Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 20.1KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Antropogen landshaftlar va uning tiplari haqida tushuncha

Sotib olish
Antropogen landshaftlar va   uning tiplari haqida tushuncha
Reja:
1. Antropogen landshaftlar haqida tushuncha
2. Antropogen landshaftshunoslik yo`nalishiniig vujudga kelishi va
shakllanishi
3. Antropogen landshaft tiplari va ularning tasnifi Barcha tirik mavjudotlar  qatori  inson hayotini  ham  atrof-muhitsiz, tabiatsiz
tasavvur   qilish   qiyin.   Inson   organizmi   ko`p   jihatdan   tabiiy   komponentlar   havo,
suv,   o`simlik,   tuproq,   hayvonot   va   hokazolar   bilan   bog`liq.   U   tabiatdagi
moddaning   aylanma   harakati   doirasidadir   va   uning   qonuniyatlariga   bo`ysinadi.
Bundan tashqari inson ongli mavjudotdir va u o`z mehnatini osonlashtirish yuqori
samaraga erishish uchun turli mehnat kurollardan texnika kuchidan foydalanadi. U
boshqa   organizmlardan   farqli   ularoq   ijtimoiy   mavjudoddir.   Jamiyat   a`zosidir.
Shuning uchun uning hayoti biologik omillardan tashqari ko`pgina ijtimoiy omillar
bilan ham belgilanadi.
Inson   bevosita  va   bilvosita   yerga ,  tuproqqa,  suvga,  havoga,  o`simlik  va  hayvonot
dunyosiga ta`sir etmokda. Bu bilan u o`z oldiga qo`ygan maqsadlariga erishmokda.
Ammo   ba`zan   o`zi   kutmagan,   ayrim   salbiy   oqibatlaring   yuzaga   kelishiga   ham
sababchi   bo`lib   qolmokda.   Bunda   salbiy   oqibatlarning   ba`zilari   dunyoviy   tus
olmokda va olimlarni jamoatchilikni tashvishga solmoqda.
XX-   asrning   40-50   yillarida   geografiya   adabiyotida   madaniy   landshaftlar   yoki
o`zgartirilgan  landshaftlarga  bag`ishlangan  ilmiy  maqolalarning  birin-ketin  paydo
bo`lishi  antropogen landshaftshunoslik  poydevorining shakllanishiga   kuchli  turtki
bo`ladi.   Bu   borada   ayniqsa   G.Y.   Saushkinning   (1946)   «Madaniy   landshaftlarni
o`rganish   uchun   geografiyaning   alohida   tarmog`i   bo`lishi   kerak»,   degan   fikri
muhim   ahamiyatga   ega   bo`ldi.   Uning   1947   yilda   nashr   qilingan   monografiyasida
esa   qishloq   xo`jalik   landshaftlari   haqida   jiddiy   fikrlar   keltirilgan.   1970   yilda
Voronej   davlat   universitetining   professori   F.N.Milkov   o`zining   «Landshaftnaya
sferi zemli» nomli kitobida inson tomonidan barpo etilgan majmualarni o`rganish
bilan antropogen landshaftshunoslik shug`ullanish kerak» deb ta`kidlab o`tganidan
so`ng   landshaftshunoslik   tarkibida   yangi   bir   ilmiy   yo`nalish   “Antropogen
landshaftshunoslik”   shakllana   boshladi.   Bu   yo`nalishni   hatto   «bilimlarning   yangi
tarmog`i» deb atadilar. Hozirgi   kunda   antropogen   landshaftshunoslik   yo`nalishining   asoschisi   F.   N.
Milkov   (1973)   ekanligini   ko`pchilik   geograflar   e`tirof   etyapti.   Shu   sohada   qator
ilmiy   asarlar   yaratgan   bu   olimning   fikricha,   insonning   ho`jali-gidagi   faoliyati
natijasida   yangidan   barpo   bo`lgan   landshaftlar   ham,   inson   ta`sirida   birorta
komponent   tubdan   o`zgargan   tabiiy   majmualar   ham   antro-pogen   landshaft
hisoblanishi   kerak.   Keyinchalik   F.N.   Mil`kov   (1986   )   «antro-pogen   landshaftlar
tabiiy   landshaftlarga   o`xshab   teng   ahamiyatli   bo`lgan   kom-ponentlar   tizimidan
iborat   majmualardir.   Ularning   eng   asosiy   xususiyati   o`z-o`zidan   rivojlanish
belgilarining mavjudligidir» deb yozgan edi.
