Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 71.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Artur Shopengauer falsafasi

Купить
KURS ISHI MAVZU: ARTUR SHOPENGAUER FALSAFASI MUNDARIJA. I BOB. SAN’AT BORLIQNI ANGLASH YO’LI SIFATIDA. 1.1.Shopengauer ijtimoiy-falsafiy qarashlari shakillanishidagi o’ziga xoslik. 1.2.Shopengauer falsafasida san’atning metafizik ma’nosi. II BOB. SHOPENGAUER FALSAFIY TA’LIMOTIDA SAN’ATGA TANQIDIY QARASH VA UNI QABUL QILISH. 2.1. San’at fan va falsafaga qarshi. 2.2. Shopengauer falsafasida estetik idrok va manfaatsiz tafakkur. XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Avvalo falsafa o’zi nima? Falsafaning bugungi jamiyatdagi o’rni qandey? Degan savollarga to’xtalishdan boshlasak.Falsafa o’zi nima degan savolga turli faylasuflar turlicha javob beradi. Mashhur faylasuf Bertran Rasselning bu savolga quyidagicha javob bergan; “Bu juda bahsli savol, bunga turli faylasuflar turlicha javob beradi, mening fikrimcha falsafa narsalar haqida hali aniq bilim berishga qodir bo’lmagan mushohadalardan tashkil topadi. Ammo bu mening shaxsiy fikrim. Falsafa va fannning bir-biridan farqi; fan bu biz bilganlarimiz falsafa esa biz hali bilmaganlarimiz. Falsafadan bizga ikki hil foyda birinchidan falsafa hali fan tomonidan kashf etilmagan narsalar haqida o’ylashga undaydi, ikkinchi foydasi esa biz bilamiz deb o’ylagan aslida esa biz bilmaydigan narsalar borligini ko’rsatishdir. Falsafaning bugungi jamiyatdagi o’rni degan savolga to’xtaladigan bo’lsak, bilamizki qadimgi Yunonistonda davlat boshqaruvi yuqori cho’qqiga erishgan bularning hammasi falsafa va faylasuflarning harakati bilan amalga oshgan. Bugungi jamiyatda ham kishilar hayotida falsafa muhim ahamiyatga ega, Falsafa bu kelajakdagi bo’ladigan ishlar haqida mushohada yurita oladi. Bugungi davlat boshqaruvida ham falsafa va faylasuflarning o’rni muhim, chunki qonunlar yaratilishida falsafiy jihatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Shopengauer falsafasiga to’xtaladigan bo’lsak Artur Shopengauer falsafada san’atga alohida e’tibor qaratadi.So’z san’ati, badiiy obraz, musiqa sohalari bu inson hayotiga o’zgacha ta’sir ko’rsatadi deb aytadi. Artur Shopengauer so’z san’atiga alohida e’tibor qaratib shunday deydi; “ So’z san’ati bu biz biligan bilimlarni tushunarli qilib yetkazib berish, shu o’rinda biz bilmaganlarimizni tinglab tushunish uchun juda foydalidir”. San’atning bugungi kundagi dolzarbligi ham shundadadir, hamma narsani anglab yetish va tushintirishdir. San’at insonlar hayotiga alohida ta’sirga ega. Kurs ishining maqsadi. Artur Shopengauer falsafasini chuqur o’rganish va tahlil qilish. Uning san’at sohasiga qaratgan e’tiborni va “Iroda” falsafasini o’rganish. Kurs ishining vazifalari. 1. Shopengauer ijtimoiy-falsafiy qarashlari shakillanishidagi o’ziga xoslik. 2. Shopengauer falsafasida estetik idrok va manfaatsiz tafakkur. 3. Inson inson sifatida o’zida nimani namoyon etadi. 4. San’atning jamiyat hayotidagi o’rni. Kurs ishining obyekti. Artur Shopengauerning ijtimoiy-falsafiy qarashlari, Shopengauer hayotiga falsafaning ta’siri, Shopengauerning “Hayot falsafasi”ga ta’siri. Kurs ishining predmeti. Shopengauerning “Iroda” falsafasi, Shopengauerning tasavvur va iroda dunyosi, G’oya haqidagi ta’limot va naturfalsafa. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi 23 sahifani tashkil etib, kirish, 2 ta bob 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar. I BOB. SAN’AT BORLIQNI ANGLASH YO’LI SIFATIDA. 1.1. Shopengauer ijtimoiy-falsafiy qarashlari shakillanishidagi o’ziga xoslik. Artur Shopengauer 1788-yil Dansig (hozirgi Gdansk)da, о‘ziga tо‘q tijoratchi vayozuvchi oilasida dunyoga keldi. 17 yoshga tо‘lganda, xotirlaydi faylasuf, “hali maktab ta’limini tugatmasdanoq, Buddaning yoshligi singari dunyo tashvishiga berilgan edim, qarilik, iztirob va о‘lim mazmunini tuydim” 1 . Dunyo halokatlari haqida mushohada yuritib, Shopengauer xulosa qiladi: “bu dunyo qandaydir ezgu mavjudot faoliyati mahsuli emas, shubhasiz – qandaydir shaytonning ishi, u о‘z malaylarini yaratib insoniy azoblardan rohatlanadi” 2 . Ushbu tushkun kayfiyat Shopengauer tomonidan о‘zgartirilib, turli ofatlar dunyoning mavjudligi bilan bog‘lanadi, aslida esa bu dunyo “eng yuksak ezguga” yetishish uchun zaruriy vositadir. Urg‘uning boshqa yoqqa berilishi bilan Shopengauerning dunyo talqini ham о‘zgardi. Shaytoniy ibtidodan, aqldan tashqaridagi ongsiz darajada о‘z-о‘zini anglash, izlash darajasiga о‘tadi. Hissiyot dunyosi voqeiy mustaqilligini yо‘qotdi, qо‘rqinchli tushga о‘xshab qoldi, ana shu tushda dunyoning aqlsizligi namoyon bо‘ladi, lekin u “ezguroq ongga” turtki beradi. Vaqt о‘tishi bilan ushbu fikrlar Shopengauerda yanada aniqroq tus ola boshladi. Lekin bu Shopengauerni yoshligidagi mushohadalaridan falsafiy tizim yaratishga turtki bо‘ldi degani emas. Uning falsafiy yо‘li juda mushkul bosqichlardan о‘tdi, о‘zining haqiqiy vazifasini ham darrov anglagani yо‘q. Fanlarga qiziqishiga qaramasdan, otasining ta’siri ostida tijorat bilan shug‘ullandi. Lekin 1805- yilda otasining fojiyaviy vafotidan sо‘ng tijoratni tashlab, о‘qishini Gyottingen va Berlin universitetlarida davom ettiradi. U yerda G.E.Shuls va I.G.Fixte ma’ruzalarini tinglaydi. “Yetarli asos qonuning tо‘rt ildizi” nomli doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi, bu dissertatsiya 1813-yilda kitob bо‘lib chiqadi. 1818 yilda Shopengauer “Dunyo iroda va tasavvur sifatida” nomli asarini yoza boshlaydi. Asarni tugatib Yevropa b о ‘ylab sayohatga chiqadi. S о ‘ngra 1820-yilda Berlin universitetiga privat-dotsent lavozimiga qabul qilinadi. Shopengauer о ‘z ma’ruzalarini Gegel 1 Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 6. –М.: Инфра, 1999-2001. –С. 222 2 2 О‘sha yerda. –B. 222 ma’ruzalari vaqtiga q о ‘yadi. U Gegelni hech ham yoqtirmas edi. Uni Kantning buyuk g‘oyalarini mensimagan “sofist” deb ataydi. Lekin Gegel bilan raqobatlashish unga juda qiyin kechadi. Talabalar uning ma’ruzalariga qatnashmaydilar. Shuning uchun ham u keyingi mashg‘ulotlarini bekor qiladi. 