Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 235.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Argumentlarda qadriyatlarning o‘rni

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI “FALSAFA” KAFEDRASI “MANTIQ” FANIDAN 60220500 – Falsafa bakalavriat yo‘nalishi 2-bosqich talabasi - “Argumentlarda qadriyatlarnig o rni“ mavzusidagi ʻ KURS ISHI Ilmiy rahbar: - Falsafa kafedrasi dots.v.b., fal.f.b.d. (PhD) Toshkent – 2026 MUNDARIJA Kirish……………………………………………………………………………… I BOB. Argumentl ar nazariyasi va qadriyatla rning falsafiy asoslari………………………………………………………………..…………… 1.1. Argument va uning tuahunchasi……………………………………… 1.2. Qadriyat falsafasi va uning turlari………………………………….... II BOB. bahodishlar va munazaralarda qadriyatlardan foydalanish mexanizmi……………………………………………………………..…………… 2.1. Inson dunyoqarashini shakllantirishda qadriyatlarning o'rni ………….. 2.2. Qadriyatlarga asoslangan manipulyatsiyalar va ularning oldini olish.…. Xulosa……………………………………………………………………………. Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………… Kirish Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, bugungi kunda turli ijtimoiy munosabatlar, siyosiy qarashlar va axloqiy bahs- qadriyatlarga asoslangan argumentlar keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa yoshlarning mustaqil fikrlashi, tanqidiy tafakkurini rivojlantiris h hamda sog‘lom dunyoqarashini shakllantirishda argumentlarning mantiqiyligi va qadriyatlarga asoslanganligi muhim o‘rin tutadi. Kurs ishining maqsadi — argumentlarda qadriyatlarning o‘rnini mantiqiy jihatdan tahlil qilish, ularning nazariy va amaliy ahamiyatini ochib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari argument tushunchasining mohiyatini ochib berish,qa driyat tushuncha si va uning turlarini tahlil qilish, argumen t va qadriyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni yoritish, bahs-munozarada qadriyatlarning rolini ko‘rsatish, zamonaviy jamiyatda qadriyatlarga asoslangan argumentlarning ahamiyatini tushuntirishdan iborat. Kurs ishining obyekti — mantiqiy tafakkur jarayonidagi argumentlar. Predmeti — argumentlarda qadriyatlarning namoyon bo‘lish shakllari va ularning ta’siri. Kurs ishining nazariy va metodologik asoslari. Tadqiqot metodlari sifatida analiz, sintez, qiyosiy tahlil, kuzatish va umumla shtirish usullaridan foydalanildi. Mantiq fani inson tafakkurining shakllari, qonunlari va usullarini o‘rgan adigan fanlardan biri hisoblanadi. Insonning fikrlash jarayonida argumentlar alohida o‘rin tutadi. Har qanday fikrni asoslash, isbotlash yoki inkor etishda foydalaniladi. Argumentlar orqali inson o‘z nuqtai nazarini ifodalaydi, boshqalarning fikriga ta’sir ko‘rsatadi hamda muayyan xulosalarga keladi. Bugungi globallashuv davrida insoniyat oldida turgan ko‘plab muammolarni hal qilishda nafaqat mantiqiy tafakkur, balki qadriyatlarning ham ahamiyati katta. Qadriyatlar jamiyatning ma’naviy, axloqiy va madaniy hayotini belgilab beradi. Inson o‘z qarashlarini asoslash jarayonid a qadriyatlarga tayanadi. Shu sababli argument va qadriyat tushunchalari o‘zaro uzviy bog‘liqdir. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I BOB. ARGUMENTATSIYA NAZARIYASI VA QADRIYATLARNING FALSAFIY ASOSLARI 1.1. Argument va uning tushunchasi (mantiqiy asoslari) Falsafa tarixida argument — shunchaki fikr bildirish emas, balki ma’lum bir xulosaning haqiqiyligini isbotlashga qaratilgan mantiqiy tezislar zanjiridir. Klassik mantiqda har qanday argument uchta asosiy qismdan iborat bo‘ladi: 1.Premisalar (Asoslar): Tasdiqlangan va to‘g‘riligi shubha tug‘dirmaydigan boshlang‘ich fikrlar. 2. Mantiqiy xulosa chiqarish zanjiri : Premisalardan yangi bilimga o‘tish jarayoni. 3. Tezis (Xulosa): Isbotlanishi kerak bo‘lgan yakuniy fikr. Argument inson tafakkurining muhim vositasidir. Inson kundalik hayotda, ilmiy faoliyatda, siyosiy va huquqiy munosabatlarda argumentlardan foydalanadi. Mantiqan to‘g‘ri tuzilgan argument insonni ishontirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Argument inson tafakkurining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. U ma’lum bir fikr, hukm yoki xulosani asoslash uchun keltiriladigan dalil va mantiqiy asoslar tizimidir. Insoniyat tarixida argument tushunchasi qadimdan falsafa, mantiq, ritorika va ilmiy tafakkurning asosiy unsurlaridan biri sifatida shakllangan. Ayniqsa, qadimgi yunon faylasuflari argumentni haqiqatni izlash vositasi sifatida talqin qilganlar. Keyinchalik Sharq mutafakkirlari ham argumentlash madaniyatining rivojiga katta hissa qo‘shganlar argumentlar asosiy vazifasi ma’lum bir fikrning to‘g‘riligini isbotlash yoki qarama- qarshi fikrning zaif tomonlarini ko‘rsatishdan iboratdir. Shu sababli argument mantiqiy tafakkur bilan chambarchas bog‘liq hisoblanadi. Mantiq inson fikrining izchilligi va asoslanganligini ta’minlasa, argument ana shu fikrni boshqalarga tushuntirish va himoya qilish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Falsafada argument tushunchasi faqat oddiy dalil sifatida emas, balki tafakkurning murakkab metodologik shakli sifatida ham qaraladi. Chunki inson biror fikrni ilgari surayotganda uni ma’lum dalillar, faktlar va nazariyalar orqali asoslashga harakat qiladi. Bu esa argumentning ilmiy va nazariy ahamiyatini ko‘rsatadi.Mantiqiy argumentlar dalil va tafakkurga asoslanadi. Ilmiy argumentlar esa tajriba, kuzatish va ilmiy xulosalar yordamida shakllanadi. Hissiy argumentlarda insonning ruhiy holati va hissiyotlariga ta’sir qilish muhim o‘rin tutadi. Axloqiy argumentlar yaxshilik, adolat va insoniy qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Argumentlash jarayoni inson tafakkurini rivojlantiradi. Chunki inson o‘z fikrini asoslash uchun tahlil qiladi, solishtiradi va dalillar keltiradi. Bu esa tanqidiy va mustaqil fikrlash qobiliyatining rivojlanishiga yordam beradi. Shu sababli zamonaviy ta’lim tizimida argumentlash ko‘nikmasiga katta e’tibor qaratiladi.Argument tushunchasi bahs va munozara madaniyatining ham asosini tashkil qiladi. Chunki har qanday ilmiy yoki ijtimoiy munozarada tomonlar o‘z qarashlarini argumentlar orqali himoya qiladilar. Agar argument bo‘lmasa, munozara oddiy tortishuvga aylanib qoladi. Shu sababli dalillash va asoslash madaniyati jamiyat taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Qadimgi yunon faylasufi Aristotel argument va mantiq nazariyasining asoschila ridan biri hisoblanadi . U sillogizm nazariyasin i ishlab chiqib, fikr yuritishning mantiqiy qonunlarini tushuntirib bergan. Keyinchalik bu qarashlar Sharq mutafakkirlari tomonidan rivojlantirilgan. Sharq falsafasida ham argumentlash madaniyatiga katta e’tibor qaratilgan. Ayniqsa, Forobiy, Ibn Sino va Abu Homid G‘azzoliy kabi mutafakkirlar ilmiy bahs va dalillash masalalarini chuqur tahlil qilganlar. Ular argumentni haqiqatni aniqlash vositasi sifatida baholaganlar. Argumentning muhim jihatlaridan biri — uning ishonchliligidir. Har qandayargument aniq dalil va mantiqiy asosga ega bo‘lishi kerak. Aks holda u insonlarni noto‘g‘ri xulosalarga olib kelishi mumkin. Shu sababli argumentlashda xolislik va ilmiy yondashuv muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda argument tushunchasi nafaqat falsafa yoki mantiq ilmlarida, balki siyosat, huquq, jurnalistika va ta’lim sohalarida ham keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, demokratik jamiyatlarda insonlarning o‘z fikrini erkin va asosli ravishda ifoda etishi muhim qadriyat hisoblanadi. Zamona viy axborot jamiyatid a argumentlash madaniyat i yanada mu him Chunki internet va ijtimoiy tarmoqlarda turli ma’lumotlar juda tez tarqaladi. Inson esa har qanday axborotni tanqidiy tahlil qilish va asosli xulosa chiqarish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu jarayonda argumentlash va mantiqiy tafakkur muhim rol o‘ynaydi.Falsafiy nuqtai nazardan, argumentatsiya — bu subyektlararo (inter-subjective) muloqot maydonidir. Bu yerda mantiqiy izchillik (deduksiya va induksiya) asosiy o‘rin tutadi. Biroq, sof mantiqiy argumentlar har doim ham inson faoliyatida, ijtimoiy hayotda yakuniy qaror qabul qilish uchun yetarli bo‘lmaydi. Chunki inson faqatgina sovuqqon mantiq bilan emas, balki qadriyatlar tizimi bilan ham fikrlaydi argument umumiy qoidalardan xususiy xulosalar chiqarishga asoslanadi. Induktiv argument esa aksincha, xususiy kuzatishlardan umumiy xulosa chiqaradi. Argumentlar inson tafakkurini tartibga soladi. Ular fikrlarning izchil va asosli bo‘lishini ta’minlaydi. Shuningdek, argumentla r tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Mantiqiy argumentlarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: 1.Aniqlik; 2.Izchillik; 3.Asoslanganlik; 4,Ishonchlilik. Agar argument yetarli asosga ega bo‘lmasa, u mantiqiy jihatdan kuchsiz hisoblanadi. Shu bois argumentlarni qurishda dalillarning haqqoniyligi muhim o‘rin tutadi. Bugungi axborotlashgan jamiyatda argumentlarning roli yanada ortib bormoqda. Ommaviy axborot vositalari, internet va ijtimoiy tarmoqlarda turli qarashlar argumentlar orqali ifodalanadi. Shu sababli inson mantiqiy tafakkurga ega bo‘lishi va argumentlarni tahlil qila olishi zarur. 1.2. Qadriyat falsafasi (aksiologiya) va uning turlari Qadriyatlar muammosini falsafaning maxsus bo‘limi — Aksiologiya (yunoncha “axios” – qadriyat, “logos” – ta’limot) o‘rganadi. Falsafiy tizimda qadriyat — bu obyektlarning inson va jamiyat uchun bo‘lgan ahamiyati, mazmuni va qadr-qimmatidir. Qadriyat tushunchasi insoniyat tafakkuri tarixida eng muhim falsafiy kategoriyalardan biri hisoblanadi. Qadriyat inson uchun muhim, ahamiyatli va zarur bo‘lgan moddiy hamda ma’naviy boyliklarni ifodalaydi. Inson hayoti davomida turli qadriyatlarga tayanadi va ular asosida o‘z dunyoqarashi, maqsadi hamda hayotiy tamoyillarini shakllantiradi. Shu sababli qadriyatlar jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Falsafada qadriyatlar masalasini o‘rganuvchi yo‘nalish aksiologiya deb ataladi. Aksiologiya qadriyatlarning mohiyati, kelib chiqishi, inson va jamiyat hayotidagi o‘rnini o‘rganadi. Ushbu yo‘nalish XIX–XX asrlarda alohida falsafiy fan sifatida shakllangan bo‘lsa-da, qadriyatlar haqidagi qarashlar qadimgi davrlardan boshlab mavjud bo‘lgan. Qadriyatlar insonning ehtiyojlari, manfaatlari va maqsadlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Har bir jamiyat o‘zining tarixiy rivojlanish jarayoni muayyan qadriyatlar tizimini shakllantiradi. Bu qadriyatlar insonlarning xulq-atvori, madaniyati va dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatadi. Ma’naviy qadriyatlar insonning ichki dunyosi, axloqi va tafakkuri bilan bog‘liq bo‘ladi. Insof, vijdon, halollik, adolat va mehr-oqibat kabi tushunchalar ma’naviy qadriyatlarga kiradi. Moddiy qadriyatlar esa inson ehtiyojlarini qondiruvchi buyumlar va iqtisodiy boyliklarni anglatadi. Milliy qadriyatlar har bir xalqning urf-odatlari, an’analari, tili va madaniy merosi bilan bog‘liqdir. Ular millatning o‘ziga xosligini saqlab qolishga xizmat qiladi. Umuminsoniy qadriyatlar esa barcha insonlar uchun umumiy bo‘lgan erkinlik, tinchlik, adolat va inson huquqlari kabi tushunchalarni qamrab oladi. Qadriyatlar inson dunyoqarashining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Inson qanday qadriyatlarga tayanishiga qarab uning hayotga bo‘lgan munosabati shakllanadi. Shu sababli qadriyatlar tarbiya va ta’lim jarayonining ham muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Falsafiy nuqtai nazardan qadriyatlar jamiyat taraqqiyotining mezoni sifatida ham qaraladi. Chunki jamiyatdagi ma’naviy muhit va insonlar o‘rtasidagi munosabatlar aynan qadriyatlarga bog‘liq bo‘ladi. Agar jamiyatda adolat, halollik va insonparvarlik qadriyatlari ustun bo‘lsa, bunday jamiyat barqaror rivojlanadi. Qadriyatlar tarixiy xarakterga ham ega. Ya’ni ayrim qadriyatlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi yoki yangicha mazmun kasb etishi mumkin. Biroq insoniyat uchun muhim bo‘lgan ayrim qadriyatlar doimo saqlanib qoladi. Masalan, yaxshilik, adolat va tinchlik kabi qadriyatlar har qanday davrda ham muhim hisoblangan. Zamonaviy globallashuv jarayonida qadriyatlar masalasi yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Chunki turli madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalar kuchayishi natijasida ayrim milliy qadriyatlarga xavf tug‘ilishi mumkin. Shu sababli har bir jamiyat o‘z milliy va ma’naviy qadriyatlarini asrab-avaylashga intiladi. Qadriyatlar insonning axloqiy qarorlar qabul qilishida ham muhim rol o‘ynaydi. Inson yaxshilik va yomonlikni, foyda va zararli holatlarni aynan qadriyatlar asosida baholaydi. Shu sababli qadriyatlar inson faoliyatining ma’naviy mezoni hisoblanadi. Sharq mutafakkirlari ham qadriyatlar masalasiga katta e’tibor berganlar. Ayniqsa, Forobiy, Ibn Sino va Abu Homid G‘azzoliy inson kamoloti, axloq va ma’naviyatni jamiyat taraqqiyotining asosiy omili deb hisoblaganlar. Bugungi kunda qadriyatlar masalasi ta’lim, siyosat, madaniyat va ommaviy axborot vositalarida keng muhokama qilinmoqda. Chunki insoniyatning kelajagi ko‘p jihatdan qanday qadriyatlarga tayanishiga bog‘liqdir. Aksiologiyada qadriyatlar tizimi quyidagi iyerarxik turlarga bo‘linadi: Vital (hayotiy) qadriyatlar : Hayot, salomatlik, xavfsizlik, farovonlik. Ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar: Adolat, erkinlik, tenglik, qonun ustuvorligi, tinchlik. Ma’na viy- qadriyatlar: Yaxshilik, vijdon, burch, rostgo‘ylik, insonparvarlik. Estetik qadriyatlar : Go‘zallik, uyg‘unlik, mukammallik. Argumentatsiyada aksiologiyaning o‘rni shundaki, har qanday argument o‘z asosida ma’lum bir qadriyatni "yashirin premisa" (hidden premise) sifatida saqlaydi. Masalan, "Eko-tizimni asrash kerak, chunki tabiat kelajak avlod uchun muhim" degan argument asnosida "kelajak avlod oldidagi mas’uliyat" degan falsafiy-axloqiy qadriyat yotadi. Qadriyatlarning asosiy turlari quyidagilardan iborat: milliy qadriyatlar; umuminsoniy qadriyatlar; axloqiy qadriyatlar; diniy qadriyatlar; estetik qadriyatlar. Milliy qadriyatlar muayyan xalqning urf-odatlari, an’analari va madaniyatini ifodalaydi. Masalan, o‘zbek xalqining mehmondo‘stlik, kattalarga hurmat, oilaparvarlik kabi fazilatlari milliy qadriyatlar hisoblanadi. Umuminsoniy qadriyatlarga tinchlik, adolat, inson huquqlari va erkinlik kiradi. Bu qadriyatlar barcha xalqlar uchun umumiy hisoblanadi. Axloqiy qadriyatlar insonning odob-axloqi bilan bog‘liq bo‘lib, halollik, vijdonlilik, rostgo‘ylik kabi tushunchalarni o‘z ichiga oladi. Qadriyatlar inson tafakkurining shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Inson o‘z qarorlarini ko‘pincha qadriyatlarga asoslanib qabul qiladi. Jamiyat taraqqiyotida qadriyatlarning o‘rni beqiyosdir. Qadriyatlar ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi hamda avlodlar o‘rtasidagi ma’naviy bog‘liqlikni mustahkamlaydi. Globallashuv sharoitida qadriyatlarni asrash dolzarb masalaga aylanmoqda. Ayniqsa yosh avlodni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash muhim vazifalardan biridir. Argumentatsiyada mantiq (Logos), hissiyot (Pathos) va ishonchlilik (Ethos) nisbatini ko’rib chiqamiz. [ Ethos ] ---> Notiqning obro'si, axloqi va qadriyatlari / \ / \ [ Logos ]---[ Pathos ] Mantiq Auditoriyaning hissiy qadriyatlari dalillar Logos (Mantiq): Argumentning ratsional va obyektiv qismi. U qonuniyatlar, raqamlar va faktlarga tayanadi. Ethos (Etika/Ishonchlilik): Argument keltirayotgan shaxsning axloqiy qiyofasi va u himoya qilayotgan qadriyatlar. Agar notiq jamiyat tan olgan qadriyatlarga (masalan, adolat va halollikka) zid harakat qilsa, uning sof mantiqiy argumenti ham rad etiladi. Pathos (Patos/Hissiyot): Auditoriyaning qadriyatlar tizimiga daxl qilish orqali ularda hissiy aks-sado (empatiya, g‘azab, g‘urur) uyg‘otish. Falsafiy xulosa shuki, eng mukammal argument — bu Logos, Ethos va Pathos muvozanatlashgan, ya’ni mantiqan to‘g‘ri qurilgan va insoniy qadriyatlarga asoslangan argumentdir. Qadriyatlarning argumentdagi ahamiyati Qadriyat turi Argumentdagi vazifasi Misol Halollik Ishonch uyg’otadi “Haqiqatni yashirmaslik jamiyatni rivojlantiradi.” Adolat Fikrning to’g’riligini mustahkamlaydi “Har kim teng huquqqa ega bo‘lishi kerak.” Hurmat Bahs madaniyatini saqlaydi “Boshqalarning fikrini tinglash muhim.” Qadriyatlarning argumentdagi ahamiyati Qadriyat turi Argumentdagi vazifasi Misol Mas’uliyat Dalilni jiddiy qiladi “Qaror oqibatini o‘ylab ish tutish zarur.” Mantiqiy tafakkur insonning voqelikni anglash va baholash jarayonida shakllanadi. Bu jarayonda qadriyatlar muhim rol o‘ynaydi. Chunki inson har qanday fikrni ma’lum qadriyatlarga tayangan holda baholaydi. Masalan, adolat qadriyati asosida inson muayyan voqeani “haqli” yoki “haqsiz” deb baholaydi. Demak, qadriyatlar argumentlarning mazmuniga ta’sir ko‘rsatadi. Inson biror masalada argument bildirayotganda o‘zining axloqiy va ma’naviy qarashlariga tayanadi. Shu sababli bir xil vaziyat turli insonlar tomonidan turlicha baholanishi mumkin. Mantiqiy tafakkurda qadriyatlarning mavjudligi argumentlarni yanada ta’sirchan qiladi. Ayniqsa axloqiy mavzulardagi bahslarda qadriyatlar asosiy o‘rin tutadi. Qadriyatlarga asoslangan argumentlarning afzalliklari: 1.insoniylikni kuchaytiradi; 2.ijtimoiy birdamlikni ta’minlaydi; 3.ma’naviy ongni rivojlantiradi. Biroq ayrim hollarda qadriyatlar subyektiv xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Bu esa bahs-munozaralarda qarama-qarshiliklarni yuzaga keltiradi. Shu sababli argumentlarni qurishda mantiqiy asos bilan bir qatorda obyektivlik ham muhim hisoblanadi. II BOB. BAHODISHLAR VA MUNAZARALARDA QADRIYATLARDAN FOYDALANISH MEXANIZMI 2.1. Inson dunyoqarashini shakllantirishda qadriyatlarning o'rni Falsafiy antropologiya va epistemologiyaga ko‘ra, inson dunyoni shunchaki "ko‘rmaydi", balki uni o‘z qadriyatlari prizmasi orqali "filtrlaydi". Qadriyatlar insonning dunyoqarash yadrosini tashkil etadi. Aksiologik filtr : Inson yangi ma’lumot yoki argumentni qabul qilishda, uni birinchi navbatda o‘zining ichki qadriyatlar tizimiga solishtirib ko‘radi. Agar argument shaxsning fundamental qadriyatiga (masalan, diniy e’tiqodi yoki erkinlik tushunchasiga) zid bo‘lsa, mantiqan qanchalik to‘g‘ri bo‘lmasin, u ong osti darajasida rad etiladi (Kognitiv dissonans). Baholash funksiyasi : Qadriyatlar dalillarga "vazn" beradi. Bir xil fakt ikki xil qadriyatga ega inson uchun turlicha ahamiyat kasb etishi mumkin. Inson ongida qadriyatlar shunchaki mavhum tushunchalar emas, balki "Aksiologik koordinatalar tizimi" vazifasini bajaradi. Tanqidiy fikrlash va kognitiv falsafada qadriyatlarning argumentlarni qabul qilishga ta'siri quyidagi kognitiv mexanizmlar orqali tushuntiriladi: Tasdiqlashga moyillik (Confirmation Bias): Insonlar o‘zlarining fundamental qadriyatlarini (diniy, milliy, siyosiy) tasdiqlovchi argumentlarni juda oson va chuqur tekshirmasdan qabul qiladilar. Aksincha, ushbu qadriyatlarga zid bo‘lgan har qanday mantiqiy dalilni qat'iy shubha ostiga oladilar. Kognitiv filtratsiya misoli: Masalan, ekologik muammolar muhokama qilinayotganda, tabiatni oliy qadriyat deb biluvchi shaxs sanoat korxonalarining zarari haqidagi har qanday kichik argumentga ham darhol ishonadi. Ammo iqtisodiy farovonlik va biznesni birinchi o‘ringa qo‘yuvchi shaxs uchun bu argumentlar "mubolag‘a" yoki "iqtisodiy o‘sishni to‘xtatishga urinish" bo‘lib tuyuladi. Bu yerda muammo faktlarda emas, balki shaxslarning qadriyatlar iyerarxiyasidadir. Bahs-munozara insonlar o‘rtasidagi fikr almashish jarayonidir. Bahs davomida har bir tomon o‘z fikrini argumentlar orqali himoya qiladi. Qadriyatlar bahs-munozaraning mazmuniga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Insonlar o‘z qarashlarini asoslashda ko‘pincha axloqiy, diniy yoki milliy qadriyatlarga murojaat qiladi. Masalan: adolat; erkinlik; tenglik; inson huquqlari. Bu tushunchalar ko‘plab munozaralarda asosiy argument sifatida ishlatiladi. Bahslarda qadriyatlardan foydalanishning ijobiy jihatlari — insonlarni ezgulikka undaydi; ijtimoiy hamjihatlikni mustahkamla ydi; muammoni insonparvarlik asosida hal qilishga yordam beradi. Lekin ayrim hollarda qadriyatlar noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Bu esa manipulyatsiya va demagogiyaga olib keladi. Masalan, ayrim shaxslar o‘z manfaatlarini “milliy manfaat” yoki “adolat” nomi bilan oqlashga harakat qilishi mumkin. Shu sababli har qanday argument tanqidiy tahlil qilinishi zarur. Bahs-munozarada quyidagi qoidalarga amal qilish muhim: hurmat; dalillarga asoslanish; mantiqiy izchillik; xolislik. Madaniyatli munozara jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi. Qadriyatlarga asoslangan sog‘lom argumentlar esa insonlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunishni mustahkamlaydi. Argument va qadriyatlar o‘rtasidagi bog‘liqlik Argument turi Qo‘llaniladigan qadriyat Natija Ijtimoiy argument Insonparvarlik Jamiyat manfaatini himoya qiladi Axloqiy argument Halollik va vijdon Ishonchni oshiradi Siyosiy argument Adolat Tenglik g‘oyasini kuchaytiradi Oilaviy argument Hurmat va mehr O‘zaro tushunishni ta’minlaydi Falsafiy madaniyatshunoslik va komparativistika (qiyosiy tahlil) doirasida argument atsiyaning madaniy- hududiy xususiyatlari o‘rganiladi. Qadriyatlar ijtimoiy muhitga qarab farqlangani sababli, argumentlar ham transformatsiyaga uchraydi: Kollektivistik madaniyatlar (Sharq falsafasi): Bu muhitda argumentlar ko‘proq jamoa manfaati, an’analar, kattalarga hurmat, oila muqaddasligi va burch kabi qadriyatlarga tayanadi. Bu yerda "Bu jamiyatimiz an’analariga mos keladi" degan argument yuqori kuchga ega. Individualistik madaniyatlar (G'arb falsafasi): Bu yerda argumentlar asosan shaxsiy erkinlik, inson huquqlari, shaxsiy muvaffaqiyat va ratsionalizm qadriyatlariga asoslanadi. Argument "Bu shaxsning rivojlanishi va erkinligi uchun xizmat qiladi" shaklida qurilsa, ko‘proq samara beradi. Madaniyatlararo muloqot falsafasida argumentatsiyaning muvaffaqiyati "Madaniy kodlar" va qadriyatlar tizimining mos kelishiga bog‘liq. Buni tushunish uchun dunyoqarashlar to'qnashuviga oid aniq keyslarni tahlil qilish lozim: Sharqona argumentatsiya modeli (Konfutsiychilik va Islom falsafasi ta'siri): Bu muhitda shaxsiy manfaatlardan ko‘ra jamoa, oila, sadoqat va ota-onaga hurmat qadriyatlari argument sifatida eng yuqori vaznga ega. Masalan, sharq jamiyatlarida (jumladan, O‘zbekistonda) biror ijtimoiy tashabbusni (masalan, daraxt ekish yoki mahallani obodonlashtirish) targ‘ib qilishda "Bu sizning shaxsiy mulkingiz qiymatini oshiradi" degan g‘arbona argumentdan ko‘ra, "Bu kelajak avlodlarimiz va farzandlarimiz uchun qoladigan ezgu meros, mahalla ahlining duosini olasiz" degan qadriyatga asoslangan argument ancha kuchliroq ta'sir ko‘rsatadi. G'arbona argumentatsiya modeli (Eshonchli ratsionalizm va individualizm): Bu yerda argument predmeti shaxs huquqi, foyda va shaxsiy muvaffaqiyat atrofida aylanadi. Misol uchun, g‘arbda ish joyida xavfsizlik qoidalariga rioya qilishni talab qilishganda, "Kattalarni gapiga quloq soling" yoki "Kollektivni uyaltirmang" deyilmaydi. U yerda "Bu sizning shaxsiy hayotingiz, sug‘urtangiz va shaxs sifatida daxlsizligingizni ta'minlaydi" degan argument birinchi o‘ringa chiqadi. Axloqiy qadriyatlar argumentlarning ma’naviy asosini tashkil qiladi. Inson o‘z fikrini himoya qilayotganda halollik, vijdonlilik va adolat kabi qadriyatlarga tayanadi. Masalan, korrupsiyaga qarshi fikr bildirayotgan inson odatda adolat va halollik qadriyatlarini asos qilib oladi. Milliy qadriyatlar ham argument qurishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir xalq o‘zining tarixiy tajribasi va madaniyati asosida qarashlarni shakllantiradi. O‘zbek xalqiga xos qadriyatlar: kattalarga hurmat; oilaparvarlik; mehr-oqibat; mehmondo‘stlik. Bu qadriyatlar kundalik hayotdagi argumentlarda ham aks etadi. Masalan, oilaviy masalalarda o‘zbek jamiyatida kattalarning fikriga hurmat bilan qarash qadriyat sifatida namoyon bo‘ladi. Milliy qadriyatlarga asoslangan argumentlarning afzalliklari: 1.milliy birlikni mustahkamlaydi; 2.ma’naviy merosni asraydi; 3.yoshlarni tarbiyalaydi. Biroq milliy qadriyatlardan noto‘g‘ri foydalanish millatchilik yoki murosasizlikka olib kelishi mumkin. Shu sababli milliy qadriyatlarni umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish zarur. Axloqiy va milliy qadriyatlarning uyg‘unligi sog‘lom jamiyatning asosidir. Inson dunyoqarashi uning borliq, jamiyat, hayot va inson haqidagi qarashlari tizimidan iboratdir. Dunyoqarash insonning fikrlashi, xulq-atvori, maqsadi va hayotiy pozitsiyasini belgilaydi. Mazkur dunyoqarashning shakllanishida esa qadriyatlar muhim o‘rin egallaydi. Chunki inson aynan qadriyatlar orqali yaxshilik va yomonlikni, foydali va zararli holatlarni, adolat va adolatsizlikni anglaydi. Qadriyatlar inson tafakkurining ma’naviy asosini tashkil qiladi. Inson bolalikdan boshlab oila, jamiyat, ta’lim va madaniyat ta’siri orqali turli qadriyatlarni o‘zlashtiradi. Ushbu qadriyatlar asta-sekin uning ichki e’tiqodi va dunyoqarashining bir qismiga aylanadi. Shu sababli inson qanday qadriyatlar muhitida voyaga yetsa, uning fikrlashi va hayotga munosabati ham shunga mos ravishda shakllanadi. Dunyoqarashning shakllanishida ma’naviy qadriyatlar ayniqsa muhimdir. Halollik, adolat, vatanparvarlik, insonparvarlik, mehr-oqibat va mas’uliyat kabi qadriyatlar insonning ijtimoiy hayotdagi faoliyatini belgilaydi. Agar inson ana shu qadriyatlarga amal qilsa, u jamiyatning foydali va ongli a’zosiga aylanadi. Qadriyatlar insonning axloqiy qarorlar qabul qilishida ham muhim rol o‘ynaydi. Inson turli hayotiy vaziyatlarda qanday yo‘l tutishini ko‘p jihatdan o‘z qadriyatlariga tayangan holda belgilaydi. Shu sababli qadriyatlar insonning ichki ma’naviy mezoni sifatida namoyon bo‘ladi. Milliy qadriyatlar ham dunyoqarash shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir xalqning o‘z urf-odatlari, an’analari, madaniyati va tarixiy tajribasi mavjud. Ana shu omillar milliy qadriyatlarni shakllantiradi. Inson milliy qadriyatlar orqali o‘z xalqining madaniy merosi va tarixiy xotirasini anglaydi. Globallashuv jarayonida qadriyatlar masalasi yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Chunki zamonaviy axborot oqimi inson dunyoqarashiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar orqali turli g‘oyalar tez tarqalmoqda. Bunday sharoitda insonda mustaqil fikrlash va to‘g‘ri qadriyatlarga tayangan holda xulosa chiqarish qobiliyati muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Qadriyatlar ta’lim tizimining ham muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Chunki ta’lim nafaqat bilim berishi, balki insonni ma’naviy jihatdan tarbiyalashi ham kerak. Shu sababli zamonaviy ta’lim jarayonida yoshlarni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashga katta e’tibor qaratilmoqda. Sharq mutafakkirlari ham qadriyatlar va dunyoqarash masalasiga katta e’tibor berganlar. Ayniqsa, Forobiy inson kamolotini jamiyat taraqqiyotining asosiy omili deb bilgan. Ibn Sino esa ilm, axloq va tafakkurning uyg‘unligi insonning ma’naviy yetukligiga xizmat qilishini ta’kidlagan. Abu Homid G‘azzoliy esa inson qalbi va tafakkurining pokligi ma’naviy qadriyatlar bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatgan. Qadriyatlar insonning jamiyatdagi o‘rnini belgilashda ham muhim rol o‘ynaydi. Chunki insonning boshqalar bilan munosabati, jamiyat oldidagi mas’uliyati va fuqarolik pozitsiyasi ko‘p jihatdan uning qadriyatlariga bog‘liqdir. Shu sababli sog‘lom qadriyatlar tizimi jamiyat barqarorligi va taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi. Bugungi kunda yoshlar dunyoqarashini shakllantirish masalasi davlat siyosatining ham muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki yosh avlodning qanday qadriyatlarga tayanishi jamiyatning kelajakdagi rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli yoshlarni ma’naviy barkamol, mustaqil fikrlaydigan va vatanparvar insonlar qilib tarbiyalash muhim vazifadir. Qadriyatlarning dunyoqarash shakllanishidagi yana bir muhim jihati shundaki, ular insonni turli zararli g‘oya va mafkuralardan himoya qiladi. Agar insonda mustahkam ma’naviy qadriyatlar shakllangan bo‘lsa, u turli yolg‘on va zararli axborotlarga tanqidiy yondasha oladi. 2.2. Qadriyatlarga asoslangan manipulyatsiyalar va ularning oldini olish Falsafiy tanqidiy fikrlash (Critical Thinking) qadriyatlarning argumentatsiyada salbiy yoki g‘arazli maqsadlarda qo‘llanilishini ham tahlil qiladi. Buni Ritorik manipulyatsiya yoki Mantiqiy xatoliklar (Fallacies) deb atashadi. Eng keng tarqalgan falsafiy-mantiqiy xatolar va manipulyatsiyalar quyidagilar: Argumentum ad populum (Ko‘pchilikka murojaat): Argumentni mantiqan isbotlash o‘rniga, millat yoki ko‘pchilik uchun muqaddas bo‘lgan qadriyatlarga, xususan, vatanparvarlik, din, urf-odat yopishib, raqibni "olomon" yordamida yengishga urinish. Masalan: "Agar sen bu fikrga qo‘shilmasang, demak vatanparvar emassan" . Argumentum ad misericordiam (Rahmdillikka murojaat): Ratsional dalillar qolib, insonlarning rahm-shafqat, og‘riq kabi hissiy va axloqiy qadriyatlarini manipulyatsiya qilish. Oldini olish usuli (Falsafiy yechim): Tanqidiy fikrlash mexanizmlarini ishga solish, argument tarkibidagi hissiy va aksiologik elementlarni (Pathos) sof mantiqiy faktlardan (Logos) ajratib tahlil qila olish ko‘nikmasini shakllantirishdir. Qadriyatlar insonning "eng zaif va ta'sirchan" nuqtasi bo'lgani uchun muloqot va munozaralarda demagoglar, manipulyatorlar ulardan tez-tez foydalanib turishadi. Falsafiy mantiqda buning eng xavfli turlarini quyidagi misollar bilan ochib berish mumkin: "Tuzoq qadriyatlar" yoki "Siyosiy populizm" mexanizmi: Manipulyator auditoriya juda qadrlaydigan g‘oyani (masalan, vatanparvarlik yoki adolat) oladi va uni o‘zining asossiz qarorini oqlash uchun qalqon qiladi. Biror siyosatchi iqtisodiy islohotlar yoki xalqaro shartnomalardagi xatoliklarini mantiqiy raqamlar bilan yopolmaganida, raqiblarini "milliy qadriyatlarga xiyonat qilishda" yoki "g‘arb madaniyatiga sotilganlikda" ayblay boshlaydi. Bu orqali u auditoriyaning mantiqiy fikrlashini bloklab, ulardagi milliy g‘urur yoki g‘azab hissiyotini (Pathos) manipulyatsiya qiladi. Bu yuqoridagi fikr uchun aniq misol bo’la oladi. "Soxta dilemma" (False Dilemma) yaratish: Insonni faqat ikki xil qadriyat o‘rtasida tanlov qilishga majburlash. Masalan:"Siz yo biz tomondasiz va milliy an'analarni himoya qilasiz, yoki siz taraqqiyot dushmanisiz" . Falsafiy jihatdan bu mantiqsizlikdir, chunki inson bir vaqtning o‘zida ham zamonaviy taraqqiyot tarafdori, ham milliy qadriyatlar sohibi bo‘lishi mumkin. Ushbu manipulyatsiyalarga qarshi turish uchun "Sokratcha muloqot" (Socratic questioning) va "Aksiologik dekonstruksiya" metodini taklif qilishim mumkin. Ya'ni, suhbatdosh sizga qadriyat bilan bosim o'tkazganda, undan o'sha qadriyatning sof mantiqiy asosini so'rash kerak. Masalan: "Bu qaror milliy qadriyatlarga mos keladi deyapsiz, aynan qaysi mezonlarga ko'ra va uning jamiyat uchun aniq iqtisodiy-ijtimoiy foydasi nimada?" deb savol berish manipulyatsiyani yo'qqa chiqaradi. Bugungi kunda axborot texnologiyalarining rivojlanishi insonlarning fikrlash tarziga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali turli g‘oyalar tez tarqalmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda inson huquqlari, gender tengligi, ekologiya, ta’lim va axloqiy muamolar haqidagi mavzular keng muhokama qilinadi. Bu mavzularda bildirilayotgan fikrlarning aksariyati qadriyatlarga asoslanadi. Masalan, ekologik muammolar bo‘yicha argumentlar tabiatni asrash qadriyatiga tayangan holda ilgari suriladi. Sharipov M., Fayzixo‘jayeva D. Mantiq: Ma'ruzalar kursi. – Toshkent: Faylasuflar milliy jamiyati, 2014. Zamonaviy jamiyatda argument va qadriyatlar o‘rtasidagi munosabat yanada murakkablashgan. Chunki turli madaniyat va dunyoqarashlar o‘zaro to‘qnash kelmoqda. Zamonaviy jamiyatda tanqidiy fikrlash muhim ahamiyatga ega. Inson har qanday argumentni tekshirishi, tahlil qilishi va baholashi kerak. Aks holda yolg‘on ma’lumotlar va manipulyativ argumentlar jamiyat ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ta’lim tizimida mantiqiy tafakkurni rivojlantirish orqali yoshlarni sog‘lom argument qurishga o‘rgatish zarur. Qadriyatlarga asoslangan mantiqiy argumentlar demokratik jamiyatni rivojlantiradi; inson huquqlarini himoya qiladi; ma’naviy taraqqiyotni ta’minlaydi. Shu sababli zamonaviy jamiyatda argument va qadriyatlar o‘rtasidagi uyg‘unlik muhim ahamiyat kasb etadi. Huquq falsafasida (Yuridik aksiologiya) qonunlar shunchaki quruq qoidalar to‘plami emas, balki jamiyatdagi eng oliy qadriyatlarning (Adolat, Tenglik, Inson qadr-qimmati) yuridik shaklidir. Sud jarayonlarida va qonun ijodkorligida eng kuchli argumentlar ko‘pincha qonunning harfi (matni) bilan birga, uning "ruhi", ya’ni qadriyatiga tayanadi. Nazariy asos: Nemis huquqshunosi Gustav Radbrux formulasiga ko‘ra, agar qonun jamiyatning fundamental adolat qadriyatlariga mutlaqo zid bo‘lsa, u huquqiy xarakterini yo‘qotadi va unga bo‘ysunmaslik argumenti qonuniy hisoblanadi. To‘rayev B.O. Kognitiv mantiq va argumentatsiya nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2019. Kengaytirilgan misol tariqasida AQSh Oliy Sudi - Brown v. Board of Education, 1954 ga to’xtalsak: AQShda irqiy ayirmachilik , xususan, maktablarda oq tanli va qora tanli bolalarni ajratib oqitish, uzoq vaqt qonuniy bo‘lgan. Advokatlar sud zalida mantiqiy-yuridik dalillardan tashqari, "tenglik" va "insoniy qadr-qimmat" qadriyatiga murojaat qilishdi. Ular alohida o‘qitish qora tanli bolalarda o‘zini past sanash (kamsitilganlik) hissini uyg‘otishini va bu inson huquqlari qadriyatiga zidligini isbotlashdi. Natijada, qadriyatga asoslangan argument yuridik doktrinani o‘zgartirdi. O'zbekiston misolida esa konstitutsiyamizning 1-moddasida belgilangan "ijtimoiy davlat" prinsipi qadriyat hisoblanadi. Shundan kelib chiqib, har qanday yangi qonun loyihasi eng avvalo "inson qadri va ijtimoiy adolat" qadriyatlari argumenti orqali filtrlanadi. Siyosat falsafasida qadriyatlar yetakchi legitimlik (ishonchlilik) qurolidir. Siyosatchi yoki diplomat o‘z qarorini xalqqa yoki xalqaro hamjamiyatga qabul qildirish uchun uni iqtisodiy foyda bilan emas, balki ma’naviy burch va qadriyatlar bilan argumentlaydi. Buni nazariy asoslaydigan bo’lsak, siyosiy ritorikada ikki xil qadriyatlar to‘qnashuvi tez-tez kuzatiladi: Milliy manfaatlar (suverenitet, xavfsizlik) va Umuminsoniy qadriyatlar (tinchlik, inson huquqlari, ekologiya) . Muvaffaqiyatli diplomat ushbu ikki qadriyatni bir nuqtaga birlashtira olgan argumentni topadi. Masalan, BMT minbaridagi nutqlar. Global iqlim o‘zgarishi (Global Warming) masalasida rivojlanayotgan davlatlar yirik sanoat korxonalarini yopishni xohlamaydi (chunki iqtisodiy qadriyat ustun). Biroq, xalqaro diplomatlar argumentni quyidagicha qurishadi: "Iqlim inqirozi — bu shunchaki tabiat muammosi emas, bu kelajak avlodlarning yashash huquqini (oliy hayotiy qadriyatni) poymol qilishdir" . Ushbu argument iqtisodiy manfaatlardan ustun turuvchi "axloqiy burch" qadriyatiga tayanadi va davlatlarni bitimlar imzolashga majbur qiladi. O'zbekiston diplomatiyasi: O‘zbekiston xalqaro maydonda, masalan, Afg‘oniston muammosida argument keltirganda "Markaziy Osiyoning yaxshi qo‘shnichilik, bag‘rikenglik va tinchlikparvarlik" kabi tarixiy qadriyatlariga tayanadi. BMT minbaridan bildirilayotgan tashabbuslar "umumiy xavfsizlik va barqarorlik" universal qadriyati bilan argumentlanadi. Media-falsafa va marketing sohasida eng samarali manipulyatsiya hamda ishontirish texnikasi — bu mahsulot yoki g‘oyani insonning fundamental qadriyatiga "bog‘lab qo‘yish" (Value-based marketing) hisoblanadi. Iste'molchi mahsulotning texnik xarakteristikasini (Logos) emas, balki o‘sha mahsulot o‘zida aks ettirgan qadriyatni (Pathos/Ethos) sotib oladi. Ushbu jarayon nazariy asoslardan biri bo’la oladi.Quyida ba’zi kengaytirilgan misollarni ko’rib chiqamz. "Volvo" avtomobil brendi: Ularning reklamalarida tezlik, chiroyli dizayn yoki hashamat (status) birinchi o‘ringa chiqmaydi. Ularning bosh argumenti — "Xavfsizlik va Oila". Reklamalarda odatda bolalar va oilaning himoyalanganligi ko‘rsatiladi. Bu insonning eng fundamental hayotiy yo‘naltirilgan argumentdir. "Apple" brendining "Think Different" (Boshqacha fikrla) kampaniyasi: Ular kompyuterning xotirasi yoki protsessor tezligini argument qilmadilar. Ular o‘z mahsulotlarini "erkinlik, ijodkorlik, individuallik va isyonkorlik" qadriyatlari bilan tenglashtirdilar. Natijada xaridor shunchaki telefon emas, balki "erkin va kreativ shaxs" maqomini (qadriyatini) sotib oladi. Ijtimoiy reklamalar: Masalan, suvni tejash haqidagi reklamada raqamlar ("falon litr suv isrof bo‘ldi") emas, balki chanqab turgan bola va onaning ko‘z yoshlari tasvirlanadi. Bu insonning "rahm-shafqat, insonparvarlik" qadriyatiga yo‘naltirilgan eng kuchli vizual argumentdir. Zamonaviy axborotlashgan jamiyatda qadriyatlar inson ongiga ta’sir ko‘rsatishning muhim vositalaridan biriga aylangan. Turli siyosiy, iqtisodiy va mafkuraviy kuchlar insonlarning qadriyatlariga ta’sir qilish orqali ularning fikrlashi va xulq-atvorini boshqarishga harakat qiladilar. Ana shunday ta’sir ko‘rsatish jarayoni manipulyatsiya deb ataladi. Manipulyatsiya inson ongiga yashirin yoki bilvosita ta’sir o‘tkazish orqali uni ma’lum qaror yoki harakatga undashni anglatadi. Qadriyatlarga asoslangan manipulyatsiya ayniqsa kuchli ta’sirga ega bo‘ladi. Chunki inson o‘zi uchun muhim deb hisoblagan qadriyatlar bilan bog‘liq masalalarga hissiy jihatdan yaqin munosabat bildiradi. Natijada ayrim hollarda inson voqea va hodisalarni mantiqiy tahlil qilish o‘rniga hissiyot asosida qaror qabul qiladi. Bu esa manipulyatsiya uchun qulay sharoit yaratadi. Manipulyatsiya jarayonida ko‘pincha vatanparvarlik, erkinlik, adolat, din, milliylik va xavfsizlik kabi qadriyatlardan foydalaniladi. Chunki bunday qadriyatlar inson ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ayrim shaxslar yoki tashkilotlar esa ana shu qadriyatlarni noto‘g‘ri talqin qilish orqali odamlarni o‘z maqsadlari yo‘lida boshqarishga harakat qiladilar. Zamonavi y ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar manipulyatsiyaning eng keng tarqalgan vositalaridan biri hisoblanadi. Chunki internet orqali axborot juda tez tarqaladi va insonlar ko‘pincha har qanday ma’lumotni tekshirmasdan qabul qiladilar. Bu esa yolg‘on yoki bir tomonlama axborotlarning keng yoyilishiga sabab bo‘ladi. Manipulyatsiyaning asosiy xususiyatlaridan biri — inson hissiyotlariga ta’sir qilishdir. Bunda qo‘rquv, g‘azab, nafrat yoki haddan tashqari hayajon uyg‘otuvchi ma’lumotlardan foydalaniladi. Natijada inson voqeani xolis tahlil qilish qobiliyatini vaqtincha yo‘qotishi mumkin. Shu sababli manipulyatsiya ko‘pincha hissiy bosim orqali amalga oshiriladi. Qadriyatlarga asoslangan manipulyatsiya jamiyat barqarorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Chunki noto‘g‘ri axborot va sun’iy ravishda shakllantirilgan qarashlar insonlar o‘rtasida nizolar, ishonchsizlik va qarama-qarshiliklarni kuchaytiradi. Ayniqsa, milliy va diniy qadriyatlardan noto‘g‘ri foydalanish ijtimoiy muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Bunday manipulyatsiyalarning oldini olish uchun insonlarda mustaqil va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Tanqidiy fikrlash insonning har qanday axborotni tahlil qilishi, dalillarni tekshirishi va xolis xulosa chiqarishiga yordam beradi. Shu sababli zamonaviy ta’lim tizimida tanqidiy tafakkurga katta e’tibor qaratilmoqda. Manipulyatsiyaga qarshi kurashishda mantiqiy tafakkur ham muhim vosita hisoblanadi. Inson voqea va hodisalarni hissiyot bilan emas, balki dalil va mantiq asosida baholashi kerak. Bu esa turli yolg‘on axborotlarning ta’siriga tushib qolish xavfini kamaytiradi. Oilaviy tarbiya ham manipulyatsiyaning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Chunki insonning dastlabki qadriyatlari aynan oilada shakllanadi. Agar yoshlar sog‘lom ma’naviy muhitda tarbiyalansa, ular turli zararli g‘oyalarga nisbatan mustahkam immunitetga ega bo‘ladilar. Ta’lim muassasalari ham yoshlarni manipulyativ axborotlardan himoya qilishda muhim vazifani bajaradi. Ayniqsa, media savodxonlikni rivojlantirish bugungi davrda juda dolzarb hisoblanadi. Media savodxonlik insonning axborotni tanlash, tekshirish va tahlil qilish qobiliyatini shakllantiradi Sharq mutafakkirlari ham inson tafakkurining mustaqilligiga katta ahamiyat berganlar. Abu Homid G‘azzoliy inson har qanday ma’lumotni dalil asosida tekshirishi kerakligini ta’kidlagan. Forobiy esa ilm va tafakkurni inson kamolotining asosi deb bilgan. Bu qarashlar bugungi zamonaviy jamiyat uchun ham muhim ahamiyatga ega. Manipulyatsiyaga qarshi kurashishda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga to‘g‘ri yondashish ham zarurdir. Inson o‘z qadriyatlarini chuqur anglasa va ularning haqiqiy mohiyatini tushunsa, turli noto‘g‘ri talqinlarga berilib ketmaydi. Shu sababli ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ahamiyati katta. Qadriyatlarga asoslangan argumentlarning afzalliklari Afzallik Izoh Ishonchlilik Qadriyatlarga asoslangan fikrlar ko‘proq ishonch uyg‘otadi Ta’sirchanlik Tinglovchiga kuchli ruhiy ta’sir qiladi Madaniylik Bahs va munozarada hurmatni saqlaydi Barqarorlik Fikrlarning uzoq muddat ahamiyatli bo‘lishiga yordam beradi Bugungi globallashuv davrida turli mafkuraviy tahdidlar kuchayib bormoqda. Shu sababli jamiyatda sog‘lom dunyoqarashni shakllantirish va yoshlarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Chunki ongli va tanqidiy fikrlovchi inson manipulyatsiyaga kamroq beriladi. Xulosa qilib aytganda, qadriyatlarga asoslangan manipulyatsiyalar zamonaviy jamiyatning muhim muammolaridan biridir. Ularning oldini olish uchun insonlarda tanqidiy va mantiqiy fikrlashni rivojlantirish, media savodxonlikni oshirish hamda sog‘lom ma’naviy qadriyatlarni shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Ana shunda jamiyat turli zararli mafkuraviy ta’sirlardan himoyalangan bo‘ladi. XULOSA Ushbu kurs ishi doirasida argumentatsiya jarayonida qadriyatlarning tutgan o‘rni falsafiy, mantiqiy va ijtimoiy-amaliy jihatdan har tomonlama tahlil qilindi. Tadqiqot natijasida quyidagi yakuniy xulosalarga kelindi: Ratsionallik chegarasi ya’nisof mantiqiy va faktlarga asoslangan argumentlar (Logos) inson ongiga ta’sir o‘tkazishda har doim ham yetarli emas. Inson qaror qabul qilishda ratsional hisob-kitobdan ko‘ra, o‘zining ichki aksiologik (qadriyat) tizimiga ko‘proq tayanadi. Qadriyat — argumentning qabul qilinishini ta’minlovchi "yashirin kalit" hisoblanadi. Madaniy relyativizm — argumentlarning kuchi mutloq emas, balki nisbiydir. Sharqona (kollektivistik) muhitda burch, an’ana va jamoa manfaati qadriyatlariga asoslangan argumentlar ish bersa, G‘arb (individualistik) madaniyatida shaxsiy erkinlik va huquqlar argumenti ustuvorlik qiladi. Muvaffaqiyatli muloqot uchun auditoriyaning madaniy-aksiologik profilini bilish shart. Manipulyatsiya xavfi: Qadriyatlar juda nozik va ta’sirchan soha bo‘lganligi sababli, zamonaviy siyosat, OAV va reklamada ulardan g‘arazli manipulyatsiya yo‘lida foydalanish (Argumentum ad populum, patosning suiiste'mol qilinishi) ko‘p kuzatiladi. Buning oldini olishning yagona falsafiy yechimi — jamiyatda tanqidiy fikrlash (Critical Thinking) madaniyatini yuksaltirishdir. Sohalararo amaliy ahamiyati: Huquq, diplomatiya va media sohalarida eng muvaffaqiyatli va tarixiy burilish yasagan g‘oyalar faqatgina qonuniy yoki iqtisodiy kuchga emas, balki insonparvarlik, adolat va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan mantiqiy dalillar zanjiridan iborat bo‘lgan. Mazkur kurs ishida argumentlarda qadriyatlarning o‘rni mantiqiy va ijtimoiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot davomida argument inson tafakkurining muhim vositasi ekanligi, qadriyatlar esa uning mazmunini boyitishi aniqlandi. Argumentlar insonning fikrini asoslash va boshqalarni ishontirish uchun xizmat qiladi. Qadriyatlar esa insonning dunyoqarashi, axloqi va ma’naviy qarashlarini belgilaydi. Shu sababli argument va qadriyat tushunchalari o‘zaro uzviy bog‘liqdir. Kurs ishida qadriyatlarning milliy, axloqiy va umuminsoniy turlari ko‘rib chiqildi. Ayniqsa axloqiy qadriyatlarning argument qurishdagi roli muhim ekani ta’kidlandi. Bahs-munozaralarda qadriyatlarga asoslangan argumentlar insonlar o‘rtasidagi tushunishni kuchaytiradi. Shu bilan birga, noto‘g‘ri talqin qilingan qadriyatlar manipulyatsiya vositasiga aylanishi mumkinligi ham qayd etildi. Zamonaviy jamiyatda internet va ommaviy kommunikatsiyalar rivoji sababli argumentlarning ta’siri yanada ortmoqda. Shu sababli yoshlarni tanqidiy fikrlashga, mantiqiy va asosli argument qurishga o‘rgatish dolzarb vazifa hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, qadriyatlarga asoslangan sog‘lom argumentlar jamiyat taraqqiyoti, ma’naviy yuksalish va insonlar o‘rtasidagi hamjihatlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: “O zbekiston”, 2023.ʻ ʻ Aristotel. Ritorika . – Moskva: Labirint, 2000. 2. Karimov B. Mantiq va argumentatsiya asoslari . – Toshkent: Universitet, 2012. 3. Radbrux G. Huquq falsafasi . – Moskva: Xalqaro munosabatlar, 2004. 4. Sharipov M., Fayzixo jayeva D. ʻ Mantiq: Ma ruzalar kursi ʼ . – Toshkent: Faylasuflar milliy jamiyati, 2014. 5. To rayev B.O. ʻ Kognitiv mantiq va argumentatsiya nazariyasi . – Toshkent: Fan, 2019. 6. Xaydarov A. Aksiologiya – qadriyatlar falsafasi . – Toshkent: San at, 2010. ʼ 7. Alexy R. A Theory of Legal Argumentation . – Oxford: Oxford University Press, 2010. 8. Perelman Ch., Olbrechts-Tyteca L. The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation . – Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1969. 9. Walton D. Informal Logic: A Pragmatic Approach . – Cambridge: Cambridge University Press, 2008. 10. Zaynalov Sh. Siyosiy ritorika va diplomatiya muloqot madaniyati . – Toshkent: JIDU, 2015.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Argumentlar nazariyasi va qadriyatlarning falsafiy asoslari

1.1. Argument va uning tushunchasi

1.2. Qadriyat falsafasi va uning turlari

II bob. Bahs-munozaralarda qadriyatlardan foydalanish mexanizmi

2.1. Inson dunyoqarashini shakllantirishda qadriyatlarning o‘rni

2.2. Qadriyatlarga asoslangan manipulyatsiyalar va ularning oldini olish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить