Aruz, barmoq tizimidagi she’rlarning tarkibiy qismlari (bo‘g‘in,turoq, vazn, qofiya, raviy, radif kabi) - Pedagogika - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	37.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Pedagogika

Aruz, barmoq tizimidagi she’rlarning tarkibiy qismlari (bo‘g‘in,turoq, vazn, qofiya, raviy, radif kabi)

Sotib olish

ARUZ, BARMOQ TIZIMIDAGI ShE’RLARNING TARKIBIY
QISMLARI (BO‘G‘IN,TUROQ, VAZN, QOFIYa, RAVIY, RADIF
KABI).
Reja:
1. Aruz vazning tarixi.
2. Barmoq she’riy janri.
3. Adabiy jarayondagi shoirlar ijodining tahlili.

"ARUZ" VA ARUZShUNOSLIK TARIXI.
"Aruz" atamasining kelib chiqishi haqida ikki xil fikr mavjud.
1. Alisher Navoiyning ma`lumot berishicha bu atama vazn asoschisi
Xalil Ibn Ahmadning vatani bo‘lmish Arabiston yarim orolida jaylashgan bir
vodiyning nomi bo‘lib, u vodiydagi kishilarning asosiy mashg‘uloti
vaqtinchalik uy-chodir tikib sotishdan iborat ekan. Arab tilida uy ma`nosi
“bayt” so‘zi bilan ifodalanganligi uchun, Xalil Ibn Ahmad she`rning eng
kichik qismini ham shu so‘z bilan nomlagan. Aruz tizimidagi atamalarning
ko‘pchiligi shu vodiy xalqining urf-odatlari, ashyolari nomidan olingan.
2. "Aruz" so‘zi, shuningdek, uyning (chodirning) asosini tashkil etuvchi
ustunlar-ruknlardan birining nomini ham ifodalar ekan. Ayrim olimlarning
fikriga ko‘ra vaznning nomi aynan shu so‘zdan olingan. Aruzshunos olimlar,
xususan Alisher Navoiyning fikriga ko‘ra aruz vaznlari arab she`riyatida
ancha qadimdan qo‘llangan. Shuningdek, "Qur`oni Karim"dagi ayrim oyatlar
ham aruz vaznlariga mos ekanligini ta`kidlab Navoiy bir encha misol ham
keltiradi. Aruz she`riy vaznlar tizimi nazariyasiga milodning VIII asrida
yashab o‘tgan arab filologi Xalil Ibn Ahmad (vafoti 791 y.) tomonidan asos
solingan. Uning "Kitob ul-ayn" asarida mazkur vaznning nazariy
qonuniyatlari o‘z ifodasini topgan. Aruz vazni IX asrdan boshlab fors-tojik
she`riyatiga, XI asrdan boshlab esa turkiy she`riyatga ham kirib keldi. Biroq
mazkur tillar (arab, fors-tojik va turkiy) fonetik, leksik va grammatik jihatdan
tubdan farq qilishi tufayli, har bir tildagi aruzning o‘ziga xos belgilarini
yoritish, aruzni boshqa tillarga moslashtirish, yoxud shu tillarni aruzga
moslashtirish muammosi yuzaga chiqdi. Natijada, "forsiy aruz", "turkiy aruz"
kabi maxsus atamalar vujudga keldi. Shu bilan birga, badiiy ijod, xususan,
she`riyatning ravnaq topishi natijasida amalda qo‘llangan vaznlar Xalil ibn
Ahmad tomonidan ko‘rsatilgan bahr va vaznlar doirasidan kengayib

ketganligi sababli, aruz nazariyasiga oid yangi asarlarga ehtiyoj sezildi.
Xalil ibn Ahmaddan keyin XI-XIII asrlarda bir qator arab va fors-tojik
she`rshunos olimlari yuqoridagi muammolar tahliliga bag‘ishlangan asarlarni
maydonga keltirishdi. Rashiddin Vatvotning (vafoti 1183 y.) "Hadoyiq us-
sehr", Ibn Hojibning (1188-1249) "Ilm ul-aruz", Shamsiddin Muhammad ar-
Roziyning "Al Mu`jam fi ma`oyiri ash`oril Ajam", Nosiriddin Tusiyning
(1210-1274) "Me`yor ul-ash`or" kabi asarlari shular jumlasidan bo‘lib,
keyingi davr aruzshunoslari o‘z fikrlarini asosan shu manbalarga tayangan
holda ifoda etishgan. Aruzshunoslik tarixida XV-XVI asrning birinchi yarmi,
ya`ni temuriylar davri alo h ida o‘ringa ega. Shu davrda, aniqrog‘i, 1437 yilda
Shayx Xudoydodi Ahmad Taroziyning Mirzo Ulug‘bek topshirig‘i bilan
yozgan "Funun ul-balog‘a" asari turkiy tilda mazkur masala tahliliga
bag‘ishlangan ilk manba bo‘lganligi bilan muhim ahamiyatga ega. Alisher
Navoiyning "Mezon ul-avzon", Zahiriddin Boburning "Muxtasar", Atoulloh
Husayniyning "Badoe` us-sanoe`" (fors-tojik tilida) kabi asarlarda ham
she`rshunoslikning boshqa jihatlari (janrlar, badiiy san`atlar) bilan bir qatorda
turkiy va forsiy aruzning nazariyasi hamda o‘z davriga ko‘ra amaliyotiga oid
fikr-mulohazalar, qonuniyatlar o‘z ifodasini topgan. Sanalganlar orasida
Navoiy va Boburning asarlari shu muammoga maxsus bag‘ishlanganligi bilan
ahamiyatlidir. XX asrda ham aruz she`riy tizimi tadqiqiga bag‘ishlangan bir
qator ilmiy asarlar, monografiya va dissertatsiyalar maydonga keldi. Bu
borada rus olimlari Y.E.Bertels, M.Stebleva, tojik adabiyotshunoslari
Bahrom Sirus va M.Zehniy hamda o‘zbek olimlaridan Abdurauf Fitrat,
U.To‘ychiev, S.Hasanov, A.Hojiahmedov kabilarni alohida qayd etish lozim.
Mazkur olimlarning ayrimlari (M.Stebleva, S.Hasanov) alohida manbalarni
tadqiq etish orqali, ayrimlari esa aruz she`riy vaznlar tizimini yaxlit o‘rganish
asosida (Fitrat, Bahrom Sirus, U.To‘ychiev, A.Hojiahmedov) o‘z
tadqiqotlarini yaratishdi.

Bu borada, ayniqsa U.To‘ychiev va A.Hojiahmedovning ishlarini
alohida qayd etish lozim. U.To‘ychievning "O‘zbek poeziyasida aruz
sistemasi" monografiyasi aruzning nazariy asoslari hamda turkiy
she`riyatdagi tadrijiy taraqqiyotini o‘rganishda qimmatli manba bo‘lsa,
A.Hojiahmedovning "O‘rta maktabda aruzni o‘rganish", "O‘zbek aruzi
lug‘ati" kabi qator kitoblari aruzni o‘rganish va o‘rgatish uslubiyati uchun
hozirda birlamchi manbalar sanaladi. Aruz vaznida she`rning eng kichik
bo‘lagi bayt hisoblanadi. Bayt deganda biz, odatda, ikki misrani tushunamiz.
Bayt ruknlardan, ruknlar esa juzvlardan tashkil topadi. Juzv so‘zi arab tilida
qism ma`nosini bildirib, jonsiz predmetlarga nisbatan qo‘llanadi. Juzvlar arab
alifbosidagi harflarning harakatli (fatha, kasra, zamma) yoki sokin tarzda
qo‘llanishidan hosil bo‘ladi. Demak, baytning hosil bo‘lishini quyidagicha
ko‘rsatish mumkin:
harf → juzv → rukn → bayt
Binobarin, aruz nazariyasini o‘rganish uchun arab alifbosini, xususan,
abjad hisobida ishtirok etadigan 28 ta asl arab harflari haqida tasavvur hosil
bo‘lishi zarur.
Abjad hisobi tarixiy sanalarni ifodalashning Sharq xalqlari orasidagi
o‘ziga xos usuli bo‘lib, unda sanalar raqamlar bilan emas, harflar yoki harflar
ishtirokida hosil bo‘luvchi so‘z va jumlalar vositasida ifodalanadi. Abjad
hisobida harflarning maxsus tartibi mavjud bo‘lib, "abjad" so‘zi ham mazkur
tartibdagi dastlabki to‘rtta harfni (alif, be, jim va he) ifodalovchi so‘zdir. 28
ta harf jami sakkizta so‘zda jamlanadi. Bular: abjad, havvaz, huttiy, kalaman,
sa`fas, qarashat, saxxaz, zazag‘. Demak, shu sakkizta so‘zni va ularning
arabcha yozilishini yod olgan kishi abjad hisobidagi harflar tartibini eslab
qoladi. Ra q amlar 1 dan 9 gacha, 10 dan 90 gacha, 100 dan 1000 gacha h ar
bitta h arfga biriktiriladi. Buni jadvalda q uyidagicha ifodalash mumkin:

Arab alifbosining abjad hisobidagi tartibi
H arf Nomi Ra q ami H arf Nomi Ra q ami
ﺍ Alif 1 ﺱ Sin 60
ﺏ Be 2 ﻉ A yn 70
ﺝ Jim 3 ﻑ Fe 80
ﺩ Dol 4 ﺹ Sod 90
ﮪ H e 5 ﻖ Q of 10 0
ﻭ Vov 6 ﺭ Ro 200
ﺯ Ze 7 ﺵ Shin 300
ﺡ H o 8 ﺕ Te 400
ﻄ To 9 ﺙ Se 500
ﻯ Yo 10 ﺥ Xe 600
ﻛ Kof 20 ﺫ Zol 700
ﻞ Lom 30 ﺽ Zod 800
ﻡ Mim 40 ﻅ Zo 900
ﻥ Nun 50 ﻍ G‘ ayn 1000
Yusuf Amiriyning "Da h noma" dostonida q uyidagi bayt tarix sifatida
keltirilgan:
Bitidik emdi tarixini kotib,
Yerur tarixi uchun "zabti vojib".