1831-yilda u universitetdan ketadi va Frankfurt Maynda yashay boshlaydi. О ‘zini chalg‘ituvchi mashg‘ulotlardan chegaralab “Dunyo iroda va tasavvur sifatida” asarining asosiy tezislarini sharhlashga о ‘tadi. 1851-yilda “Parerga va Paralipomena” nomli t о ‘plami nashrdan chiqadi. Vaziyat о ‘zgara boshlaydi, keyin Shopengauer “Tabiat irodasi haqida” (1836) nomli risolasini nashr qiladi, 1840 yilda “Axloq masalasining ikki asosi” nomli risolasini yozadi. 1844 yilda “Dunyo iroda va tasavvur sifatida” nomli asarini sharhlar bilan t о ‘ldirib, ikkinchi jildini qayta chop etadi. Shopengauerning shogirdlari va maslakdoshlari k о ‘paya boshlaydi. Shundan s о ‘ng u Germaniyada birinchi mutafakkir maqomiga ega b о ‘ladi, “nemis falsafasining birinchi kayzeriga” aylanadi. Shopengauer 1860-yilda о ‘pka falajidan vafot etadi. U о ‘zining s о ‘nggi maktublarida I.Kantning “Sof aqlning tanqidi” asarini о ‘qishga da’vat qiladi, metafizik masalalarni t о ‘liq yechib b о ‘lmasligiga imon keltiradi. Shopengauer о ‘zining “Dunyo iroda va tasavvur sifatida” nomli asaridagi tartibli falsafiy tizimi bilan fahrlanadi, u hech qachon maxsus tizim yaratish bilan shug‘ullanmaganligini ta’kidlaydi. U aforizm tarzida yozadigan faylasuf b о ‘lgan. Haqiqatlar о ‘rtasidagi aloqa Shopengauer fikriga k о ‘ra, о ‘z- о ‘zidan paydo b о ‘lgan. U kantcha tanqidiy falsafani juda chuqur о ‘zlashtiradi. Undan tashqari, Aflotun, qadimgi hind falsafasini ham ta’sirida b о ‘ladi. Falsafa, deb yozadi Shopengauer, borliqning sinoatligidan boshlanadi, ushbu masalani yechishni maqsad qiladi, dunyo mohiyati haqidagi savolga javob beradi. Shopengauerning hisobiga kо‘ra, hech kim uchalik bu masalaga yaqin kelmagan. Shopengauerning “iroda bu mutloqlik belgisi” degan fikri Kant va Fixte Asarlarining nazariy tahlili tufayli vujudga keldi. G’oyalar yoki iroda hodisalarning boshlag’ichligi nazaryasini u Aflotundan oldi; umumiy pissimistik falsafiy yo’nalishni, irodani inkor qilish to’g’risidagi ta’limotni esa buddizimdan oldi. Faylasufning hayotiy ideali esa buddachilik ruxidagi tarkidunyochulikdir. Shopengauer dunyoqarashi Sharq falsafasi bilan chatishib ketkanligiga qaramasdan u o’z falsafiy tizimini mustaqil kelib chiqqanligini ta’kidlaydi. Shopengauer fikricha, dunyo bu “mening tasavvurim”dir. Lekin bundan ruhiy olamdan boshqa olam yo’q, degan fikr kelib chiqmaydi. Dunyoni ikkiga ajratish kerak, ya’ni dunyo o’zida, mening hissiyotlarimga bog’liq va mening tasavvurimda bo’ladigan xodisalar dunyosi. Bizning bilish faoliyatimiz dunyoning o’ziga qaratilmagan, balki bu dunyo hodisalariga qaratilgandir. Biluvchi ong dunyoni maxsus kategoriyalar, tushunchalar orqali qabul qiladi va bizning tasavvurimizni tartibga soladi. Zero bilish jarayonida tug’ilgan dunyo, Shopengauer tasavvuricha, haqiqiy dunyodan farq qiladi. Ruhiy dunyoni mutloqlashtirishning also zarurati yo’q. Shuning uchun Shopengauer falsafasi “Professorlar tomonidan dono o’yalb topilgan va zaruratga aylangan bevosita va absalyut(mutloq) biluvchi, mushohada qiluvchi yoki qabul qiluvchi aql to’g’risidagi aqidani qabul qilmaydi”. Shopengauer fikriga kо‘ra, dunyo ikki kо‘rinishga ega: tasavvurning mahsuli sifatida va о‘zidagi dunyo sifatida. Tasavvur mahsuli sifatidagi dunyo – bu inson subyektiga namoyon bо‘ladigan dunyodir. U о‘zidagi dunyo hissiyot va tafakkurning aprior shakllari orqali namoyon bо‘ladi. Bular makon, zamon va sababiyatning tafakkuriy qonunlaridir. Dunyoning tasavvur mahsuli sifatidagi ta’limotida Shopengauer Kantga taqlid qiladi. Kantning hissiyot va tafakkur haqidagi xulosalarini qabul qilib, lekin kategoriyalar tizimini soddalashtiradi. Kantcha 12 ta kategoriyadan bittasi hodisalarni qabul qilish uchun yetarli hisoblanadi. U ham bо‘lsa, sababiyat kategoriyasi. Ana shu kategoriya orqali inson makon va zamonda sodir bо‘ladigan jarayonlarni sababiyat qonuni asosida predmetlarni subyektiv hissiy qabul bilan solishtiradi. Qabul qilishda tafakkurning ishtiroki Shopengauer fikriga kо‘ra, hissiy mushohadani “intllektualligidan” dalolat beradi. Makon va zamonning apriorligini, “undan hech narsani о‘chirib bо‘lmasligi bilan isbot qilish mumkin”, “tasavvur qilinadigan hamma narsani о‘chirish mumkin” 3 . Makon va zamon yetarli asos tamoyilining bir turini tashkil qiladi, ya’ni aynan mavjudlikning asoslov qonunini, uni qismlarining bir-biriga 3 Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 2. –М.: Инфра, 1999-2001. –С. 28. nisbatan mavjudligi, masalan, hozirgi holatning tugashi, undan oldingi holatning tugashidan keyin sodir bо‘ladi. Makon va zamonning о‘zgarishi shakllanishning asoslov qonuniga binoan sodir bо‘ladi, ya’ni sababiyatga kо‘ra. Agar bu ichki о‘zgarish bо‘lsa, u motivatsiyaga (turtki bо‘luvchi kuch) kо‘ra yoki harakat asosiga kо‘ra amalga oshadi. Turli tasavvurlar munosabatini bilish, bilish asosi qonuniga k о ‘ra sodir b о ‘ladi. Mavhum tasavvurlar haqiqiyligi, ularning hissiy mushohadada asoslanganligida namoyon b о ‘ladi. Zero, mushohada, “har qanday namoyonning birlamchi manbai hisoblanadi” va hattoki “mutloq haqiqat”dir 4 . Mushohadaga berilgan dunyo, mutlaqlikdan yiroqdir. Undagi asoslov, Shopengauerga k о ‘ra, о ‘z- о ‘ziga yetarli emasligini tasdiqlaydi. Bu qonun dunyoning har bir qismini, boshqa qismga muhtojligidan dalolat beradi. Demak, maxsus о ‘z borlig‘iga ega emas. Bu nafaqat dunyo qismlariga xos. Hodisalar dunyosi mustaqil emas, u faqat “Men”ning tasavvurida mavjud. Dunyo nafaqat tasavvur mahsuli sifatida, balki о‘z xolicha ham mavjud. Narsa о‘zidan chiqish, inson о‘ziga bog‘liq. Inson ham botiniy, ham zohiriy olam sarvaridir. Zohiriy mavjudot sifatida u murakkab biologik mexanizm singari kо‘plab a’zolardan va vazifalardan iborat. О‘zga odamlarda, biz ana shu tashqi qobiqni kо‘ramiz. Lekin о‘zimizda kо‘proq narsani kuzatamiz. Har birimiz, masalan, qо‘limizni yoki boshqa a’zolarimizni harakati bilan birga qandaydir ichki kuchni sezamiz. Shunday holat iroda deb ataladi. Uni tashqi hissiyot yordamida mushohada qilib bо‘lmaydi, ular makonda joylashmagan. Shopengauerning ishonchiga kо‘ra, ana shu barcha sharoitni tushunish orqali – tana harakatlari iroda aktining “ob’yektivatsiyasi” (insondan tashqaridagi holat) sifatida namoyon bо‘ladi. Bular harakatning sababi bо‘lolmaydi. Harakat bitta, lekin u ichida, ya’ni о‘z-о‘zidan sodir bо‘ladi. Shopengauerning fikriga kо‘ra, iroda olami har doim ham insondagi narsa о‘zidaga tо‘g‘ri kelavermaydi. Iroda harakati vaqtda amalga oshadi, vaqt esa ichki hissiyot shaklidir, ular bizga hodisani namoyon qiladi, narsa о‘zidani emas. Aynan ichki hissiyotimiz narsalar qanday tuzilganligini bizga ayon qiladi. Bir sо‘z bilan aytganda, narsa о‘zidani iroda terminlari bilan atash zarur. Bevosita narsa о‘zidaga 4 Шопенгауэр А. Сочинение: В 6 т. – Т.1. – М.: Инфра, 1999-2001. – С. 73. biz faqat о‘zimizdan kelib chiqib javob topishimiz mumkin. Tanamiz kabi boshqa narsalar ham о‘z mohiyatiga, irodaviy tabiatiga ega. Zero, dunyoning mutanosib tuzilishi, uning yagona mohiyatidan dalolat beradi, uni olamiy iroda deb atash mumkin. Olamiy iroda nima? Iroda umuman olganda intilishdir. Insonda u qandaydir maqsadga intilishda namoyon b о ‘ldi. Maqsad esa voqeiy b о ‘la olmaydi, balki tasavvur qilinadi. Tasavvur – intellektning ishi. Lekin intellekt, Shopengauerning ta’kidiga k о ‘ra, irodaga b о ‘ysunmaydi. U о ‘ziga xos tana tuzilishiga bog‘liq b о ‘ladi, ya’ni rivojlangan nerv sistemasiga bog‘liq. Mohiyatdan olganda, intellekt irodaning bir k о ‘rinishidir, aynan “bilimga b о ‘lgan iroda”dir. Boshqa s о ‘z bilan aytganda, iroda intellektga muhtoj emas. U k о ‘r-k о ‘rona intilishdan iborat. Dunyo mohiyati, ratsional ibtidodan mosuvodir. U qorong‘u va irratsionaldir. Shuning uchun ham, iroda orqali tug‘ilgan dunyo cheksiz iztirob va dahshatdan iborat. Ayrim faylasuflar uni g о ‘zal deganlarida juda sodda k о ‘rinadilar. Aslida u nomukammal dunyolardan biridir. Yuqoridagi fikrlardan shunday xulosa qilish mumkinki, Shopengauerning pozitsiyasi bir xil emas. Birinchidan, Olamiy iroda butunlay noaqliy emas. Chunki u aqlni ham yaratgan. Ikkinchidan, hodisalar dunyosini farqlash zarur. U yerda yashash uchun kurash ketadi. “aflotuncha g о ‘zal g‘oyalar” dunyosi ham yagona iroda olamining namoyoni hamdir. 1.2. Shopengauer falsafasida san’atning metafizik ma’nosi. Inson axloq-odob, go’zallik, boylik va xususiy harakterga ega, deydi Shopengauer. Inson uchun katta boylik bu uning sog’lig’i, deydi faylasuf. Tashqi tomondan hamma boy odamlar kelajagi zerikarli ekanligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga Shopengauer o;zining falsafiy qarashlari san’atga ham juda katta e’tibor qaratadi. Faylasuf fikricha musiqa san’atning boshqa turlariga qaraganda yuksakroqdir. Agar san’atning boshqa ko’rinishlari irodaning obyetki bo’lsa, musiqa irodani faqat nazariy jihatdan obyektlashtiradi. Shuning uchun Shopengauer musiqani his-tuyg’ular va iztiroblar tili, ehtirosli til deydi. U musiqani faqat insonning ichki dunyosidan tarqalgan ovozlardan kelib chiqqan deb ta’riflaydi. Shopengauer uchun san’at bu dunyoga irodani hayolan yetkazib berishdir. Hayotning o’zida iroda iztiroblari mujassam holda hamisha mavjud, lekin san’at asarlari unga o’zgacha xarakter kasb etadi. Dunyoning sof va beg’ubor bilimlari hech bo’lmaganda hayotga nisbatan quvonch baxsh etadi. Shopengauer fikricha faqat san’at so’z, musiqa, badiiy obraz orqali olamning nohiyatini ochib berish mumkun. San’at daxolarni yuzaga keltiradi, daxolik faqat san’atda namoyon bo’ladi. Faqat san’at borliqda yashiringan sof g’oyalarni amalga oshira oladi. San’atning yagona manbai g’oyalarni bilishdan, maqsadi esa bilimni tarqatishdan iboratdir. G‘oyalar haqidagi ta’limot Shopengauer metafizikasining asosiy qismlaridan birini tashkil qiladi. G‘oyalar unda estetika va tabiat falsafasida keng q о ‘llaniladi. Tabiat makon-zamoniy ob’yektlarning qonun yaratuvchi mavjudligidir. Lekin bu ob’yektlar turli asoslidir. Ular о ‘zining har xilligi bilan hayratga soladi. Ularning manbalari haqida о ‘ylab Shopengauer shunday xulosaga keladi, makon va zamon ularni “k о ‘paytiruvchi” asos rolini о ‘ynaydi. Aslida, bir sifatli narsalar makon va zamonning turli shakllarida qayta-qayta namoyon b о ‘ladi. Lekin tabiatda sifatiy о ‘zgarishlar ham mavjud. Ularning tashkiliy qismlarini turli tirik organizmlar va noorganik moddalar tashkil qiladi. Noorganik moddalar shaxsiylik xususiyatlaridan mosuvodir, lekin ularda tabiiy kuchlarning asosi namoyon b о ‘ladi. Shunday qilib, Shopengauerning fikriga k о ‘ra, makon va zamon hissiyotning aprior shakllarining natijasi sifatida tabiatni ibtidoviy kuchi ta’sirida bosqichma-bosqich paydo b о ‘ladi. Ularning asosida tortilish va itarilish aloqalari yotadi. Kimyoviy potensiyalar “hayotiy kuchning” fundamental rolini о ‘ynaydi. Hayotiy kuch esa – о ‘z- о ‘zicha mavhumlikdir. Ularning muayyan xususiyati voqelik kasb etadi, ya’ni ularga hayvonot olamidagi biologik turlar hamda insoniy individlar ham kiradi. Bu fikrlarni asoslash uchun Shopengauerga tabiiy kuchlarning ontologik negizini topish talab qilinardi. Xuddi shunda unga g‘oyalar ta’limoti asqotadi. Tabiatning har bir asosiy kuchiga muayyan “aflotuncha g‘oya” namunasiga mos keladi, ular qandaydir subyekt tasavvurida makon va zamondan tashqarida mavjud. Shopengauer bu “dunyoning abadiy