Anton pavlovich chexov hayoti va ijodi - Pedagogika - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	35.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Pedagogika

Anton pavlovich chexov hayoti va ijodi

Sotib olish

ANTON PAVLOVICH CHEXOV HAYOTI VA IJODI
REJA:
1. A.Chexov hayoti va faoliyati.
2. A.Chexovning adabiy merosi.
3. Uning asarlari haqida ma`lumot.

1960 yilning yanvarida o‘zi ko‘p tasvirlagan oddiy rus qishloqlarining birida
Antosha Chexov dunyoga kelganida rus adabiyotidagi “Oltin davr”
hukmronligining birinchi bosqichi tugab, asta-sekin keyingi avlod maydonga
chiqmoqda edi. Rus adabiyoti allaqachon Pushkin, Lermontov va Belinskiylarsiz
qolgan, buyuk Gogol ham 8 yil oldin bu dunyoni tark etgan paytlar edi o‘shanda.
Afsuski, Anton Pavlovich adabiyotga o‘tmishning eng qora davrlaridan
birida kirib keldi. 1880 yilda uning birinchi hikoyasi chop etilganida, hali
Dostoevskiy va Turgenev hayot edi. Va rus adabiyoti hamon o‘z qanotlariga
tayanib parvoz qilayotgan, ammo oddiy xalqidan tortib amaldor-u hukmdorigacha
qoloqlik botg‘og‘iga botib, azob chekayotgandi. Balki Chexov o‘shandayoq ich-
ichidan shuni his qilgan va adabiyoti, vatani, xalqi uchun buyuk xizmatlar qilishi
lozimligini anglagandir. Va Chexov buni astoydil bajara oldi ham. Garchi
odamzodning o‘rtacha umrining atigi uchdan birini yashab, 44 yoshda dunyodan
ko‘z yumgan bo‘lsa ham, umrining oxirlarigacha Lev Nikolaevich Tolstoy bilan
hamnafas bo‘lib, rus xalqini qalbiga malham bo‘luvchi asarlar bitdi.
Zamondoshlari va adabiyotshunos olimlar Chexovning fe’l- atvori haqida
juda iliq so‘zlar aytishadi. “ Chexov: hazilkash, odamshinavanda, samimiy, sal
tortinchoq, lekin, haqiqat uchun jonini ayamaydigan ijodkor, halol va mehribon
shaxs. U ayollarni sevadi. Biroq, ularga ona, opa-singil, qizaloq, mehribon rus
ayollari sifatida qaraydi ”.
Agar Saxalinga bormaganida Chexovning o‘limi sodir bo‘lmasmidi degan
savol tug‘iladi. Taqdiri ilohiyga qarshi borib bo‘lmasligi shundan ham ayonki,
Chexov 10 yoshidan boshlab o‘pka sili bilan og‘rib keladi. 1884 yilda kasallik
kuchayib, uning mashhurligi va yorqin ijodi bilan yonma-yon yura boshlaydiki,
1888 yilda uning o‘zi ataylab Saxalinga ketadi-yu o‘z umrini yanada qisqartiradi,
kasallikka esa kuch beradi go‘yo. Holbuki, Chexovning asl kasbi shifokorlik edi...
Chexov 24 yil ichida 30 jildga yaqin asar yozdi. Lekin birorta roman
yozmadi. O‘sha minglab katta-kichik asarlaridagi bosh mavzu gumanizm bo‘ldi.
Tasvirlar Qadimgi Rusiyaning aybnomasidek ko‘rinsa-da, ularda rus odamlariga
achinish tuyg‘usi kuchlidir.