«Oxrana   landshaftov»   izoxli   lug`atida   xususiyatlari   inson   faoliyati   natijasida
yuzaga   kelgan   landshaftlar   antropogen   landshaftlardir   va   ular   o`zining   tabiiy
ta`riflarini   saqlab   qolgan   taqdirda   ham   o`zida   madaniy   o`simliklar   o`zgargan
tuproq   xususiyatlari   yer   osti   va   usti   suvlari   tartibi   ko`rinishda   «antropogen»
mazmun   kasb   etgan   bo`ladi   deb   yozilgan.   Bunday   holda   Yer   yuzida   tarqalgan
landshaftlarning   ko`pchiligini   antropogen   landshaftlar   qatoriga   kiritsak   bo`ladi.
Ular   tabiiy  sifatlaridan   bo`lak   ikkinchi   xil,   ya`ni   ijtimoiy   sifatlar   ham   kasb   etgan
bo`ladi.Yuqorida   keltirilgan   bir   qator   fikrlarning   tahlili   shuni   ko`rsatadiki   yer
yuzida   inson   ta`sirida   ozmi-ko`pmi   o`zgarmagan   yoki   insonning   bevosita   yoki
bilvosita   ta`siri   asoratini   sezmagan   landshaftlar   deyarli   qolmagan.   Ammo   qaysi
landshaft qay darajada antropogenlashgan va ularni qachon antro-pogen landshaft
deb   atash   mumkin   yoki   tabiiy   landshaftga   aylanadi ,   degan   savollarning   javobi
haligacha   muammoli   va   munozaralidir.Bunga   javoban   F.N.   Milkov   (1978)   tabiiy
landshaftni   antropogen   landshaftga   aylantirish   uchun   uning   xoxlagan   bir
komponentini   o`zgartirish   kifoya   deb   hisoblaydi.   Bu   fikrning   asosida
komponetlarning landshaft hosil qiluvchi omil sifatidagi ahamiyati tenglidir, degan
tassavur yotadi.
N.   A.   Solnsev   (1960)   esa   landshaftni   o`zgartirish   uchun   albatta   uning   geologo-
geomorfologik   o`zgartirilgan   bo`lishi   kerak   deb   hisoblaydi.   Bu   bir   vaqtlar   N   A
Solnsevning   o`zi   ilgari   surgan   va   komponentlarning   o`zaro   teng   kuchli   emasligi, ularning   hosil   bo`lishida   oldinma-keyinlik   mavjudligi   hamda   oldin   hosil   bo`lgan
komponentlar «kuchliroq» (hisoblanib keyin hosil bo`lgan komponetlarga ko`proq
ta`sir ko`rsatadi, degan fikrning davomidir. Uning fikricha geologik yotqiziqlar va
relyef   yoki   geologo-geomorfologiyasi   «kuchli»   komponent,   iqlim   va   suvlar
o`rtacha   kuchga   ega   komponentlar   tuproq,   o`simlik   va   hayvonot   dunyosi
«kuchsiz» komponentlar hisoblanadi.
Landshaftlardan xalq ho`jaligi maqsadlarida to`g`ri  va oqilona foydalanish, uning
ifloslanishi va buzilishining oldini olish yoki muhofaza qilish bilan bog`liq bo`lgan
muammolarni to`g`ri hal etish landshaftlarning qaysi  komponetga asosiy yetakchi
yoki bosh rolni o`ynashini to`g`ri hal qilib olish mumkin va prinsipial ahamiyatga
egadir.   Chunki   inson   landshaftga   ta`sir   etaversayu,   ammo   biz   landshaftning
geologo-geomorfologik asosi qachon o`zgarar ekan, deb kutib o`tirishimizning o`zi
bir   yoqlamalik   va   xatolikka   olib   kelishi   mumkin.   Yuqorida   birma-bir   keltirilgan
fikrlardan   to`g`ri   xulosa   chiqarib   olish   uchun   hamda   antropogen   landshaftlar
haqida   malum   tassavurga   ega   bo`lish   uchun   landshaftning   komponetlari   va
omillari   haqida   yana   bir   bor   eslatib   o`tishga   to`g`ri   keladi.   Ko`pchilik   tabiiy
geograflarning   ta`kidlashiga   ko`ra   geotizimlar   asosan   tog`   jinslari   suvlar ,   havo
massalari tuproqlar, o`simlik qoplami va hayvonot kabi moddiy komponentlardan
tuzilgandir. Ular o`zaro bog`liq va o`zaro ta`sirdadir. Ular orasida muttasil modda
almashinib   turadi.   Ushbu   komponentlar   landshaftlar   vertikal   tarkibining
shakllanishida tarkibiy qismlar sifatida ishtirok etadi.
Komponetlarning   o`ziga   xos   xususiyatlaridan   biri   shundaki,   ularning   har   bir
tarkibida   boshqa   komponentlarga   xos   bo`lgan   moddalar   ham   ishtirok   etadi.
Masalan,   landshaftlarning   havo   komponenti   tarkibida   atmosfera   gazlaridan
tashqari   suv   bug`lari   turli   chang   zarralari,   o`simlik   changlari   mikroorganizm-lar
ham   aralashgan   bo`ladi.   Xuddi   shunday   landshaft   suvlar   tarkibida   ham,   havo,
erigan, nuragan va yuvilgan tog` jinslari, o`simlik   va hayvonot , ular qoldiqlarida va
hokazolarda uchraydi. Landshaft   hosil   qiluvchi   omillar   haqida   so`z   yuritilganda,   ko`pincha   u   yoki   bu
komponentning   ayrim   xususiyatlari   ko`zda   tutilganligini   yoki   komponent
landshaftda   ma`lum   bir   kuch   sifatida   ishtirok   etsagina   uni   omil   deb   hisob-lash
hollarini   ko`ramiz.   Ayrim   hollarda   esa   landshaftga   tashqaridan   bo`ladi-gan
kuchlarni omil sanashadi. Masalan quyosh radiatsiyasi  yerning gravitatsiya kuchi,
yerning ichidan bo`ladigan tektonik kuchlar havo sirkulyatsiyasi va hokazo.
Aslini olganda landshaftlar juda ko`p turli tuman omillar ta`sirida shakllanadi. Ular
landshaftlarda turli sifat va xususiyatlarning shakllani-shida turlicha ahamiyat kasb
etadi. Agar landshaftlarning shakllanishida ma`-lum bir turdagi omillar ahamiyatli
hisoblansa, ularning tabaqalanishida yoki rivojlanishida boshqa bir turdagi omildir.
Landshaftlarning   o`zgarishida   esa   yana   bir   boshqa   guruh   omillar   ahamiyatli
bo`lishi   mumkin.   Shu   nuqtai-nazar-dan   qaraganda   tabiiy   landshaftlarning
antropogen   landshaftlarga   aylanishi-da   antropogen   omil   asosiy   kuch   sanaladi.
Shuning uchun ham inson faoliyati ta`sirida o`zgargan landshaftlarni antoropogen
landshaftlar   deb   atashdan   ko`ra   antropogen   landshaftlar   omil   ta`sirida   o`zgargan
landshaftlar   deb   atash   to`g`riroq   bo`lar   edi.   Bunda   inson   ta`sirida   tabiiy   jarayon
hamda tashqaridan ta`sir etadigan omil deb qaralmog`i lozim.
Insoning   xo`jalikdagi   faoliyati   ta`sirida   landshaftlarning   o`zgarish   darajasi,
miqiyosida va jadalligi turlicha bo`ladi. Bu bir tomondan land-shaftlarning o`ziga
xos bo`lgan tabiiy xususiyatlari bilan bog`liq bo`lsa ikkin-chi tomondan insonning
landshaftga   ta`sir   etishi   harakteri   bilan   bog`liqdir.   Landshaftlarning   tabiiy
xususiyatlari,   ya`ni   o`zini-o`zi   boshqarish   va   qayta   tiklash   xususiyatining   kuchli
yoki   kuchsizligi   tashqi   kuchlar   (shu   jumladan   in-son   faolyati   ham)   ta`siriga
chidamliligi yoki chidamsizligi turli landshaft-larda har xil bo`ladi. Shu bilan birga
inson   faoliyati   ham   turlichadir.   Masa-lan ,   inson   landshaftlarga   tog`-kon   sanoati
sharoitida   bir   xil   ta`sir   ko`rsatsa,   shahar   qurilish   sharoitida   boshqa   xil,
dexqonchilik,   chorvachilik,   o`rmon   xo`jaligi   sharoitida   esa   yana   boshqacharok
ta`sir   etadi.   Natijada   xilma-xil   o`zgargan   landshaftlar   hosil   bo`ladi   va   ularni
tasniflash zarurati tug`iladi.A.G. Isachenko (1991) inson faoliyatining landshaftlar ta`siri   va   uning   nazariy   muammolari   haqida   fikr   yuritar   ekan   inson   tomonidan
o`zgartirilgan   landshaftlar   tasnifi   tabiiy   landshaftlar   tasnifiga   bog`liq   bo`lishi
lozimli-gini   uqtiradi   va   tabiiy   landshaftlarning   turli   xil   tasniflarga   tadbiq   etish
mumkin   bo`lgan   hamda   o`zgartirilgan   landshaftlarning   sifat   jihatidan   anchagina
yiriklashtirilgan   birliklarini   aks   etgiruvchi   tasnifini   tavsiya   etadi.   Ushbu   tasnifda
asosan to`rt guruh landshaftlar aks ettirilgan:
1. Shartli  o`zgartirilmagan (ibtidoiy) landshaftlar. Ular bevosita inson ta`siriga va
xo`jalikdagi   faolyatiga   duchor   bo`lmagan   landshaftlardir.   Ularda   inson
faoliyatining kuchsiz va bilvosita ta`siri izlarinigina payqash mum-kin, xolos; 
2.   Kuchsiz   o`zgartirilgan   landshaftlar.   Bular   asosan   inson   faoliyatining   ekstensiv
(ovchilik,   baliqchilik   kabi)   ta`siriga   duchor   bo`lgan   landshaftlar.   Bunday
landshaftlarda   inson   faoliyati   ayrim   komponentlargina   ta`sir   etib,   tabiiy
aloqadorliklar hali bo`zilmagan va avvalgi o`z holatini tiklab olish mumkin.
3. Buzilgan (kuchli o`zgartirilgan) landshaftlar. Bu guruhdagi landshaft-lar asosan
inson   faoliyatining   jadal   xili   ta`sirida   o`zgargan   landshaftlar-dir.   Ularning   ko`p
komponentlari o`zgarib, landshaftlar tarkibsining sezilarli darajada buzilishiga olib
kelgan;
4.   Madaniy   landshaftlar   tarkibini   inson   tomonidan   jamiyat   manfaat-larini
ko`zlagan va ilmiy asoslangan holda oqilona o`zgartirilgan landshaft-lardir.
Shunga o`xshash tasnifimiz D.L. Armandning (1975) kitobida ham uchrata-miz. U
inson faoliyati ta`sirida o`zgargan landshaftlarni besh turga bo`ladi. Bular:
1.   Deyarli   butunlay   o`zgartirilgan   landshaftlar   (shaharlar,   tog`-kon   sanoati
rivojlangan hududlar).
2. Kuchli o`zgartirilgan landshaftlar (ekin   dalalari , daryo va kullar). 3.   Anchagina   o`zgartirilgan   landshaftlar   (borish   va   kirish   mumkin   bo`lmagan
o`rmonlar,   dashtlar,   savannalar).
4.   Kuchsiz   o`zgartirilgan   landshaftlar   (borish   qiyin   bo`lgan   o`rmonlar,   dengiz
yuzalari).
5.   Deyarli   o`zgartirilmagan   landshaftlar   (qutb   o`lkalari,   baland   tog`lar,   cho`llar,
dengiz suvlarining quyi qismlari, qo`riqxonalar).
I.M.Zabelinning   fikricha,   antropogen   landshaftlar   o`zi   yana   ikkiga:   tabiiy
antropogen   va   madaniy   landshaftlarga   bo`linadi.   Tabiny   antropogen   landshaftlar
bir  marotaba inson faoliyati ta`sirida hosil  bo`lib, keyincha-lik o`z holicha, tabiiy
qonuniyatlar ta`sirida rivojlana boshlaydi. Ular vaqt o`tgan sari asta-sekin o`zining
ilgarigi tabiiy holatiga qaytishi mumkin. 
Madaniy   lanlshaftlar   deganda   I.M.   Zabelin   inson   tomonidan   o`zining   amaliy
extiyojlarini qondirish uchun ataylab, ongli ravishda barpo qilingan landshaftlarni
tushunishni  tavsiya etadi.   Uning fikricha , madaniy landshaft  tabiiy sharoiti  bir xil
bo`lgan   va   ko`p   yillar   davomida   xo`jalikning   biror   tarmog`ida   (masalan,   qishloq
ho`jaligida) foydalanilayotgan hududdan iboratdir.
Hozirgi  zamon landshaftlarining ko`pchiligi insonning oqilona faoliyati natijasida
o`zgartirilgan   bo`lib,   ularni   madaniy   landshaftlarga   aylantirish   lozim.   Bunday
landshaftlarning   eng   asosiy   xususiyatlaridan   biri   maxsuldorlik   va   iqtisodiy
samaradorlik   bo`lishi   kerak.   Landshaftlarning   ichki   imkoniyatini   rivojlantirish,
tabiiy   jarayonlarni   faollashtirish   va   landshaftlarning   samaradorligini   oshirish
asosiy   maqsadga   aylanishi   kerak.   Darhaqiqat,   inson   dexqonchilik   bilan
shug`ullanar ekan, u o`z oldiga eng avval bir narsani, ya`ni ilojn boricha ko`proq
qishloq   xo`jalik   maxsuloti   olishni   maqsad   qilib   qo`yadi.   Bu   maqsadga   erishish
uchun   landshaftni   tekislaydi,   tuproqni   ma`lum   bir   qalinlikda   ag`darib   tashlaydi,
o`g`it soladi. Ma`lum   bir  ekin ekadi , sug`oradi, begona o`tlar va zararkunandalar,
xashoratlarga   qarshi   turli   xil   dorilarni   ishlatadi,   tuproqni   sho`rinn   yuvadi,   zax
suvlarini qochiradi va hokazo. Xullas, ekin ekishdan to hosilni yig`ishtirib olgunga qadar   turli-tuman   agrotexnik   tadbirlarni   qo`llaydi   va   bu   jarayonlar,   yuzlab   yillar
mobaynida   qaytalanaveradi.   Natijada   bizga   yaxshi   tanish   bo`lgan   va   antropogen
landshaftlar   ichida   «madaniy   landshaft»   deb   atalishi   mumkin   bo`lgan   hamda
yuqori maxsuldorlik, iqtisodiy samaradorlik kabi talablarga ozmi ko`pmi mos kela
oladigan landshaftlar hosil bo`ladi. Bu o`z navbatida ilgari shu landshaftlarga xos
bo`lgan tabiiy xilma-xillikning soddalashishga hamda moddalarning, shu jumladan
to`yimli   moddalarning   ham ,   namlik   va   energiyaning   aylanma   harakatining
o`zgarishiga   olib   keladi.   Vaholanki,   landshaftlardagi   to`yimli   moddalarning
aylanma   harakati   organizmlar   sonining   muvofiqlanib   turish,   tuproq
unumdorligining   maromida   bo`lishi,   landshaftlarning   o`zini-o`zi   saqlab   turishida
juda   katta   va   hal   qiluvchi   ahamiyatga   egadi.   Dehqonchilik   ta`sirida   esa
landshaftlarning   ana   shu   xususiyati,   ya`ni   o`zini-o`zi   saqlash   xususiyati   keskin
kuchsizlanib ketadi.

Antropogen landshaftlar va uning tiplari haqida tushuncha

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский