Aktiv gaz hajmi 2 mlrd m3 bo’lgan yerosti gaz omborini tuzilishi - Геология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	537.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Геология

Aktiv gaz hajmi 2 mlrd m3 bo’lgan yerosti gaz omborini tuzilishi

Купить

MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................... 2 II. ASOSIY QISM ..................................................................................................... 5 2.1. Ishlatilgan gaz konlarida yerosti gaz omborining tuzilishi va funksiyalari .... 5 2.2. Gaz va gazkondensat konida tashkil etilgan gaz omborlari tasnifi .............. 10 2.3. Gaz omborlarini ishlatilgan gaz konlarida tashkil etishning texnik asoslari 18 2.4 Gaz omborlarini loyihalashda xavfsizlik va samaradorlik masalalari ........... 28 III. HISOB QISMI ................................................................................................... 32 XULOSA ......................................................................

KIRISH Energiya resurslaridan samarali foydalanish va ularni uzoq muddatli saqlash masalalari bugungi kunda iqtisodiy rivojlanish va milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, gaz resurslarini zahiralash va iste’mol talablari bo’yicha moslashtirilgan holda taqsimlash davlatlarning barqaror rivojlanishi uchun muhimdir. Ushbu nuqtada yerosti gaz omborlari juda katta ahamiyatga ega, chunki ular mavsumiy yoki qisqa muddatli ortiqcha gazni saqlash, taqchillik yuzaga kelganda esa ehtiyojlarni qondirish imkonini beradi. Yerosti gaz omborlarini ishlatilgan gaz konlarida tashkil etish texnik va iqtisodiy jihatdan samarador hisoblanadi. Bunday uslub tabiiy gazni saqlash uchun qo’shimcha inshootlar qurilishiga bo’lgan ehtiyojni kamaytiradi va ekologik jihatdan xavfsiz va

zahiralarini vaqtincha saqlashni talab qiladi. Ayniqsa, energiya resurslariga bo’lgan talabning o’sishi va barqaror ta'minotni ta’minlash zarurati energiya xavfsizligini yanada kuchaytirishni talab qiladi. Shu bois, ishlatilgan gaz konlarini yerosti gaz omborlari sifatida qayta tiklash orqali energiya resurslarini samarali boshqarish imkoniyati paydo bo’ladi, bu esa iqtisodiy va ekologik jihatdan juda qulay yechimdir. Aktiv gaz hajmi 2 mlrd m³ bo’lgan yerosti gaz omborlarini tashkil etish nafaqat O’zbekiston energetika tizimining barqarorligini oshiradi, balki mintaqaviy energetika xavfsizligiga ham hissa qo’shadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi aktiv gaz hajmi 2 mlrd m³ bo’lgan yerosti gaz omborini ishlatilgan gaz konida loyihalash bo’yicha nazariy asoslarni ishlab chiqish va texnologik

II. ASOSIY QISM 2.1. Ishlatilgan gaz konlarida yerosti gaz omborining tuzilishi va funksiyalari Yerosti gaz omborlari tabiiy gazni uzoq muddatli saqlash va energetika tizimlarining uzluksiz ishlashini ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Tabiiy gaz iste’moli mavsumiy tebranishlarga ega bo’lib, qish mavsumida yuqori darajada o’sadi va issiq mavsumda pasayadi. Shuning uchun, gazning barqaror ta’minotini saqlab qolish va istalgan vaqtda ta’minlashni kafolatlash uchun yerosti gaz omborlari qulay yechim hisoblanadi. Ular mavsumiy talab o’zgarishlarini qondirish, energetik xavfsizlikni ta’minlash va tabiiy gaz transporti tizimiga yuklama oshgan davrda zarur hajmdagi gaz zahiralarini to’plash imkonini beradi. Yerosti gaz omborlari mamlakatlar va mintaqalar energetika tizimlarida bir necha asosiy vazi

4. Ta’minot tizimining barqarorligini oshirish: Tabiiy gazning transport va yetkazib berish tizimiga yuklama oshgan davrlarda yerosti gaz omborlari yordamida zaxira gazdan foydalanish orqali ta’minotni barqarorlashtirish imkonini beradi. Bu, ayniqsa, uzoq masofalardan gaz yetkazib berishda transport tizimining muammolari yuzaga kelgan holatlarda muhim ahamiyatga ega. 5. Strategik zahira sifatida foydalanish: Yerosti gaz omborlari mamlakatlar uchun strategik zahira sifatida xizmat qiladi. Ular, milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan, favqulodda holatlarda foydalanish uchun zarur bo’lgan energiya resurslarini saqlash imkonini beradi. Yerosti gaz omborlari mamlakatlar va korxonalar uchun iqtisodiy jihatdan ham foydali. Bunday omborlar tabiiy gaz ta’minotida uzluksizlikni ta’minlash, iste’molchila

birga, gaz omborlari orqali ortiqcha gazni saqlash imkoniyati gaz ishlab chiqarish va iste'mol o’rtasidagi muvozanatni saqlashda yordam beradi. Bu esa gaz narxlarining barqarorligiga va energetika tizimining samaradorligiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Umuman olganda, yer osti gaz omborlari nafaqat gaz ta'minoti barqarorligini ta’minlaydi, balki iqtisodiy jihatdan ham foydali hisoblanadi. Gazni yer ostida saqlash uchun foydalaniladigan tabiiy sharoitlar energetika tarmog’i uchun qo’shimcha iqtisodiy yuklarni kamaytiradi va resurslardan tejamkor foydalanishni ta’minlaydi. Shu sababli, gaz omborlari ko’plab davlatlar uchun strategik ahamiyatga ega bo’lib, energetika sohasidagi xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashda asosiy omil sifatida qaraladi. Dastlabki kon-geologiya ma'lumotlar

k) qidiruv ishiari o'tkazilayotgan yoki yondosh maydonda foydali qazilmalar joylashishi mumkinligi haqidagi ma’lumotlar; 1) sanoat oqovalarini tashlash mumkin bo’lgan yutuvchi gorizontlar. Qidiruv ishiari o’tkazilgan maydon bo'yicha dastlabki kon-geolo giya ma’Iumotlari quyidagi grafik materiallar ilova qilingan hisobot bi lan rasmiylashtiriladi: a) hududning qidiruv maydoni ajratib ko'rsatilgan va gaz transporti tizimining sxemasi tushirilgan vaziyatlar rejasi; b) quduqlarni burg'ilash natijalari asosida tuzilgan, tanlangan obyektlarning osti va usti bo'yicha struktura xaritalari; d) maydonning umumiy stratigrafik kesimi; e) strukturaviv tutgichlarning bo'ylama va kesishma geologik profillari; f) tanlangan bir xil qalinlikdagi obyektlar va ularning ustidagi qopqoq-

Maydonda qidiruv ishlarini o'tkazishda aniqlangan suvli qatlamlarning geologik tuzilishining murakkabligi, joylashish xususiyatlariga qarab, yerosti gaz omborini texnologik loyihalash uchun boshlang'ich kon-geologiya ma'lumotlari ro'yxati loyihalovchi tashkilotning taklifiga ko'ra o'zgartirilishi yoki to'ldirilishi mumkin. Suvlangan qatlamlarda yerosti gaz omborlarining tashkil etilishda, bu saqlagichlarda na gaz, na neft konlari mavjud bo'lmaganligi uchun, gaz uchun qatlam-kollektor tomining zichligi, ya’ni gazni o'tkazmasligi, suv tazyiqli qatlam tizimining o'lchami va shakli, qatlam-kollektorning geologo-fizik parametrlari aniqlanmagan bo'ladi. 1-rasm. Yerosti gaz omborlarini tashkil etish va ishlatish usulini amalga oshirish sxemasi: 1- eriga

Bunday omborning tomidan. quduq kolonna orti sement toshidagi kanallardan, tog' jinslarining buzilishi va gaz ko'chishining boshqa mumkin bo'lgan yo'llaridan yo'qotilish xavfi mavjud bo'lishi bilan birga, qatlam-kollektorning geologo-fizik parametrlari talablarga javob bermaganda katta miqdordagi pul mablag'lari sarflanishini ham talab etadi. Bu parametrlar: o'tka zuvchanlik va g'ovaklik koeffitsiyentiarining kichikligi, kollektorning bo'shoqligi ( рыхлый ) yoki darzligi, kollektor g'ovakli bo'shlig'ida suv hajmining cheklanganligi. Shuning uchun qidiruv va sinovli gaz haydash jarayonlarida quyidagilar aniqlanishi kerak:  saqlagich tomi zichligi (germetikligi)ning isboti;  suvlangan kollektoming o’tkazuvchanlik koeffitsiyentini hisoblas

2. Sun'iy gaz omborlari . Sun'iy gaz omborlari erkin qatlam bosimi va boshqa sharoitlarni yaratish uchun texnologik usullardan foydalangan holda yaratiladi. Bunday omborlar asosan maxsus texnologiyalar yordamida mavjud gaz yoki neft konida hosil qilinadi. Bu turdagi omborlar, odatda, tabiiy xususiyatlari tufayli yuqori bosim va zichlikni talab qiladigan gaz mahsulotlari uchun ishlatiladi. 3. Qattiq tog’ jinslaridagi gaz omborlari . Qattiq tog’ jinslarida tashkil etilgan omborlar, odatda, gazni yuqori bosim ostida saqlash uchun qulay hisoblanadi. Bu omborlarda gazni saqlash uchun tabiiy sharoitlar bo’lmasa, qattiq tog’ jinslari orasida maxsus saqlash joylari yaratiladi. Bu esa gazning yuqori bosim ostida xavfsiz saqlanishini ta'minlaydi. 4. Suvli qatlamlarda tashkil etilgan gaz

qatlamdagi suv bilan muvozanatda saqlanadi, bu esa gazni uzoq vaqt davomida tabiiy sharoitda saqlash imkonini beradi. Qatlamning yuqori bosimi gazni saqlashda tabiiy himoya vazifasini bajaradi va gazning atrof-muhitga chiqib ketishini oldini oladi. Bundan tashqari, suvli qatlamlarda gaz saqlash uchun qatlamlarning qalinligi va geologik holati ham katta ahamiyatga ega. Qatlamlar qalinroq bo’lsa, gaz omborida ko’proq miqdorda gaz saqlash mumkin bo’ladi. Shu bilan birga, qatlamlarning strukturasi va ichki tuzilishi gaz oqimini boshqarishga imkon beradi, bu esa gazni maqsadli ravishda saqlash va chiqarishni osonlashtiradi. Suvli qatlamlar odatda qatlamlararo to’siqlar bilan o’ralgan bo’lib, bu qatlamlar gazning yuqoriga yoki yon tomonlarga chiqib ketishini oldini oladi. Shunday qilib, gaz suvl

Bundan tashqari, ishlatilgan gaz konidan gaz ombori sifatida foydalanishda ekologik xavfsizlik ham muhim o’rin tutadi. Loyihalash jarayonida kon atrof- muhitga zarar yetkazmaslik uchun maxsus chora-tadbirlar qo’llaniladi. Masalan, gaz oqimining yer ostidan chiqishiga yo’l qo’ymaslik uchun kon strukturalarini mustahkamlash, gaz oqimining xavfsiz saqlanishi uchun qatlamlarda zarur bosimni ta’minlash lozim. Shuningdek, yerosti suvlariga zarar yetkazmaslik uchun qatlamlar o’rtasidagi tabiiy to’siqlarni saqlab qolish talab etiladi. Shu tariqa, gaz omborini loyihalashda nafaqat texnologik va iqtisodiy jihatlar, balki ekologik xavfsizlik ham hisobga olinishi kerak. 2-rasm. Qatlamning umumiy kolrinishi Loyihalash jarayonida yana bir asosiy tamoyil — bu monitoring va nazorat tizimini o’rnatishdir.

taqsimlash imkonini ham beradi. Ayniqsa, ishlatilgan gaz konida gaz ombori loyihalashda monitoring tizimi yordamida gazni ombordan chiqarish va qayta saqlash jarayonlarini avtomatlashtirish ham mumkin, bu esa loyiha samaradorligini oshiradi. Umuman olganda, ishlatilgan gaz konlarida yerosti gaz omborlarini loyihalashda yuqorida ko’rsatilgan tamoyillarga amal qilish zarur. Bu nafaqat gaz omborining xavfsiz va samarali ishlashini ta'minlaydi, balki uzoq muddatda iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Shu bilan birga, ekologik xavfsizlik va texnologik talablarni hisobga olish orqali omborning atrof-muhitga ta’sirini minimallashtirish ham ta’minlanadi. Odatda ishiab bo'lgan konlarda tashkil etilgan yerosti gaz omborlari hududning geologik tuzilishi to'g'risida yetarli ma’lumotga eg

Suv va gaz qatlamlari o’rtasidagi o’zaro ta’sir yer osti gaz omborlarining samarali ishlashi va gazni xavfsiz saqlash uchun muhim ahamiyatga ega. Suvli qatlamlarda gaz saqlash jarayonida suv va gaz o’rtasidagi tabiiy muvozanat saqlanishi kerak, chunki bu muvozanat gaz omborining barqaror ishlashini ta’minlaydi. Qatlam ichida gaz va suvning bir-biriga nisbatan joylashishi, bosim va harorat o’zgarishlari gazning holatiga, uning saqlanishi va ombordan chiqarish jarayonlariga ta’sir ko’rsatadi. Yer osti gaz omborlarida gaz yuqori qatlamlarda, suv esa pastki qatlamlarda joylashadi. Suv va gaz bir-biriga siqilgan holda turgan bo’lib, gaz qatlamining yuqori bosimi tufayli suv qatlamida tabiiy to’siq sifatida harakat qiladi. Gazning yuqori bosimi suv qatlamini pastga siqadi va bu orqali gaz o’z ho

qatlamining zichligi, o’tkazuvchanligi va fizik-geologik xususiyatlari gaz saqlash jarayonida katta rol o’ynaydi. Gaz omborini loyihalashda suv va gazning bir-biriga ta’sirini chuqur tahlil qilish va qatlamlarni to’g’ri baholash gaz omborining samaradorligini oshiradi va uzoq muddatli xavfsizlikni ta’minlaydi. Umuman olganda, suv va gaz qatlamlari o’rtasidagi o’zaro ta’sir gaz omborining barqaror ishlashini ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Bu o’zaro ta’sir orqali gazning qatlam ichida xavfsiz saqlanishi, bosimning barqarorligi va ekologik xavfsizlik talablarini bajarish mumkin bo’ladi. Shu sababli, gaz omborini loyihalashda suv va gaz qatlamlarining o’zaro ta’sirini tahlil qilish va nazorat qilish gaz omborining samaradorligi va xavfsizligini ta’minlashda asosiy tamoyillardan biri hisoblan

bo’lib, bu ombor ichida gazni uzoq muddat davomida saqlashga yordam beradi. Suvli qatlamlarda gaz saqlash jarayonida haroratni nazorat qilish orqali gazning gaz holatida yoki kondensatsiyalangan holda saqlanishi mumkinligi belgilanadi. Agar harorat ko’tarilib ketsa, gazning zichligi kamayishi va uning o’zlashtirishi qiyinlashishi mumkin, bu esa gazning chiqib ketish xavfini oshiradi. Shu sababli, gaz omborlarini loyihalashda harorat nazoratiga katta e’tibor qaratiladi. Bosim va haroratning birgalikdagi ta’siri gazning qatlam ichidagi xatti- harakatini ham aniqlaydi. Yuqori bosim va mos harorat sharoitida gaz qatlamda siqilgan holatda saqlanib, uni saqlash va chiqarish jarayonlari barqaror amalga oshiriladi. Bosim va harorat darajalaridagi keskin o’zgarishlar esa gazning qatlamdan chiqib ke

jihatdan ko’p afzalliklarga ega, chunki mavjud strukturalardan qayta foydalanish mumkin, bu esa qo’shimcha infratuzilma qurilishi ehtiyojini kamaytiradi. Ishlatilgan gaz konlarini omborga aylantirish jarayoni Ishlatilgan gaz konlarini omborga aylantirish bir necha texnik bosqichlarni talab qiladi: 1. Konning geologik holatini tahlil qilish: Konning tuzilishi, qatlam bosimi, gaz qoldiqlari va toshqotgan gaz miqdorini o’rganish jarayoni amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda konning gazni saqlash uchun texnik jihatdan mosligi baholanadi. 2. Saqlash quduqlarini tayyorlash va qayta qurish: Kon ichidagi mavjud quduqlar gazni qayta saqlash uchun qayta ishlanadi yoki yangidan quduqlar quriladi. Ushbu quduqlarni gaz saqlash jarayoniga moslashtirish uchun mustahkamlash, izolyatsiya qilish va xavfsizlik

 Izolyatsiya va mustahkamlash: Gazning qochib ketmasligini ta'minlash uchun konning izolyatsiyasi juda muhim. Buning uchun maxsus materiallardan foydalanib quduqlar mustahkamlanadi va izolyatsiyalanadi.  Monitoring va xavfsizlik tizimi: Gaz omborlari atrof-muhitga zarar yetkazmasligi uchun doimiy monitoring va xavfsizlik tizimlari bilan ta’minlanadi. Bosim, harorat va boshqa parametrlarni kuzatish uchun sensorlar va signalizatsiya tizimlari o’rnatiladi. Ishlatilgan gaz konlarida saqlashni loyihalashning afzallik va kamchiliklari Afzalliklari: 1. Iqtisodiy tejamkorlik: Ishlatilgan gaz konlarini qayta ishlatish yangi infratuzilma qurish ehtiyojini kamaytiradi, bu esa xarajatlarni sezilarli darajada kamaytiradi. 2. Atrof-muhitga kam ta’sir: Yangi kon qazish o’rniga mavjud konlardan foyd

3. Geologik tuzilmalarning cheklovlari: Ba’zi ishlatilgan konlar saqlash uchun yetarli darajada mos bo’lmasligi mumkin, bu esa loyihalash jarayonini murakkablashtiradi va qo’shimcha tekshiruvlar talab qiladi. 4. Ekspluatatsiya muddati cheklanganligi: Ishlatilgan konlarning tabiiy eskirish jarayoni tufayli ularning ishlash muddati cheklangan bo’lishi mumkin, bu esa uzoq muddatli saqlashni qiyinlashtiradi. Yerosti gaz omborlarini ishlatilgan konlarda tashkil etish texnik va iqtisodiy jihatdan samarali yechim hisoblanadi. Bu omborlar energiya resurslarini saqlash va taqsimlash imkoniyatlarini oshirib, energetik xavfsizlikni ta’minlashga yordam beradi. 20

3- rasm . Yerosti gaz ombori sxemalari : P u quduq ustidagi bosim ; P t quduq tubidagi bosim ; h qatlam qalinligi ; GNTY gaz - neft ta ’ sir yuzasi ; SNTYsuv - neft ta ’ sir yuzasi ; GSTY gaz - suv ta ' sir yuzasi ; KS kompressor stansiyasi ; Iste ’ m iste ’ molchilar Suvli qatlamlar yer ostidagi bosim va harorat o ’ zgarishlariga moslashish qobiliyatiga ega , bu esa gaz saqlash jarayonida zarur bo ’ lgan sharoitlarni ta ’ minlaydi . Suvli qatlamlarning geologik xususiyatlari tufayli gaz omborlarida yuqori harorat va bosim darajasini saqlash imkoniyati mavjud bo ’ ladi . Bu ombor 21

ichidagi gazning sifatini barqaror saqlash va uni kerakli holatda uzoq vaqt davomida saqlashga yordam beradi . Umuman olganda , suvli qatlamlarning yuqori porozligi , o ’ tkazuvchanligi va tabiiy to ’ siqlar bilan himoyalanganligi ularni yer osti gaz omborlari uchun qulay geologik tuzilma sifatida belgilaydi . Shu sababli , suvli qatlamlar tabiiy gazni xavfsiz va samarali saqlash imkoniyatini yaratadi va energetika tizimi uchun muhim rezervuarlar sifatida strategik ahamiyatga ega bo ’ lib xizmat qiladi . Suvli qatlamlar tabiiy gazni saqlash uchun qulay geologik struktura hisoblanadi. Ularning tuzilishi gazning ichki qatlamlarda xavfsiz saqlanishi va kerak bo’lganda qayta foydalanishga yaroqli holatda bo’lishi uchun zarur shartlarni ta’minlaydi. Suvli qatlamlar yuqori porozlik va o’tkazuvch

lozim, bu holatda gazning xavfsiz saqlanishi ta’minlanadi. Shuningdek, gaz omborlari uchun suvli qatlamlarning zichligi va qatlam ichidagi suvning tarkibi ham muhim omillar hisoblanadi, chunki bu omillar gazning harakati va qatlamda to’g’ri saqlanishiga ta’sir ko’rsatadi. Suvli qatlamlarda gaz saqlash uchun ular yer osti suvlariga zarar yetkazmasligi kerak. Gazni saqlash jarayonida gaz qatlamdan suv qatlamlariga chiqib ketmasligi uchun qatlamlar o’rtasida mustahkam to’siqlar bo’lishi zarur. Suvli qatlamlar gazni uzoq muddat saqlash uchun ishonchli zamin yaratishi lozim. Shuning uchun loyihalash jarayonida qatlamlarning strukturasi, qatlamlararo to’siqlar va boshqa geologik sharoitlar batafsil tahlil qilinadi. Umuman olganda, suvli qatlamlarning tuzilishi va gaz saqlash uchun talablari qatl

balandliklardagi suyuqlikning tazyiqlarining farqi. statik balandlik va zichliklarni o'lchashdagi xatoliklardan sezilarli darajada katta bo'lsa, unda qatlamlarni bir-biri bilan tutash emas deyish mumkin. Bu xulosani suyuqlikdagi tuzlar tarkibi, ularning suyuqlikning hajm birligidagi og’irligi va suvda erigan gaz tarkibining har xilligi ham tasdiqlaydi. Agar bir xil balandlikka keltirilgan suyuqlikning bosimlari, tuzli va gazli tarkiblari bir xil bo'lsa, unda bu qatlamlar bir-biri bilan tutash deyishda asos bor. Qopqoq (tom) germetikligi tashkil etilayotgan omborning taklif etilayotgan gaz saqlash maydoni uzra (2-rasmda shtrixlangan yuza) o’rnatilgan bo'lishi shart. Qopqoq germetikligi (o’tkazmasligi) to'g’risidagi aniq ma’lumotni, qatlamga gazsimon moddani haydash natij

Shunday qilib, suv qatiamidagi gaz ombori sun’iy ravishda yaratilgan gaz rezervuaridir. Saqlanadigan rezervuar gazni juda oson va kerakli hajmda olishi, uni uzoq vaqt saqlashi va kerak bo'lganda qaytarishi kerak. Agar suv ombori yaxshi. yetarlicha uzun rezervuar bilan ta’minlansa, suv o’tkazmaydigan jinslar bilan to'silib qolsa va uning tarkibida gi gaz o’z vaqtida sathini ko'tarib turadigan shaklga ega bo'ladi. Suv saqlash qatlami sifatida foydalanish uchun yaroqli deb hisoblash mumkin boigan suv xususiyatlarining sonli ko'rsatkichlari sezilarli darajada farq qiladi. O'rtacha uning o'tkazuvchanligi 0,2-0.3 D dan, quvvati 4-6 m dan kam bo'imagan, g'ovakligi esa 10-15% dan past bo'lmasligi qabul qilinishi mumkin. Odatda gildan iborat qobiqlarning o&#3

birgalikdagi ishi hisoblab chiqiladi. jarayonlar nazorat qilinadi va tartibga solinadi, variantning texnik-iqtisodiy parametrlari aniqlanadi. Texnologik loyihalashda ushbu hududda qazilgan quduqlar to'g'risidagi ma’lumotlar katta ahatniyatga ega, ularning har biri keyingi foy dalanish nuqtayi nazaridan ham, interstratal gaz oqimlarining mumkin boMgan kanallari nuqtayi nazaridan ko'rib chiqiladi. Eski qidiruv qu duqlarining holatini ayniqsa diqqat bilan o'rganish va dastlabki ma’lumotlarda ta’kidlash kerak. Suvli qatlamlarda yerosti gaz omborining narxini pasaytirish omillari:  maqbul gaz bilan to'yinganlik strategiyasi;  qatlam bosimining maksimal o'sishi;  suv omboridagi minimal bosimning pasavishi;  minimal qatlam bosimining kamayishi;  bufer gaz hajmining bi

2) geologik tuzoqni gaz bilan to’ldirish asosan ishiab chiqarishning bevosita manfaatlaridan kelib chiqqan holda ishiab chiqilgan: ombomi yaratish vaqti. quyish va olish hajmi o'rtasidagi optimal nisbat, suvni gaz bilan to'ldirishning to'liqlik darajasi va boshqalar. Ikki tomonlar ham bir-birini toidiradi. Qayta rasmiylashtirish missiyalari:  suv ombori inspeksiyasini suv va gaz yordamida aniqlash;  gaz-suv interfeysi tabiati va harakatlanishining afzal vo'nalishlarini baholash;  quyi quduq zonasining gaz olish profllini aniqlashtirish;  rezervuarning gaz bilan to'yinganlik koeffitsiyentini aniqlash;  suv omborining gidrodinamik parametrlarini aniqlash;  qatlam kollektorining geterogenlik darajasini baholash;  qopqoqning germetiklik darajasini baholash. Gazni qid

 erigan gaz;  adsorbsiyalangan gaz. 2.4 Gaz omborlarini loyihalashda xavfsizlik va samaradorlik masalalari Yerosti gaz omborlarini loyihalashda xavfsizlik va samaradorlik birlamchi ahamiyatga ega. Tabiiy gazning yuqori yonuvchanligi va portlash xavfi tufayli omborlarni loyihalashda xavfsizlik talablariga alohida e’tibor qaratilishi zarur. Shu bilan birga, samaradorlikni ta’minlash omborlarni uzoq muddat davomida barqaror ishlatish imkonini beradi. Gaz omborlarini loyihalashda xavfsizlik talablarini inobatga olish Gaz omborlarini loyihalashda xavfsizlikni ta’minlash uchun quyidagi asosiy talablar inobatga olinadi: 1. Bosim va harorat nazorati: Gaz omboridagi bosim va harorat doimiy ravishda kuzatilishi kerak, chunki bosimning ortishi yoki haroratning yuqoriligi portlash xavfini keltirib c

xodimlari va ishchilar uchun zarur bo’lgan evakuatsiya va yong’inga qarshi choralarni o’z ichiga oladi. Samaradorlikni oshirish uchun zarur bo'lgan texnologik yechimlar Gaz omborlarining samaradorligini oshirish uchun turli texnologik yechimlar qo’llaniladi. Bular gazning saqlanish muddatini oshirish, energiya tejash va omborlarni samarali boshqarishga yordam beradi: 1. Qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish: Gaz omborlaridagi energiya iste’molini kamaytirish uchun qayta tiklanadigan energiya manbalaridan, masalan, quyosh yoki shamol energiyasidan foydalanish samarali hisoblanadi. Bu usul omborning energiya sarfini kamaytiradi va xarajatlarni optimallashtirish imkonini beradi. 2. Bosimni boshqarish tizimlari: Gaz omborlarida bosimni doimiy ravishda nazorat qilish va optim

1. ISO 2790 standarti: Ushbu xalqaro standart gaz omborlarini loyihalashda bosim va haroratni nazorat qilish, izolyatsiya va xavfsizlik talablari haqida ko’rsatmalar beradi. ISO standartlari texnik jihatdan xavfsizlikni ta’minlash va xalqaro talablarga moslashish uchun qo’llaniladi. 2. API (American Petroleum Institute) standartlari: Amerika Neft Institutining standartlari gaz omborlarini loyihalash, qurish va foydalanish bo’yicha ko’plab tavsiyalarni o’z ichiga oladi. Ushbu standartlar xavfsizlik va samaradorlik masalalariga qaratilgan bo’lib, gaz omborlarini boshqarish jarayonlarini optimallashtiradi. 3. OSHA (Occupational Safety and Health Administration) xavfsizlik talablari: Bu tashkilot xavfsizlikni ta’minlash va ishchi kuchini himoya qilish uchun texnik ko’rsatmalar beradi. Gaz ombo

III. HISOB QISMI Masala. Yerosti gaz omboriga haydalishi mumkin bo'lgan gazning maksimal hajmini, haydash oxirida quduq tubi va ustidagi maksimal bosimlarni, haydash uchun zarur bo'lgan kompressorlar sonini aniqlang. Yerosti gaz ombori quyidagi parametrlarga ega:  yerosti gaz omboridagi boshlang'ich mavjud bo'lgan bosim P b = 29,2 kgk/sm 2 ;  ombor g'ovakli bo'shlig'ining hajmi Ω = 96*10 6 m³;  qatlamning o'tkazuvchi koeffitsiyenti k = 1,5 m/sm²;  g'ovaklik koeffitsiyenti m = 0,2;  gazning dinamik quvushqoqlik koeffitsiyenti µ = 0,012 sPz;₀  qatlam qalinligi h = 12 m;  qatlamni ochish xarakteri bo'yicha quduq radiusi R q = 0,1 m;  haydovchi quduqlar soni n=5;  haydalayotgan gazning doimiy sarfi N=3.4*10 6 m³/sut;  ruxsat etilgan maksimal bo

1. Bufer gaz hajmini quyidagi tenglama bo'yicha aniqlash mumkin: Q b = Ω k (pz a /zp a ) bu yerda: Ω k - gazga to'yingan kollektor g'ovakli bo'shlig'ining hajmi, m 3 ; p - yerosti omboridan gazni olish oxiridagi qatlam g'ovakli boshlig'i hajmi bo'yicha o'rtalashtirilgan bosim. kgk/sm 2 ; z - gazning siqilish darajasi. Z=0.86, Ω k =96 mln.m 3 , p ox = 29,2 kgs/ sm 2 Q b =96*10 6 * 29,2 *0.86/1*1= 2,4 *10 9 Q b = 2,4 mlrd .m 3 2. Gazni omborga haydash uchun zarur boigan kompressorlar sonini aniqlashda kompressor stansiyasi haydovchi quduqlar yaqinida joylashgan q — bitta kompressor orqali qatlamga haydalayotgan gaz miqdori. N=3.4*10 6 m 3 , q= 3*10 6 Pa, n ks =3.4/3, n ks =1.13 – 2 kompressor 3. Yerosti gaz omboriga haydalishi mumkin bo’lgan gazning maksim

XULOSA Mazkur kurs ishida aktiv gaz hajmi 2 milliard m³ bo’lgan yerosti gaz omborini ishlatilgan gaz konida loyihalash jarayoni batafsil tahlil qilindi. Ishda yerosti gaz omborlarini loyihalashning nazariy asoslari, texnologik va texnik xususiyatlari o’rganildi hamda faoliyatning turli jihatlari, jumladan, omborlarning samaradorligini ta’minlash va resurslarni optimallashtirish usullari ko’rib chiqildi. Ishda ishlatilgan gaz konlarini yerosti gaz omborlari sifatida qayta foydalanish imkoniyatlari chuqur tahlil qilindi va iqtisodiy jihatdan foydali bo’lgan ushbu yondashuvning ekologik ahamiyati ham alohida ta’kidlandi. Loyihaning texnik ko’rsatkichlarini hisoblash jarayonida omborning har tomonlama barqaror va xavfsiz ishlashini ta’minlash uchun eng muhim parametrlar, jumladan, konning stru

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Xabibullayev S.Sh., Murodov A.I. Yerosti gaz omborlarini ishlatishda kon-geologik nazorat tizimlari orqali maqbul bo’lishini ta’minlash. Geologik- qidiruv ishlarining zamonaviy muammolari va rivojlantirish istiqbollari. Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Qarshi, 2020-yil. 2. Турсунов Ж.А., Хабибуллаев С.Ш., Махмудов Х.Ф. Основные проблемы и решения создания ПХГ’ водоносных пластах. Актуальные проблемы геологического образования в республике и перспективы развития наук о Земле. Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Toshkent, 2020-yil. 3. Хабибуллаев С.Ш.. Махмудов Х.Ф. Анализ причин плас товых потерь газа при эксплуатации ПХГ. Актуальные проблемы геологического образования в республике и перспективы развития наук о Земле. Respublika i

12. РНД Строительство скважин на подземных хранилища газа. РД 51- 98-85. 13. Американская техника и промышленность. Сборник рекламных материалов. Выпуск II, 1977. 14. Гридин B.A. и другие. Геологические основы проектирования и эксплуатации подземных хранилищ газа: практикум. - Ставрополь, 2017. 15. mailto:info@mineral.ru 16. SNIPpp.ru 35

Купить