Anton Chexov ko‘p so‘zni ortiqcha bilardi, “Qisqalik - talantning
singlisidir” deb o‘ziga uslub tanlagandi. Shunisi qiziqki, qisqalikni tanlab, o‘z
umrini ham qisqartirgandek...
Adibning ijodi dunyo qalamkashlariga shunaqa katta ta’sir ko‘rsatganki,
hozirgacha “Chexovshunoslik”, “Chexov hikoyalari maktablari”, “Chexov
dramaturgiyasi” singari mahorat yo‘nalishlari mavjud. Yozuvchining 50 ga yaqin
taxallusi bo‘lgani e’tiborga molik. Bu ham andishaning mevalari. Chexov ijodida
yumor bilan birga dard ham katta kuchga ega. Obrazlari orasida bironta mukammal
odamni topish mushkul. Ularni kasallik, savodsizlik, telbalik, turli illatlar,
mansabparastlik, boylik, mastlik kemirib turadi. Balki shuning uchun ham Chexov
ideal odamni orzu qilib : “Kishida hamma narsa go‘zal bo‘lishi zarur - yuzi, so‘zi,
kiyimi, qalbi, hatto fikri ham” deb yozgandir.
Chexov dramaturgiyasi alohida mavzu, lekin hozir ham teatrlarda Chexov
haftaliklari festivallari o‘tkazilib turishi e’tiborga molik. Ingliz adibi Jon Golsuorsi:
“ Chexov o‘z pesalarini faqat rus kishilari uchun yozgani uchun, haligacha uni
boshqa mamlakat aktyorlari maromiga yetkazib ijro eta olmaydi ” deb fikr
bildirgan edi. Bu gapning tagida haqiqiy rus tabiatiga va qalbiga doir bo‘lgan
shaxsga nisbatan chuqur hurmat yotganini sezish mumkin. Ishonasizmi, Anton
Pavlovich Chexov ham she’r yozgan. Sof nasr ustasi ham poeziyaga qo‘l urgan.
Ammo, o‘zining iqroriga ko‘ra umrida bittagina she’r bitgan xolos...
Chexovning hayoti mantiq so‘ziga mos keladi. U adabiyotga kirib kelganida
chuqur fikrlab ko‘p va yengil yozardi, so‘ng hayotning normasini izlab,
dunyoqarashidagi bosh g‘oyasini jiddiylashtira bordi. Natijada asarlarining mag‘zi
qattiqlashdi. Soni kamaydi, hajmi esa ortdi. Hatto jamiyat va ruxiyatning tub
normativini topish uchun dramaturgiyaga ham murojaat etdi. Atrofiga ulug‘
insonlarni to‘pladi. Tolstoy, Korolenko, Gorkiy, Buninlar Chexovni juda yaxshi
ko‘rishgani bejiz emas. U barchaga namuna bo‘ldi! Yozuvchilik faqat shon-shuhrat
va unvonlardan iboratmasligini ommaga bildirdi. Ya’ni imperator Nikolay II
Maksim Gorkiyni Akademiyadan chetlatgani uchun, yangi berilayotgan
Akademiklik unvonini ham keskin rad etdi...

Chexov o‘lganida Tolstoy va Gorkiylar iztirob chekib, yig‘lagan bo‘lsa,
unda uni sevgan ayollar-u butun rus xalqi qanday ahvolga tushgan ekan deb
o‘ylash ham qiyin. Balki Chexovning kitoblarini o‘qib ovunishgandir. Uning ruhi
kitoblarida yashamoqda-ku. O‘zi aytganidek kitoblarini o‘limidan so‘ng 7 yil
o‘qishgani yo‘q. “ Har kim o‘z ota- bobolaridan ko‘pni ko‘rishga va bilishga
intilishi lozim” deb aytib ketganida o‘ziga ishora qilmaganmidi?
Chexov qalblarda shunday muhr qoldirib ketganki, hikoyalari o‘qilganida
obrazlari va dialoglari aniq esda qolmaydi. Ammo darrov yurakka chippa
yopishib, dardlarimizni qo‘zg‘aydi. Kuldirib azoblaydi. Qattiq ta’sir ko‘rsata
oladi.
Maksim Gorkiy o‘shanda: “…. oramizdan bir cho‘ng va dono bir odam
mayus kulimsirab yashab o‘tdi, u xalqiga astoydil, kuyunib,ammo,sekingina,
yomon yashayapsiz odamlar, deya murojaat qilib ketdi ” degan bo‘lsa,Ivan Bunin:
“Chexovmi? U - haqiqiy master !!” deb real baho bergandi realist adibdan hayrat
aralash zavq olib.
Chexov 80-yillarning 2-yarmida teatr uchun «Ivanov» (1887—89),
«Alvasti» (1889, keyinchalik «Vanya amaki» nomi bilan qayta ishlangan)
pyesalari, «To‘y» (1889) bir pardali pyesasi, shuningdek, «Tamakining zarari
haqida» (1886), «Ayiq» (1888), «Yubiley» (1891—92) singari vodevillar
yozgan. 90-yillarda Saxalinga sayohatga borib, katorga va surgun qilingan
kishilarning fojiali turmushi bilan tanishgan. Ushbu sayohat xotiralari «6-palata»
(1892) qissasi va «Saxalin oroli» (1893—94) kitobida o‘z aksini topgan.
90-yillar oxiriga borib, Chexovning dramaturglik mahorati yuksak cho‘qqiga
erishdi. «Chayka», «Vanya amaki» (1896), «Uch opa-singil» (1900—01),
«Olchazor» (1903—04) pesalarining 1898 yil Moskva Badiiy teatrida
sahnalashtirilishi Chexov ijodida yangi davr boshlanganidan darak berdi.
Chexov ijodi 3 davrdan iborat: 1) 80-yillarning o‘rtalariga qadar bo‘lgan davr; 2)
80-yillarning o‘rtalaridan 90-yillarning boshlariga qadar bo‘lgan davr; 3) 90-
yillarning boshlaridan yozuvchi vafotiga qadar bo‘lgan davr. Chexov ijodining
dastlabki davrida turli noshirlarning didi va buyurtmasi bilan asosan

hazilmutoyibadan iborat asarlar yozgan bo‘lsada, shu davrdayoq yozuvchi
ijodining asosiy mavzulari (inson va amal, go‘zallik va razolat, hayotning
serhasham va g‘arib tomonlari va b.) yuzaga chiqa boshladi. Chexov shu davrda
yozgan «Semiz va oriq», «Chinovnikning o‘limi» (1893), «Buqalamun», «Niqob»
(1884), «Unter Prishibeev» (1885) singari hikoyalarida mavzuni kulgi yordamida
yoritish, hajviy obraz yaratish, voqea va hodisalarni lo‘nda tasvirlash san’atini
mukammal egallaganini namoyish qiladi.
Chexov ijodining 2-davrida yozuvchining markaziy mavzusi aniq qirralar
kasb etadi. Qahramonning ruhiy olami va hatto voqeahodisalarning rivoji emas,
balki ijtimoiy munosabatlar va maishiy to‘qnashuvlarning qahramon xarakteriga
ta’siri masalasi Chexovning diqqat markazida bo‘ladi. Bu masala, birinchi
navbatda, Chexovning «G‘ilof bandasi» (1898) hikoyasida o‘zining yorqin
tajassumini topadi. Bu asarda g‘ilof yolg‘on va zulmga, kimningdir aysh-ishrat
qilib, kimningdir azob-uqubat chekib yashashiga asoslangan hayotning timsoliga
aylanadi. Chexov ijodining shu bosqichida ko‘zga tashlangan tamoyillar 3davrda
yangi badiiy kuch bilan ifodalanadi. Chexovning «Boloxonali uy», «Mening
hayotim» (1896) qissalari, «Ionich» (1898), «Laycha yetaklagan xonim» (1899) va
boshqa hikoyalarida shu davrdagi rus jamiyatining anatomiyasi shafqatsizlik bilan
ochib tashlandi. Bu asarlarda insonning loqaydligi mavzusi fakat ma’naviy-
psixologik rejada emas, balki ijtimoiy yo‘nalishda ham badiiy tadqiq etildi.
Chexov turli tabaqa va ijtimoiy qatlamlarga nazar tashlab, o‘z qahramonining
ruhiy uyg‘onish, muhitga qarshilik ko‘rsatish, hayotini qayta qurish qobiliyatini
muttasil ravishda tekshirib turadi. Chexovning dramaturgiya sohasidagi ijodi rus
teatri taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Yozuvchining nasriy asarlarida o‘z
ifodasini topgan kishilar o‘rtasidagi ruhiy aloqalarning yo‘kdigi mavzusi uning
sahna asarlarida ham turli shaklda talqin etilgan.
Chexov nasriy va dramaturgik ijodi bilan jahon adabiyoti taraqqiyotiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek adabiyotida realistik hikoya janrining maydonga
kelishi va Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Abdulla Qahhor hikoyanavislik ijodining
shakllanishida Chexov an’analari ham muayyan omil bo‘lib xizmat qilgan.

