaat   qilsak,   xalqaro
tashkilotlarning   mazkur   o‘ziga   xos   hududlardagi   operatsiyalari   oqibatlari   uchun
a’zo davlatlar bilan birgalikda solidar yoxud to‘g‘ridan-to‘g‘ri javobgar bo‘lishiga
oid maxsus huquqiy normalar  o‘rnatilganini  ko‘ramiz. Xalqaro huquq fanida "lex
specialis"   (maxsus   qonun   umumiy   qonunni   inkor   etadi)   prinsipi   orqali   mazkur
sohaviy   shartnomalar   umumiy   qoidalarni   o‘zgartiradi,   moslashtiradi   va   xalqaro
huquqiy tartibga solish mexanizmini hayotiy voqeliklarga yanada yaqinlashtiradi.
1.3. Xalqaro tashkilotlar javobgarligining yuzaga kelish shartlari va davlatlar
javobgarligidan farqli jihatlari
Javobgarlik   institutining   yuzaga   kelishi   har   qanday   huquqiy   tizimda   aniq
belgilangan yuridik faktlar majmuini, maxsus shartlarning mavjudligini talab etadi.
"Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   to‘g‘risida"gi   2011-yilgi   moddalar
loyihasining   4-moddasi   xalqaro-huquqqa   xilof   qilmishning   asosiy   elementlarini
ikki   qismga   ajratadi.   Birinchi   va   eng   hal   qiluvchi   shart   –   sodir   etilgan   harakat
yoxud   harakatsizlikning   xalqaro   huquq   normalari   asosida   bevosita   ushbu   xalqaro
tashkilotning o‘ziga nisbat berilishi jarayonidir. Ikkinchi obyektiv shart – ana shu
nisbat   berilayotgan   xatti-harakat   tashkilot   zimmasidagi   xalqaro   huquqiy
11 majburiyatning buzilishini tashkil etishi lozim. Harakatni tashkilotga nisbat berish
masalasi tuzilmaning o‘ziga xos institutsional tabiati tufayli xalqaro huquqning eng
chigal,   ko‘p   bahsli   mavzularidan   biri   sanaladi.   Suveren   davlatning   huquqni
muhofaza   qiluvchi   organlari,   qurolli   kuchlari   yoki   mahalliy   hokimiyat   vakillari
sodir   etgan   qoidabuzarliklarni   davlat   nomiga   bog‘lash   yuridik   jihatdan   osonroq
kechadi.   Ular   yagona   davlat   apparatining   ajralmas,   qat’iy   bo‘ysunuvdagi   ierarxik
bo‘g‘inlari hisoblanadi. Xalqaro tashkilotlar esa aksariyat hollarda o‘zining doimiy
yirik   armiyasiga   yoxud   huquq-tartibot   organlariga   ega   emas,   ular   o‘z   xalqaro
operatsiyalarini   amalga   oshirishda   a’zo   davlatlar   tomonidan   vaqtincha   ixtiyoriga
berilgan xodimlar, harbiylar hamda texnikadan foydalanadilar. BMTning tinchlikni
saqlash   missiyalarida   ishtirok   etuvchi   qariyb   barcha   "moviy   kaskalilar"   shunday
huquqiy   maqomda   harakat   qiladi.   “ Qoidabuzarlik   yuz   berganda   javobgarlikni
BMTga   yoxud   harbiy   xizmatchini   yuborgan   milliy   davlatga   yuklash   masalasini
adolatli hal etish uchun xalqaro sud instansiyalari "samarali nazorat" testini ishlab
chiqdilar. 2007-yilda Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi "Behrami Fransiyaga
qarshi"   hamda   "Saramati   Fransiya,   Germaniya   va   Norvegiyaga   qarshi"   nomli
ishlarda   aynan   shu   nozik   yuridik   masalani   ko‘rib   chiqdi ” 9
.   Kosovodagi   KFOR
harbiy   missiyasi   hamda   BMTning   maxsus   fuqarolik   ma’muriyati   xodimlarining
qo‘pol harakatsizligi tufayli minalangan hudud o‘z vaqtida tozalanmagan va fojiali
portlash yuz berib bolalar halok bo‘lgan edi. Jabrlanuvchilar o‘z arizalarida harbiy
kontingentni   ta’minlagan   Yevropa   davlatlarini   ayblab   keldilar.   Yevropa   sudi   real
amaliy   vaziyatni,   Xavfsizlik   Kengashining   rezolyutsiyalarini   tahlil   qilib,   barcha
harbiy   kontingent   ustidan   yakuniy   boshqaruv   va   samarali   amaliy   nazorat   faqat
BMT   qo‘lida   bo‘lganligini   inobatga   oldi.   Oqibatda   ushbu   harakatsizlik   javobgar
davlatlarga   emas,   balki   aynan   va   faqat   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotiga   nisbat
berilishi   kerakligi   to‘g‘risida   qaror   qabul   qilindi.   Tashkilot   Yevropa   sudining
yurisdiksiyasidan   tashqarida   bo‘lganligi   sababli   jabrlanuvchilarning   arizalari
huquqiy   qanoatlantirilmasdan   qoldi.   Voqealarning   keyingi   rivoji   xalqaro
yurisprudensiyaning   dinamikligini   ko‘rsatdi.   “ 2011-yilda   "Al-Jedda   Birlashgan
9   Behrami   and   Behrami   v.   France;   Saramati   v.   France,   Germany   and   Norway.   Applications   nos.   71412/01   and
78166/01. Decision of the Grand Chamber of the European Court of Human Rights of 2 May 2007.
12 Qirollikka   qarshi"   ishi   bo‘yicha   xuddi   shu   Yevropa   sudi   Iroqdagi   harbiy
amaliyotlar   yuzasidan   boshqacha   huquqiy   qarorga   keldi ” 10
.   Garchi   Iroqda   ham
BMT   Xavfsizlik   Kengashining   mandati   asosida   harakat   qilingan   bo‘lsa-da,   sud
qo‘mondonlik   zanjirini   chuqur   o‘rganib,   BMT   ushbu   xalqaro   harbiylar   ustidan
to‘liq va samarali  nazoratga ega bo‘lmaganini aniqladi. Barcha strategik jangovar
buyruqlar   va   operativ   qarorlar   Birlashgan   Qirollik   hamda   AQSh   qo‘mondonligi
tomonidan qabul qilinganligi dalillar bilan isbotlandi. Natijada Al-Jeddani asossiz
noqonuniy   qamoqda   saqlash   bo‘yicha   inson   huquqlarining   buzilishi   javobgarligi
BMTga   emas,   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   Britaniya   hukumatiga   yuklandi.   Bu   tarixiy   sud
jarayonlari   xalqaro   tashkilotlar   javobgarligining   qanchalik   murakkab
mexanizmlarga   ega   ekanligini,   har   bir   voqeaga   individual   "samarali   nazorat"
mezonlari asosida yondashish zarurligini yorqin isbotlab berdi.
Moddalar   loyihasida   belgilangan   navbatdagi   shart   xalqaro   tashkilotlarning
vakolatdan tashqari harakatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Milliy huquq tizimida yoxud
davlatlarning   xalqaro   javobgarligida   biror   davlat   organi   vakolatidan   chiqib   ketsa
ham,   u   rasmiy   unvon   va   davlat   ramzlari   ostida   harakatlangani   sababli   uning
qilmishi   davlatga   nisbat   berilaveradi.   Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi
to‘g‘risidagi   hujjatning   8-moddasida   ushbu   yondashuv   qisman   saqlab   qolingan.
Qachonki   tashkilot   agenti   yoxud   rasmiy   organi   o‘ziga   biriktirilgan   funksiyalar
doirasidan   ochiqchasiga   chiqib   ketsa,   o‘zboshimchalik   bilan   huquqbuzarlik   sodir
etsa, bu harakat rasmiy vakolat doirasida va tashkilot nomidan qilingandek tashqi
ko‘rinishga   ega   bo‘lsagina   yuridik   shaxsga   yuklanadi.   Xalqaro   tashkilotlar
javobgarligini   suveren   davlatlar   javobgarligidan   ajratib   turuvchi   eng   ulkan
fundamental farqlardan biri ularning moliyaviy-iqtisodiy mustaqilligi va o‘ziga xos
hududining yo‘qligida namoyon bo‘ladi. Suveren davlat qandaydir xalqaro jinoyat
yoxud   huquqbuzarlik   sodir   etsa,   uning   millionlab   aholisi,   yig‘iladigan   barqaror
milliy soliq tizimi, oltin-valyuta zaxiralari, xorijdagi muzlatilishi mumkin bo‘lgan
ko‘chmas mulklari mavjud bo‘ladi. Bu omillar unga uchinchi tomonga yetkazilgan
zararlarni   reparatsiya   yoxud   kompensatsiya   tarzida   to‘lab   berish   kafolatini
10   Al-Jedda v. the United Kingdom. Application no. 27021/08. Judgment of the Grand Chamber of the European
Court of Human Rights of 7 July 2011.
13 ta’minlaydi.   Bunga   qiyosan   xalqaro   tashkilot   yer   yuzida   bir   qarich   ham   o‘z
mustaqil  hududiga ega emas, uning Nyu-York yoki  Jenevadagi  bosh qarorgohlari
joylashgan yerlar ham ayni o‘sha mezbon davlatning siyosiy suvereniteti ostidadir.
Tashkilotning yillik byudjeti yuz foiz a’zo davlatlarning ixtiyoriy hamda majburiy
a’zolik   badallari   hisobiga,   ya’ni   donorlar   ko‘magiga   qaram   bo‘lib   shakllanadi.
Aytaylik,   tashkilot   biron   yirik   xatosi   tufayli   yuz   millionlab   dollar   zarar   qoplashi
kerak bo‘lib qolsa, u bu mablag‘ni mustaqil ravishda yarata olmaydi, oqibatda a’zo
davlatlarga moliyaviy yordam so‘rab murojaat qilishga majbur bo‘ladi. 1985-yilda
yuz   bergan   Xalqaro   qalay   kengashi   bankroti   bu   muammoni   butun   dunyoga
ko‘rsatib qo‘ydi. Tashkilot yirik qarzlar botqog‘iga botgach, kreditorlar to‘g‘ridan-
to‘g‘ri a’zo davlatlardan pul talab qilib sudga berdilar. Xalqaro huquq komissiyasi
moddalar   loyihasini   tayyorlashda   xuddi   shu   muammo   ustida   tinimsiz   bahs   olib
bordi: agar tashkilot to‘lay olmasa, a’zo davlatlar zaxira javobgarlikni o‘z bo‘yniga
olishi   kerakmi?   Xalqaro   yuridik   xulosalarga   tayanib   shuni   aytish   mumkinki,
faqatgina   tashkilot   a’zosi   bo‘lganligi   uchungina   davlat   avtomatik   tarzda
tashkilotning huquqbuzarligi bo‘yicha subsidiar mas’uliyatni ko‘tarmaydi. A’zolik
maqomi   moliyaviy   qochqinlik   uchun   niqob   bo‘la   olmaydi,   lekin   davlat   qachonki
shu   aniq   huquqbuzarlik   sodir   etilishida   bevosita   moliyaviy   yordam   bersa,   qaror
qabul   qilishda   yo‘naltirsa   yoxud   jabrlanuvchi   oldida   javobgarlikni   ochiq   o‘z
bo‘yniga olsagina, subsidiarlik prinsipi qonuniy kuchga kiradi.
Davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar   o‘rtasidagi   javobgarlikdagi   so‘nggi   yirik
tub tafovut sud hamda arbitraj immunitetlari bilan bog‘liq bo‘lgan bahsli huquqiy
mexanizmdir. Suveren davlatlar turli nizolar yuzasidan bir-biri ustidan Gaagadagi
BMT   Xalqaro   sudiga   da’vo   kiritishlari,   o‘zaro   yuridik   kelishmovchiliklarni
sivilizatsiyalashgan   adolat   saroylari   orqali   yechishlari   butun   dunyoda   uzoq
yillardan   beri   e’tirof   etilgan   klassik   yuridik   amaliyotdir.   Xalqaro   tashkilotlarning
sud   oldidagi   maqomi   esa   boshqacha   asosga   qurilgan.   BMT   Xalqaro   sudining
statutiga   ko‘ra   u   yerda   ko‘riladigan   ishlarda   faqat   va   faqat   davlatlargina   bevosita
ishtirok  etuvchi   qonuniy  tomon  bo‘lish  huquqiga   ega.  Xalqaro  tashkilotlar   o‘ziga
nisbatan   qo‘zg‘atilgan   har   qanday   nizolarda   Gaaga   sudida   javobgar   yoxud
14 da’vogar   taraf   sifatida   qatnasha   olmaydi,   ular   faqatgina   murakkab   masalalar
yuzasidan maslahat xulosasi so‘rash imkoniyatiga ega xolos. Buning ustiga 1946-
yilda imzolangan Birlashgan Millatlar Tashkilotining imtiyozlari va immunitetlari
to‘g‘risidagi   konvensiyaga   muvofiq,   BMT   va   uning   ixtisoslashgan   muassasalari
qanday darajadagi xalqaro yoki milliy sud jarayoni bo‘lishidan qat’i nazar o‘zining
mutlaq   va   qat’iy   daxlsizlik   immunitetidan   foydalanadi.   Buning   ortidagi   huquqiy
mantiq shuni anglatadiki, garchi tashkilot biron bir og‘ir huquqbuzarlik sodir etib,
javobgarlik   shartlari   yuzaga   kelgan   bo‘lsa-da,   dunyodagi   hech   qaysi   milliy   sud
o‘zining   yakka   hukmi   bilan   BMTni   sud   zaliga   chaqirib,   undan   xususiy   zararni
majburiy   undirish   huquqiga   ega   emas.   Niderlandiya   Oliy   sudining   2012-yilgi
xalqaro   e’tibor   markaziga   tushgan   fojiali   "Srebrenitsa   onalari   BMTga   va
Niderlandiya   davlatiga   qarshi"   ishi   bu   qoidaning   qanchalik   shafqatsiz   ishlashini
namoyish   qildi. 11
  1995-yilda   Srebrenitsadagi   yuz   bergan   ommaviy   qirg‘inning
oldini olmaganligi, "xavfsiz hudud" deb e’lon qilingan joyda BMT tinchlikparvar
kuchlarining   bosim   ostida   qochqinlarni   serb   qurolli   guruhlariga   topshirib
yuborganligi   bo‘yicha   sakkiz   mingdan   ziyod   qurbonlarning   oila   a’zolari   adolat
izlab   da’vo   qo‘zg‘atdilar.   Huquqiy   me’yorlar   va   oddiy   insoniylik   BMTning
qandaydir   yuridik   yoki   hecham   bo‘lmaganda   kompensatsion   javobgarlikka
tortilishini   taqozo   etardi.   Bunga   qaramay,   Niderlandiya   Oliy   sudi,   keyinchalik
Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa   sudi   barcha   hissiyotlarni   chetga   surib,
Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   xalqaro   va   mutlaq   immuniteti   har   qanday
milliy   yoki   inson   huquqlari   yurisdiksiyasidan   mutlaq   ustun   turishini   e’lon   qildi.
Oqibatda tashkilotga qarshi kiritilgan barcha arizalarni umuman ko‘rib chiqishdan
qonunan   voz   kechildi,   javobgarlik   qisman   Niderlandiya   davlati   gardanida   qoldi.
Bu   nozik   yuridik   ziddiyat   shuni   ko‘rsatadiki,   suveren   davlatlarni   xalqaro   sudlar
yoki   xalqaro   sanksiyalar   orqali   majburlashning   turli   huquqiy   richaglari   mavjud
bo‘lsa,   xalqaro   tashkilotlar   masalasida   bu   tizim   ancha   himoyalangan,   yopiq   va
hech kim kira olmaydigan immunitetlar qobig‘iga o‘ralgandir. Zamon shiddat bilan
o‘zgarib   borayotgan   bir   sharoitda,   xalqaro   ommaviy   huquq   sohasida
11   Stichting   Mothers   of   Srebrenica   and   Others   v.   the   Netherlands.   Application   no.   65542/12.   Decision   of   the
European Court of Human Rights of 11 June 2013.
15 tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   javobgarligini   shunchaki   tarqoq   xalqaro
hujjatlarda   qolib   ketuvchi   abstrakt   nazariya   sifatidan   chiqarib,   uning   yuridik
qoidalarini   aniq   hayotga   tatbiq   etuvchi   hamda   ushbu   daxlsiz   immunitetlarni
me’yoriga   soluvchi   muqobil   xalqaro   arbitraj   va   yechim   topish   komissiyalarini
yaratish   bugungi   yurisprudensiyaning   eng   asosiy,   hal   etilishi   kechiktirib
bo‘lmaydigan qonuniy vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
16 II BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-HUQUQIY
JAVOBGARLIGINI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARI
2.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqqa xilof qilmishlari va ularni
tashkilotga nisbat berish masalalari
Xalqaro   huquq   amaliyotida   har   qanday   yuridik   javobgarlikni   ro‘yobga
chiqarish   uchun   eng   avvalo   qonunga   zid   harakatning   o‘zini   aniqlash   va   uning
tarkibiy   qismlarini   isbotlash   talab   etiladi.   Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-
huquqqa   xilof   qilmishlari   tushunchasi   o‘zining   mohiyati   e’tibori   bilan   davlatlar
huquqbuzarliklariga   o‘xshab   ketsa-da,   uni   amaliyotda   aniqlash   jarayoni   misli
ko‘rilmagan   darajada   murakkab   yuridik   tahlillarni   taqozo   etadi.   Birlashgan
Millatlar   Tashkilotining   Xalqaro   huquq   komissiyasi   tomonidan   ishlab   chiqilgan
moddalar   loyihasining   4-moddasiga   yuzlansak,   xalqaro-huquqqa   xilof   qilmish
mavjud  bo‘lishi   uchun  ikkita  qat’iy  va  o‘zaro  chambarchas   bog‘liq  element  talab
qilinadi.   Birinchidan,   muayyan   harakat   yoxud   harakatsizlik   xalqaro   huquq
normalari   asosida   bevosita   tashkilotning   o‘ziga   tegishli   deb   topilishi,   ya’ni   unga
huquqiy   jihatdan   nisbat   berilishi   kerak.   Ikkinchidan,   aynan   mana   shu   harakat
yoxud harakatsizlik tashkilotning amaldagi xalqaro majburiyatini bevosita buzgan
yoxud   unga   zid   kelgan   bo‘lishi   shart   qilib   belgilanadi.   Huquqbuzarlikni
aniqlashdagi   eng   katta   amaliy   to‘siqlardan   biri   shundaki,   xalqaro   tashkilotning
irodasi   ko‘pincha   unga   a’zo   bo‘lgan   suveren   davlatlarning   kollektiv   qarorlari
ortida   yashirinib   qoladi.   Jahon   savdo   tashkiloti   yoxud   Jahon   sog‘liqni   saqlash
tashkiloti   kabi   yirik   tuzilmalar   yuzlab   davlatlarning   ovoz   berishi   orqali   xalqaro
standartlarni   yoxud   iqtisodiy   qoidalarni   tasdiqlaydi,   biroq   bu   qarorlarning
amaliyotga   joriy   etilishi   alohida   olingan   milliy   idoralar   zimmasiga   tushadi.   Agar
qabul   qilingan   xalqaro   norma   yoki   yo‘riqnoma   uchinchi   bir   mamlakatga   yoxud
xususiy korporatsiyaga milliardlab miqdorda iqtisodiy zarar keltirsa, aybni hujjatni
tasdiqlagan   tashkilotga   yuklash   yoki   uni   bevosita   ijro   etgan   hukumatga   nisbat
berish  o‘rtasidagi  yuridik chegara xiralashib  ketadi. Xalqaro sud instansiyalari  va
arbitrajlar   bunday   ziddiyatli   vaziyatlarda   tashkilotning   haqiqiy   institutsional
muxtoriyatini   hamda   a’zo   davlatlarning   qaror   qabul   qilish   jarayonidagi   aralashuv
17 darajasini   sinchkovlik   bilan   ipidan   ignasigacha   tekshirishga   majbur   bo‘ladilar.
Qolaversa,   xalqaro   majburiyatning   buzilishi   faqat   tashqi   xalqaro   shartnomalar
normalari bilan cheklanib qolmaydi, balki tashkilotning o‘z ichki qoidalarini, ya’ni
ta’sis   ustavlari   va   moliyaviy   protseduralarini   buzishi   ham   uchinchi   shaxslarga
nisbatan to‘laqonli huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Bunday yondashuv xalqaro
tribunal   qarorlarida,   xususan   ma’muriy   sudlarning   amaliyotida   o‘zining   so‘zsiz
yuridik tasdig‘ini ko‘p bora topgan va xalqaro yurisprudensiyada mustahkamlanib
ulgurgan.   Mazkur   jarayonda   har   bir   yuridik   detal,   har   bir   hujjat   yoki   rasmiy
yozishma   tashkilotning   mustaqil   faoliyati   qayerda   boshlanib,   a’zo   davlatlar
harakati   qayerda   tugashini   aniqlab   beruvchi   hayotiy   ahamiyatga   ega   mezonga
aylanadi.   Aynan   shu   omillar   xalqaro-huquqqa   xilof   qilmishlarning   tarkibini
isbotlash   jarayonini   oddiy   fuqarolik   nizolaridan   ko‘ra   karrasiga   og‘ir   va   keng
qamrovli siyosiy-huquqiy mashg‘ulotga aylantiradi.
Qilmishni   xalqaro   tashkilotga   nisbat   berish,   ya’ni   imputatsiya   instituti
zamonaviy   xalqaro   huquqning   eng   nozik,   qaltis   va   jiddiy   intellektual   salohiyat
talab   qiladigan   tarmog‘i   sanaladi.   Xalqaro   huquq   komissiyasi   moddalar
loyihasining   6-moddasida   qat’iy   belgilab   qo‘yilganidek,   tashkilot   organi   yoxud
agentining   har   qanday   xatti-harakati,   agar   u   o‘zining   rasmiy   xizmat   vazifasini
bajarish   doirasida   amalga   oshirilgan   bo‘lsa,   u   ierarxiyada   qanday   lavozimni
egallashidan   qat’i   nazar   bevosita   yuridik   shaxsning   harakati   sifatida   tan   olinadi.
Xalqaro   yurisprudensiyada   “agent”   tushunchasi   keng   va   moslashuvchan   talqin
qilinib,   u   nafaqat   Bosh   kotib   yoki   yuqori   martabali   direktorlarni,   balki   idora
topshirig‘ini   bajaruvchi   oddiy   texnik   xodimlarni,   maslahatchilarni,   shartnoma
asosida   ishlayotgan   mustaqil   ekspertlarni   ham   o‘z   ichiga   to‘liq   qamrab   oladi.
Buning   yuridik   ma’nosi   shundaki,   tashkilot   o‘z   funksiyalarini   kim   orqali   amalga
oshirayotgan   bo‘lsa,   xoh   u   doimiy   shtatdagi   xodim,   xoh   vaqtincha   yollangan
xususiy   pudratchi   bo‘lsin,   ularning   barchasi   xalqaro   javobgarlik   zanjirida
tashkilotning   ajralmas   qismi   deb   faraz   qilinadi.   Amaliyotda   ko‘p   uchraydigan   va
yuristlarni eng ko‘p o‘ylantiradigan bahsli holatlardan biri bu rasmiy shaxslarning
ultra  vires,   ya’ni  o‘z  vakolatlaridan  to‘liq  va  qasddan  chetga   chiqqan  holda  sodir
18 etadigan   o‘zboshimcha   huquqbuzarliklaridir.   Faraz   qilaylik,   uchinchi   dunyo
mamlakatidagi   qochqinlar   lagerida   faoliyat   yuritayotgan   tashkilot   agenti   o‘ziga
berilgan   insonparvarlik   vakolatlarni   suiiste’mol   qilib,   qochqinlar   huquqlarini
qo‘pol  ravishda buzsa yoki  gumanitar  yordam tarqatishda  korrupsion jinoyatlarga
qo‘l   ursa,   murakkab   huquqiy   dilemma   yuzaga   keladi.   Odatda   bunday   inqirozli
holatlarda   tashkilot   rahbariyati  bu  mudhish   qilmishlar   markaziy  idoraning  rasmiy
buyrug‘isiz,   xodimning   shaxsiy   manfaatdorligi   yo‘lida   qilinganini   ro‘kach   qilib,
jinoiy   va   moddiy   javobgarlikdan   qonunan   qochishga   urinadi.   Biroq,   xalqaro
huquqiy   mantiq   va   moddalar   loyihasining   8-moddasi   bunday   vaziyatlarda
qurbonlar   manfaatini   himoya   qiluvchi   boshqacha   adolatli   yechimni   qat’iy   taklif
etadi.   Agar   jinoiy   qilmish   sodir   etgan   agent   o‘zining   rasmiy   formasi,   xizmat
guvohnomasi,   unvoni   yoki   tashkilot   bergan   maxsus   vakolatnomasi   niqobi   ostida
harakat   qilgan   bo‘lsa,   muqarrar   yuridik   oqibatlar   ishga   tushadi.   Bunday   xatti-
harakatlar   uchinchi   shaxslarda   ushbu   xodim   aynan   xalqaro   tashkilot   nomidan   ish
ko‘rayotgani   haqida   ishonch   uyg‘otgan   ekan,   uning   qilmishlari   baribir   orqaga
qaytmas   tarzda   yirik   xalqaro   tashkilotga   nisbat   berilaveradi.   Ushbu   imperativ
yuridik qoida jabrlanuvchi shaxslarning mulkiy va nomulkiy huquqlarini ishonchli
himoya   qilish,   shuningdek   yirik   tuzilmalarning   o‘z   xodimlari   ustidan   kadrlar
nazoratini   karrasiga   kuchaytirishini   ta’minlash   maqsadida   xalqaro   odat   huquqi
zaminida   maxsus   shakllantirilgan.   Zamonaviy   yuridik   amaliyotda   har   bir   ultra
vires holati bo‘yicha aniq dalillarni yig‘ish, agentning qilmishi qay darajada uning
rasmiy   maqomi   bilan   bog‘lanib   ketganligini   isbotlash   xalqaro   sudlardan   chuqur,
betaraf va murakkab tahliliy yondashuvni talab etadi.
Xalqaro tashkilotlar javobgarligini amalga oshirish mexanizmlari ichida eng
ulkan,   tarixiy   va   uzoq   yillardan   beri   aslo   tugamaydigan   yuridik   bahslarga   sabab
bo‘layotgan   hodisa   –   bu   a’zo   davlatlar   tomonidan   tashkilot   ixtiyoriga   vaqtincha
topshirilgan   harbiy   yoki   fuqarolik   organlari   harakatlarini   qonunan   nisbat   berish
masalasidir. Odatda xalqaro tashkilotlar o‘zining shaxsiy doimiy qurolli kuchlariga
va   razvedka   idoralariga   ega   bo‘lmagani   sababli,   global   miqyosdagi   tinchlikni
saqlash   operatsiyalarini   o‘tkazishda   alohida   suveren   davlatlarning   harbiylaridan
19 qarzga   foydalanishga   majbur   bo‘ladilar.   Xuddi   shu   jarayonda   er-xotin   amri   kabi
dualistik,   ya’ni   ikkilangan   qo‘mondonlik   zanjiri   yuzaga   kelib,   oddiy   harbiy
xizmatchi bir vaqtning o‘zida ham o‘z milliy mudofaa vazirligiga, ham BMTning
mintaqaviy operativ  qo‘mondonligiga qonunan  bo‘ysunish  holatiga  tushib  qoladi.
Agar   ushbu   xalqaro   mandat   asosida   harakat   qilayotgan   “moviy   kaskali”   harbiy
xizmatchi   jangovar   operatsiyalar   chog‘ida   insonparvarlik   huquqi   normalarini
qo‘pol   ravishda   poymol   qilsa   yoxud   harbiy   asirlarga   nisbatan   shafqatsiz
munosabatda bo‘lsa, qotib qolgan yuridik savol o‘rtaga chiqadi. Xalqaro-huquqqa
xilof   qilmish   deb   topilgan   ushbu   qonunsizlik   qaysi   tomonga   –   askarni   kiyintirib,
qurollantirib   jo‘natgan   suveren   davlatgami   yoki   uni   o‘z   ko‘k   bayrog‘i   ostida
faoliyat yuritishga jalb qilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotigami nisbat beriladi?
Xalqaro  huquq  komissiyasi  loyihasining  7-moddasi  bu  borada  “samarali   nazorat”
mezonini   asosiy   yuridik   tarozi   va   hal   qiluvchi   me’yor   sifatida   belgilab   qo‘ygan.
Ushbu prinsipga ko‘ra ayni jinoyat yoki qoidabuzarlik sodir etilgan lahzada harbiy
xizmatchi   ustidan   amaliy,   jangovar   va   yakuniy   buyruq   berish   huquqi   kimning
qo‘lida   bo‘lsa,   o‘sha   taraf   butun   voqea   uchun   to‘laqonli   javobgar   deb   topilishi
lozim.   “ Niderlandiya   fuqarolik   sudlarida   ko‘rilgan   va   butun   dunyo   diqqatini
tortgan   Nuhanovich   hamda   Mustafich   ishlari   aynan   shu   murakkab   huquqiy
formulaning   amaliyotda   qanday   shafqatsiz   ishlashini   yuridik   jamoatchilikka
ko‘rsatib   berdi ” 12
.   Uzoq   davom   etgan   sud   majlislari   va   tergov   jarayonlarida
o‘rnatilgan   ochiq   faktlarga   ko‘ra,   garchi   niderland   harbiylari   Srebrenitsadagi
qirg‘in   vaqtida   BMT   bayrog‘i   va   yorlig‘i   ostida   xizmat   qilayotgan   bo‘lsa-da,
voqealar   rivoji   boshqacha   tomonga   burilgani   isbotlandi.   Eng   muhim   va   qaltis
pallada   ularning   dala   qo‘mondonligi   BMT   shtab-kvartirasidan   emas,   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri   Gaagadagi   milliy   rahbariyatdan   yashirin   harbiy   buyruqlar   olganligi,
binobarin   samarali   nazorat   tashkilot   qo‘lidan   to‘liq   davlat   ixtiyoriga   o‘tib
ketganligi   fosh   etildi.   Shuning   natijasida   sud   fojiali   harakatsizlik   qilmishlarini
BMTga emas, balki bevosita Niderlandiya davlatining o‘ziga yuridik nisbat berish
to‘g‘risida   tarixiy,   radikal   va   inqilobiy   sud   ajrimini   qabul   qildi.   Bu   amaliy   misol
12  The State of the Netherlands v. Hasan Nuhanović. Supreme Court of the Netherlands, Judgment of 6 September
2013. ECLI:NL:HR:2013:BZ9225.
20 shuni   anglatadiki,   xalqaro-huquqqa   xilof   qilmishlarni   u   yoki   bu   subyektga   nisbat
berish   mexanizmi   shunchaki   rasmiy   qog‘ozlardagi   yuzaki   kelishuvlarga   emas,
balki   real   jang   maydonidagi   voqelikka   qarab   baholanadi.   Amaliy   boshqaruv
jilovlari hamda yakuniy buyruq berish huquqi haqiqatda kimning qo‘lida ekanligi
har qanday xalqaro tribunal uchun javobgarlikning asl  egasini  topib beruvchi eng
ishonchli va adolatli kompas vazifasini o‘taydi.
2.2. Xalqaro tashkilotlar javobgarligining shakllari, huquqiy oqibatlari va
yetkazilgan zararni qoplash tartibi
Xalqaro   huquq   sahnasida   xalqaro   tashkilotlar   tomonidan   sodir   etilgan
huquqbuzarliklar   o‘z-o‘zidan   va   muqarrar   ravishda   aniq   huquqiy   oqibatlarni
yuzaga   keltiradi.   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   Xalqaro   huquq   komissiyasi
tomonidan   2011-yilda   qabul   qilingan   “Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi
to‘g‘risida”gi moddalar loyihasining 28-moddasida ushbu huquqiy oqibatlar tizimi
qat’iy   belgilab   berilgan.   Xalqaro-huquqqa   xilof   qilmish   sodir   etgan   tashkilot
avvalo   o‘zining   qonunga   zid   harakatlarini   zudlik   bilan   to‘xtatishi   lozim.   Yuridik
javobgarlikning   kelib   chiqishi   tashkilotni   buzilgan   xalqaro   majburiyatni   bajarish
burchidan   hech   qachon   ozod   qilmaydi.   Moddalar   loyihasining   29-moddasi   aynan
ushbu   uzluksizlik   qoidasini   mustahkamlaydi   va   xalqaro   majburiyatning   barqaror
saqlanib   qolishini   kafolatlaydi.   Xalqaro   sud   amaliyotida   javobgarlikning   huquqiy
oqibatlari   jabrlangan   tomonning   buzilgan   huquqlarini   to‘laqonli   tiklashga
qaratilgan kompleks jarayon sifatida talqin etiladi. Taniqli huquqshunos Jorjo Gaya
o‘zining   ilmiy   ma’ruzalarida   huquqiy   oqibatlar   mexanizmi   tashkilotning   ichki
qoidalariga   emas,   balki   bevosita   umumiy   xalqaro   huquq   normalariga   tayanishini
qat’iy   uqtirgan.   Tashkilot   o‘zining   huquqbuzarligini   oqlash   yoki   zararni
qoplashdan  bo‘yin tovlash  maqsadida o‘z ustaviga  yoxud ichki  rezolyutsiyalariga
aslo   asoslana   olmaydi.   Loyihaning   32-moddasi   xalqaro   huquqning   ushbu
ustuvorligini   yuridik   jihatdan   ochiq-oydin   kafolatlab   beruvchi   huquqiy   qalqon
hisoblanadi.   Xalqaro   tribunal   qarorlari   huquqiy   oqibatlar   nafaqat   jabrlangan
davlatga,   balki   butun   xalqaro   hamjamiyatga   nisbatan   yuzaga   kelishi   ehtimoldan
xoli emasligini isbotlaydi. Imperativ normalar yoxud qat'iy "jus cogens" qoidalari
21 buzilganda   xalqaro   majburiyatlar   barcha   davlatlar   oldida,   ya'ni   “erga   omnes”
prinsipi   doirasida   kelib   chiqadi.   Javobgarlikning   yuzaga   kelishi   xalqaro
tashkilotning yuridik shaxs sifatidagi immunitetlarini bekor qilmaydi, balki ushbu
immunitetlar   doirasida   zararni   qoplashning   adolatli   muqobil   yo‘llarini   izlashni
taqozo etadi.
Xalqaro-huquqqa   xilof   qilmishning   eng   birinchi   va   kechiktirib   bo‘lmas
huquqiy   oqibati   qonunbuzarlikni   jismonan   va   yuridik   jihatdan   darhol   to‘xtatish
majburiyatida namoyon bo‘ladi. Moddalar loyihasining 30-moddasi birinchi bandi
huquqbuzar   xalqaro  tashkilot   zimmasiga   davom   etayotgan  har   qanday  noqonuniy
harakatni   yakunlashdek   qat’iy   vazifani   yuklaydi.   To‘xtatish   instituti   zararni
qoplash   mexanizmidan   farqli   ravishda   avvalo   xalqaro   huquq   normalarining
barqarorligini   va   qonuniylikni   qayta   tiklash   vositasi   sanaladi.   Qoidabuzarlik
davom   etayotgan   vaqt   oralig‘ida   jabrlangan   taraf   kelgusidagi   noqonuniy
harakatlarning oldini olish uchun kafolatlar talab qilishga to‘la haqlidir. Hujjatning
30-moddasi   ikkinchi   qismi   tashkilotdan   huquqbuzarlikni   takrorlamaslik   bo‘yicha
ishonchli va adekvat kafolatlar taqdim etishni qonunan talab qiladi. Xalqaro huquq
amaliyotida bunday kafolatlar oddiy diplomatik bayonotlardan tortib, tashkilotning
ichki normativ hujjatlarini o‘zgartirishgacha bo‘lgan keng qamrovli choralarni o‘z
ichiga   qamrab   oladi.   Professor   Jeyms   Krouford   kafolatlar   instituti   faqatgina
jabrlanuvchining   xavfsizligini   ta’minlab   qolmay,   balki   butun   xalqaro
munosabatlarda   ishonch   muhitini   qayta   shakllantirishga   salmoqli   xizmat   qilishini
o'z   kitoblarida   ta’kidlaydi.   2009-yilda   yuz   bergan   bir   qator   moliyaviy   mojarolar
fonida Jahon banki o‘zining investitsion siyosatiga ekologik va ijtimoiy xavfsizlik
kafolatlarini   kiritishga   majbur   bo‘ldi.   Tashkilot   o‘z   xatolarini   rasman   tan   olib,
xalqaro   kredit   ajratish   tartib-taomillarini   tubdan   qayta   ko‘rib   chiqdi   va   a’zo
davlatlarga   kelgusida   bunday   jiddiy   kamchiliklar   takrorlanmasligiga   rasmiy
yuridik   kafolat   berdi.   To‘xtatish   va   kafolat   berish   majburiyatlari   o‘z-o‘zidan
reparatsiya   yoxud   zararni   qoplash   burchini   huquqiy   maydonda   almashtirmaydi.
Ular   faqatgina   kelgusidagi   davlatlararo   munosabatlarning   qonuniy   doirada
rivojlanishi   uchun   zarur   bo‘lgan   dastlabki   huquqiy   poydevorni   yaratib   beradi.
22 Mazkur   yuridik   mexanizmlarning   to‘laqonli   ishlashi   xalqaro   tashkilotning   o‘z
xatolarini   anglash   salohiyatiga   va   ichki   islohotlarni   amalga   oshirish   siyosiy
irodasiga   bevosita   bog‘liqdir.   Xalqaro   sudlar   va   arbitrajlar   o‘z   amaliyotida
to‘xtatish   talabini   qondirishni   zararni   aniq   hisoblash   jarayonidan   oldingi   eng
muhim va birlamchi bosqich sifatida baholaydi.
Xalqaro   tashkilot   javobgarligining   eng   asosiy   moddiy   ifodasi   yetkazilgan
zararni   to‘liq   hajmda   qoplash,   ya’ni   reparatsiya   institutida   o‘zining   ochiq   amaliy
aksini   topadi.   Xalqaro   huquq   komissiyasi   loyihasining   31-moddasi   huquqbuzar
tashkilot   zimmasiga   qilmish   oqibatida   kelib   chiqqan   har   qanday   moddiy   yoxud
ma’naviy   zararni   to‘liq   qoplash   imperativ   majburiyatini   yuklaydi.   Reparatsiya
xalqaro   huquq   maydonida   restitutsiya,   kompensatsiya   va   satisfaksiya   kabi   uchta
yirik klassik huquqiy shaklda amalga oshirilishi qat'iy belgilangan. Loyihaning 35-
moddasida   mustahkamlangan   restitutsiya   qoidasi   huquqbuzarlik   sodir   etilgunga
qadar   mavjud   bo‘lgan   dastlabki   holatni   yoxud   xalqaro   huquq   tilida   "status   quo
ante"   holatini   jismonan   qayta   tiklashni   taqozo   etadi.   Restitutsiya   adolatni   qaror
toptirishda  xalqaro sudlar  tomonidan  eng ustuvor  va adolatli  zarar  qoplash shakli
sanaladi.   Amaliyotda   tashkilot   noqonuniy   ravishda   egallab   olingan   ob'ektlarni
asliga qaytarishi, nohaq ishdan bo‘shatilgan xodimni o‘z lavozimiga tiklashi yoxud
asossiz   muzlatib   qo‘yilgan   moliyaviy   aktivlarni   qonuniy   egasiga   qaytarishi
restitutsiyaning   yorqin   ko‘rinishlaridir.   Xalqaro   huquq   ushbu   mexanizmni
qo‘llashda ma’lum bir ob'ektiv cheklovlarni ham o‘rnatgan bo‘lib, dastlabki holatni
tiklash   imkonsiz   bo‘lgan   sharoitlarda   u   qo‘llanilishdan   to'xtatiladi.   Qayta   tiklash
jarayoni tashkilot zimmasiga qonuniy olinadigan foydadan karrasiga ortiq bo‘lgan
nomutanosib   og‘ir   yukni   yuklamasligi   qat’iy   yuridik   shart   qilib   qo'yiladi.   Agar
noqonuniy   harbiy   harakat   tufayli   tarixiy   ahamiyatga   ega   bo‘lgan   noyob   qadimiy
madaniy   meros   obyekti   butunlay   vayron   qilingan   bo‘lsa,   uni   asliga   to'laqonli
restitutsiya   qilishning   amalda   iloji   yo‘qoladi.   Bunday   obektiv   imkonsizlik
holatlarida   xalqaro   huquq   mexanizmlari   avtomatik   tarzda   huquqiy   zanjirning
keyingi   bosqichi   hisoblangan   moliyaviy   kompensatsiya   institutiga   murojaat
qilishni   qat'iy   buyuradi.   Restitutsiyaning   to‘laqonli   ishlashi   har   doim   uchinchi
23 shaxslarning qonuniy huquqlariga va manfaatlariga ziyon yetkazmaslik prinsipiga
qat’iy amal qilishni  talab etadi.   “ O‘zbekiston Respublikasi  Fuqarolik kodeksining
14-moddasida   ham   xuddi   shunday   asliga   qaytarish   qoidalari   mavjud   bo‘lib,   bu
milliy qonunchilik va xalqaro yuridik yondashuvlarning o‘zaro uyg'unligini ochiq
ko‘rsatadi ” 13
.
Xalqaro munosabatlarda restitutsiyaning  imkoni  bo‘lmagan barcha huquqiy
holatlarda   moddiy   zararni   qoplashning   eng   asosiy   shakli   sifatida   moliyaviy
kompensatsiya instituti ishga tushadi. Xalqaro huquq komissiyasi loyihasining 36-
moddasi  xalqaro tashkilotni  o‘z harakatlari  tufayli  jabrlanuvchiga yetkazilgan  har
qanday   aniq   moddiy   zararni   pul   ko‘rinishida   to‘lab   berishga   qonunan   majbur
qiladi.   Kompensatsiya   miqdorini   adolatli   hisoblashda   jabrlanuvchining   bevosita
ko‘rgan   zarari   yoxud   "damnum   emergens"   bilan   bir   qatorda,   boy   berilgan   foyda
"lucrum   cessans"   ham   majburiy   tartibda   inobatga   olinishi   huquqiy   talab   qilib
qo‘yilgan.   Moliyaviy   zararni   baholash   jarayoni   xalqaro   auditorlar,   xolis   iqtisodiy
ekspertlar   va   nufuzli   yuridik   maslahatchilarning   o'zaro   murakkab   hamkorlikdagi
chuqur   ishini   taqozo   etadi.   Jahon   iqtisodiyot   tarixida   o‘chmas   va   achchiq   iz
qoldirgan   1985-yildagi   Xalqaro   qalay   kengashi   inqirozi   kompensatsiya
masalasining qanchalik qaltis va dolzarb ekanligini amalda butun yuridik dunyoga
ko‘rsatib   berdi.   O‘z   davrining   eng   yirik   xalqaro   iqtisodiy   tashkilotlaridan   biri
bo‘lgan mazkur markaziy kengash qalay metalli bozoridagi narxlarni ushlab turish
bo‘yicha   sun’iy   operatsiyalari   oqibatida   to‘satdan   bankrotga   uchradi.   Tashkilot
butun   dunyodagi   o'z   kreditorlari   va   yirik   savdo   hamkorlari   oldida   yuz   millionlab
funt sterling miqdorida ulkan qarz yuki ostida qoldi. Kreditor banklar va mustaqil
brokerlik   kompaniyalari   London   hukumat   sudlariga   ketma-ket   murojaat   qilib,
tashkilotdan   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   moddiy   kompensatsiya   undirishni   talab   qila
boshladilar.   Tashkilot   byudjetida   to'lash   uchun   yetarli   mablag‘   qolmaganligi
sababli   da’vogarlar   zarar   qoplanishini   bevosita   tashkilotga   a’zo   bo‘lgan   suveren
davlatlardan,   eng   avvalo   Buyuk   Britaniya   hukumatidan   qat'iy   talab   qildilar.
“ Buyuk   Britaniya   Lordlar   palatasi   1989-yilda   chiqargan   tarixiy   qarorida   xalqaro
13  O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. 14-modda // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
24 tashkilotning   alohida   yuridik   shaxs   ekanligini   e'tirof   etib,   a’zo   davlatlarning
to‘g‘ridan-to‘g‘ri   xususiy   moliyaviy   javobgarligini   keskin   inkor   etdi ” 14
.   Ushbu
ulkan   va   murakkab   huquqiy   inqiroz   oxir-oqibat   sud   zalidan   tashqarida   qarzni
qisman to‘lash hamda a’zo davlatlarning ixtiyoriy moliyaviy badallari orqali tinch
yo‘l   bilan   arang   hal   etildi.   Zamonaviy   xalqaro   kompensatsiya   mexanizmining
ishlashi   uchun   yetkazilgan   zararning   bevosita   tashkilot   huquqbuzarligi   oqibatida
kelib   chiqqanligi   va   sababiy   bog‘liqlik   zanjiri   ishonchli   dalillar   yordamida   sudda
qat'iyan isbotlanishi talab qilinadi.
Xalqaro   tashkilotlar   faoliyatida   moddiy   aniq   ko‘rinishga   ega   bo‘lmagan,
asosan davlatning yoki xalqning sha’ni hamda qadr-qimmatiga ziyon yetkazuvchi
ma’naviy   zararlar   uchun   satisfaksiya   instituti   keng   qo‘llaniladi.   Moddalar
loyihasining   37-moddasi   restitutsiya   va   pul   kompensatsiyasi   orqali   qoplab
bo‘lmaydigan   qolgan   barcha   zararlar   yuzasidan   huquqbuzar   tashkilot   satisfaksiya
berishga   qonunan   majbur   ekanligini   aniq   o‘rnatadi.   Satisfaksiya   zamonaviy
xalqaro huquq amaliyotida turli xil diplomatik hamda yuridik shakllarda, jumladan
huquqbuzarlikni   rasman   ochiq   tan   olish,   qurbonlar   xotirasiga   davlat   miqyosida
hurmat  bajo keltirish yoxud oliy darajada rasmiy uzr  so‘rash  ko‘rinishida amalga
oshiriladi.   Yuridik   talablarga   tayangan   holda   satisfaksiya   shakli   har   doim
yetkazilgan   ma’naviy   zararning   ko‘lami   va   og'ir   xususiyatiga   mutanosib   bo‘lishi
hamda   jabrlanuvchi   tomonni   xalqaro   maydonda   kamsituvchi   tusda   bo‘lmasligi
qat’iy   belgilangan.   2010-yilda   Gaiti   respublikasida   sodir   bo‘lgan   halokatli   kuchli
zilziladan   so‘ng   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   tinchlikni   saqlash   kuchlari
zaiflashgan   mamlakatga   vabo   epidemiyasini   olib   kirishda   yuridik   jihatdan
ayblandilar. 15
  O‘n   minglab   mahalliy   tinch   aholining   yostig‘ini   quritgan   ushbu
mudhish   vabo   epidemiyasi   manbasi   bevosita   Nepal   davlati   orqali   kelgan   BMT
harbiylari qarorgohidagi tozalanganmagan kanalizatsiya tizimiga borib taqalganligi
qator   xalqaro   olimlar   tomonidan   isbotlandi.   Dastlabki   inqiroz   yillarida   tashkilot
o'zining   mutlaq   huquqiy   immunitetini   himoya   qalqoni   qilib,   har   qanday   moddiy
14  J.H. Rayner (Mincing Lane) Ltd v. Department of Trade and Industry [1990] 2 AC 418 (House of Lords, 1989).
15  Georges v. United Nations, 834 F.3d 88 (2d Cir. 2016).
25 kompensatsiya   yoxud   yuridik   ayblovlarni   keskin   inkor   etib   keldi.   Uzoq   yillik
global   xalqaro   bosimlar,   yuzlab   inson   huquqlari   himoyachilarining   namoyishlari
hamda   inkor   etib   bo'lmas   ilmiy   dalillar   majmui   qarshisida   BMT   o‘zining   qat'iy
pozitsiyasini qisman bo'lsa-da o‘zgartirishga majbur bo‘ldi.  “ 2016-yilda Birlashgan
Millatlar  Tashkiloti   Bosh  kotibi  Pan  Gi  Mun  xalqaro  minbardan  turib  Gaiti  xalqi
oldida rasmiy ravishda qilingan insoniy xatolar uchun chuqur uzr so‘radi va o‘ziga
xos   nodir   satisfaksiya   namunasini   butun  dunyoga   ko‘rsatdi ” 16
.  Garchi   Bosh   kotib
o'z   so'zlarida   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   yuridik   javobgarlikni   tan   olmagan   bo‘lsa-da,
tashkilotning   kasallik   tarqalishidagi   bevosita   rolini   qabul   qilishi   xalqaro   huquq
tarixidagi   eng   yirik   va   esda   qolarli   ma’naviy   zarar   qoplash   harakatlaridan   biriga
aylandi. Tashkilot  rahbariyati  qo‘shimcha  ravishda jabrlangan bemorlar  oilalariga
moddiy   yordam   ko‘rsatish   maqsadida   yuzlab   million   dollarlik   maxsus   ixtiyoriy
jamg‘arma   tashkil   etish   tashabbusini   ochiq   ilgari   surdi.   Ushbu   tarixiy   voqea
xalqaro   munosabatlarda   satisfaksiya   instituti   nafaqat   qog'ozdagi   quruq   nazariy
qoida,   balki   yuz   minglab   oddiy   odamlar   taqdiriga   daxldor   bo‘lgan   amaliy   adolat
quroli ekanligini huquqshunoslarga yaqqol isbotlab berdi.
Xalqaro   tashkilotlar   faoliyati   natijasida   yetkazilgan   zararni   huquqiy   yo'l
bilan   qoplash   tartibi   xalqaro   nizolarni   hal   etishning   eng   chigal   hamda   murakkab
yuridik   protseduralaridan   biri   sanaladi.   Xalqaro   huquq   komissiyasi   loyihasining
43-moddasi jabrlangan suveren davlat yoxud boshqa bir xalqaro tashkilot o‘zining
asosli   huquqiy   talablarini   javobgar   tashkilotga   rasmiy   xabarnoma   orqali   yozma
yetkazishi   shartligini   ko‘zda   tutadi.   Da’vogar   tomon   yuridik   jarayonda
javobgardan aynan qaysi qonunbuzarlikni to‘xtatishni va zararni qoplashning qaysi
aniq klassik  shaklini  tanlashini  yuridik dalolatnomalarda mufassal  asoslab  berishi
talab   etiladi.   Eng   qizg‘in   huquqiy   va   siyosiy   munozaralar   tashkilot   byudjetida
kompensatsiya   to‘lash   uchun   yetarli   yoxud   bo'sh   mablag‘   topilmagan   inqirozli
holatlarda   a’zo   davlatlarning   javobgarligi   masalasida   yuzaga   keladi.   Loyihaning
39-moddasiga   binoan,   huquqbuzar   tashkilot   o‘zining   a’zolaridan   zararni   qoplash
uchun   zarur   bo‘lgan   barcha   moliyaviy   resurslarni   ta’minlash   choralarini
16  A new approach to cholera in Haiti: Report of the Secretary-General. UN Doc. A/71/620 of 25 November 2016.
– URL: https://undocs.org/A/71/620 .
26 tashkilotning   ichki   qoidalariga   muvofiq   zudlik   bilan   ko‘rishi   qat’iy   belgilangan.
Agar   tashkilot   ichki   mexanizmlari   orqali   yetarli   mablag‘   yig‘a   olmasa,   uchinchi
jabrdiyda   shaxslar   oldida   a’zo   davlatlarning   qo‘shimcha   yoxud   subsidiar
javobgarligi masalasi yuzaga qalqib chiqadi. Moddalar loyihasining 62-moddasi bu
munozarali borada aniq yuridik mezonlarni o‘rnatib, a’zo davlat  faqat o'ta istisno
holatlardagina   tashkilotning   qilmishi   uchun   bevosita   xususiy   javobgarlikni   o‘z
bo‘yniga olishini tasdiqlaydi. Birinchi istisno qonuniy holat davlatning o‘zi mazkur
aniq   huquqbuzarlik   bo‘yicha   to'la   javobgarlikni   jabrlanuvchi   oldida   diplomatik
yoxud   yuridik   shaklda   rasman   tan   olgan   taqdirdagina   qonuniy   kuchga   kiradi.
Ikkinchi   obyektiv   asos   sifatida   a’zo   davlatning   amaldagi   xatti-harakatlari
jabrlangan   tomonda   bevosita   davlat   ushbu   moliyaviy   majburiyatni   kafolatlaydi
degan   ochiq   ishonchni   vujudga   keltirgan   vaziyat   e’tirof   etiladi.   Ushbu   o'ta   qat’iy
huquqiy   filtrlarning   kiritilishi   suveren   davlatlarni   o‘zlariga   bevosita   tegishli
bo‘lmagan   va   nazorat   qila   olmaydigan   o‘zga   yuridik   shaxs   qarzlaridan   huquqiy
asrash maqsadida qabul qilingan. Nufuzli huquqshunos olimlar a’zo davlatlarning
har bir xato uchun mutlaq javobgarlikka tortilishi davlatlararo xalqaro hamkorlikka
putur   yetkazishini   va   yangi   xalqaro   tashkilotlar   tuzilishiga   to‘sqinlik   qilishini   o'z
asarlarida   chuqur   asoslab   berganlar.   Tashkilot   va   a’zo   davlatlar   o‘rtasidagi
subsidiar   javobgarlik   mexanizmi   faqatgina   davlatlar   ochiqchasiga   yoxud   yashirin
tarzda huquqbuzarlikni boshqargan maxsus siyosiy vaziyatlardagina xalqaro huquq
amaliyotida tatbiq qilinadi.
O‘zbekiston   Respublikasining   mustaqil   milliy   qonunchiligi   va   amaldagi
huquqiy   amaliyoti   ham   xalqaro   tashkilotlar   ishtirokidagi   turli   munosabatlarda
zararni   qoplash   masalalarini   tartibga   soluvchi   o‘ziga   xos   milliy   mexanizmlarni
o‘zida   mujassam   etgan.   Mamlakatimizning   suveren   hududida   bugungi   kunda
yuzdan   ortiq   nufuzli   xalqaro   tashkilotlarning   doimiy   vakolatxonalari   faoliyat
yuritayotgan   sharoitda,   ularning   o‘zbek   qonunchiligiga   va   qabul   qilingan   xalqaro
huquq   normalariga   qat’iy   rioya   etishi   davlat   manfaatlari   nuqtai   nazaridan   muhim
yo'nalishdir.   O‘zbekiston   Respublikasi   Fuqarolik   kodeksining   14-moddasi
zararlarni   qoplashning   eng   umumiy   va   fundamental   yuridik   qoidalarini   belgilab,
27 huquqi   buzilgan   har   qanday   jismoniy   yoki   yuridik   shaxs   zararning   to‘liq   hajmda
qoplanishini   talab   qilishga   haqli   ekanligini   qonunan   kafolatlaydi.   Garchi   xalqaro
tashkilotlar   O‘zbekistonda   maxsus   diplomatik   immunitetdan   keng   foydalansalar-
da,   ular   tomonidan   xususiy   shartnomalar,   ijara   yoxud   bevosita   mehnat
munosabatlari   doirasida   fuqarolarga   yetkazilgan   zararlar   Fuqarolik   kodeksining
57-bobi   normalari   asosida   ko‘rib   chiqilishi   istisno   qilinmaydi.   Kodeksning   985-
moddasi mamlakat fuqarosining shaxsiga yoxud qonuniy mol-mulkiga yetkazilgan
har qanday moddiy zarar uni yetkazgan shaxs tomonidan to‘liq hajmda qoplanishi
shartligini   yuridik   jihatdan   qat’iy   va   o'zgarmas   qoida   sifatida   ta’kidlaydi.   “ Yangi
O'zbekiston   iqtisodiyotini   jadal   modernizatsiya   qilish   doirasida   so'nggi   yillarda
qabul qilingan qator farmon va qarorlar xalqaro moliya institutlari bilan tuziladigan
kelishuvlarda   moliyaviy   nizolarni   hal   etish   tartiblarini   judayam   batafsil   belgilab
bergan.   2019-yil   25-dekabrda   qabul   qilingan   "Investitsiyalar   va   investitsiya
faoliyati to‘g‘risida"gi Qonun ushbu huquqiy tartibotga yorqin amaliy misol bo‘la
oladi ” 17
.   Amaldagi   qonunchilikka   binoan   davlat   idoralari   hamda   xorijiy   xalqaro
tashkilotlar   o‘rtasidagi   yirik   bitimlarda   ekologik   talablarga   rioya   etilmasligi
natijasida kelib chiqadigan zararlarni aniq baholash faqat maxsus mustaqil xalqaro
ekspertizalar   orqali   amalga   oshiriladi.   O‘zbekiston   Respublikasi   Jahon   savdo
tashkilotiga to'laqonli a’zo bo‘lish sari jadal qadam tashlayotgan bir vaqtda, ushbu
yirik tashkilotning qoidalarini buzish oqibatida yuzaga keladigan xalqaro iqtisodiy
kompensatsiya   mexanizmlari   milliy   yuridik   mutaxassislar   tomonidan   chuqur
o‘rganilmoqda. Xalqaro huquq doirasidagi xalqaro tashkilotlar javobgarligi klassik
institutining  milliy  sud   amaliyotiga  implementatsiya  qilinishi   mustaqil   davlatimiz
yuridik tizimini jahon xalqaro standartlariga yanada moslashtiradi. Zararni adolatli
qoplash   masalasida   O‘zbekiston   o‘z   yurisdiksiyasidagi   barcha   hududlarda   inson
huquqlari  va   xususiy  mulk  daxlsizligini   oliy  demokratik  qadriyat   sifatida  himoya
qilishini   qonunchilik   hujjatlarida   muntazam   tasdiqlab   kelmoqda.   Milliy   yuridik
doiralar   ham   nufuzli   xalqaro   tribunal   normalarini   o‘zlashtirgan   holda,   chet   el
17  Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida: O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 25-dekabrdagi O‘RQ-
598-son Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
28 yuridik   shaxslari   va   xalqaro   organlar   ishtirokidagi   nizolarni   sivilizatsiyalashgan
xalqaro arbitraj qoidalari doirasida yechish amaliyotini jadal joriy etmoqdalar.
2.3. Xalqaro tashkilotlar javobgarligini amalga oshirishda xalqaro sudlar va
nizolarni hal etish mexanizmlarining o‘rni
Xalqaro   tashkilotlar   javobgarligini   ro‘yobga   chiqarishda   eng   og‘ir   yuridik
to‘siqlardan   biri   ularning   xalqaro   va   milliy   sudlar   oldidagi   mutlaq   immuniteti
masalasi  bilan bevosita bog‘liqdir. 1945-yilda qabul qilingan Birlashgan Millatlar
Tashkilotining   Nizomi   hamda   uning   mantiqiy   davomi   bo‘lgan   1946-yildagi
Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   imtiyozlari   va   immunitetlari   to‘g‘risidagi
konvensiya   xalqaro   tashkilotlarni   har   qanday   davlatning   milliy   yurisdiksiyasidan
to‘liq   ozod   qilgan.   Bu   yuridik   himoya   qalqoni   dastlab   tashkilotlarning   operativ
mustaqilligini   ta’minlash   va   ularga   a’zo   davlatlarning   siyosiy   yoxud   iqtisodiy
bosimidan asrash maqsadida ezgu niyatlar bilan joriy etilgan edi. Vaqt o‘tishi bilan
xalqaro tashkilotlarning jahon miqyosidagi  amaliy operatsiyalari kengayib borgan
sari   ushbu   mutlaq   daxlsizlik   jabrlangan   uchinchi   shaxslarning   odil   sudlovga
bo‘lgan   fundamental   huquqlarini   ochiqdan-ochiq   cheklab   qo‘yishni   boshladi.
“ Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xalqaro sudining statutiga ko‘ra, aniqrog‘i uning
34-moddasida   qat’iy   belgilanganidek,   faqatgina   suveren   davlatlar   Xalqaro   sudda
ko‘riladigan   nizoli   ishlarda   bevosita   ishtirok   etuvchi   tomon   sifatida   qatnashish
huquqiga   egadirlar ” 18
.   Xalqaro   tashkilotlar   o‘ziga   nisbatan   qo‘zg‘atilgan   har
qanday   da’vo   yoxud   qonunbuzarlik   ishlari   bo‘yicha   Gaaga   sudida   javobgar   yoki
da’vogar   taraf   sifatida   rasman   ishtirok   eta   olmaydi.   Ular   nufuzli   xalqaro   sud
instansiyalariga   faqat  o‘z  faoliyatiga  doir  murakkab  huquqiy  masalalar   yuzasidan
yuridik   maslahat   xulosasi   so‘rab   murojaat   qilish   imkoniyatiga   ega   xolos.   “ Jahon
yurisprudensiyasi   tarixida   1949-yildagi   BMT   xizmatchilariga   yetkazilgan   zarar
bo‘yicha   ishdagi   xulosa   yoxud   1999-yildagi   Inson   huquqlari   bo‘yicha
komissiyaning   maxsus   ma’ruzachisi   Dato   Param   Kumarasvami   ishi   bo‘yicha
berilgan   maslahat   xulosalari   Xalqaro   sudning   bu   boradagi   yagona   cheklangan
18   Statute of the International  Court of Justice. Art. 34 // International  Court of Justice. – URL: https://www.icj-
cij.org/statute .
29 yuridik   richagi   ekanligini   ko‘rsatadi ” 19
.   Malayziya   milliy   sudlari   Kumarasvamini
rasmiy bayonotlari uchun shaxsiy javobgarlikka tortishga uringanda, BMT Xalqaro
sud   orqali   uning   daxlsizlik   immunitetini   qat'iy   himoya   qilishga   muvaffaq   bo‘ldi.
Xalqaro   sud   ushbu   tarixiy   xulosalarida   tashkilotning   huquq   layoqatini   va
xodimlarining daxlsizligini himoya qilgan bo‘lsa-da, real zarar ko‘rgan shaxslarga
moddiy   tovon   undirib   berish   bo‘yicha   amaliy   hamda   majburiy   qaror   chiqarish
vakolatidan butunlay mahrumdir. Jabrlanuvchilar o‘zlarining toptalgan huquqlarini
tiklash maqsadida milliy sudlarga murojaat qilgan taqdirda ham, maxsus sudyalar
xalqaro   immunitet   normalarini   ro‘kach   qilib,   da’vo   arizalarini   umuman   ko‘rib
chiqishni   qonunan   rad   etadilar.   Bu   tizimli   va   ziddiyatli   yuridik   bo‘shliq   xalqaro
munosabatlarda   odil   sudlovdan   mahrum   bo‘lish   inqirozini   keltirib   chiqarib,
transmilliy   tuzilmalarni   xalqaro-huquqiy   javobgarlikka   tortish   mexanizmlarining
naqadar   ojiz   va   eskirgan   ekanligini   fosh   qiladi.   Bu   murakkab   vaziyatni   o‘nglash
maqsadida   jahonning   yetakchi   huquqshunos   olimlari   Xalqaro   sud   statutiga
mutanosib   o‘zgartirishlar   kiritish   yoki   xalqaro   tashkilotlar   ustidan   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri   yurisdiksiyaga   ega   bo‘lgan   yangi   global   xalqaro   tribunalni   ta’sis   etish
g‘oyasini uzoq yillardan beri ilgari surib kelmoqdalar.
“ Universal   xalqaro   sudlarning   jiddiy   yurisdiksiyaviy   cheklovlari   sharoitida
mintaqaviy   inson   huquqlari   sudlari,   xususan   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa
sudi   hamda   Yevropa   Ittifoqi   Adliya   sudi   xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi
masalasiga   yangicha,   dadil   va   inqilobiy   huquqiy   yondashuvlarni   joriy   etishga
urinmoqda.   2005-yilda   ko‘rib   chiqilgan   murakkab   "Bosfor   havo   yo‘llari
Irlandiyaga qarshi" ishida Yevropa sudi  davlatlar xalqaro tashkilotga a’zo bo‘lish
orqali  o‘zlarining inson huquqlari  sohasidagi  xalqaro majburiyatlaridan aslo  ozod
bo‘la   olmasliklari   haqidagi   tarixiy   yuridik   doktrinani   shakllantirdi ” 20
.   Sud   ushbu
mashaqqatli   jarayonda   "ekvivalent   himoya"   doktrinasini   ilmiy   kashf   etib,   agar
xalqaro   tashkilot   ichida   inson   huquqlarini   himoya   qilish   mexanizmi   Yevropa
19   Difference   Relating   to   Immunity   from   Legal   Process   of   a   Special   Rapporteur   of   the   Commission   on   Human
Rights. Advisory Opinion of 29 April 1999 // I.C.J. Reports 1999. – P. 62. – URL: https://www.icj-cij.org/case/100 .
20   Bosphorus Hava Yolları Turizm ve Ticaret Anonim Şirketi v. Ireland. Application no. 45036/98. Judgment of
the Grand Chamber of the European Court of Human Rights of 30 June 2005.
30 konvensiyasiga   mos   darajada   bo‘lmasa,   huquqbuzarlik   uchun   javobgarlik
avtomatik tarzda  a’zo davlatlar  zimmasiga  o‘tishini  rasman e’lon qildi.   “ Yevropa
Ittifoqi   Adliya   sudi   esa   2008-yildagi   shov-shuvlarga   sabab   bo‘lgan   "Yassin
Abdulla   Qodi   Yevropa   Ittifoqi   Kengashiga   qarshi"   ishida   Birlashgan   Millatlar
Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining terrorizmga qarshi qabul qilgan qat'iy majburiy
rezolyutsiyalarini bilvosita yuridik taftish qilishga misli ko‘rilmagan jur'at topdi ” 21
.
Qodi   ism-sharifli   fuqaroning   barcha   mol-mulki   hamda   hisob   raqamlari   BMT
sanksiyalari asosida muzlatib qo‘yilgan va unga o‘zini himoya qilish, qaror ustidan
shikoyat  qilib  sudga   murojaat  qilish   huquqi   umuman   berilmagan  edi.  Mintaqaviy
Adliya   sudi   Xavfsizlik   Kengashining   global   rezolyutsiyalari   xalqaro   huquqning
qat'iy   jus   cogens,   ya’ni   eng   oliy   imperativ   normalariga,   ayniqsa   adolatli   sud
muhokamasiga   bo‘lgan   huquqqa   zid   kelishi   mumkin   emasligini   ochiq-oydin
ta’kidlab,   Yevropa   Ittifoqi   doirasida   BMT   qoidalarini   ijro   etishni   noqonuniy   deb
baholadi. Bu amaliy huquqiy pretsedent xalqaro tashkilotlarning eng oliy organlari
qabul   qilgan   qarorlari   ham   insonning   fundamental   huquqlarini   toptash   evaziga
ko‘r-ko'rona amalga oshirilmasligi kerakligini butun dunyo yuridik jamoatchiligiga
ko‘rsatdi.   Mintaqaviy   sudlarning   bu   qat’iyatli,   yuridik   asoslangan   harakatlari
BMTni   o‘z   sanksiya   qo‘mitalari   faoliyatini   zudlik   bilan   qayta   ko‘rib   chiqishga,
shaxslarning   arizalarini   ko‘ruvchi   mustaqil   ombudsman   institutini   joriy   etishga
hamda   o‘z   tashqi   faoliyatiga   nisbatan   xalqaro   inson   huquqlari   standartlarini
og‘ishmay   qo‘llashga   majbur   qildi.   Garchi   adolatli   mintaqaviy   sudlar   xalqaro
tashkilotlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri moddiy kompensatsiya to‘lash javobgarligiga torta
olmasa-da,  ushbu  instansiyalar   a’zo davlatlar   orqali   tashkilotlarga kuchli   huquqiy
hamda   siyosiy   bosim   o‘tkazishning   ta’sirchan   muqobil   mexanizmiga   aylanib
ulgurdi.   Yuridik   olimlarning   yakdil   baholashicha,   bunday   bilvosita   sud   nazorati
tizimi   xalqaro   tashkilotlarning   jazosizlik   sindromini   ma’lum   adolatli   darajada
jilovlab   turuvchi   yagona   samarali   yuridik   vosita   hisoblanadi.   Ayni   paytda   Afrika
inson   va   xalqlar   huquqlari   sudi   hamda   Amerika   qit’alararo   inson   huquqlari   sudi
ham Yevropa adliya sudlarining ushbu ilg‘or amaliy tajribasini o‘z mintaqalaridagi
21   Kadi  and Al Barakaat  International Foundation v. Council and Commission. Joined Cases C-402/05 P and C-
415/05 P. Judgment of the Court of Justice of 3 September 2008. ECLI:EU:C:2008:461.
31 subregional  tashkilotlarga nisbatan ehtiyotkorlik bilan qo‘llash jarayonini boshlab
yubordilar. Xalqaro ommaviy huquq sivilizatsiyalashgan sud nazorati orqali barcha
transmilliy   institutlarni   o‘z   xatti-harakatlari   qonuniyligi   yuzasidan   ochiq   izoh
berishga va oshkoralikni ta’minlashga qattiq undamoqda.
Xalqaro   tashkilotlarning   milliy   sudlar   hamda   xalqaro   sud   instansiyalari
oldidagi   mutlaq   daxlsizlik   immuniteti   tufayli   kelib   chiqqan   adolat   inqirozini
yumshatish maqsadida ularning ichida muqobil nizolarni hal etish mexanizmlarini
shakllantirish   hayotiy   huquqiy   zaruratga   aylandi.   1946-yilgi   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining imtiyozlari va immunitetlari to‘g‘risidagi konvensiyasining yigirma
to‘qqizinchi   bo‘limi   bevosita   tashkilot   zimmasiga   o‘z   ishtirokidagi   xususiy
xarakterga   ega   bo‘lgan   barcha   nizolarni   hal   etishning   munosib   va   adolatli
usullarini majburiy joriy etish yuridik burchini qat’iyan yuklagan. Ushbu imperativ
majburiyatni   bajarish   yo‘lida   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   uzoq   o‘n   yilliklar
davomida   ancha   zaif,   mustaqil   bo‘lmagan   ma’muriy   tribunalga   tayanib   keldi   va
nihoyat 2009-yilda o‘zining ichki ma’muriy sud tizimini tubdan hamda demokratik
prinsiplar   asosida   isloh   qildi.   Hozirgi   sivilizatsiyalashgan   kunda   BMTning
Nizolarni   hal   qilish   sudi   hamda   uning   yuqori   instansiyasi   bo‘lmish   BMTning
Apellyatsiya   sudi   tashkilot   va   uning   o‘n   minglab   xodimlari   o‘rtasidagi   yuzaga
keladigan   mehnat,   ijtimoiy   kafolat   hamda   ma’muriy   kelishmovchiliklarni   ko‘rib
chiquvchi   professional   mustaqil   yuridik   idoralar   sifatida   muvaffaqiyatli   faoliyat
yuritmoqda. 1919-yildan beri faoliyat ko‘rsatib kelayotgan va eng boy amaliyotga
ega   bo'lgan   Xalqaro   mehnat   tashkilotining   Ma’muriy   tribunali   bugungi   kunda
oltmishdan   ortiq   turli   yirik   xalqaro   tashkilotlarning   xodimlari   manfaatlari   bilan
bog‘liq nizolarni hal etuvchi eng tajribali xalqaro ichki sud bo'lib turibdi. Bu ichki
sudlarning   qabul   qilgan   qarorlari   tashkilotning   yuqori   rahbariyati   uchun   huquqiy
jihatdan so‘zsiz ijro etilishi majburiy bo‘lgan huquqiy kuchga ega bo‘lib, ular ko‘p
hollarda huquqi qo'pol buzilgan ishchilarga yuz minglab dollar miqdorida moddiy
va   ma’naviy   kompensatsiya   undirib   berish   to‘g‘risida   adolatli   hukmlar
chiqaradilar. Tijorat xaridlari yoki turli infratuzilma pudrat shartnomalaridan kelib
chiqadigan   yirik   millionlik   iqtisodiy   nizolarni   hal   etish   uchun   esa   xalqaro
32 tashkilotlar   odatda   asosiy   shartnoma   matniga   maxsus   majburiy   xalqaro   arbitraj
qo‘shimcha   shartini   kiritish   tajribasini   keng   va   muvaffaqiyatli   qo‘llaydilar.
Niderlandiyaning   Gaaga   shahrida   yuz   yildan   ziyod   vaqtdan   beri   joylashgan
Doimiy   arbitraj   sudi   2012-yilda   "Xalqaro   tashkilotlar   va   davlatlar   ishtirokidagi
arbitrajlar   uchun   ixtiyoriy   qoidalar"   to‘plamini   qabul   qilib,   ushbu   o‘ziga   xos
daxlsiz subyektlar  o‘rtasidagi  yuridik tortishuvlarni  hal  qilishning yagona xalqaro
standartlarini   batafsil   ishlab   chiqdi.   Xalqaro   mustaqil   arbitrajlarning   qarorlari
BMTning 1958-yildagi xorijiy arbitraj qarorlarini tan olish va ijro etish to'g'risidagi
Nyu-York   konvensiyasi   asosida   dunyoning   yuz   oltmishdan   ortiq   davlatlarida
majburiy   ijro   etilish   xususiyatiga   ega   ekanligi   bu   tijoriy   mexanizmning   naqadar
ishonchli   hamda   samarali   ekanligini   isbotlaydi.   Favqulodda   harbiy   vaziyatlarda,
masalan,   tinchlikni   saqlash   amaliyotlari   va   qurolli   to'qnashuvlar   vaqtida   oddiy
fuqarolarga   yetkazilgan   kutilmagan   zararlarni   qoplash   uchun   muvaqqat   Maxsus
da’volar  komissiyalari  joriy etiladi. Ushbu mobil komissiyalar  bevosita mojarolar
yuz   bergan   issiq   nuqtalarda   faoliyat   ko‘rsatib,   harbiylar   tomonidan   mahalliy
aholining   uy-joyiga,   sog‘lig‘iga   yetkazilgan   moddiy   zararlarni   byurokratiyasiz
tezkorlik   bilan   o‘rganadi   va   zudlik   bilan   moliyaviy   kompensatsiya   to‘lab
berilishini   amalda   ta’minlaydi.   Garchi   bu   izchillikdagi   alternativ   mexanizmlar
tashqi   ta'sirlardan   to'la   himoyalangan,   tashkilotdan   butunlay   mustaqil   sud
darajasiga   yetmasa-da,   amaliyotda   minglab   urush   qurbonlarining   hamda
xodimlarning huquqsiz qolib ketishining oldini oluvchi yagona amaliy najot yo‘li
bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining tezkor rivojlanayotgan milliy qonunchiligi va
amaliy huquqiy islohotlari doirasida xalqaro tashkilotlar ishtirokidagi turli mulkiy
nizolarni   hal   etish   mexanizmlarini   takomillashtirish   masalasiga   oxirgi   yillarda
yuksak   e’tibor   qaratilmoqda.   Mamlakatimiz   suveren   hududida   o‘nlab   nufuzli
xalqaro   tashkilotlar,   xususan   Jahon   banki   guruhi,   Osiyo   taraqqiyot   banki,
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot Dasturi kabi yirik donor subyektlarning
doimiy   vakolatxonalari   qizg‘in   investitsiyaviy   faoliyat   yuritayotgan   bir   sharoitda,
yuzaga   kelishi   muqarrar   bo‘lgan  yuridik  mojarolarni   sivilizatsiyalashgan   huquqiy
33 yo‘l   bilan   hal   etish   strategik   davlat   ahamiyatiga   ega   masaladir.   “ 2021-yil   16-
fevralda qator rivojlangan davlatlar tajribasi va uzoq muddatli huquqiy tahlillardan
so‘ng   qabul   qilingan   "Xalqaro   tijorat   arbitraji   to‘g‘risida"gi   O‘zbekiston
Respublikasining   qonuni   aynan   amaliyotdagi   shu   yuridik   bo‘shliqni   to‘ldirishga,
transmilliy   kompaniyalar   hamda   xalqaro   subyektlar   ishtirokidagi   nizolarni   ilg‘or
jahon   standartlari   asosida   adolatli   yechishga   qaratilgan   fundamental   yuridik
hujjatdir ” 22
.   O‘zbekiston   Respublikasi   Fuqarolik   protsessual   kodeksining   hamda
Iqtisodiy   protsessual   kodeksining   tegishli   normalarida   xalqaro   tashkilotlarning
mutlaq sud immuniteti yuridik fakt sifatida tan olingan holda, ushbu immunitetdan
tashkilotlarning   o‘z   ixtiyori   va   xohishiga   ko‘ra   voz   kechish   mexanizmlari   aniq-
ravshan  tartibga  solib  qo‘yilgan.  Davlatimiz rahbari  tashabbusi  bilan  O‘zbekiston
Respublikasi   Savdo-sanoat   palatasi   huzurida   Toshkent   xalqaro   arbitraj   markazi
rasman   ta’sis   etildi.   Mazkur   mustaqil   xalqaro   arbitraj   instituti   xorijiy   davlatlar,
transmilliy   kompaniyalar   hamda   xalqaro   moliya   tashkilotlari   ishtirokidagi
murakkab   shartnomaviy   va   investitsiyaviy   nizolarni   uzoq   Yevropa   shaharlariga
bormasdan,   mintaqa   hududining   o‘zida   hal   etish   imkonini   yaratib,   odil   sudlovga
erishishdagi   sarf-xarajatlarni   va   vaqtni   keskin   qisqartirishga   juda   katta   xizmat
qilmoqda. O‘zbekiston hukumati o‘zining kafolatli investitsiyaviy shartnomalarida
hamda   xalqaro   yirik   moliya   institutlari   bilan   tuziladigan   bitimlarida   mojarolarni
avvalo o‘zaro tinch muzokaralar, majburiy bo‘lmagan mediyatsiya va zarur bo'lib
qolgan   hollardagina   majburiy   xalqaro   arbitrajlar   orqali   hal   qilish   kabi   ko‘p
bosqichli nizolarni yechish mexanizmlarini amaliyotga keng joriy etmoqda. Adliya
vazirligi   va   mutasaddi   huquqni   muhofaza   qiluvchi   milliy   idoralar   mutaxassislari
xalqaro shartnomalarni chuqur huquqiy ekspertizadan o‘tkazishda albatta nizolarni
hal etish shartlarining O'zbekiston milliy qonunchiligiga hamda xalqaro ommaviy
huquqning imperativ qoidalariga mosligini har tomonlama qat’iy nazorat qiladilar.
Bu   tizimli   huquqiy   jarayonlar   O‘zbekiston   o‘z   yurisdiksiyasi   hududida   iqtisodiy
faoliyat   yuritayotgan   har   qanday   xorijiy   va   xalqaro   subyektning   yuridik
javobgarligini   qat'iy   ta’minlashga,   milliy   fuqarolar   hamda   mahalliy
22  Xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risida: O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 16-fevraldagi O‘RQ-674-son Qonuni
// Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
34 tadbirkorlarning qonuniy mulkiy manfaatlarini turli xil yuridik immunitetlar niqobi
ostida   poymol   bo‘lishidan   asrashga   qaratilgan   mustahkam   huquqiy   davlat
pozitsiyasini   o‘rnatayotganidan   dalolat   beradi.  Jahon   savdo   tashkilotiga  to'laqonli
a’zolik   jarayonining   bugungi   kunda   jadallashuvi   O‘zbekiston   yuristlaridan
tashkilotning   maxsus   Nizolarni   hal   etish   organida   faoliyat   yuritish   tartib-
taomillarini   chuqur   o‘zlashtirishni,   davlat   milliy   manfaatlarini   xalqaro   sud
instansiyalarida   professional   yuridik   darajada   himoya   qilish   malakasini
kechiktirmasdan   oshirishni   qat’iy   talab   etmoqda.   O'zbekistonning   investitsion
jozibadorligi   va  xalqaro   tashkilotlar   bilan   hamkorligining   uzoq  muddatli   huquqiy
muvozanati aynan mana shunday zamonaviy, tezkor, ochiq va siyosiy bosimlardan
xoli   bo‘lgan   muqobil   yuridik   mexanizmlarning   ishonchli   yuritilishiga   bevosita
bog‘liqdir.
35 III BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-HUQUQIY
JAVOBGARLIGI SOHASIDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI
BARTARAF ETISH YO‘LLARI
3.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqqa xilof qilmishlari uchun
javobgarligini belgilash va amalga oshirishdagi huquqiy muammolar
Xalqaro tashkilotlarning  xalqaro-huquqiy javobgarligi   sohasidagi  eng  yirik,
tizimli va hanuzgacha o‘zining to‘laqonli yuridik yechimini topmagan fundamental
muammo   bu   ularning   mutlaq   sud   immuniteti   hamda   amaldagi   javobgarlik
normalarining   faqat   tavsiyaviy   xarakterga   ega   ekanligidir.   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining   Xalqaro   huquq   komissiyasi   tomonidan   2011-yilda   qabul   qilingan
moddalar   loyihasi   sohada   ulkan   yuridik   poydevor   yaratgan   bo‘lsa-da,   bu   hujjat
bugungi   kunga   qadar   davlatlar   tomonidan   ratifikatsiya   qilinib,   majburiy   xalqaro
konvensiya   maqomini   ololgani   yo‘q.   Buning   oqibatida   xalqaro   sud   instansiyalari
va   milliy   sudlar   javobgarlik   masalasini   ko‘rib   chiqishda   qat’iy   majburiy
normalarga emas, balki asosan xalqaro odat huquqi qoidalariga hamda o‘zlarining
ichki   pretsedentlariga   tayanishga   majbur   bo‘lmoqdalar.   1946-yilda   tasdiqlangan
Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   imtiyozlari   va   immunitetlari   to‘g‘risidagi
konvensiya barcha xalqaro tashkilotlarga milliy sudlar yurisdiksiyasidan to‘laqonli
va   mutlaq   himoyalanish   huquqini   taqdim   etgan.   Ushbu   qat’iy   daxlsizlik   qoidasi
tashkilotlarning   operativ   mustaqilligini   ta’minlash   va   siyosiy   bosimlardan   asrash
uchun yaratilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda u jabrlangan shaxslarning odil sudlovga
bo‘lgan huquqlarini ochiqdan-ochiq poymol qiluvchi byurokratik to‘siqqa aylanib
ulgurdi.   Ochiq   huquqbuzarliklar,   masalan,   ekologik   zararlar   yoxud   xalqaro
gumanitar normalarning buzilishi faktlari yuz bergan taqdirda ham, jabrlanuvchilar
tashkilotni   sud   zaliga   qonunan   chaqira   olmaydilar.   Inson   huquqlari   umumjahon
deklaratsiyasining   8-moddasida   har   bir   insonning   buzilgan   huquqlarini   vakolatli
sud   orqali   tiklash   kafolati   o‘rnatilgan   bo‘lishiga   qaramay,   xalqaro   tashkilotlar
ishtirokidagi   ishlarda   bu   norma   amalda   butunlay   ishlamay   qoladi.   “ Yirik   xalqaro
tuzilmalar yuridik immunitet niqobi ostida javobgarlikdan qochish amaliyotini faol
qo‘llashda   davom   etar   ekan,   xalqaro   ommaviy   huquqning   qonuniylik   va   adolat
36 prinsiplari   jiddiy   inqirozga   yuz   tutadi.   Ayrim   huquqshunos   olimlar,   xususan
professor   Karel   Vellan   va   Avgust   Reynish   o‘z   ilmiy   tadqiqotlarida   bu   holatni
xalqaro   huquqdagi   "jazosizlik   sindromi"   deb   atab,   mutlaq   immunitet
konsepsiyasini   cheklangan   funksional   immunitet   nazariyasi   bilan   almashtirish
zarurligini uqtirmoqdalar ” 23
. Afsuski, davlatlarning o‘zlari ham xalqaro tashkilotlar
ustavini   qayta   ko‘rib   chiqishga   va   ularning   immunitetlarini   qisqartirishga
yetarlicha   siyosiy   iroda   ko‘rsatmayaptilar.   Natijada   xalqaro   tashkilotlarning
qilmishlari   uchun   javobgarlikni   belgilash   jarayoni   aniq   yuridik   huquqni   qo‘llash
emas,   balki   quruq   siyosiy   muzokaralar   va   ixtiyoriy   kompensatsiya   to‘lash   kabi
subyektiv iroda maydonida qolib ketmoqda.
Ikkinchi   jiddiy   huquqiy   muammo   xalqaro-huquqqa   xilof   qilmishlarni   u
yoxud   bu   subyektga   aniq   nisbat   berish,   ya’ni   imputatsiya   institutining   haddan
tashqari chigallashib ketganligi bilan bevosita bog‘liq. Odatda xalqaro tashkilotlar
o‘zlarining   xalqaro   operatsiyalarini   o‘tkazishda   bevosita   o‘z   shtatidagi
xodimlardan ko‘ra ko‘proq a’zo davlatlar tomonidan vaqtincha ixtiyoriga berilgan
harbiy, tibbiy hamda texnik mutaxassislarning xizmatlaridan keng foydalanadilar.
Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   tinchlikni   saqlash   missiyalarida   faoliyat
yurituvchi   harbiylar   rasman   BMTning   ko‘k   kaskasini   kiysalar-da,   real   vaziyatda
ular   o‘zlarining   milliy   mudofaa   vazirliklari   bilan   maosh,   unvon   va   yakuniy
qo‘mondonlik   masalalarida   uzviy   aloqani   uzmaydilar.   Ana   shunday   ikkilangan
yoxud   dualistik   boshqaruv   sharoitida   sodir   etilgan   og‘ir   jinoyatlar,   masalan,
fuqarolik obyektlarini asossiz o‘qqa tutish yoxud qochqinlarga nisbatan shafqatsiz
munosabatda bo‘lish faktlari bo‘yicha aniq yuridik aybdorni topish qaltis vazifaga
aylanadi.   Xalqaro   huquq   komissiyasi   2011-yilgi   moddalar   loyihasining   7-
moddasida   bunday   ziddiyatli   holatlar   uchun   "samarali   nazorat"   mezonini   asosiy
huquqiy   tarozi   sifatida   tasdiqlab   bergan.   Amaliy   yurisprudensiyada   esa   bir
operatsiya davomida yuz bergan o‘nlab voqealarning har biri bo‘yicha kim haqiqiy
amaliy nazoratga ega bo‘lganligini faktlar  orqali isbotlash yillab davom  etadigan,
millionlab   dollar   sarflanadigan   murakkab   sud   tergovlarini   talab   etadi.
23   Reinisch A. (ed.) The Privileges and Immunities of International Organizations in Domestic Courts. – Oxford:
Oxford University Press, 2013.
37 Huquqbuzarlik   yuz   berganda   xalqaro   tashkilot   rahbariyati   barcha   javobgarlikni
askarni   yuborgan   milliy   davlatga   to‘nkashga   urinadi,   milliy   hukumat   esa   o‘z
navbatida   harbiylar   faqat   BMT   mandatiga   bo‘ysunganligini   ro‘kach   qilib
mas’uliyatdan   qochishga   harakat   qiladi.   Bunday   javobgarlikni   o‘zaro   uloqtirish
amaliyoti   jabrlangan   tomonga   adolatni   qaror   toptirish   huquqidan   foydalanishda
yengib   bo‘lmas   texnik   va   huquqiy   to‘siqlarni   yaratib   beradi.   Niderlandiya
sudlarida   ko‘rilgan   Nuhanovich   va   Mustafich   hamda   Inson   huquqlari   bo‘yicha
Yevropa sudida ko‘rilgan Al-Jedda kabi tarixiy ishlar imputatsiya muammosining
naqadar   chalkash   ekanligini,   hatto   eng   oliy   sud   instansiyalari   ham   bir   xil   faktik
vaziyatda butunlay bir-biriga zid bo‘lgan huquqiy xulosalarga kelishi mumkinligini
isbotladi.   Ba’zi   nufuzli   huquq   olimlari   bu   chigallikni   bartaraf   etish   maqsadida
yagona   huquqbuzarlik   uchun   ham   tashkilot,   ham   a’zo   davlat   bir   vaqtning   o‘zida
solidar   javobgarlikni   bo‘yniga   olishi   kerakligi   haqidagi   yangi   qat’iy   qoidani
xalqaro   huquqqa   kiritishni   tavsiya   qilmoqdalar.   Hozirgi   xalqaro   siyosiy   iqlimda
qudratli davlatlar o‘zlariga bunday qo‘shimcha yuridik xavf va moddiy majburiyat
yuklaydigan   konvensiyalarni   imzolashdan   manfaatdor   emasliklarini   ochiq
namoyon qilmoqdalar.
Xalqaro   tashkilotlar   javobgarligini   amalda   tatbiq   etishdagi   uchinchi   va   eng
zaif   nuqta   bu   xalqaro   ommaviy   huquq   tizimida   javobgarlikni   majburiy   ijro
ettiruvchi   vakolatli   markazlashgan   sud   organining   umuman   mavjud   emasligidir.
1945-yilda qabul qilingan Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xalqaro sudi statutining
34-moddasi ushbu nufuzli sudning yurisdiksiyasini faqat va faqat suveren davlatlar
o‘rtasidagi   nizolar   bilan   qat’iy   cheklab   qo‘ygan.   Tashkilot   va   uchinchi   davlat
o‘rtasida   yoxud   tashkilot   va   xususiy   shaxslar   o‘rtasida   xalqaro   huquq   buzilishi
bo‘yicha   nizo  kelib  chiqqanda,  ularning  to‘g‘ridan-to‘g‘ri   murojaat  qila  oladigan,
qarorlari   ijro   etilishi   majburiy   bo‘lgan   yagona   global   yuridik   instansiyasi   amalda
yo‘q.   Garchi   Xalqaro   sud   tashkilotlarga   huquqiy   maslahat   xulosalari   berish
vakolatiga   ega   bo‘lsa-da,   bu   xulosalar   tabiatan   tavsiyaviy   tusga   ega   bo‘lib,
huquqbuzar   obyektdan   yetkazilgan   millionlik   zararlarni   majburiy   undirib   berish
qudratiga   ega   emas.   Buning   oqibatida   xalqaro   tashkilotlar   o‘zining   noqonuniy
38 qilmishlari   uchun   jabrlanuvchilar   bilan   faqatgina   o‘zlari   xohlagan   vaqtidagina,
qulay   siyosiy   sharoitdagina   maxsus   arbitrajlar   tuzish   orqali   hisob-kitob   qilishni
afzal biladilar. Tashkilotlarning ichki ma’muriy tribunal tizimlari, masalan Xalqaro
mehnat   tashkilotining   Ma’muriy   tribunali   faqat   o‘z   xodimlarining   mehnat
nizolarini   ko‘rib   chiqish   vakolatiga   ega   bo‘lib,   tashqi   uchinchi   shaxslarning,
masalan,   ekologik   inqirozdan   jabr   ko‘rgan   aholining   arizalarini   umuman   qabul
qilmaydi.   Javobgarlikni   ta’minlashning   muqobil   vositasi   sifatida   qo‘llaniladigan
xalqaro   qarshi   choralar,   ya’ni   sanksiyalar   mexanizmi   ham   xalqaro   tashkilotlarga
kelganda   butunlay   samarasiz   va   to‘mtoq   qurolga   aylanib   qoladi.   Xalqaro   huquq
komissiyasi   loyihasining   ellik   birinchi   va   52-moddalarida   davlatlar   tashkilotga
nisbatan qarshi choralar qo‘llash huquqiga ega ekanligi yozib qo‘yilgan bo‘lsa-da,
a’zo   davlat   o‘z   tashkilotiga   sanksiya   qo‘llasa,   bu   qadam   tashkilot   nizomini   va   u
yerdagi   moliyaviy   a’zolik   majburiyatlarini   ochiqdan-ochiq   buzishga   olib   keladi.
Qolaversa,   insonparvarlik   yoki   qochqinlar   masalalari   bilan   shug‘ullanuvchi
tashkilotlarning   moliyalashtirilishini   sanksiya   orqali   to‘xtatib   qo‘yish   bevosita
muhtoj   aholining   ommaviy   qirilishiga   olib   kelishi   mumkinligi   sababli   xalqaro
huquq   bunday   qarshi   choralarni   keskin   qoralaydi.   Shunday   murakkab   ziddiyatlar
manzarasida   xalqaro   tashkilotni   javobgarlikka   tortish   jarayoni   aniq   yuridik
majburlov   mexanizmidan   ko‘ra,   faqat   siyosiy   muzokaralar,   ommaviy   axborot
vositalaridagi   rezonans   hamda  xalqaro   obro‘ning  to‘kilishi   ehtimoliga   asoslangan
nomoddiy   bosim   vositalariga   qaram   bo‘lib   qolgan.   Javobgarlikni   majburiy   ijro
ettirish   mexanizmlarining   bu   darajada   ojizligi   xalqaro   munosabatlarda
kuchlilarning   huquqi   ustunligini   yana   bir   bor   isbotlab,   huquq   ustuvorligi
tamoyiliga qattiq zarba bermoqda.
To‘rtinchi va ehtimol eng pragmatik huquqiy inqiroz bu xalqaro tashkilotlar
zimmasiga   yuridik   javobgarlik   yuklatilganda   uning   ortidan   kelib   chiqadigan
trillionlik   zararlarni   qoplash,   ya’ni   reparatsiya   qoidasini   amalda   moliyaviy
ta’minlashning   mavhumligidir.   Xalqaro   maydondagi   har   qanday   suveren   davlat
mustaqil   iqtisodiyotga,   o‘z   hududidagi   bitmas-tuganmas   tabiiy   resurslarga,
kafolatlangan   soliq   yig‘imlariga   va   yirik   milliy   zaxiralarga   ega   bo‘lgani   bois,
39 qattiq xalqaro sud qarori chiqqanda zararni to‘lab berishning real manbalariga ega
bo‘ladi.   Bunga   qarama-qarshi   o‘laroq,   xalqaro   tashkilotlarning   o‘ziga   tegishli
mustaqil   suveren   hududi,   xususiy   sanoat   korxonalari   yoxud   kafolatli   boylik
manbalari mavjud emas, ularning butun yillik byudjeti yuz foiz a’zo davlatlarning
ixtiyoriy hamda qat’iy belgilangan badallari hisobidan tebranadi. Agar xalqaro sud
yoxud   maxsus   arbitraj   komissiyasi   qaysidir   tuzilmani   yirik   harbiy   amaliyotdagi
ehtiyotsizligi   tufayli   bir   necha   milliard   dollar   moddiy   kompensatsiya   to‘lashga
rasman   majbur   qilsa,   ushbu   tashkilot   a’zo   davlatlardan   qo‘shimcha   mablag‘
so‘rashdan   boshqa   hech   qanday   amaliy  imkoniyatga   ega   bo‘lmaydi.   1985-yildagi
Xalqaro   qalay   kengashi,   ya’ni   nufuzli   iqtisodiy   xalqaro   tashkilot   to‘satdan
bankrotga   uchraganda,   kreditor   kompaniyalar   aynan   shu   muammoga   to‘qnash
keldilar   va   o‘z   pullarini   undirish   uchun   a’zo   davlatlarni   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   sudga
berishga majbur bo‘ldilar. Xalqaro huquq komissiyasi  tayyorlagan loyihaning 62-
moddasi   tashkilot   majburiyatlari   uchun   a’zo   davlatlarning   subsidiar,   ya’ni   zaxira
javobgarligini  o‘rnatishga  harakat  qilgan bo‘lsa-da, bu norma yuridik jihatdan tor
va   chegaralangan   qoliplarga   solib   qo‘yilgan.   Bunga   ko‘ra,   davlat   qachonki   o‘zi
tashkilot   qarzini   to‘lashni   ochiq   yozma   ravishda   bo‘yniga   olsagina   yoki   o‘z
harakatlari   bilan   uchinchi   shaxslarga   shu   qarzlarni   to‘lashga   va’da   berib
ishontirgandagina   ustav   kapitalidan   tashqari   subsidiar   javobgarlikka   tortilishi
nazarda   tutilgan.   Bu   shafqatsiz   yuridik   filtrlar   xalqaro   huquqbuzarlikdan   jabr
ko‘rgan shaxslarning moddiy zarar undirish umidlarini deyarli sarobga aylantiradi.
A’zo   davlatlar   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   yoxud   boshqa   yirik   idoralar
byudjetiga   rejalashtirilmagan   badallarni   to‘lashdan   qat’iyan   bosh   tortishlarini
doimiy   ravishda   ro‘kach   qiladilar,   chunki   bu   ularning   milliy   soliq   to‘lovchilari
manfaatlariga ochiqdan-ochiq ziddir. Yuzaga kelgan bu o‘lik nuqtani yengib o‘tish
maqsadida   xalqaro   iqtisodiy   huquq   ekspertlari   barcha   xalqaro   tashkilotlar   uchun
xususiy korporatsiyalardagi kabi yirik va majburiy xalqaro sug‘urta fondini tashkil
etish   g‘oyasini   eng   to‘g‘ri   yo‘l   sifatida   taklif   qilmoqdalar.   Agar   tashkilotlarning
har   bir   operatsiyasi   xalqaro   sug‘urta   kompaniyalari   tomonidan   qat’iy   qoplamaga
40 ega   bo‘lmasa,   xalqaro-huquqiy   javobgarlikning   zararni   qoplashdek   eng   muhim
funksiyasi hech qachon to‘laqonli va samarali ishlamaydi.
3.2. Xalqaro tashkilotlar faoliyatida yetkazilgan zararni qoplash,
javobgarlikni ta’minlash va jabrlangan tomonlarning huquqlarini himoya
qilish bilan bog‘liq muammolar
Xalqaro   ommaviy   huquq   tizimida   xalqaro   tashkilotlar   tomonidan
yetkazilgan   zararni   qoplash   masalasi   yuridik   mantiq   va   insonparvarlik   prinsiplari
o‘rtasidagi eng keskin to‘qnashuv nuqtasiga aylanib ulgurgan. Birlashgan Millatlar
Tashkiloti Xalqaro huquq komissiyasi 2011-yilda ishlab chiqqan moddalar loyihasi
jabrlangan   tomonlarning   huquqlarini   himoya   qilish   bo‘yicha   qator   me’yorlarni
taklif   etganiga   qaramay,   amaliyotda   bu   qoidalar   ishlash   mexanizmiga   ega
bo‘lmagan o‘lik normaligicha qolmoqda. Muammoning o‘zagi bevosita 1946-yilda
qabul   qilingan   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   imtiyozlari   va   immunitetlari
to‘g‘risidagi   konvensiyaga   borib   taqaladi.   Hujjatning   ikkinchi   bo‘limi   barcha
xalqaro   tashkilotlarga   milliy   sudlar   yurisdiksiyasidan   mutlaq   himoyalanish,   ya’ni
mutlaq   daxlsizlik   huquqini   taqdim   etgan.   Tashkilotlarning   operativ   mustaqilligini
ta’minlash   va   a’zo  davlatlar   siyosiy   bosimidan   asrash   maqsadida   joriy   etilgan  bu
yuridik   qoida   bugungi   kunda   oddiy   jabrlanuvchilarning   odil   sudlovga   bo‘lgan
fundamental   huquqlarini   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   poymol   qilmoqda.   Inson   huquqlari
umumjahon   deklaratsiyasining   8-moddasida   har   bir   shaxsning   o‘z   toptalgan
huquqlarini   vakolatli   mustaqil   sud   orqali   tiklash   kafolati   qat’iy   belgilangan.
Xalqaro tashkilotlar ishtirokidagi mulkiy va ma'naviy nizolarda bu xalqaro norma
amalda   butunlay   huquqiy   kuchini   yo‘qotadi   hamda   jabrlanuvchilar   yuridik   sarob
ichida   qolib   ketadilar.   Yirik   xalqaro   transmilliy   tuzilmalar   mutlaq   immunitet
qalqoni   ortida   yashirinib   yuridik   javobgarlikdan   qochish   amaliyotini   faol
qo‘llashda   davom   etmoqdalar.   Avgust   Reynish   va   Karel   Vellan   kabi   yirik
huquqshunos   olimlar   o‘z   yuridik   tadqiqotlarida   bu   inqirozli   holatni   xalqaro
huquqdagi "jazosizlik sindromi" deb ataydilar va mutlaq immunitet konsepsiyasini
zudlik   bilan   cheklangan   funksional   immunitet   nazariyasiga   o‘zgartirishni   taklif
qiladilar.   Mustaqil   davlatlar   xalqaro   tashkilotlar   ustavini   qayta   ko‘rib   chiqishga
41 hamda   ularning   o'rnatilgan   immunitetlarini   qisqartirishga   yetarlicha   siyosiy   iroda
ko‘rsatmayaptilar.   Xalqaro   tashkilotlarning   mudhish   qilmishlari   uchun   moddiy
javobgarlikni belgilash jarayoni adolatli huquqiy amaliyotdan ko‘ra faqat va faqat
yashirin   siyosiy   kelishuvlar   maydoniga   aylanib   qolgan.   Gumanitar   operatsiyalar
davomida atrof-muhitga,  mahalliy mintaqa  infratuzilmasiga  yoxud  oddiy insonlar
hayotiga   ziyon   yetgan   taqdirda   ham   jinoiy   va   fuqarolik   yurisdiksiyasi   ushbu
subyektlarga   nisbatan   umuman   ishlamaydi.   Xalqaro   huquqning   imperativ   jus
cogens   qoidalari   qo'pol   buzilganda   ham   immunitetni   avtomatik   bekor   qilish
bo'yicha yagona markazlashgan xalqaro mexanizm hanuzgacha yaratilmagan.
Jabrlangan   shaxslarning   huquqlarini   sud   organlari   orqali   himoya   qilishdagi
g‘ovlar bir qator yirik tarixiy sud jarayonlarida o‘zining haqiqiy yuridik qiyofasini
to'laqonli   namoyon   qildi.   Niderlandiya   Oliy   sudi   va   Inson   huquqlari   bo‘yicha
Yevropa   sudi   ishtirokidagi   mashhur   "Srebrenitsa   onalari   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotiga   qarshi"   ishi   xalqaro   yurisprudensiya   tarixidagi   eng   bahsli   yuridik
presedentni yaratdi. 1995-yilda Srebrenitsada yuz bergan ommaviy qirg‘in vaqtida
"xavfsiz   hudud"   himoyasiga   mas’ul   bo‘lgan   Niderlandiya   tinchlikparvar   kuchlari
o‘z   harbiy   vazifasini   bajarmaganligi   oqibatida   sakkiz   mingdan   ortiq   tinch   aholi
qurbon bo‘ldi. Dahshatli qirg'in qurbonlarining oila a’zolari BMT va Niderlandiya
hukumati   ustidan   Gaaga   fuqarolik   sudlariga   millionlab   yevro   miqdorida   moddiy
tovon   puli   undirish   talabi   bilan   rasmiy   da’vo   arizalarini   kiritdilar.   “ Niderlandiya
ichki  sud instansiyalari  Birlashgan  Millatlar  Tashkiloti  ustavining  105-moddasiga
va   immunitetlar   to'g'risidagi   konvensiya   normalariga   tayanib,   ushbu   global
tashkilotni   sud   majlisiga   chaqirish   vakolatiga   umuman   ega   emasliklarini   e’lon
qildilar ” 24
.   Da’vogarlar   adolat   izlab   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa   sudiga
murojaat   qilganlarida,   ushbu   nufuzli   xalqaro   sud   instansiyasi   ham   BMTning
mutlaq   immuniteti   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Yevropa   konvensiyasining   6-
moddasida kafolatlangan sudga murojaat qilish huquqidan huquqiy jihatdan doimo
ustun turadi  degan yakuniy qarorni  qabul  qildi. Minglab og'ir jabrlangan insonlar
o‘zlarining   toptalgan   qonuniy   haq-huquqlarini   mintaqaviy   sudlar   orqali   tiklay
24  Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations, 13 February 1946 // United Nations Treaty
Series. – Vol. 1. – P. 15.
42 olmasdan,   moddiy   hamda   ma’naviy   kompensatsiyadan   batamom   mahrum   holda
qolib   ketdilar.   Oddiy   fuqarolar   yoxud   xususiy   kompaniyalar   to‘g‘ridan-to‘g‘ri
BMTning   Xalqaro   sudiga   murojaat   qilish   huquqiga   ham   ega   emaslar.   Sud
statutining 34-moddasi bu xalqaro huquqni faqat suveren mustaqil davlatlargagina
maxsus   taqdim   etadi.   Jabr   ko'rgan   insonlar   va   mahalliy   nodavlat   tashkilotlarning
Gaaga   sudiga   o‘z  mulkiy  da’volarini   taqdim   eta  olmasligi   ularni   yuridik  jihatdan
to‘laqonli himoyasiz ojiz holatga solib qo‘ygan. Xalqaro miqyosda qaysidir davlat
hududlarida   sodir   etilgan   harbiy   va   ekologik   jinoyatlar   uchun   bevosita   xalqaro
tashkilotlardan   tovon   undirish   mexanizmining   yo‘qligi   insoniyatga   qarshi
jinoyatlarning jazosiz qolishiga keng yo‘l ochmoqda. Yevropa mintaqaviy sudlari
ma’lum   bir   cheklangan   darajada   a’zo   davlatlarga   inson   huquqlari   bo'yicha   bosim
o‘tkazishga   urinsalar-da,   aynan   xalqaro   tashkilotning   o‘zini   javobgarlikka   tortish
masalasida ularning qo‘llari yuridik jihatdan bog‘liqdir. Mavjud ochiq adolatsizlik
xalqaro   tashkilotlarning   daxlsizlik   maqomi   va   subyektiv   javobgarligi   masalasini
Bosh   Assambleya   hamda   Xavfsizlik   kengashi   darajasida   qayta   tubdan   ko‘rib
chiqishni qat'iy taqozo etadi.
Xalqaro   tashkilotlar   ichki   tuzilmalarida   yaratilgan   muqobil   nizolarni   hal
etish   mexanizmlarining   yetarli   darajada   adolatli   va   xolis   emasligi   zararni
qoplashdagi   keyingi   yirik   inqirozni   tashkil   etadi.   1946-yilgi   qat'iy   immunitetlar
to‘g‘risidagi   konvensiyaning   yigirma   to‘qqizinchi   bo‘limi   tashkilot   zimmasiga
xususiy xarakterga ega bo‘lgan nizolarni  hal etishning adolatli  muqobil  usullarini
majburiy   joriy   etish   vazifasini   yuklagan.   Gaiti   respublikasida   2010-yilda   sodir
bo‘lgan   halokatli   kuchli   zilziladan   so‘ng   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining
tinchlikni saqlash missiyasi mamlakatga vabo epidemiyasini ommaviy olib kirishi
ortidan ushbu konvensiya qoidasining qanchalik samarasiz va quruq ekanligi fosh
bo‘ldi.   O‘n   minglab   gartiliklarning   yostig'ini   quritgan   og'ir   kasallik   manbasi
bevosita   Nepal   davlatidan   kelgan   BMT   harbiylari   qarorgohidagi   sanitariya
talablariga javob bermaydigan ochiq iflos kanalizatsiya tizimiga borib taqalganligi
xalqaro   epidemiolog   olimlar   tomonidan   isbotlandi.   Mustaqil   inson   huquqlari
institutlari   va   jabrlangan   vabo   bemorlarining   oila   a’zolari   tashkilotning   ichki
43 shikoyat   ko‘rib   chiqish   komissiyalariga   yuzlab   million   dollarlik   tovon   puli   talab
qilib   minglab   rasmiy   arizalar   yubordilar.   BMT   yuridik   departamenti   ushbu
huquqiy   arizalarni   qabul   qilishdan   bosh   tortdi   va   da’volar   o'ta   yirik   siyosiy
xarakterga   ega   ekanligini   ro‘kach   qilib,   ularni   ko‘rib   chiqishni   o‘z   vakolatlari
yurisdiksiyasidan   tashqarida   deb   topdi.   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   federal
sudlarida   qurbonlar   nomidan   qo‘zg‘atilgan   "Jorj   BMTga   qarshi"   ishi   ham   xuddi
shu qotib qolgan immunitet qoidalari asosida to‘xtatildi va qurbonlarning talablari
to‘liq   qanoatlantirilmasdan   rad   etildi.   2016-yilda   Bosh   kotib   Pan   Gi   Mun   Gaiti
xalqi   oldida   rasmiy   ravishda   qilingan   insoniy   xatolar   uchun   chuqur   uzr   so‘ragan
bo‘lsa-da,   tashkilot   o‘zining   bevosita   yuridik   moddiy   javobgarligini   aslo   tan
olmadi.   Tashkilot   oliy   rahbariyati   tomonidan   ixtiyoriy   ravishda   tashkil   etilgan
maxsus   yordam   fondi   jabrlangan   fuqarolarga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   shaxsiy   yuridik
kompensatsiya   to‘lash   o‘rniga,   asosan   umumiy   suv   infratuzilmasini   yaxshilash
loyihalariga   sarflandi.   Bunday   tashkilot   ichki   va   ixtiyoriy   mexanizmlarining
qo‘llanilishi xalqaro tashkilotning o‘z ustidan o‘zi hukm chiqarishiga, ya’ni "hech
kim o‘z ishida sudya bo‘la olmaydi" klassik huquqiy prinsipining qo‘pol ravishda
toptalishiga olib keladi. Bemorlar  va jabrlanuvchilar  tashkilot tomonidan tuzilgan
hamda   harbiylarga   yoxud   bevosita   rahbariyatga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   qaram   bo‘lgan
komissiyalarga   murojaat   qilishga   majbur   bo‘lishi   yuridik   adolatni   to‘liq   yo‘qqa
chiqaradi.   Maxsus   mustaqil   xalqaro   arbitrajlar   va   shaffof   yechim   topish
markazlarining   yo‘qligi   sababli   oddiy   fuqarolar   xalqaro   byurokratik   tizim   oldida
doimiy huquqsiz va himoyasiz holatda qolib ketmoqdalar.
Yetkazilgan zararni qoplashni moliyaviy jihatdan amalda ta’minlashdagi eng
og‘ir iqtisodiy-huquqiy inqiroz xalqaro tashkilotlarning mustaqil tijoriy aktivlarga
hamda   shaxsiy   davlat   hududiga   ega   emasligi   omilidir.   Suveren   davlatlar   o'z
xalqaro   huquqbuzarliklari   uchun   xorijiy   subyektlarga   zararni   qoplash   jarayonida
o‘zlarining   barqaror   kafolatlangan   byudjetiga,   muntazam   soliq   yig‘ish   tizimiga
hamda bitmas-tuganmas milliy strategik zaxiralariga bevosita tayanadilar. Xalqaro
tashkilotlar   moddiy   ta'minot   jihatidan   yuz   foiz   a’zo   davlatlarning   ixtiyoriy
badallari, qat’iy tasdiqlangan yillik to‘lovlar hamda xususiy donorlik yordamlariga
44 mutlaq   qaram   hisoblanadi.   Agar   qandaydir   obro'li   xalqaro   muassasa   o‘zining
qo‘pol   strategik   boshqaruv   xatosi   tufayli   yuz   millionlab   dollarlik   ulkan   iqtisodiy
zarar   yetkazgani   isbotlansa,   sud   kompensatsiya   to‘lashni   majburiy   qilib
belgilaganda, tashkilot maxsus byudjetida bu og'ir xarajat uchun ortiqcha mustaqil
mablag‘   umuman   topilmaydi.   Shunday   murakkab   moliyaviy   inqiroz   sharoitida
zararni   to‘lash   majburiyati   qonunan   a’zo   davlatlar   bo‘yniga   subsidiar   tartibda
tushishi   kerakmi   degan   jiddiy   munozarali   masala   jahon   yurisprudensiyasi   kun
tartibiga   chiqadi.   1985-yilda   kutilmaganda   sodir   bo‘lgan   Xalqaro   qalay
kengashining   to‘satdan   bankrotga   uchrashi   hamda   xalqaro   bozorda   qalay   metalli
narxining   halokatli   qulashi   ushbu   muammoning   aniq   amaliy   ko‘rinishini   yorqin
namoyish   etdi.   Mazkur   xalqaro   tashkilot   yuz   millionlab   funt   sterling   miqdorida
katta   qarz   yuki   ostida   qolib   ketgach,   kreditor   xususiy   tijorat   kompaniyalari
bevosita   Buyuk   Britaniya   sudlari   orqali   a’zo   davlatlardan   bu   zararni   to'liq
undirishga   urindilar.   Xalqaro   huquq   komissiyasining   javobgarlik   moddalar
loyihasining 62-moddasi aynan shu masalani tor doirada qattiq tartibga solib, a’zo
davlatlar   faqat   o‘zlari   javobgarlikni   ochiq   tan   olgan   taqdirdagina   yoxud   va'da
bergandagina   moliyaviy   javobgar   bo‘lishlarini   qat’iy   belgilab   qo‘ygan.   A’zo
suveren   davlatlar   asosan   o'z   milliy   parlamentlari   hamda   ichki   soliq   to‘lovchilari
mulkiy   manfaatlarini   himoya   qilish   vajonasi   bilan   boshqa   mustaqil   yuridik
shaxsning   xatosi   uchun   milliardlab   dollar   qo‘shimcha   to‘lovlarni   byudjetdan
ajratishdan   qat’iyan   bosh   tortadilar.   Buning   bevosita   salbiy   natijasida   xalqaro
tashkilotlarning   huquqiy   va   iqtisodiy   javobgarligi   oddiy   qog‘ozda   qolib   ketadi,
jabrlangan   xususiy   tomonlar   o‘zlarining   adolatli   qonuniy   haqlarini   hatto   umrbod
undirib ola bilmaydilar. Mashhur  iqtisodiy va yuridik ekspertlar mazkur inqirozni
yengib   o‘tish   maqsadida   xalqaro   tashkilotlarning   barcha   operativ   amaliyotlarini
uzluksiz   va   majburiy   sug‘urtalaydigan   maxsus   global   mustaqil   fondlarni   ta’sis
etish   zarurligini   ilm-fanda   ilgari   surmoqdalar.   Keng   ko‘lamli   yuridik   xalqaro
sug‘urta   kafolati   yaratilmas   ekan,   koinotni   tadqiq   etish,   xavfli   gen   muhandisligi
yoxud   kiber   xavfsizlik   sohasida   tashkilotlar   tomonidan   tasodifan   yetkaziladigan
ulkan zararlarni xalqaro maydonda qoplashning umuman iloji qolmaydi.
45 Jabrlangan   xususiy   shaxslarning   huquqlarini   himoya   qilish   borasidagi   o'ta
jiddiy   yuridik   nuqsonlar   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Xavfsizlik   Kengashi
tomonidan   keng   qo‘llaniladigan   maqsadli   sanksiyalar   amaliyotida   ham   yaqqol
ko‘zga   tashlanadi.   Global   terrorizmga   qarshi   kurash   shiori   ostida   2000-yillarning
boshida Xavfsizlik Kengashi tinch jismoniy shaxslar va tijorat kompaniyalarining
bank   hisob   raqamlarini   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   muzlatib   qo‘yish,   davlatlararo   sayohat
qilishini   taqiqlash   bo‘yicha   yuzlab   qat’iy   majburiy   rezolyutsiyalarni   qabul   qildi.
Hukmron   xalqaro   sanksiya   ro‘yxatlariga   kiritilgan   odamlarga   o‘zlariga   qo‘yilgan
dalilsiz ayblovlarni bilish, xolis sud oldida o‘zini himoya qilish yoxud chiqarilgan
qaror  ustidan  apellyatsiya shikoyati  keltirishdek  eng fundamental  inson huquqlari
umuman taqdim etilmadi. 2008-yilda Yevropa Ittifoqi Adliya sudi tomonidan uzoq
yillar ko‘rib chiqilgan Yassin Abdulla Qodining ishi xalqaro tashkilot qanday qilib
ochiqdan-ochiq   adolatli   sud   muhokamasiga   bo‘lgan   huquqni   toptashini   hammaga
ko‘rsatib   berdi.   Muvaffaqiyatli   tadbirkor   bo'lgan   Qodi   ismli   fuqaro   hech   qanday
rasmiy ayblovsiz yoxud tergovsiz qora sanksiya ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lib, u o'n
yillab   o‘zining   barcha   mol-mulkidan   foydalana   olmadi   va   daxlsiz   BMT
qoidalarining   qurboniga   aylandi.   Yevropa   Adliya   sudi   o‘zining   tarixiy   qat'iy
qarorida   Xavfsizlik   Kengashi   qoidalari   insonning   ajralmas   yuridik   huquqlarini,
jumladan   daxlsiz   mulk   huquqini   va   adolatli   himoyalanish   huquqini   qo‘pol
buzayotganligini   e’lon   qilib,   ushbu   asossiz   sanksiyalarning   Yevropa   Ittifoqi
hududida ijro etilishini bekor qildi.   “ Xalqaro inson huquqlari hamjamiyatining va
mintaqaviy sudlarning kuchli jiddiy bosimi ostida BMT Xavfsizlik Kengashi 2009-
yildagi 1904-son rezolyutsiyasi orqali mustaqil Ombudsmen institutini shoshilinch
tashkil   etishga   majbur   bo‘ldi ” 25
.   Ombudsmen   sanksiya   ro‘yxatidagi   shaxslarning
arizalarini   qabul   qilish   va   ularni   qora   ro‘yxatdan   chiqarish   bo‘yicha   tahliliy
tavsiyalar   berish   vakolatiga   ega   bo‘lsa-da,   uning   xulosalari   qat’iy   majburiy   ijro
etish   kuchiga   ega   bo‘lgan   mustaqil   sud   hukmi   darajasida   emas.   BMT   Xavfsizlik
Kengashining   o'n   besh   a'zodan   iborat   Sanksiyalar   qo‘mitasi   istalgan   vaqtda
Ombudsmenning  huquqiy  xulosalarini  shunchaki  yashirin  siyosiy   vajlar   bilan  rad
25   UN   Security   Council   Resolution   1904   (2009)   of   17   December   2009.   –   URL:
https://undocs.org/S/RES/1904(2009) .
46 etish   salohiyatini   o'zida   saqlab   qolgan.   Tashkil   topgan   bu   vaziyat   xalqaro
tashkilotlar   qabul   qiladigan   buyruqbozlik   qarorlarining   inson   huquqlari   xalqaro
standartlariga to‘la mos kelmasligini, global xalqaro xavfsizlik nomi ostida xususiy
beayb   shaxslarning   mulkiy   manfaatlari   osonlikcha   qurbon   qilinayotganini
isbotlaydi.   Nohaqlikdan   jabrlangan   fuqarolarga   yetkazilgan   og‘ir   ma’naviy
zararlar, yillab boy berilgan biznes iqtisodiy imkoniyatlari  hamda sha’ni  va qadr-
qimmatiga   yetkazilgan   putur   uchun   xalqaro   tashkilot   tomonidan   bir   sent   ham
kompensatsiya   to‘lanmasligi   xalqaro   qonunchilikdagi   ulkan   adolatsizlikdir.
Tashkilotlarning   globallashgan   repressiv   mexanizmlariga   huquqiy   qarshi   turish
uchun xalqaro huquq doirasida ma’muriy xalqaro qarorlarni taftish etuvchi ochiq,
mustaqil   va   majburiy   yurisdiksiyaga   ega   bo‘lgan   xalqaro   apellyatsiya   sudini
kechiktirmasdan yaratish shart.
O‘zbekiston   Respublikasining   mustaqil   yuridik   tizimi   va   uning   xalqaro
tuzilmalar bilan o‘rnatayotgan yangicha integratsiyalashgan munosabatlari  zararni
qoplash   mexanizmlarini   bevosita   milliy   qonunchilik   darajasida   mustahkam
ta’minlash   borasida   juda   ijobiy   tajribalarni   shakllantirmoqda.   Mustaqil
mamlakatimiz   hududida   faoliyat   olib   borayotgan   o‘nlab   yirik   xalqaro   moliya
institutlari,   taraqqiyot   banklari   va   xorijiy   gumanitar   tashkilotlarning   amaliy
harakatlari   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   davlatimiz   iqtisodiy   manfaatlariga,   atrof-muhit
ekologik   barqarorligiga   hamda   oddiy   fuqarolar   huquqlariga   daxldordir.
Yangilangan   O‘zbekiston   Respublikasi   Fuqarolik   kodeksining   o‘n   to‘rtinchi
hamda   985-moddalari   fuqarolarga   yetkazilgan   har   qanday   aniq   mulkiy   yoxud
ma’naviy   zararning   to‘liq   hajmda   sud   orqali   undirilishini   qonunan   mustahkam
kafolatlaydi   va   bu   imperativ   qoidalar   xalqaro   tashkilotlarning   mahalliy   xususiy
pudratchilar   bilan   tuzgan   tijorat   shartnomalariga   ham   to'laqonli   tegishlidir.   Yuz
millionlab   dollarlik   yirik   investitsion   infratuzilma   loyihalarini   amalga   oshirishda
xalqaro  moliya   korporatsiyalari   bilan   rasman   tuziladigan  bitimlarga  atrof-muhitni
muhofaza   qilish,   xodimlar   ijtimoiy   xavfsizligi   va   kutilmagan   zararlarni   qoplash
bo‘yicha   maxsus   qat’iy   yuridik   bandlar   kiritish   amaliyoti   keng   joriy   etilmoqda.
Xorijiy investitsiyalar jalb etish sohasidagi davlat siyosati xalqaro tashkilotlarning
47 an'anaviy yuridik daxlsizligini to'liq hurmat qilgan holda, mahalliy qishloq aholisi
oldidagi   mulkiy   mas’uliyatni   turli   yashirin   bitimlar   yordamida   chetlab   o‘tishga
yo‘l   qo‘ymaydigan   qat’iy   davlat   nazorati   tizimiga   asoslanadi.   Muhim   qadam
sifatida   xalqaro   tijorat   arbitraji   to‘g‘risidagi   alohida   yangi   qonunning   qabul
qilinishi   hamda   Toshkent   xalqaro   arbitraj   markazining   rasman   ishga   tushirilishi
transmilliy yuridik nizolarni mustaqil, xolis hamda ortiqcha byurokratiyasiz tezkor
hal   etish   uchun   mukammal   huquqiy   minbar   vazifasini   o‘tamoqda.   Adliya
sohasidagi   bu   kabi   kuchli   milliy   institutlar   xalqaro   tashkilotlarni   o‘zlarining   eski
immunitetlaridan   ixtiyoriy   ravishda   voz   kechishga   va   paydo   bo'lgan   mulkiy
bahslarni   sivilizatsiyalashgan   odil   sudlov   yordamida   yechishga   jiddiy   huquqiy
undamoqda.   O'zbekistonning   Jahon   savdo   tashkilotiga   to‘laqonli   a’zo   bo‘lish
borasidagi qat’iy strategik davlat siyosati doirasida milliy huquqshunoslar xalqaro
iqtisodiy   tashkilotlar   faoliyati   tufayli   yetkazilgan   tijoriy   zararlarni   kompensatsiya
qilish   bo‘yicha   eng   ilg‘or   jahon   tajribalarini   ipidan   ignasigacha   chuqur
o‘rganmoqdalar.   Xalqaro   maydondagi   bu   huquqiy   inqirozlarni   tizimli   ravishda
umumiy   bartaraf   etish   uchun   jahon   hamjamiyati   xalqaro   sudlarning   cheklangan
vakolatlarini   institutsional   jihatdan   kengaytiruvchi   yangi   ko‘p   tomonlama   ochiq
shartnomalarni   tasdiqlashi   zarurati   pishib   yetilgan.   Doimiy   maxsus   xalqaro
da'volar sud instansiyasini  tashkil  etish, yirik xalqaro tashkilotlar  uchun majburiy
tijorat   sug‘urta   fondlarini   kiritish   va   a’zo   davlatlarning   subsidiya   javobgarlik
chegaralarini   xalqaro   hujjatlarda   huquqiy   oydinlashtirish   jabrlangan   oddiy
insonlarning   toptalgan   huquqlarini   amalda   himoya   qilishning   eng   to‘g‘ri   yuridik
vositalari   sanaladi.   Ishonch   bilan   aytish   mumkinki,   faqatgina   ana   shunday
universal   kompleks   huquqiy   islohotlar   orqali   xalqaro   tashkilotlarning   global
boshqaruvdagi   mavqei   adolatli   mezonlar   ustiga   mustahkam   quriladi   va
sayyoramizdagi har bir shaxsning oliy huquqlari xalqaro darajada himoya qilinadi.
3.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi mexanizmlarini
takomillashtirish va mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha takliflar
Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   javobgarligini   ta’minlash
borasidagi   eng   ustuvor   va   kechiktirib   bo‘lmas   vazifa   jahon   miqyosida   yagona,
48 barcha uchun majburiy yurisdiksiyaga ega bo‘lgan xalqaro sud instansiyasini ta’sis
etish   zaruratiga   borib   taqaladi.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Xalqaro   sudining
1945-yilda   qabul   qilingan   amaldagi   statuti   34-moddasi   faqat   suveren
davlatlargagina   sud   jarayonlarida   ishtirok   etish   huquqini   taqdim   etishi   bugungi
globallashgan   huquqiy   voqelikka   javob   bermaydi.   Nufuzli   huquqshunos   olimlar
Avgust   Reynish   hamda   Nils   Blokker   o‘zlarining   fundamental   ilmiy   asarlarida
xalqaro   sud   statutiga   rasmiy   o‘zgartirishlar   kiritish   orqali   xalqaro   tashkilotlarga
ham   javobgar   taraf   sifatida   qatnashish   maqomini   berishni   eng   maqbul   yuridik
yechim   sifatida   tavsiya   qiladilar.   Gaaga   sudining   vakolatlarini   kengaytirish
imkonsiz bo‘lgan taqdirda, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining
maxsus   rezolyutsiyasi   asosida   Xalqaro   ma’muriy   va   fuqarolik   nizolarini   ko‘rib
chiquvchi   yangi   global   tribunalni   yaratish   hayotiy   ehtiyojga   aylangan.   Mazkur
yangi   xalqaro   tribunal   faqatgina   tashkilot   ichidagi   mehnat   nizolarini   emas,   balki
uchinchi   shaxslarga   yetkazilgan   og‘ir   ekologik,   moliyaviy   va   gumanitar   zararlar
bo‘yicha xususiy da’volarni ham ochiq ko‘rib chiqish vakolatiga ega bo‘lishi qat’iy
belgilanishi   lozim.   2011-yilda   Xalqaro   huquq   komissiyasi   tomonidan   qabul
qilingan javobgarlik to‘g‘risidagi  moddalar  loyihasini  shunchaki  tavsiyaviy  hujjat
maqomidan chiqarib, uni majburiy xalqaro konvensiya darajasiga ko‘tarish ushbu
sudning   faoliyati   uchun   zaruriy   moddiy-huquqiy   bazani   yaratib   beradi.   Jahon
hamjamiyati   a’zolari   1986-yildagi   Vena   konvensiyasi   tajribasiga   tayangan   holda
xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   bo‘yicha   yangi   universal   shartnomani
imzolashlari   hamda   unda   majburiy   arbitraj   qo‘shimcha   shartini   o‘z   aksini
toptirishlari   talab   etiladi.   Hozirgi   kunda   Yevropa   Ittifoqi   Adliya   sudi   va   Inson
huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi kabi mintaqaviy instansiyalar qandaydir darajada
bu   vazifani   bilvosita   bajarishga   urinayotgan   bo‘lsalar-da,   ularning   yurisdiksiyasi
butun   jahonni   qamrab   olish   qudratiga   ega   emas.   Mustaqil   xalqaro   tribunalning
joriy   etilishi   xalqaro   tuzilmalarning   jazosizlik   muhitini   tag-tomiri   bilan   yo‘q
qilishga, qarorlar qabul qilish jarayonida huquqiy ehtiyotkorlikni kuchaytirishga va
jabrlangan   oddiy   fuqarolarning   odil   sudlovga   bo‘lgan   fundamental   huquqlarini
amalda   tiklashga   ulkan   xizmat   qiladi.   Xalqaro   munosabatlarda   qudratli
49 byurokratiyaning   emas,   balki   aynan   xalqaro   ommaviy   huquq   normalarining
ustuvorligini   ta’minlash   yo‘lida   barcha   a’zo   davlatlar   o‘zlarining   tor   geosiyosiy
manfaatlarini   chetga   surib,   mazkur   tashabbusni   qo‘llab-quvvatlashlari   huquqiy
taraqqiyotning yagona mantiqiy yo‘nalishidir. Yangi sud mexanizmi adolatni qaror
toptirish   bilan   birga   xalqaro   tashkilotlarning   global   nufuzini   va   ishonchliligini
jahon   xalqlari   oldida   munosib   darajada   qayta   tiklashga   ulkan   yordam   beradi.
Ushbu   taklif   qilinayotgan  sud   organining  qarorlari   barcha  davlatlar   hududida  ijro
etilishi   qat’iy   majburiy   bo‘lishi   uchun   xorijiy   sud   hukmlarini   tan   olish   haqidagi
Nyu-York konvensiyasiga o‘xshash maxsus xalqaro ijro mexanizmini ham parallel
ravishda   ishlab   chiqish   lozim.   Sud   jarayonlarining   to‘laqonli   shaffof   va   ochiq
o‘tkazilishi   nodavlat   notijorat   tashkilotlari   hamda   mustaqil   huquqshunoslar
tomonidan   muntazam   monitoring   qilib   borilishi   xalqaro   adolat   mezonlari
buzilmasligini qonunan kafolatlaydi.
Mavjud huquqiy inqirozni yumshatish yo‘lidagi ikkinchi yirik amaliy taklif
xalqaro   tashkilotlarning   mutlaq   sud   immuniteti   konsepsiyasini   zamonaviy   inson
huquqlari   standartlariga   moslashtirish   jarayoni   bilan   bevosita   aloqadordir.   1946-
yilda tasdiqlangan Birlashgan Millatlar Tashkilotining imtiyozlari va immunitetlari
to‘g‘risidagi konvensiya normalari o‘z davrining siyosiy ehtiyojlariga javob bergan
bo‘lsa-da,   yigirma   birinchi   asrning   insonparvarlik   prinsiplari   oldida   o‘zining
ma’naviy   hamda   yuridik   qiymatini   batamom   yo‘qotib   bormoqda.   Taniqli   xalqaro
huquq ekspertlari, xususan professor Karel Vellan xalqaro tuzilmalar uchun mutlaq
yurisdiksion   daxlsizlikdan   to‘liq   voz   kechishni   va   uni   faqatgina   tashkilotning
asosiy funksiyalarini bajarish bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan harakatlarnigina qamrab
oluvchi   cheklangan   funksional   immunitet   nazariyasi   bilan   almashtirishni   uzoq
yillardan   beri   ilgari   surmoqdalar.   Xalqaro   hamjamiyat   mazkur   qadimiy
konvensiyaga   maxsus   o‘zgartirishlar   kirituvchi   qo‘shimcha   bayonnoma   qabul
qilishi, unda tashkilotning tijorat shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolar hamda
uchinchi   shaxslarga   yetkazilgan   g‘ayrishartnomaviy   delikt   zararlar   bo‘yicha
immunitet   o‘z-o‘zidan   bekor   qilinishini   qat’iy   belgilab   qo‘yishi   eng   dolzarb
huquqiy zaruratdir. Niderlandiya milliy sudlarida ko‘rilgan Srebrenitsa onalarining
50 fojiali   da’volari   yoxud   Gaitidagi   vabo   epidemiyasi   qurbonlarining   Amerika
Qo‘shma   Shtatlari   federal   sudlaridagi   muvaffaqiyatsiz   ishlari   ushbu   islohotning
qanchalik   kechiktirib   bo‘lmas   hayotiy   ehtiyoj   ekanligini   butun   dunyo   yuridik
hamjamiyatiga   yaqqol   isbotlab   berdi.   Xalqaro   tashkilotlar   o‘z   ixtiyori   bilan
immunitetdan voz kechish mexanizmidan foydalanishni noyob istisno holat emas,
balki   inson   huquqlari   buzilgan   har   qanday   vaziyatda   qo‘llaniladigan   kundalik
oddiy   yuridik   amaliyotga   aylantirishlari   talab   etiladi.   BMT   Bosh   Assambleyasi
barcha ixtisoslashgan  muassasalar  va mintaqaviy tashkilotlar  rahbariyatlari  uchun
immunitetdan voz kechishning aniq, majburiy hamda shaffof mezonlarini belgilab
beruvchi   universal   xarakterdagi   rezolyutsiyani   qabul   qilishi   adolatni
ta’minlashning   birinchi   qadami   bo‘ladi.   Agar   tashkilot   jabrlanuvchiga   o‘zining
ichki   idoraviy   muqobil   sudlashuv   imkoniyatini   taqdim   etmasa,   milliy   sudlarda
uning   daxlsizlik   huquqini   avtomatik   tarzda   bekor   qilish   qoidasi   xalqaro   odat
huquqining ajralmas qismiga aylantirilishi lozim. Immunitetni cheklash borasidagi
islohotlar tashkilotni siyosiy to‘qnashuvlar nishoniga aylantirish uchun emas, balki
uning   qaror   qabul   qiluvchi   xodimlarida   to‘laqonli   mas'uliyat   hissini   tarbiyalash
hamda   beayb   qurbonlarning   huquqlarini   haqiqiy   ma’noda   ro‘yobga   chiqarish
maqsadida   amalga   oshiriladi.   Tashkilotlarning   ijroiya   idoralari   o‘z   navbatida
xalqaro   loyihalarni   rejalashtirish   bosqichidayoq   ehtimoliy   zararlarning   oldini
olishga   qaratilgan   qat’iy   ichki   huquqiy   filtrlarni   ishga   tushirishga   majbur
bo‘ladilar. Adolatli odil sudlovga erishish yo‘lidagi sun’iy byurokratik g‘ovlarning
yo‘q   qilinishi   inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasida   belgilangan   har   bir
shaxsning   toptalgan   huquqlarini   samarali   tiklash   prinsipini   real   voqelikka   olib
chiqadi.   Milliy   sudlar   ham   xalqaro   tashkilotlarning   funksional   immunitet
doirasidan  chetga chiqqan harakatlarini  mustaqil  baholash tajribasini  jasorat  bilan
amaliyotga   tatbiq   etishda   davom   etishlari   xalqaro   huquqning   ilg‘or   rivojiga
salmoqli hissa qo‘shadi.
Uchinchi   muhim   va   zudlik   bilan   amaliy   yechim   talab   qiladigan   yo‘nalish
xalqaro  tashkilotlarning   yetkazilgan  moddiy   zararlarni   qoplash   bo‘yicha   iqtisodiy
imkoniyatlarini   mustahkam   yuridik   kafolatlash   mexanizmlarini   yaratishdir.
51 Suveren   davlatlardan   farqli   o‘laroq,   xalqaro   tashkilotlarning   shaxsiy   milliy
boyliklari,   barqaror   soliq   tizimi   hamda   yirik   mustaqil   aktivlari   mavjud   emasligi
sababli,   huquqbuzarliklar   oqibatida   yuzaga   keladigan   yuz   millionlab   dollarlik
kompensatsiyalarni  to‘lab berish amaliyotda butunlay imkonsiz jarayonga aylanib
qolmoqda. 1985-yilda Xalqaro qalay kengashining to‘satdan qarzga botib bankrot
bo‘lishi   davlatlarning   qo‘shimcha   subsidiar   javobgarlikni   o‘z   bo‘yniga   olishdan
keskin bosh tortishi oqibatida yirik kreditorlarning og‘ir moliyaviy ahvolga tushib
qolishini dunyo iqtisodiyotiga ko‘rsatib qo‘ydi. Ushbu yuridik bo‘shliqni to‘ldirish
maqsadida xalqaro moliya huquqi doirasida barcha xalqaro tashkilotlar faoliyatini
to'liq qamrab  oluvchi, Birlashgan  Millatlar   Tashkiloti  shafeligida  boshqariladigan
majburiy  Global  kafolat   va kompensatsiya  jamg‘armasini  ta’sis  etish  eng  oqilona
hamda   adolatli   yechim   sifatida   tavsiya   qilinadi.   Mazkur   universal   jamg‘arma
tashkilotlarga   a’zo   bo‘lgan   barcha   davlatlarning   yillik   majburiy   badallaridan   foiz
ajratish,   shuningdek   xalqaro   tijorat   korporatsiyalarining   maxsus   homiylik
mablag‘lari   hisobiga   uzluksiz   shakllantirilib   borilishi   qat’iy   tartibga   solinishi
lozim.   Tashkilot   o‘z   xizmat   vazifasini   bajarish   chog‘ida   tinch   aholiga,   daxlsiz
atrof-muhitga  yoxud xususiy tadbirkorlik subyektlariga  kutilmagan  moddiy ziyon
yetkazgan taqdirda, kompensatsiya to‘lovlari darhol ushbu markazlashgan sug‘urta
fondi   mablag‘lari   hisobidan   qonuniy   jabrlanuvchilarning   hisob   raqamlariga
o‘tkazib beriladi. Keng qamrovli ekologik inqirozlar yoxud gumanitar fojialar yuz
berganda   aybdor   tashkilotni   byurokratik   uzoq   yillik   sud   jarayonlariga   tortmasdan
turib,   xolis   kompensatsiya   komissiyalari   orqali   tezkor   to‘lovlarni   amalga   oshirish
ushbu   mexanizmning   eng   katta   amaliy   ustunligini   tashkil   etadi.   Xalqaro   mehnat
tashkiloti   hamda   Jahon   sog‘liqni   saqlash   tashkiloti   kabi   yirik   ixtisoslashgan
idoralar   o‘zlarining   xavfli   hududlardagi   operatsiyalarini   boshlashdan   avval   yirik
xalqaro   sug‘urta   kompaniyalaridan   qat’iy   polislar   sotib   olish   tajribasini   yuridik
jihatdan   majburiy   qoidaga   aylantirishlari   bugungi   kun   ehtiyojidir.   A’zo
davlatlarning   xalqaro   huquqbuzarliklar   uchun   zaxira   javobgarligi   masalasi   2011-
yilgi moddalar loyihasining 62-moddasida juda tor doirada belgilangan bo‘lib, bu
normani   qayta   ko‘rib   chiqish   hamda   davlatlarning   tashkilot   iqtisodiy   qarorlariga
52 ta’sir   ko‘rsatganlik   darajasiga   qarab   proporsional   javobgarlikni   joriy   etish   odil
sudlov   mezonlariga   to‘la   mos   tushadi.   Xalqaro   tashkilot   bilan   investitsion   yoxud
infratuzilma pudrat shartnomasini imzolayotgan har qanday uchinchi tomon bitim
matniga   zarar   yetkazilganda   uni   xalqaro   fond   hisobidan   qoplash   to‘g‘risidagi
alohida   kafolat   bandini   kiritish   huquqiga   ega   bo‘lishi   milliy   qonunchiliklarda   va
xalqaro   tijorat   huquqida   mustahkamlanishi   kerak.   Bunday   markazlashgan   qat'iy
iqtisodiy   mexanizm   jabrlanganlarning   huquqlarini   quruq   qog‘ozda   emas,   haqiqiy
amalda   himoya   qilib,   xalqaro   munosabatlarda   chuqur   moliyaviy   barqarorlik   va
ishonchlilik muhitini yaratishga poydevor bo‘ladi.
To‘rtinchi   muhim   islohot   yo‘nalishi   xalqaro-huquqqa   xilof   qilmishlarni   u
yoki   bu   obyektga   nisbat   berish   qoidalarini   yuridik   jihatdan   aniqlashtirish   hamda
tashkilotlarning   ichki   nazorat   mexanizmlarini   tubdan   demokratlashtirish   bilan
bevosita   uzviy   bog‘liqdir.   2011-yildagi   moddalar   loyihasining   7-moddasida
belgilangan   samarali   nazorat   mezoni   mavhum   yuridik   tabiatga   ega   bo‘lib,
amaliyotda   harbiylar   va   maxsus   xodimlar   harakati   uchun   javobgarlikni   BMT
hamda   a’zo   davlat   o‘rtasida   yillab   uloqtirish   amaliyotini   yuzaga   keltirmoqda.   Bu
huquqiy chalkashlikni abadiy yakunlash maqsadida xalqaro huquq ilm-fani solidar
javobgarlik prinsipini rasmiy ravishda xalqaro shartnomalar matniga kiritishni eng
adolatli   va   beayb   jabrlanuvchi   manfaatlariga   to‘la   xizmat   qiladigan   yondashuv
sifatida e’tirof etadi. Tinchlikni saqlash operatsiyasi davomida uchinchi shaxslarga
zarar   yetkazilsa,   jabrlanuvchi   o‘z   shaxsiy   tanloviga   ko‘ra   barcha   zararni   to‘liq
BMTdan   yoxud   harbiy   kontingentni   yuborgan   suveren   davlatdan   talab   qilish
huquqiga ega bo‘lishi inson huquqlarining oliy ko‘rinishi sanaladi. Aybdor davlat
va   xalqaro   tashkilot   keyinchalik   o‘zaro   regress   da’volari   orqali   zararni   kim
qanchalik  proporsiyada  to‘lashini   mustaqil  xalqaro  arbitrajlarda  hal  qilib  olishlari
qonuniy   jabrlanuvchini   uzoq   yillik   sarson-sargardonlik   azobidan   to'liq   qutqaradi.
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Xavfsizlik   Kengashining   global   xavfsizlikka   doir
sanksiyalari   oddiy   insonlar   huquqlarini   asossiz   ravishda   toptamasligi   uchun
Sanksiyalar   qo‘mitasi   qoshidagi   Ombudsmen   vakolatlari   butunlay   kengaytirilib,
uning   yuridik   xulosalari   tavsiyaviy   tusdan   qat’iy   majburiy   sud   hukmi   darajasiga
53 ko‘tarilishi   shart.   Tashkilot   xodimlari   o‘z   hamkasblarining   jinoyatlarini   yoxud
mudhish   noqonuniy   xatti-harakatlarini   fosh   qilganlarida   ularni   ishdan
bo‘shatishdan   yoxud   shaxsiy   ta’qibdan   to‘liq   himoya   qiluvchi   xalqaro   yuridik
kafolat   mexanizmlari   tashkilot   ustavining   ajralmas   qismiga   aylantirilishi   ichki
qonuniylikni   ta’minlaydi.   O‘zbekiston   Respublikasi   o‘zining   Jahon   savdo
tashkiloti   va   boshqa   yirik   moliya   institutlari   bilan   huquqiy   hamkorligi   doirasida
aynan   shu   shaffoflik   hamda   mas’uliyatni   oshirish   prinsiplariga   tayanib   bitimlar
tuzish   amaliyotini   jadal   joriy   etmoqda.   2021-yilda   qabul   qilingan   xalqaro   tijorat
arbitraji   to‘g‘risidagi   O‘zbekiston   Respublikasining   qonuni   hamda   Toshkent
xalqaro   arbitraj   markazining   muvaffaqiyatli   ishga   tushirilishi   xalqaro   tuzilmalar
ishtirokidagi   mulkiy   nizolarni   tezkor,   xolis   va   mustaqil   hal   etish   yo‘lidagi   juda
muhim   milliy   huquqiy   islohot   hisoblanadi.   O‘zbekiston   xalqaro   huquqiy
normalarni   milliy   qonunchilik   tizimiga   tatbiq   etish   jarayonida   har   qanday
transmilliy   tashkilot   o‘z   qilmishi   uchun   to‘laqonli   yuridik   va   moddiy   javobgar
bo‘lishi  tamoyilini dadil olg‘a surishda davom etishi mamlakat milliy iqtisodiyoti
hamda fuqarolar manfaatlari daxlsizligini so'zsiz kafolatlaydi.
Beshinchi  muhim strategik qadam  xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy
javobgarligi   qoidalarini   aniq   universal   huquqiy   shaklga   keltirish,   ya’ni   sohani
to‘liq kodifikatsiya qilish jarayonini jadal sur'atlarda yakunlashdan iboratdir. Jahon
yurisprudensiyasi   tarixida   davlatlar   javobgarligiga   oid   normalarning   shakllanishi
uchun   qariyb   ellik   yillik   uzoq   vaqt   ketgan   bo‘lsa-da,   bugungi   shiddatli
globallashuv va  transmilliy tuzilmalarning cheksiz  ta’siri  sharoitida  insoniyatning
shuncha   uzoq   kutishga   aslo   sabri   va   huquqiy   vaqti   yo‘q.   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining   Oltinchi   qo‘mitasi,   ya’ni   yuridik   masalalar   bilan   maxsus
shug‘ullanuvchi   asosiy   hay’ati   doirasida   dunyoning   barcha   a’zo   davlatlari
ishtirokida   maxsus   xalqaro   diplomatik   konferensiyani   tezkorlik   bilan   chaqirish
bugungi   yurisprudensiyaning   eng   kechiktirib   bo‘lmas   talabi   hisoblanadi.   Mazkur
yuqori   darajadagi   xalqaro   huquqiy   yig‘ilishda   2011-yilda   Xalqaro   huquq
komissiyasi tomonidan o‘n yil davomida tayyorlangan qimmatli moddalar loyihasi
negizida barcha uchun qat’iy majburiy konvensiya matnini ochiq muhokama qilish
54 hamda   ratifikatsiya   uchun   imzolash   zarur.   Yangi   qabul   qilinajak   xalqaro
konvensiya matnida xalqaro tashkilotlarning vakolatdan chetga chiqqan harakatlari
uchun javobgarlik chegaralari, yuridik shaxslarning ultra-xatarli texnogen faoliyati
oqibatlari   uchun   mutlaq   moddiy   javobgarlik   qoidalari   ochiq   va   hech   qanday
yashirin   byurokratik   istisnolarsiz   yozib   qo‘yilishi   shart.   Bugungi   kunga   qadar
Yevropa   Kengashi,   Jahon   bojxona   tashkiloti   yoxud   turli   yirik   harbiy-siyosiy
alyanslar   o‘z   ustavlarida   tashkilot   javobgarligi   masalasini   ataylab   mavhum   va
ochiq   qoldirganliklari   bois,   xalqaro   miqyosdagi   mojarolarni   yechish   doimiy
ravishda   quruq   siyosiy   bayonotlar   bilan   cheklanib   qolmoqda.   Universal   xalqaro
shartnomaning qabul qilinishi xalqaro tashkilotlar o‘rtasida hukmronlik qilayotgan
turli xil tarqoq ichki qoidalarni yagona huquqiy maxrajga qonunan keltiradi hamda
jahon bo‘ylab odil sudlovning yagona mustahkam standartlarini o‘rnatadi. Mazkur
hujjat   rasman   ratifikatsiya   qilingandan   so‘ng   har   bir   suveren   davlat   o‘z   milliy
qonunchiligida,   xususan   O‘zbekiston   Respublikasi   ham   Fuqarolik   va   Iqtisodiy
protsessual   kodekslarida   xalqaro   tashkilotlar   bilan   yuzaga   keladigan   og'ir   mulkiy
bahslarni   milliy   sudlarda   ko‘rib   chiqishning   alohida   shaffof   va   tezkor
protseduralarini   qonunan   mustahkamlashi   huquqiy   taraqqiyotga   yuksak   xizmat
qiladi.   Mahalliy   yuristlar,   malakali   advokatlar   hamda   ilmiy   tadqiqotchilar   uchun
xalqaro   ommaviy   huquqning   ushbu   murakkab   va   nozik   yo‘nalishi   bo‘yicha
chuqurlashtirilgan   maxsus   zamonaviy   o‘quv   dasturlarini   yaratish   milliy   kadrlar
salohiyatini   karrasiga   oshiradi.   Qat’iy   huquqiy   me’yorlarni   hayotiy   amaliyotga
joriy   etish   orqaligina   xalqaro   tashkilotlarni   insoniyat   farovonligi,   xalqaro   huquq
prinsiplari   hamda   global   adolat   normalariga   to‘laqonli   bo‘ysundirish,   dunyo
xalqlarini   esa   turli   xalqaro   idoraviy   qonunsizliklardan   qonuniy   himoya   qilish
kafolatlanadi.   Adolatli   hamda   mukammal   ishlangan   huquqiy   javobgarlik
mexanizmi   har   qanday   xalqaro   institutning   jahon   sahnasidagi   haqiqiy   qiyofasini,
sivilizatsiyalashgan yuridik madaniyatini va xalqlar oldidagi mas'uliyatini belgilab
beruvchi eng yorqin obyektiv ko‘zgu hisoblanadi.
55 XULOSA
Jahon   sahnasida   xalqaro   tashkilotlarning   qudrati   va   siyosiy   ta’siri   misli
ko‘rilmagan darajaga yetgan bugungi kunda, ularning amaldagi yuridik daxlsizligi
insoniyat   adolat   mezonlariga   eng   katta   to‘siq   bo‘lib   qolmoqda.   O‘nlab   yillar
davomida   shakllangan   mutlaq   immunitet   an’anasi   asosan   tashkilotlarni   siyosiy
bosimlardan asrash niyatida yaratilgan edi. Hozirgi voqelikda bu qoida o‘zining asl
mohiyatini   yo‘qotib,   xalqaro   byurokratiyaning   o‘z   xatolari   uchun   javobgarlikdan
qochish, jabrlangan insonlarning huquqlarini e’tiborsiz qoldirish vositasiga aylanib
ulgurdi.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti,   Jahon   banki   yoxud   Jahon   sog‘liqni
saqlash   tashkiloti   kabi   ulkan   institutlar   davlatlararo   munosabatlarni,   iqtisodiy
jarayonlarni va hatto oddiy odamlarning taqdirini to‘g‘ridan-to‘g‘ri hal qilayotgan
bir   sharoitda,   ular   yetkazgan   zararlarni   shunchaki   quruq   bayonotlar   bilan   yopib
yuborish huquqiy mantiqqa ziddir.
Xalqaro huquq komissiyasi  tayyorlagan moddalar loyihasi katta intellektual
mehnat   mahsuli   bo‘lishiga   qaramay,   amaliyotda   yetarli   huquqiy   kuchga   ega
bo‘lmagan   o‘lik   normalar   yig‘indisi   darajasida   qolib   ketmoqda.   Gaiti   xalqining
vabo   epidemiyasidan   ko‘rgan   yo‘qotishlari   yoxud   Srebrenitsa   qirg‘inidagi
harakatsizlik inqirozi  yirik tashkilotlar  o‘z aybini  hech qachon  ixtiyoriy ravishda,
to‘laqonli   moddiy   tovon   bilan   tan   olmasligini   butun   dunyoga   isbotladi.   Xalqaro
maydonda qonun ustuvorligi g‘oyasi ishlar ekan, hech bir subyekt, xoh u qudratli
davlat  bo‘lsin,  xoh barcha mamlakatlarni  birlashtirgan universal  tashkilot  bo‘lsin,
qonun oldida mutlaq ustunlikka da’vo qila olmaydi. Huquqbuzarlik yuz bergan har
qanday   nuqtada   jazo   va   tovon   to‘lash   mexanizmi   mustaqil   xalqaro   instansiyalar
orqali   qat’iy   kafolatlanishi   inson   huquqlarining   eng   oliy   ko‘rinishidir.   Xalqaro
inson huquqlari standartlari global byurokratik mashinaning faoliyatidan har doim
yuqori turishi lozim.
Mustaqil   O‘zbekiston   Respublikasi   global   iqtisodiyotga   faol
integratsiyalashib,   o‘nlab   xalqaro   moliya   va   taraqqiyot   tashkilotlari   bilan   yirik
infratuzilma   hamda   investitsiya   bitimlarini   imzolamoqda.   Keng   ko‘lamli
hamkorlik   jarayonida   milliy   manfaatlarni,   mahalliy   tadbirkorlar   va   oddiy
56 fuqarolarning   huquqlarini   asossiz   yuridik   immunitetlardan   kelib   chiqadigan
xatarlardan   himoya   qilish   dolzarb   ahamiyat   kasb   etadi.   Mamlakatimiz   hududida
faoliyat   yuritayotgan   har   qanday   transmilliy   tuzilma   o‘z   qilmishlari,   moliyaviy
xatolari   yoxud   atrof-muhitga   yetkazgan   zarari   uchun   to‘laqonli   javobgar   bo‘lishi
milliy   sudlar   hamda   xalqaro   arbitrajlar   orqali   qat’iy   ta’minlanishi   kerak.   Xalqaro
tashkilotlarning daxlsizligi fuqarolar mulkini toptash kafolati emas, balki faqatgina
rasmiy   funksiyalarni   adolatli   bajarish   vositasi   bo‘lib   qolishigina   chinakam
barqarorlikni yaratadi.
Mavzu doirasida takliflar:
1.   Xalqaro   tashkilotlarning   mutlaq   sud   immunitetini   cheklab,   uchinchi
shaxslarga yetkazilgan moddiy va ma’naviy zararlar bo‘yicha da’volarni majburiy
tartibda ko‘rib chiquvchi mustaqil Xalqaro fuqarolik va ma’muriy tribunalni ta’sis
etish.
2.   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   1946-yildagi   immunitetlar
to‘g‘risidagi   konvensiyasiga   maxsus   qo‘shimcha   bayonnoma   qabul   qilib,   tijoriy
shartnomalar   va   ekologik   inqirozlar   bo‘yicha   tashkilotlarning   immunitetini
avtomatik bekor qilish qoidasini kiritish.
3.   O‘zbekiston   hududida   yirik   loyihalarni   amalga   oshiruvchi   xalqaro
tashkilotlar   va   taraqqiyot   banklari   bilan   tuziladigan   bitimlarda   uchinchi   shaxslar
oldidagi   xatarlarni   majburiy   xalqaro   sug‘urtalash   bo‘yicha   qat’iy   bandni   milliy
qonunchilik darajasida mustahkamlash.
57 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston  Respublikasining  Konstitutsiyasi   [Elektron  resurs]:  2023-yil
30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 .
2. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida [Elektron
resurs]:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-fevraldagi   O‘RQ-518-son
Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/4193761 .
3.   Xalqaro   tijorat   arbitraji   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2021-
yil 16-fevraldagi O‘RQ-674-son Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
4.   Investitsiyalar   va   investitsiya   faoliyati   to‘g‘risida:   O‘zbekiston
Respublikasining   2019-yil   25-dekabrdagi   O‘RQ-598-son   Qonuni   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi.
5.   O‘zbekiston   Respublikasining   Fuqarolik   kodeksi   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi.
II. Xalqaro hujjatlar
6.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   [Elektron   resurs]:   San-Fransisko,
1945-yil 26-iyun // BMT rasmiy sayti. – URL: https://www.un.org/ru/about-us/un-
charter/full-text .
7.   Statute   of   the   International   Court   of   Justice   [Elektron   resurs].   –   URL:
https://www.icj-cij.org/statute .
8.   Convention   on   the   Privileges   and   Immunities   of   the   United   Nations:   13
February 1946 // United Nations Treaty Series. – Vol. 1. – P. 15.
9.   Vienna   Convention   on   the   Law   of   Treaties   between   States   and
International   Organizations   or   between   International   Organizations   [Elektron
resurs]:   21   March   1986.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf .
58 10.   International   Law   Commission.   Draft   Articles   on   Responsibility   of
States   for   Internationally   Wrongful   Acts   [Elektron   resurs].   –   2001.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_6_2001.pdf .
11.   International   Law   Commission.   Draft   Articles   on   the   Responsibility   of
International   Organizations   [Elektron   resurs].   –   2011.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_11_2011.pdf .
12.   UN   Security   Council   Resolution   1904   (2009)   [Elektron   resurs]   of   17
December 2009. – URL: https://undocs.org/S/RES/1904(2009) .
13.   A   new   approach   to   cholera   in   Haiti:   Report   of   the   Secretary-General
[Elektron resurs]. UN Doc. A/71/620. – 2016. – URL: https://undocs.org/A/71/620
.
III. Sud amaliyoti
14.   Reparation   for   Injuries   Suffered   in   the   Service   of   the   United   Nations:
Advisory Opinion of 11 April 1949 // I.C.J. Reports 1949. – P. 174.
15.   Difference   Relating   to   Immunity   from   Legal   Process   of   a   Special
Rapporteur   of   the   Commission   on   Human   Rights:   Advisory   Opinion   of   29   April
1999 // I.C.J. Reports 1999. – P. 62.
16.   Behrami   and   Behrami   v.   France;   Saramati   v.   France,   Germany   and
Norway: Decision of the European Court of Human Rights (Grand Chamber) of 2
May 2007. Applications nos. 71412/01, 78166/01.
17.   Kadi   and   Al   Barakaat   International   Foundation   v.   Council   and
Commission: Judgment of the Court of Justice of 3 September 2008. Joined Cases
C-402/05 P, C-415/05 P.
18. Stichting Mothers of Srebrenica and Others v. the Netherlands: Decision
of   the   European   Court   of   Human   Rights   of   11   June   2013.   Application   no.
65542/12.
19. Georges v. United Nations, 834 F.3d 88 (2d Cir. 2016).
IV. Ilmiy adabiyotlar
59 20.   Amerasinghe   C.F.   Principles   of   the   Institutional   Law   of   International
Organizations / C.F. Amerasinghe. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University
Press, 2005.
21.   Crawford   J.   State   Responsibility:   The   General   Part   /   J.   Crawford.   –
Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
22.   Klabbers   J.   An   Introduction   to   International   Organizations   Law   /   J.
Klabbers. – 4th ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
23.   Reinisch   A.   (ed.)   The   Privileges   and   Immunities   of   International
Organizations   in   Domestic   Courts   /   A.   Reinisch.   –   Oxford:   Oxford   University
Press, 2013.
24.   Schermers   H.G.,   Blokker   N.M.   International   Institutional   Law:   Unity
within Diversity / H.G. Schermers, N.M. Blokker. – 6th ed. – Leiden; Boston: Brill
Nijhoff, 2018.
25.   Shaw   M.N.   International   Law   /   M.N.   Shaw.   –   9th   ed.   –   Cambridge:
Cambridge University Press, 2021.
60

Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 14 631 so‘z (58+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Xalqaro tashkilotlar xalqaro-huquqiy javobgarligining nazariy va huquqiy asoslari
    • 1.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquq subyekti sifatidagi maqomi va javobgarlik tushunchasi
    • 1.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligini tartibga soluvchi xalqaro huquq normalari va tamoyillari
    • 1.3. Xalqaro tashkilotlar javobgarligining yuzaga kelish shartlari va davlatlar javobgarligidan farqli jihatlari
  • II bob. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligini amalga oshirish mexanizmlari
    • 2.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqqa xilof qilmishlari va ularni tashkilotga nisbat berish masalalari
    • 2.2. Xalqaro tashkilotlar javobgarligining shakllari, huquqiy oqibatlari va yetkazilgan zararni qoplash tartibi
    • 2.3. Xalqaro tashkilotlar javobgarligini amalga oshirishda xalqaro sudlar va nizolarni hal etish mexanizmlarining o‘rni
  • III bob. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi sohasidagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
    • 3.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqqa xilof qilmishlari uchun javobgarligini belgilash va amalga oshirishdagi huquqiy muammolar
    • 3.2. Xalqaro tashkilotlar faoliyatida yetkazilgan zararni qoplash, javobgarlikni ta’minlash va jabrlangan tomonlarning huquqlarini himoya qilish bilan bog‘liq muammolar
    • 3.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi mexanizmlarini takomillashtirish va mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha takliflar
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).