"Zabti vojib" birikmasi arab yozuvida quyidagi harflar bilan
ifodalanadi: ﺽ ﺏ ﻄ ﻭ ﺍ ﺝ ﺏ
Bu harflar quyidagi raqamlarni ifodalaydi:
800 + 2 + 9 + 6 + 1+ 3 + 2 = 823
Demak, asar hijriy 823 yilda yozilgan. Bu melodiy 1420 yilga to‘ g‘ ri
keladi.
Izoh: M = (H -H /33) + 622. Bunda H -hijriy, M - melodiy yil.
№ Bahr nomi Rukn va afoillari Paradigmasi
1 Muta q orib Fa`uvlun fa`uvlun v – – / v – –
2 Mutadorik Fo`ilun fo`ilun – v – / – v –
3 H azaj Mafo`iylun mafo`iylun v – – – / v – – –
4 Ramal Fo`ilotun fo`ilotun – v – – / – v – –
5 Rajaz Mustaf`ilun mustaf`ilun – – v – / – – v –
6 Komil Mutafo`ilun mutafo`ilun v v – v – / v v – v
–
7 Vofir Mafo`ilatun mafo`ilatun v – v v – / v – v v –
8 Tavil Fa`uvlun mafo`iylun v – – / v – – –
9 Madid Fo`ilotun fo`ilun – v – – / – v –
10 Ariz Mafo`iylun fa`uvlun v – – – / v – –
11 Basit Mustaf`ilun fo`ilun – – v – / – v –
12 Ami q Fo`ilotun fa`uvlun – v – – / v – –
13 Munsari h Mustaf`ilun maf`uvlotu – – v – / – – – v

14 Muzore` Mafo`iylun fo`ilotun v – – – / – v – –
15 Mu q tazab Maf`uvlotu mustaf`ilun – – – v / – – v –
16 Mujtass Mustaf`ilun fo`ilotun – – v – / – v –
–
17 Sari` Mustaf`ilun mustaf`ilun
maf`uvlotu – v – – / – v – – / – –
– v
18 Jadid Fo`ilotun fo`ilotun
mustaf`ilun – v – – / – v – – / – –
v –
19 Q arib Mafo`iylun mafo`iylun
fo`ilotun v – – – / v – – – / – v
– –
20 Xafif Fo`ilotun mustaf`ilun
fo`ilotun – v – – / – – v – / – v
– –
21 Mushokil Fo`ilotun mafo`iylun
mafo`iylun – v – – / v – – – / v –
– –
Jadvalda keltirilgan bahrlar orasida sari`, jadid, qarib, xafif va mushokil
bahrlari boshqalaridan farqli o‘laroq faqat musaddas ya`ni oltilik (bir misrada
uchta, baytda oltita rukn) shaklda qo‘llanadi. Aniqrog‘i, faqat musaddas
shaklda ular aynan shu bahr hisoblanadi. Garchand, Bobur ularning murabba`
shakllariga ham misol keltirgan bo‘lsa-da, murabba` shaklda ular boshqa
bahrga o‘tib ketadi. Buni keyingi mashg‘ulotlarda misollar tahlili orqali
ko‘rib o‘tamiz.
QOFIYaDA FONETIK ALOMATLAR

OChIQ QOFIYa – Qofiyadosh so‘zlarning oxirgi bo‘g‘inlari unli bilan
tugashi
YoPIQ QOFIYa – qofiyadosh so‘zlarning oxirgi bo‘g‘inlarining undosh
bilan tugashi
TO‘LIQ QOFIYa – qofiyadosh so‘zlarning fonetik jihatdan to‘liqligi
NOTO‘LIQ QOFIYa – qofiyadosh so‘zlarda turli unli va turli undosh
tovushlarning hamohangligi
TAXMINIY QOFIYa – noto‘liq qofiyaning o‘ziga xos bir ko‘rinishi.
Qofiya tarkibidagi bo‘g‘inlardan birining so‘nggi undosh tovushi
o‘zgarishga uchraydi yoxud bir undosh tovush orttiriladi yoki
kamaytiriladi

Adabiyotlar:
1. To‘ychiev U. O‘zbek poeziyasida aruz sistemasi. – T.: Fan, 1985.
2. Hojiahmedov A. O‘zbek aruzi lug‘ati. – T.: Sharq, 1998.
3. Alisher Navoiy. Mezon ul-avzon. MAT. 16-tom. – T.:
Fan, 1998.
4. Bobur. Muxtasar. – T.: Fan, 1980.
5. Ahmad Taroziy. Funun ul-balog‘a // O‘ zbek tili va adabiyoti 2002 y.
1-6 sonlar, 2003 y. 1-6 sonlar.
6. Tohirov S. O‘zbek she’riyatida aruz. – Sam.: SamDU
nashri, 2010.

Aruz, barmoq tizimidagi she’rlarning tarkibiy qismlari (bo‘g‘in,turoq, vazn, qofiya, raviy, radif kabi)

Sotib olish