Chexovning eng yaxshi nasriy asarlari va pyesalari o‘zbek tiliga tarjima etilgan.
Uning barcha mashhur pyesalari respublikadagi o‘zbek va rus teatrlarida
sahnalashtirilgan .
Jahon adabiyotining buyuk namoyandalaridan bo‘lganAnton Pavlovich
Chexov hikoyachilikda o‘ziga xos maktab yaratgan. Uning hikoyalari yengil
o‘qilishi, jumlalaming qisqaligi, jamiyatdagi kamchiliklami ochib berishi va
ulaming ustidan zaharxanda kulishi bilan o‘quvchi e’tiborini tortadi. Ayniqsa,
yozuvchining voqealami real tasvirlashi, hikoyalariga badiiy to‘qima va hayot
haqiqatini singdirib yuborishi, ularda rus xalqiga xos xarakterlaming bo‘rtib
ko‘rinishi tahsinga sazovor. Bundan tashqari, adibning qalamga olgan mavzulari
butun insoniyat uchun umumiy bo‘lgan masalalami ifoda etishi bilan har qanday
o'quvchi ko‘ngliga yaqin keladi. Hikoyalami qaysi millat kitobxoni o‘qishidan
qat’i nazar, unda o‘zini ko‘ra olishi mumkin. Ba’zi yozuvchilarda kuzatiladigan
uslubiy g‘alizlik, jumlalaming haddan ziyod cho'zilib ketishi, tasvirda me’yordan
oshib ketish, asarda ortiqcha qahramonlaming bo‘lishi, asar qismlari o‘rtasidagi
bog‘liqlikning zaifligi kabi kamchiliklami Chexov asarlarida uchratmaysiz. Har bir
epizod, har bir jumlaning o‘z o‘mi, vazifasi bo‘ladi. Ta’bir joiz bo‘lsa, yozuvchi
ijodida bitta ham ortiqcha so‘z uchramaydi. Ayniqsa, muallifhing qisqa va
sermazmun yumoristik hikoyalari har qanday darajadagi o‘quvchini o‘zining sirli
olamiga olib kiradi Chexov hikoyalarida sarlavhalar mahorat bilan tanlanadi,
hikoya g‘oyasidan xabar beradi. Hikoyani o‘qib bo'lgach, nega aynan shu sarlavha
tanlanganini tushunib yetasiz, yozuvchining mahoratiga tasanno, deysiz.
Hikoyalaming oxiriga katta ma’no yuklanadi. Butun hikoyadagi voqealar rivoji
kuchayib bo‘lib, oxirida «portlaydi». Umuman olganda, so‘z tejamkorlikgida, asar
qismlarini g‘oya atrofidajipslashtirishdaChexovga yetadigan adib sanoqli, desak,
to‘g‘ri bo‘ladi. To‘g‘ri, ba’zi hikoyalami tushunish qiyin tuyilishi mumkin, lekin
undan olingan zavq beqiyos bo'ladi. Shu sababli ham A.P.Chexov ijodi butun
dunyodagi ko‘plab hikoyanavis yozuvchilar uchun ilhom riianbai bo‘lib-xizmat
qilgan. Adabiyotimizning yirik namoyondalaridan bo‘lmish Abdulla Qahhor
Chexov ijodidan ilhomlanib ko'plab go‘zal hikoyalar yozganlar. Ayniqsa, A.

Qahhor va undan keyingi bir qator adiblarimiz hikoyalarida Chexovga xos uslub
yaqqol sezilib turadi. Mazkur, «Semiz va oriq» to'plamiga kiritilgan hikoyalar
adibning eng sara ijod namunalaridandir.
«Semiz va oriq», «Niqob», «Lozim choralar», «Xameleon»,
«Chenovnikning o‘limi» kabi hikoyalardao‘sha davrjamiyatidagi laganbardorlik,
xushomadgo‘ylik, kuchlining, boyning soyasiga ko‘rpacha yozish singari kabi
illatlar qoralansa, «Mujiklar», «Soylikda», «Yovuz niyatli kishi», «Vanka»
hikoyalarida oddiy xalq hayoti, orzu-armonlari yuksak mahorat bilan tasvirlanadi.
Mo'jazgina «Chiqdi» hikoyasi orqali esa kattagina hayot haqiqati, ya’ni
odamlarning o‘zgalar kamchiliklarini g‘iybat qilib, o‘zining qusurlariga e’tibor
bermasligi juda go‘zal tarzda ochib beriladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Chexov adabiyotda zamonaviy
hikoyachilik janriga o‘ziga xos yo‘nalish yaratdi. Uning ijodiy uslubining
originalligi hikoyalarida yakunlovchi hulosaning yo‘qligidadir, bu esa kitobxonni
o‘z fikrlash doirasida hulosa chiqarishga undaydi.
Aynan Chexov rus adabiyotida birinchilardan bo‘lib o‘z dunyoqarashiga ega
bo‘lmagan, loqayd, turli tabaqa va ijtimoiy qatlamlarga nazar tashlab, ruhiy
uyg‘ongan qahramonlarning muhitga qarshilik ko‘rsatish, hayotini qayta qurish
qobiliyatini muttasil ravishda namoyish etib bordi. Chexovning diqqat markazida
qahramonning ruhiy olami va hatto voqea-hodisalarning rivoji emas, balki ijtimoiy
munosabatlar va maishiy to‘qnashuvlarning qahramon xarakteriga ta’siri masalasi
bo‘ldi.
Uning «Semiz va oriq», «Chinovnikning o‘limi», «Buqalamun», «Niqob»,
«Cho‘l», «Zerikarli hikoya», «Duel», «Palata №6», «Noma’lum odam hikoyasi»,
«Unter Prishibeyev», «Erkaklar», «Ovda», «Unter Prishibeyev» «G‘ilof bandasi»,
«Boloxonali uy», «Mening hayotim», «Ionich», «Laycha yetaklagan xonim» kabi
asarlari o‘zbek tiliga tarjima qilinib o‘zbek adabiyotida realistik hikoya janrining
maydonga kelishi va hikoyanavislik ijodining shakllanishida muayyan omil bo‘lib
xizmat qildi. Uning “Ivanov”, “Chayka”, “Vanya tog‘a”, “Uch opa-singil”,

“Olchazor” kabi mashhur pesalari respublikadagi o‘zbek va rus teatrlarida
sahnalashtirilgan.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sh.Jurayeva. Chexov- hikoyanavis. «Sharq yulduzi» jurnalining 2012 yil 6-
sonidan olindi.
2. B. To‘xliyev, B.Karimov, K.Usmonova. 11-sinf uchun adabiyot darslik
majmuasi .
3. Sariqova Hulkaroy . A.P.Chexovning “Garov” hikoyasiada sharqona odob –
axloq mezonlari. Konferensiya ma’lumotlari asosida. Toshkent – 2008
4. Kozhevnikova N.A. 19-20-asrlar rus adabiyotida hikoya turlari. M., 1994. -
S.3-5
5. Balburov E.A. Kosmik Platonov. Rus adabiyotining "abadiy" syujetlari
Novosibirsk, 1996 yil
6. Лазаревский, Б. Л.П.Чехов: материалы для биографии / Б.
Лазаревский // Русская мысль, ж. М., 1906. -№ 11.-С. 91 вт. Паг
7. Отношение современников к героям А.П. Чехова как один из факторов
формирования литературной репутации писателя

Anton pavlovich chexov hayoti va ijodi

Sotib olish