nigohi”, deb ataydi. Albatta, “dunyoning abadiy nigohi” cheklangan subyekt bilan aynan mos kelmaydi. Subyekt dunyoni makon va zamon orqali tasavvur qiladi. Subyekt bilan g‘oyalar о ‘rtasida qandaydir umumiylik bor: ular mushohada qilinuvchi predmet b о ‘ladimi, g‘oya yoki makon-zamon hodisasi b о ‘ladimi, о ‘z- о ‘zidan mavjud b о ‘la olmaydi, subyektga bog‘liq b о ‘ladi. Ular mustaqil mohiyat sifatida haqiqiy substansiya b о ‘la olmaydi. Shopengauerning fikriga k о ‘ra, bor mavjud dunyo sarobdan iborat, uzundan-uzoq tushga о ‘xshaydi. Dunyoning abadiy nigohi, deb yozadi Shopengauer, “yagona mavjudlik, g‘aroyib tushda namoyon b о ‘ladi, bu tushni hamma ishtirokchilar birdek k о ‘radi” 5 . “Olamiy ruh” tushida Irodaning bevosita tajallisi orqali g‘oyalar dunyosida tartib va uyg‘unlik hukm suradi. О ‘tkinchi subyektlarning tushi voqeiy mavjudlik deb ataladi, u dahshatlidir. Hayot Shopengauerning ta’kidiga kо‘ra, azoblarning о‘rin almashinishidan iborat. Darhaqiqat, kо‘proq intellektga ega bо‘lganlar azob chekadilar. Lekin iztirob butun mavjudotni qamrab oladi, bu uning ontologik sababidir. Mazkur sabab makon va zamonning “yakkalashish tamoyiliga” asoslanadi. Makon individlarni cheksiz kо‘payishiga sharoit yaratib beradi. Har bir individ u yoki bu abadiy g‘oyaga mos keladi. Lekin g‘oyalar kо‘p, bunday sharoitda materiyaning yetishmasligi masalasi kо‘ndalang bо‘ladi, ular о‘rtasida kurash sodir bо‘ladi. Mavjudlik uchun kurash sodda shakllarni yuksakroq shakllar orqali siqib chiqarish sifatida davom etadi. Qator tabiiy inqiloblar sodir bо‘ladi. Dastlab bunda hayotning namoyonini kuzatish mumkin, sо‘ngra yuqori darajadagi olamiy Irodaning tajallisi amalga oshadi (uning yо‘nalishiga kо‘ra Hayot irodasi deb atash mumkin) va yuksak darajada inson paydo bо‘ladi. Inson qudrati – uning intellektidadir. Intellekt umuman irodaviy intilishlar xizmatida bо‘ladi. U qanchalik qudratli bо‘lsa, unga ega bо‘lgan mavjudot, tiriklik uchun shuncha qattiq kurashadi. Boshqa tomondan intellektning rivojlanganligi subyektning azobli, halokatli hissiyotiga teng darajada qarama- qarshidir. Demak, hamma mavjudotlar ichidagi eng hayotga chanqog‘i bu – insondir. U о‘z mavjudligining zahmatini tо‘laqonli anglaydi. Shopengauer buni paradoks deb hisoblamaydi, balki irratsional Irodaga chо‘mgan olamning qonuniyatli oqibatidir. Bunday iroda iztirobni tug‘dira olmaydi, uning mohiyati yuqori darajadagi ijod mahsuli bо‘lgan insonda namoyon bо‘ladi. Shopengauer 5 Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. – Т. 4. – Μ.: Инфра, 1999-2001. – С. 165. insonni aqlli mavjudot sifatida о‘z iztiroblarini kamaytira olish qobiliyatiga egaligini tushunadi. Bu maqsadga yetishning bir yо‘li davlatning kelib chiqishi, moddiy va huquqiy madaniyatning rivojidir. Shopengauer ishlab chiqarish va boshqa madaniy omillarning rivoji xulqning yumshashiga va zо‘ravonlikning kamayishiga olib kelishiga ishonadi. Lekin inson tabiati umumiy baxtga erishishga tо‘sqinlik qiladi. Zero, baxt yoki lazzatni tanlashga tо‘g‘ri keladi. Ular Shopengauerning fikriga kо‘ra, salbiy tushunchalardir. Lazzat iztiroblarning tugashidir, ya’ni inson faqat qandaydir yukdan qutulgan paytidagina baxtni his qiladi. Agar hayotda hech qanday og‘irchilik qolmasa, unda zerikish boshlanadi. Bu esa eng og‘ir tuyg‘udir. Boshqa sо‘z bilan aytganda, insonlarni baxtli qilishga intilish doimo mag‘lubiyat bilan tugaydi, chunki u haqiqiy vazifani qorong‘ulashtiradi. Lekin ana shu haqiqiy vazifa nimadan iborat? Shopengauerning fikriga kо‘ra, Irodani inkoridan iborat. Mavjudotlar ichida faqat inson olamiy Irodaning qо‘lida qо‘g‘irchoqqa aylanmaydi, balki uni о‘ziga qarama-qarshi yо‘naltirishi mumkin. Insonni Irodaga qarshi isyoni tasodif emas. Zotan, Irodaning namoyon bо‘lishi qonuniyatlidir. Lekin Iroda erkin, u о‘zini ham inkor qilishi mumkin. О‘zidan chiqishi uchun u qorong‘u tomonini kо‘rishi kerak. Inson olamiy Irodaning kо‘zgusi rolini о‘ynaydi, va aynan inson orqali Irodaning qisman о‘zini inkor qilishi sodir bо‘ladi. Erkin irodaning yuqori darajadagi ob’yektivatsiyasi sifatida u (inson) zaruriyat zanjirini uzishga qodir, dunyoda erkinlikni namoyon qiladi. Erkinlik esa deyarlik kam holda uchraydi. Irodadan voz kechish turli shaklda namoyon bо‘ladi. Ulardan biri estetik qabul qilishdir. Ana shu holatdagi inson, vaqtinchalik о‘z intellektini irodaga xizmat qilishidan ozod qiladi, о‘zining individuallashgan makon-zamon chegarasidan chiqib ketadi, narsalarning mohiyatiy shaklini, g‘oyalarini kо‘radi. Shopengauerning gnoseologik ta’limotiga qo‘shni uning borliqning mohiyati sifatidagi irodaga metafizik qarashi yotadi. 1813- yilda Shopengauer o'zining birinchi ishini tugatayotganda, "o'z-o'zidan narsa" ga munosabati umuman cheklangan edi: u "o'z-o'zidan narsa" ning "shubhali" kontseptsiyasi haqida gapiradi va uning qarama-qarshiligini ko'rsatadi. "Dunyo iroda va vakillik sifatida" kitobida ma'lum bo'lishicha, bu tushuncha qandaydir ijobiy mazmunga mos keladi. Bizning intellektimiz uchun faqat dunyo timsoli berilgan, lekin to'g'ridan-to'g'ri tuyg'u ichki yo'l bilan bizni butun borliqning mohiyati, irodasi bilan tanishtiradi. II BOB. SHOPENGAUER FALSAFIY TA’LIMOTIDA SAN’ATGA TANQIDIY QARASH VA UNI QABUL QILISH. 2.1. San’at fan va falsafaga qarshi. Estetik sohaga о ‘tish doimo sof lazzat mavzulari bilan bog‘lanadi. Chunki barcha narsalarning g‘oyalari estetik baholash predmetiga aylanadi. Bunga aynan mos keladiga qadriyatlar san’at asarlari hisoblanadi, u estetik mushohadani taqozo qiladi. San’at asarlari daholar tomonidan yaratiladi, ularda aqliy salohiyat t о ‘la. Shuning uchun ham ular narsalar dunyosidan, g‘oyalar dunyosiga bemalol о ‘ta oladilar. Mushohada natijalarini boshqalar qabul qila oladigan shaklga sola oladilar. San’at asarlari u yoki bu g‘oyalarni ifodalagani uchun, g‘oyalar dunyosi iyerarxik-pog‘onaviy tuzilmaga ega b о ‘ladi. Shopengauerning mulohazasiga k о ‘ra, turli san’at asarlarini о ‘zaro solishtirish mumkin b о ‘ladi. Arxitektura san’ati asosiy hisoblanadi. “Unga faqat intilish xos: quyi darajadagi ob’yektiv iroda g‘oyalarini tasvirlashi kerak, ya’ni toshning xususiyatlari og‘ir, inert, qattiq, yopishqoq, ular ... tabiatning bas (musiqiy tovush)-generallaridir, undan keyin nur keladi” 6 . Arxitekturaning tabiiy t о ‘ldiruvchisi gidravlika san’ati hisoblanadi. U materiyaning oquvchanligini ta’minlaydi. Irodaning yuqoriroq darajadagi ob’yektivlashishi о ‘simliklar hayoti bilan bog‘liq b о ‘lgan hiyobon san’atida sodir b о ‘ladi, shuningdek, yer musavvirligida ham. “Yanada yuqoriroq daraja hayvonlarning rasmlarini yoki haykallarini yaratishda namoyon b о ‘ladi” 7 . Lekin san’atning eng asosiy predmeti – bu inson b о ‘lib qoladi. Uni tasvirlashda musavvir tur va individual xususiyatlar balansini saqlashi zarur b о ‘ladi. Inson tabiatini she’riyat yaqqolroq ochadi. Bu san’atning turli-tumanligidan dalolat beradi. Lekin insoniy tabiatning adekvat va dinamik manzarasini, albatta, fojiya t о ‘liq ochadi. Fojiyaning eng mukammal shakli, Shopengauerning fikriga k о ‘ra, u alohida insonlarning tasodifiy iztiroblari, vaziyat taqozolari yoki biror kimsalarning johilliklari emas, balki zaruriy qonuniyatlarning oqibatlaridir, “unda tomonlardan hech biri nohaq 6 Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 4. –Μ.: Инфра, 1999—2001. –С. 188. 7 О‘sha yerda. –B. 188 b о ‘la olmaydi”. San’at turlari ichida musiqa alohida ahamiyat kasb etadi. Agar boshqa san’at turlari g‘oyalarning ayrim qismlarini ifodalasa, musiqa esa “Irodaning bevosita namoyoni, xuddi asl g‘oyalar dunyosidek, uning k о ‘plab shakllari orqali turlanishi narsalar olamiga t о ‘g‘ri keladi”. Agarda fan oxirgi maqsadga hech yetisha olmasa, to’liq qoniqishga ega bo’lmasa, doimiy yo’lda bo’lsa, san’at esa doimo maqsadga yaqindir. San’at o’z obyektini dunyo oqimidan jaratib olin mushohada qiladi. Ana shu ajratilgan qisimda butunlik aks eatdi. Shopengauer she’riyatni bilishdagi o’rnini bo’rttirib ko’rsatadi. Albatta shu o’rinda u qisman haqdir. She’riyat insonnig o’z-o’zini anglashda, inspniyatni tushunishda juda kuchli vosita ro’lini o’ynaydi “ Haqiqiy shoir lirikasida butun insoniyatning ruxi aks etadi, o’tmishda, hozirda va kelajakda yashovchi millionlarning kechinmalari, his tuyg’ulari qayta-qayta jonlanib, sof she’ruyatda o’z aks-sadosini topadi. Shoir insoniyat ko’zgusidir, ya’ni o’zi his qilgan tuyg’ularni jonli ravishda insoniyat ongiga singdira oladi” deydi Shopengauer. She’riyatning ahamiyatini yuqori baholab olim uni tarixga qarama qarshi qo’yadi. Shopengauer aytadiki; “har qandey tarixda haqiqatga nisbatn bo’xtonlar ko’proqdir. Shoir esa insoniyatning qandetdir bir tomoniniilg’ab olib, uni o’z ruhiyatiga singdirib, mayda hususiyatlarigacha jonlantirib aniq ko’rsatishga qodirdir. Shuning uchun ham she’riyat hayotning o’zidir. Unda hech qandey yolg’on yo’q”. Mazkur fikrni jonlantirib Shopengauer shunday deydi: “daxo ya’ni shoir she’rda o’z ruxini kuylaydi. Bu ruxiyat inson borlig’ining mohiyatidir: bu mohiyat esa g’oyaning o’zidir. Shuning uchun ham she’riyatda sof g’oya, tarixga nisbatan nihoyatda aniq, ravshan ochiladi va sof ichki haqiqat tarixda emas balki she’riyatda bo’ladi”. Shopengauer san’atning turli sohalari haqida fikr yuritar ekan, uning turli sohalarini tahlil qiladi. Lekin Shopengauerning musiqaga bo’lgan munosabati o’zgachadir. “Agarda san’atning boshqa sohalari irodani qisman yoki bilvosita bilsa, musiqa esa irodani bevosita to’liqligicha xuddi o’zidagidek biladi. Shuning uchun ham musiqaning ta’siri juda kuchli va chuqurki boshqa san’at turlari bu darajaga yeta olmaydi. Boshqa san’at turlari soyalar haqida gapirsa musiqa esa mohiyat haqida so’zlaydi. Musiqa Shopengauer fikricha hayotning xodisalar qaymog’ini aks ettiradi. U hissiyotlar, ehtiroslar tilida gapiradi, so’z bo’lsa aql tafakkur tilidir. Albatta faylasuflarning musiqaga oid fikrlari diqqatga sazovordir. Musiqa tovushlar orqali “dunyo borliq ichidagi” mohiyatni ochib beradi. Musiqaning o’ziga xos xususiyati shundan iboratki uning tili tovushlardan iborat. Tovushlar bizning dastlabki bevosita xislarimizni kechinmalarimizni aks ettiradi;xo’rsinish, og’riq, kulgu, yig’i, qo’rquv vahimasi yoki shodonlik, xurammlik va hokozolar. Tovushlarda nafqat inson, balki, hayvonot olami ham o’z ehtiroslarini namoyon qiladi. Tovushlar imkoniyatlari cheksiz, chegarasizdir. So’z mazmunni bilishni talab qilsa musiqa uchun bunday talab zarur emas. U hamma uchun tushunarlidir, faqat bunga insonda ayrim manaviy-madaniy tayyorgarlik, ko’nikmalar bo’sa yetarlidir. Shunday qilib, san’at Shopengauer uchun dunyoni iroda sifatida anglashga yordam beradi. 2.2. Shopengauer falsafasida estetik idrok va manfaatsiz tafakkur. Estetik mushohadadan k о ‘ra yakkalashishni yanada qat’iyroq k о ‘rsatadigan hodisa Shopengauerning fikricha, bu axloqiy ongdir. Axloqning yagona negiziy manbasi bu hamdardlikdir. Hamdardlik shunday hodisaki, inson о ‘zganing dardini о ‘zinikidek qabul qiladi. Hamdardlikni metafizik tushunish, Iroda olamida insonlarning birdamligini bildiradi. Aslida о ‘zganing dardini о ‘zimnikiday qabul qilib, men ham unga о ‘xshagan odam ekanligimdan dalolat beradi. Bunday holatni anglash xudbinlikni yemiradi. Shopengauerning fikriga k о ‘ra, hamdardlik adolat va insonsevarlik orqali ezgulikning ikki asosiy negizini tashkil qiladi. Insonsevarlik о ‘zgalarning dardini yengillashtirish faoliyatiga chorlaydi, adolat b о ‘lsa ularga yomonlik qilmaslik talabini q о ‘yadi. Qolgan ezguliklar shu ikkisidan kelib chiqadi. Dastlab qaraganda, Shopengauerning ezgulikka yuqori baho berishi, uning hayotga b о ‘lgan Irodasi bilan uyg‘unlashmaydi. Zotan, axloqiy inson о ‘zgalarning dardini yengillashtiradi, ularni baxtli qilishga intiladi, bu bilan hayot Irodasini kuchaytiradi. Lekin mutafakkirning fikriga k о ‘ra, axloqiy inson t о ‘liq holda aqlli insonlarning hayoti iztiroblarga t о ‘la ekanligini biladi. Xudbin inson esa о ‘z hayotini yaxshilashga urinadi, о ‘zgalarning dardini unutadi va k о ‘tarinki ruhiyatni ta’kidlaydi. Axloqiy inson uchun esa bu y о ‘l butunlay yopiq. Ertami kechmi u falsafiy tushkunlik pozitsiyasini egallaydi, bundan qat’iyan qutulish choralarini izlaydi. Bunday radikal y о ‘l insonni taqvodorlik amaliyotiga yetaklaydi, ya’ni о ‘zining shaxsiy irodasi bilan kurashga chorlaydi. Shopengauer fikricha, irodani qisman namoyon b о ‘lishi “q о ‘shilish damlarida”10 amalga oshadi. Shuning uchun ham irodani о ‘z- о ‘zini inkoridagi birinchi qadam tanho о ‘tishlik (oila qurmaslik) y о ‘lini tanlash orqali sodir b о ‘ladi. Taqvodorlikning keyingi qadami, “ongli ravishda qashshoqlikka mahkum qilishdan iborat” Idealda taqvodor о ‘zini ochlikka mahkum qilishi zarur. Ochlik – о ‘z- о ‘zini о ‘ldirishning yagona y о ‘lidir. Albatta, bunday ta’kidga k о ‘ra, Shopengauer о ‘z- о ‘zini о ‘ldirishni yoqlaganday b о ‘lib chiqadi. Aslida mutafakkir bunday pozitsiyada turmaydi. “Klassik” tarzdagi о ‘z- о ‘zini о ‘ldirishni Shopengauer olamiy Irodaning ayyorligi sifatida qabul qiladi. Gap shundaki, о ‘z о ‘zini о ‘ldiruvchi hayot irodasidan voz kechmaydi, balki hayotdan voz kechadi. U hayotni sevadi, lekin bu hayotda nimadir unga t о ‘sqinlik qiladi, shuning uchun ham hayot bilan hisobkitob qiladi. Bu paradoksal holat. Vaziyatni mavjudlikni о ‘limga mahkumlik yumshatadi. О ‘limga maqkumlik mavzusi Shopengauerni juda qiziqtiradi. Tana о ‘lganidan s о ‘ng “shaxs о ‘z xotiralari bilan yaxlitligini” saqlab qolishi mumkin degan ta’limotga u butunlay q о ‘shilmaydi. Chunki Shopengauer shaxsiy sifatlarni miyaning faoliyati bilan bog‘laydi. Miyaning о ‘lishi shaxsning y о ‘qolishiga ham olib keladi. Boshqa tomondan, “har bir insonni aqliy faoliyati” tanaviy xususiyatga ega emas. Shuning uchun ham, tananing yemirilishidan keyin, bu faoliyat saqlanib qoladi. Tashqi k о ‘rinishdan Iroda intellektsiz qoladi, bilish irodasi b о ‘ladi, lekin amalga oshmaydi. Vaqt о ‘tishi bilan u boshqa qobiqqa kiradi. Amaliy nuqtai nazardan yangi shaxs eskisini umuman takrorlamaydi. Qisman bu vaqtda sodir b о ‘ladi. Vaqt yakkalashish tamoyili b о ‘lib xizmat qiladi. Lekin shaxslar о ‘rtasidagi aloqa muqarrar. Albatta, Shopengauer metampsixoz (ruhni k о ‘chib yurishi) haqida fikr yuritishdan voz kechadi, “ya’ni ruhni boshqa tanaga butunlay о ‘tishi”ni rad etadi. О ‘z nazariyasini “palingeneziya” deb ataydi. Palingeneziya bu – “individning parchalanishi va qayta shakllanishi, bunda iroda qoladi va yangi mavjudot obraziga kiradi, yangi intellektga ega b о ‘ladi” 8 Shunda о ‘z- о ‘zini о ‘ldirish oydinlashadi. Oddiy о ‘z- о ‘zini о ‘ldiruvchi hayotni inkor qiladi, lekin irodani emas. Shuning uchun ham uning mulohazakor xususiyati о ‘zini yana namoyon qiladi. Taqvodor esa hayot irodasini tobora s о ‘ndirib boradi va qayta tug‘ilish charxpalagidan chiqib ketadi. Lekin irodadan voz kechgan insonni nima kutadi? Bu albatta, juda murakkab savol. Bir narsa ayonki, dastlab taqvodorni hayoti iztirobga t о ‘ladi, u ongli ravishda unga intiladi, bu faqat iztiroblar bilan cheklanmaydi, “zero, kimda hayot irodasini s о ‘ndirish tug‘ilgan b о ‘lsa, ... ichki quvonch va samoviy xotirjamlikka ega b о ‘ladi”. Tasavvur qilish mumkinki, hayot irodasining butunlay s о ‘nishi inson mushohadaviy tabiatida yangi yorqin nurni porlatadi. Hayot irodasidan voz kechgan holatni “ekstaz, zavqlanish, Xudo bilan birlashish”14ga qiyoslash mumkin. Zotan, bu nofalsafiy sohaga aylanadi: “Falsafa pozitsiyasida qolib, biz salbiy bilim bilan qoniqishimizga t о ‘g‘ri keladi”. Shopengauerning bu murojaati tasodif emas: “Men, - deb yozadi u, - о ‘z falsafamning s о ‘ngida illyuminizm sohasiga о ‘tganman, bu aniq dalildir. Lekin unga qadam q о ‘yishdan о ‘zimni saqlaganman ... imkon boricha ob’yektiv ratsionalistik chegara darajasida qolganman”.Irodaning holati haqidagi falsafiy javob shundan iboratki, uni qandaydir Hech nima sifatida fikrlash kerak. Aynan falsafa Hech nimani mutlaq sifatida emas, balki nisbiy ma’noda talqin qiladi, bunda illyuminativ tajribani q о ‘llash kerak b о ‘ladi. Zero, dunyo narsa о ‘zida sifatida hayot Irodasiga aynan mos tushmaydi. Agar bu shunday bо‘lsa, uning inkori sof Hech nimani berar edi. Hayotda narsa о‘zidani Iroda deb atalishi, uning namoyoniga kо‘ra aytiladi. Uni boshqa sifatlari ham bо‘lishi mumkin. Hayot irodasini sо‘nishi boshqa xususiyatlarni ochib yuborishi mumkin. Falsafa shuni kо‘rsatadiki, ana shu xususiyatlarni ochishni subyekt-ob’yekt kategoriyalari orqali fikrlab bо‘lmaydi. Agar illyuminativ tajribadan foydalanilsa, unda subyekt va ob’yekt о‘rtasidagi farqlar yо‘qoladi. Va-nihoyat, falsafa shuni tushuntiradiki, narsa о‘zidani yakka irodaning inkori sifatidagi namoyoni olamiy Irodani sо‘nishi degani emas. Yakka iroda narsa о ‘zida sifatida – Irodaning qisman b о ‘lingan bir 8 Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 5. –Μ.: Инфра, 1999—2001. –С. 214 parchasidir. Boshqacha aytganda, pir faqat о ‘zi nirvanaga erishadi, butun olam emas. Zero, nirvanaga faqat pirlargina erishmaydi. Bunga qahramonlar ham Musharraf b о ‘ladi. Ular umumiy ish uchun kurashadilar, ezgulikka xizmat qiladilar. Shopengauer о ‘zini qahramon deb hisoblagan. Faylasuf pir b о ‘lishi shart emas. Uning ishi – haqiqatni ochishdan iborat, unga amal qilish uchun kuch qolmaydi. Nirvana, Xudo bilan birlashish, muqaddaslik haqidagi g‘oyalarini tahlil qilib, Shopengauerning dinga munosabatini aniqlashga t о ‘g‘ri keladi. Diniy qarashlarini jamlab, Shopengauer uni “ommaviy metafizika” 9 , deb ataydi. Kant singari mutafakkir har bir insonni metfizikaga ehtiyoji bor deb hisoblaydi, ya’ni dunyoni chuqur mohiyatiy tuzilishini aniqlashni, jismoniy mavjudlikdan tashqaridagi chegarani bilishni istaydi. Bu ehtiyojni ozmi-k о ‘pmi falsafa qondirishi mumkin. Lekin falsafa – murakkab, u k о ‘pchilik uchun tushunarsiz. Shuning uchun ham mazkur vazifani boshqa tuzilma bajaradi. Bu surragat tuzilma dindir. Dinning surragatligi uning haqiqatlarni allegoriyalar tarzida berishida namoyon b о ‘ladi. Bir tomondan, bu о ‘zlashtirishni yengillashtiradi. Boshqa tomondan, ichki ziddiyatga olib keladi. Din о ‘z aqidalarini allegoriyalar orqali e’lon qila olmaydi, chunki bu e’tiqodga putur yetkazadi. Shuning uchun ham ularni haqiqat ekanligiga s о ‘zsiz ishonishni talab qiladi. Bu esa ba’zida mazmunsizlikka olib keladi. Shunday qilib, dinda “ikki chehra namoyon b о ‘lib qoladi: haqiqat hamda yolg‘on chehra”. Shuning uchun Shopengauer dinni qachonlardir y о ‘qolishini bashorat qiladi. Lekin evristik nuqtai nazardan din falsafani orqada qoldiradi, har qanday holatda u falsafa bilan boqadam b о ‘ladi. Lekin umumiy qabul qilingan falsafiy tizim mavjud emas. Din orasida ham yakdillik y о ‘q. Falsafa singari dinda ham haqiqatga yaqin kelish mumkin. “Eng yaxshi din” sifatida Shopengauer buddaviylikni tushunadi. Nasroniylik bilan birgalikda braxmanizmni ham tushkunlik dini deb ataydi. Tushkunlik dinlari dunyoga yovuzlik sifatida qaraydilar, u olamni inkor qiladi. Unga k о ‘tarinki dinlar qarshi turadi, ularga iudaizm va islom dini kiradi. Ularga panteistik dunyoqarash xos. Panteizm Shopengauerning fikriga k о ‘ra, umuman bema’nodir. Chunki dunyoni Xudo bilan 9 7 Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 5. –Μ.: Инфра, 1999-2001. –С. 252. qoimligi ziddiyatga olib keladi: dunyo dahshatli, Xudo esa – donishmand, qanday qilib u о ‘ziga shunday ayanchli taqdirni ravo k о ‘radi? Teizm dunyoni Xudodan ajratadi, shuning uchun unda ziddiyat y о ‘q. Teistik tasavvurlarni tug‘ilishi tabbiy holdir. Insonlar tabiat hodisalari oldida о ‘zini ojiz his etadi, shuning uchun ular ustidan nazoratni q о ‘lga olishni istaydi. Ana shu intilishning о ‘zi ularga tafakkur xosligidan dalolat beradi. Bu yuqorida aytilganidek, har bir insonda metafizik ehtiyojlarni mavjudligidan dalolat beradi. Insonlar tabiatning k о ‘rinmas kuchlariga antropomorf sifatlarni singdiradi, xudolardan yoki yagona Xudodan shafqat s о ‘raydi. Ana shu tasavvurlar harakatchan b о ‘lishi uchun tartibga keltirilishi zarur va qandaydir nufuzga tayanishi kerak. О ‘z navbatida diniy ta’limotlar davlatga suyanadi. Lekin Shopengauerning fikricha, ularning axloqqa ta’siri shubhali. Dinni insonlarga taskin berishi boshqa masala. Lekin teistik qarashlarni qabul qilib b о ‘lmaydi. Politeizm umuman haqiqiy din emas, chunki u dunyoni yagona hisoblamaydi. Monoteizm dunyoni yaratilganligiga davo qiladi. Yaratuvchi inson intellekti modeliga qiyoslanadi. U individ singari aqlga monand, yoki unga aql xos. Lekin dunyo mohiyati individuallashmagan, aqlli ham emas, u k о ‘r-k о ‘rona Irodadan iborat. Bundan tashqari, yaratilganlik haqidagi ta’limot uni dunyo chegarasidan chiqarib yuboradi: “Teizm mazmuniga k о ‘ra, agar geometrik markazni t о ‘g‘ri shakllantirilsa, uning yadrosi tashqariga chiqib qoladi”19. Teizmning ilohiyligi inson doimo aqlli mavjudot degan ta’kid bilan mos kelmaydi - paydo b о ‘lgan ertami kechmi y о ‘qoladi, shuningdek, mustaqil inson mavjudligining mutloq erkinligi bilan ham mos kelmaydi. Hayot irodasini “ о ‘zidagi” dunyo sifatida teistik ma’nodagi Xudo deb atab b о ‘lmaydi. Bunday Xudo ezgu b о ‘lishi kerak, lekin u iztirobni dunyoga keltiradi. Xotirjam Irodani ham Xudo deb b о ‘lmaydi, zero, “Xudo bunday holatda dunyoni xohlamas edi. Vaholanki, “Xudo” tushunchasida dunyoni bor b о ‘lishini xohlaydigan mazmun yotadi”20. Shopengauerning bunday yondashuvida eng yaxshi din buddaviylik hisoblanadi, chunki u xudosiz dindir. Unda iztiroblar dunyosi, sansara, holat, iztirobni tug‘diruvchi xohish-istaklar va nirvanaga butunlay qaramaqarshi q о ‘yiladi. Lekin Shopengauer faol va sokin irodaga dinamik yondashadi, ya’ni irodaning о ‘z- о ‘zini inkor qilishi, uni о ‘z- о ‘zini ta’kidlashi bilan birga mavjud b о ‘ladi. Nirvana oldindan mavjud emas, unga iroda orqali erishish mumkin. Yakkalashgan dunyo va iztirob tug‘ilganida unga sharoit yaratiladi. Mutafakkir shu yerda xristianlik bilan ittifoqni k о ‘radi, ya’ni avfga erishish g‘oyasi orqali. U hattoki shunday deydi, ta’limotini haqiqiy xristianlik falsafasi deb ham atash mumkin. О ‘z doktrinasining asosiy tezislarini xristianlik aqidalari tiliga о ‘giradi. Bu talqinga k о ‘ra, hayot Irodasi – bu ota-Xudo, “hayot irodasining qat’iy inkori” Muqaddas Ruh. Hayot Irodasi bilan uning inkori о ‘g‘il-Xudo, inson-xudo Isoda namoyon b о ‘ladi. Ushbu formula orqali inson dunyoviy mohiyatni о ‘z- о ‘ziga qaytishi jarayonida ishtirok etadi, bu о ‘z- о ‘zini kvaze-ilohiy bilish jarayonidir. Bu yerda Shopengauer falsafasining Shelling va Gegel falsafasi bilan chuqur intuitive bog‘liqligini k о ‘rish mumkin. Unga k о ‘ra, Mutloq ruh о ‘z- о ‘zini bilish uchun insonga ehtiyoj sezadi. Albatta, Gegelning ta’kidiga k о ‘ra, о ‘z- о ‘zini bilish adekvat ravishda fikrda namoyon b о ‘ladi. Shopengauer esa uni harakatga bog‘laydi. Yana bir farq bor – Gegelda dastlabki ibtido – bu Mutlaq ruh b о ‘lsa, Shopengauerda – qorong‘u iroda hisoblanadi. Unga g‘ayri aqliy intensiyalar, Vahelik xos, xuddi shu holat uni о ‘z- о ‘zidan ozod qiladi. Ilohiyotni ratsionalligini Shopengauer umuman inkor qiladi. Chunki unda Xudoning mavjudligini isbot qilish kerak b о ‘ladi, u mazmunga ega emas. Dunyoning mukammal mavjudligi haqidagi ontologik argument sofizmga olib keladi. Kosmologik isbot esa xato, chunki Xudoni harakatga chorlovchi birinchi sabab qilib k о ‘rsatish mumkin emas, sababiyat faqat dunyoning ichida mavjud b о ‘ladi. Dunyoni maqsadga muvofiq tuzilganligi haqidagi tabbiyilohiy isbot yetarli emas, chunki u dunyo tuzilishini aqlli Arxitektori borligi haqidagi tasavvurga olib keladi. Usiz ham yagona Iroda orqali dunyoni tushuntirib berish mumkin. Tabiatning maqsadga muvofiqligi hayot Irodasini yaxlitligidan dalolat beradi. Bu yaxlitlik qanday ma’lum b о ‘ladi? Lekin Shopengauerning ta’kidiga k о ‘ra, “yakkalashish ildizlari” qanchalik narsa о ‘zidaning tubigacha chuqur kirib borganligini о ‘zi ham bilmaydi. Oliy darajadagi yaxlitlikning borligini dunyo maqsadga muvofiq tuzilganligi, qaytarilmas iroda aktlari isbotlaydi. Umuman olganda, Shopengauerning dinga va ilohiyotga b о ‘lgan munosabatini ziddiyatsiz deb b о ‘lmaydi. Bir narsa aniqki, uning falsafasi dindan xolidir. Shu nuqtai nazardan mutafakkir Bruno va Spinozaning izdoshi b о ‘lgan, deb hisoblash mumkin. Uning falsafasida dinga bog‘liqlik ham, unga qarshi isyon ham y о ‘q. Garchi u о ‘z falsafasini himoya qilishda dinga murojaat qilsa ham, bu aloqalar erkin xususiyatga ega b о ‘ladi. Shopengauer shuni aniq namoyon qiladiki, din aqidalariga о ‘ranmagan falsafa yorqin nur sochadi. Uning tizimining ahamiyati shunda namoyon b о ‘ladi. Shopengauer hayot paytidayoq izdoshlari k о ‘payib bordi. Mutafakkirning о ‘limidan s о ‘ng shogirdi Y.Frauenshtedt faylasufning t о ‘la asarlar t о ‘plamini va q о ‘lyozmalarini nashr ettiradi. Zero, bu asarlar ilmiylik talablariga t о ‘la javob bermasa ham, yangi matnlar Shopengauerga b о ‘lgan qiziqishni orttirdi. Uning asarlari ichida “Hayotiy aforizmlar”i va “Muhabbat metafizikasi” katta obr о ‘ga ega b о ‘ldi. Faylasuflarning esa Shopengauerning falsafiy tizimi qiziqtirdi. Lekin k о ‘pchilik uning falsafasiga ba’zi о ‘zgartirishlar kiritish zarur deb hisoblashdi. Masalan, E.Gartman, “Ongsizlik falsafasi”ning muallifi dastlabki mohiyat Iroda va G‘oyaning birligida b о ‘lishi kerak deydi. Irodani inkori ham о ‘zgartirilishi zarur. Shopengauerning nazariyasidan Fridrix Nitshe butunlay boshqacha xulosaga keladi. Nitshe mutafakkir ta’limotini butunlay о ‘zgacha talqin qildi. U ta’limotning transsendental sohalaridan butunlay voz kechib, shunday xulosaga keladiki, Iroda muqobillikka ega emas, undan voz kechish о ‘rniga, uni yuksaklikka k о ‘tarish zarur. Xuddi shu nuqtai nazardan Shopengauer ta’limotini “hayot falsafasi”ning asoschisi deb hisoblash mumkin. Jumladan, uning ta’limotida “induktiv metafizika” elementlarini ham kuzatish mumkin. G.T.Fexner, V.Vundt va boshqalar shu oqimga mansub. Shuningdek, M.Sheler, V.Vitgenshteyn va M.Xorkxaymer ham Shopengauer falsafasi ta’sirida b о ‘lganlar. XX asr boshlarida, ayniqsa, Shopengauer ta’limotiga qiziqish eng yuqori nuqtaga yetdi. Artur Shopengauer falsafasi mavhumlikning ideal olamine tuzmaydi, balki о ‘quvchini real muammolari bilan real olamga qaytaradi. XULOSA Artur Shopengauer falsafasi asosan san’at sohasi uchun juda dolzarb. Shopengauer san’at sohasida so’z yuritar ekan uning turli sohalarini tahlil qilib chiqannligini ko’rishimiz mumkun. Anglab yetish mumkunki faqat san’at so’z musiqa badiiy obraz orqali olamning mohiyatini ochib berish mumkun. Yana yuqorida ko’rdikki Shopengauer san’at bilan fanni solishtirib san’atning fandan ustun tarflarini ko’rsatib o’tgan ya’ni yuqorida ko’rganimizdek she’riyatning tarix fanidan ko’ra ochiqroq va inson olamiga yaqinroq turishini o’z fikrlari bilan isbotlab berdi. Artur Shopengauer falsafasida din va ilohiyotga bo’lgan munosabatni ham korib o’tdik.Artur Shopengauer diniy qarashlarni jamlab uni “ommaviy metafizika” deb ataydi.Shopengauerning dunyo haqidagi tasavvurlariga to’xtaladigan bo’lsak u dunyoni ikki ko’rinishga ega ekanligini aytib o’tadi. Dunyoning tasavvur mahsuli sifatidagi ta’limotida Shopengauer Kantga taqlid qiladi. Umumiy xulosa qilib aytadigan bo’lsak Shopengauer falsafasi san’at orqali olamning mohiyatini anglab yetish, san’at sohalari inson hayotiga qanchalik ta’sir ko’rsatishini tushunish mumkun. Yuqoridagilardan anglab yetish mumkunki Shopengauer Dunyoni ikkiga ajratganini ham ko’rishimiz mumkun. Birinchisi xodisa tasavvur sifatida, ikkinchisini undan ajratilgan, reallik dunyosi, iroda dunyosi deb oladi. Birinchisida sababiyat hukmronlik qiladi, makon va zamonda mavjud bo’lgan hamma narsa unga bo’ysindirilgan. Ikkinchisi makon va zamondan tashqarida. U hech qandey chegara bilan cheklanmagan shakllanmagan bepoyondir. Ana shu ikki dunyoni farqlash Shopengauer fikricha, falsafaning vazifasidir. Shopengauer Hindiston falsafasini, Leybnits, Berkli, Yum, Kant falsafiy tizimlarining mohiyatini tklaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 . Шопенгауэр А . Сочинения : В 6 т . – Т . 6. – М .: Инфра , 1999-2001. – С . 222 2. Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 2. –М.: Инфра, 1999-2001. –С. 28. 3. Шопенгауэр А. Сочинение: В 6 т. – Т.1. – М.: Инфра, 1999-2001. – С. 73. 4. Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. – Т. 4. – Μ.: Инфра, 1999-2001. – С. 165. 6. Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 4. –Μ.: Инфра, 1999—2001. –С. 188. 7. Шопенгауэр А. Сочинения: В 6 т. –Т. 5. –Μ.: Инфра, 1999—2001. –С. 214.

MUNDARIJA

I BOB. SAN’AT BORLIQNI ANGLASH YO’LI SIFATIDA

1.1.Shopengauer ijtimoiy-falsafiy qarashlari shakillanishidagi o’ziga xoslik

1.2.Shopengauer falsafasida san’atning metafizik ma’nosi

II BOB. SHOPENGAUER FALSAFIY TA’LIMOTIDA SAN’ATGA TANQIDIY QARASH VA UNI QABUL QILISH

2.1. San’at fan va falsafaga qarshi

2.2. Shopengauer falsafasida estetik idrok va manfaatsiz tafakkur

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить