Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 36.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Asarga turlicha yondashuv va turli talqin masalalari

Sotib olish
ASARGA TURLIChA YoNDAShUV VA TURLI TALQIN
MASALALARI
Reja:
1. Asar tahlili va talqini
2. Badiiy asarga turlicha tahliliy jihatdan yondashuvlar
3. Ijodiy jarayonga, adabiy asarga ijodkor munosabati Adabiyot   darsliklarini   tahlil   qilishda   ham   qator   kamchiliklar   ko‘zga
tashlanadi. Xalq ta’limi vazirligi tasdiqlagan istalgan adabiyot darsligini olib
qaramaylik,   mavzular   bir   xil   taqdim   qilinganiga   guvoh   bo‘lamiz:   adibning
hayoti   va   ijodi   haqida   ma’lumot,   o‘rganiladigan   asardan   parcha,   “asar
haqida” bo‘limi hamda savol va topshiriqlar. “Asar haqida” bo‘limida darslik
muallifi o‘qilgan asarni tahlil qilib, ta’bir joiz bo‘lsa, o‘quvchining mustaqil
fikriga   o‘rin   qoldirmay   “chaynab”   beradi.   Savol   va   topshiriqlar   orqali   esa,
asosan, adib tarjimai holi va asar syujetiga oid faktlar, detallarni eslab qolish
qobiliyati   mustahkamlanadi.
Adabiyot darsliklari nega aynan shu tartibda tuzilishini tushunish uchun
ozgina   “moziyga   qaytish”imiz   lozim.   1921   yili   fuqarolar   urushi   va   harbiy
kommunizm   asoratlarini   yengib   o‘tgan   sobiq   ittifoq   hukumati   asosiy
e’tiborini ta’limga qaratadi. Adabiyotshunos va lingvist Pavel Sakulin tuzgan
dastur   va   metodika   Maorif   xalq   komissarligi   tomonidan   tasdiqlanadi.   Bu
dasturning   eng   asosiy   jihatlari   —   variantlilik   va   asarni   o‘qitishga   bo‘lgan
yondashuv   edi.   O‘rganilishi   lozim   bo‘lgan   asarlar   ro‘yxatidan   aynan
qaysilarini o‘qitishni o‘qituvchi o‘z o‘quvchilarining qiziqish va tayyorgarlik
darajasini hisobga olgan holda hal qilardi. Dars ning asosiy ob’ekti — badiiy
matn   bo‘lishi   lozim   edi,   ya’ni   o‘quvchi   asarni   tahlil   qilishga   o‘rgatilardi.
Sovet   hukumati   ijtimoiy,   iqtisodiy,   siyosiy   hayotning   barcha   jabhalarini
o‘zining   to‘liq   nazoratiga   olishi   bilan   metodikaga,   xususan,   adabiyot
o‘qitishga yondashuv o‘zgardi. 1930-yillarga kelib, “o‘qituvchi va darslik —
o‘quvchi   uchun   yagona   bilim   manbai”   degan   qarash   shakllandi.   Ta’limning
maqsadi darslikda berilgan ma’lumotni  o‘zlashtirish va  iloji  boricha  matnga
yaqin   qilib   qaytarish   bo‘lib   qoldi.   Adabiyot,   birinchi   navbatda,   mafkuraviy
tarbiya quroliga aylantirildi. O‘qituvchi va o‘quvchilar asarni “noto‘g‘ri” tal -
qin   qilmasligi   uchun   asarlarning   “to‘g‘ri”   tahlili   darsliklarda   beriladigan
bo‘ldi. Bu yondashuv sobiq tuzumning so‘nggi yillarigacha amal qildi. Hozir Rossiya,   Ukraina   singari   ayrim   davlatlarda   adabiyotni   o‘qitishga   bunday
yondashuvdan   voz   kechilgan.   Biroq,   afsuski,   bizda   bu   metodika   saqlanib
qolmoqda  va  adabiyot  darsliklari  ham  shu  yondashuv  asosida  yaratilmoqda.
Natijada   insonni   tarbiyalashi,   fikrlashga   o‘rgatishi   kerak   bo‘lgan   adabiyot
darslari   aksar   hollarda   “adiblar   va   asarlar   haqida   ma’lumotlar”   darsiga,
kimningdir   asar   haqidagi   fikrini   yod   olish   va   qaytarish   darsiga   aylanib
qolmoqda.
Universitetda   asarlar   ustida   bahs   ketganda   talabalarning   deyarli
hammasi   Abdulla   Qahhor ning   “Bemor”   hikoyasi   haqida   bir   xil   mulohazani
takrorladi:   “Yozuvchi   bu   asari   bilan   o‘sha   paytdagi   jamiyatni   bemor
demoqchi   bo‘lgan”.   Talabalardan   bu   fikr ni   asar   matniga   tayanib   asoslashni
so‘raganimda   tayinli   javob   ololmadim.   Sababi,   ular   o‘qigan   maktab
darsligining   “asar   haqida”   bo‘limida   shu   fikr   berilgan   va   talabalar   bu   fikrni
eslab   qolgan,   xolos.   Talabalarga   “Balki   Sotiboldining   o‘zi   bemordir?   Balki
vaqtini, pulini har xil bekorchi irimlarga sarflamasa, xotinini davolata olgan
bo‘larmidi?” desam, gangib qolishdi.
Xorijiy davlatlarda adabiyot fanini o‘qitish “kitobxon javobi nazariyasi
yoki   retseptiv   estetika”   tamoyillariga   asoslanadi.   Ushbu   nazariyaga   ko‘ra,
badiiy   asar   mutolaasi   shunchaki   ma’lumot   olish   uchun   (masalan,   darslik,
ensiklopediya yoki ilmiy adabiyotlarni) o‘qishdan tubdan farq qiladi. Badiiy
asar ma’lumot olish uchun o‘qilmaydi, bu — estetik hodisa bo‘lib, kitobxon
va  muallif  o‘rtasidagi dialogga asoslanadi.   Asarning qiymati  uni hamma bir
xil   qabul   qilishi   bilan   emas,   aksincha,   har   bir   kitobxon   asarga   nisbatan   o‘z
munosabatini   shakllantirishi   bilan   belgilanadi.   Nemis   adabiy   tanqidchisi
Volf gang Izer fikriga ko‘ra, asar yozilgan va yozilmagan qism lardan iborat.
Kitobxon   asarni   o‘qiy   boshlar   ekan,   undan   ma’lum   bir   narsani   kutadi.
Ko‘pincha   kitobxon   o‘zi   kutgan   narsani   to‘liq   olmaydi   (muallif   ko‘p
savollarga   javobni   ochiq   qoldiradi),   bunday   holatda   bo‘shliqlarni kitobxonning   o‘zi   to‘ldiradi.   Bu   bo‘shliqlar   asarning   yozilmagan   qismidir.
Bo‘shliqlarni qanday to‘ldirish esa kitobxonning o‘ziga bog‘liq. Demak, har
xil  kitobxon bu  bo‘shliqlarni  turlicha to‘ldiradi.  Bu jarayonni Izer  yulduzlar
turkumiga   qarash   bilan   solishtiradi:   “Tunda   yulduzli   osmonga   qaragan   ikki
kishi   bir   xil   yulduzlar   turkumiga   qarayotgan   bo‘lishi   mumkin,   lekin   biri
omochni ko‘rsa, ikkinchisi esa cho‘michni tasavvur qiladi.” Adabiyot fanini
o‘qitish metodikasiga “tranzaksiya nazariyasi”ni olib kirgan amerikalik olima
Luiza   Rozenblatt   bu   fikrni   davom   ettirib   shunday   deydi:   «O‘qilayotgan
asardan   ma’no   yasash   o‘quvchi   shaxsi   —   uning   bilimi,   his-tuyg‘ulari,
xohish-istaklari   bilan   asar   matni   sintezidan   kelib   chiqadi”.   Asar   mutolaasi
jarayonida   o‘quvchi   boshqa   bir   hayotni   “yashab   o‘tadi”.   Bu   hodisaga
o‘quvchining   hayotiy   tajribasi,   ayni   paytdagi   emotsional   holati   ham   ta’sir
qilishi   natijasida   o‘quvchi   o‘qigan   asariga   qayta   murojaat   qilganda   unga
oldingiga   nisbatan   boshqacha   ta’sir   qilishi,   yangicha   xulosalarga   undashi
mumkin.
Badiiy   mutolaa   asar   va   kitobxon   o‘rtasidagi   dialog   ekan,   adabiyot
darslari   bu   dialogning   o‘quvchi   uchun   samarali   bo‘lishiga   xizmat   qilishi
lozim.   O‘quvchiga   adib   va   asar   haqidagi   ma’lumotlarni   eslab   qolish
o‘rgatilmaydi, asar haqida kimningdir fikri sing dirilmaydi, balki undan mus -
taqil xulosa chiqarishga yordam beriladi. Xorijiy davlatlar(Britaniya, AQSh,
Rossiya,   Ukraina)da   o‘qitiladigan   adabiyot   darsliklarida   asarni   o‘quvchiga
taqdim   qilishda   umumiy   jihatlarni   kuzatish   mumkin.   Asar   bilan   ishlash   uch
bosqichga   bo‘linadi.   Mutolaadan   oldin   beriladigan   savol   va   topshiriqlar
orqali   o‘quvchida   asarni   o‘qishga   motivatsiya   (qiziqish)   uyg‘otish,
shuningdek,   asarni   tushunish   uchun   kontekstni   shakllantirish   maqsad
qilinadi.   Asarni   o‘qish   davomidagi   topshiriqlarda   matndagi   muhim
elementlar   (syujet,   dialog,   tasvirlar,   ishlatilgan   badiiy   vositalar)ga   e’tibor
qaratish, adabiyot nazariyasi bilan bog‘lash orqali asarni tushunishga yordam beriladi. Asardan keyin beriladigan savol va topshiriqlar esa asarni “makro”
darajada   (yuqoridan)   tahlil   qilish,   unga   nisbatan   o‘quvchining   munosabatini
shakllantirish,   adabiyotning   boshqa   fanlar   bilan   integratsiyasini   ta’minlash,
asarda   ko‘tarilgan   muammolarni   hayot   bilan   bog‘lash   hamda   o‘quvchining
og‘zaki   va   yozma   nutqini,   ijodiy   qobiliyatini   rivojlantirish   singari
maqsadlarga   qaratiladi.   Darslik   dizayni   ham   muhim   rol   o‘ynaydi:   hoshiya -
lardan   unumli   foydalaniladi,   rasmlar   ham   shunchaki   illyustratsiya   uchun
emas,   muayyan   maqsadni   ko‘zda   tutgan   holda   beriladi.   Tabiiyki,   “asar
haqida” bo‘limi mavjud emas, chunki maqsad — o‘quvchida asarga, undagi
obrazlar,   muammolarga   nisbatan   o‘z   munosabatini   shakllantirishga,   tahlil
qilish, fikrlash va saboq chiqarishiga xizmat qiladi.
Xorij   darsliklarida   savol   va   topshiriqlar   tizimi   muhim   ahamiyat   kasb
etadi.   Chunki   aynan   ular   o‘quvchining   asarni   tushunishi,   tahlil   qilishiga
yordam   beradi   hamda   ular   orqali   ta’lim   standartlarida   ko‘zda   tutilgan
ko‘nikma   va   kompeten siya lar   o‘quvchida   shakllantiriladi.   “Maktab
darsliklarini yaratish va tahlil qilish” kitobi mualliflari — fransuz metodistlari
Fransua-Mari   Jerar   va   Ksave   Roje   savol   va   topshiriqlarni   quyidagi
guruhlarga   bo‘ladi:
—   retseptiv   (olingan   ma’lumotni   qaytarish)   ko‘nikmalarni   rivojlantirishga
qaratilgan   savol   va   topshiriqlar;
—   kognitiv   (ochiq   va   yashirin   ma’lumotni   transformatsiya   qilish)
ko‘nikmalarni   rivojlantirishga   qaratilgan   savol   va   topshiriqlar;
—   harakat   topshiriqlari   —   o‘quvchidan   nimadir   qilish,   jismoniy
harakat(masalan,   yozish,   rasm   chizish,   rol   o‘ynash)ni   talab   qiladigan
topshiriqlar;
— o‘rgangan bilimlar orqali o‘ziga va yon-atrofiga baho berish, xulq-atvorini
qayta   ko‘rib   chiqish   bilan   bog‘liq   topshiriqlar. Darslik muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun mazkur turdagi savol va topshiriqlarni
qamrab   olishi   lozim.   Adabiyot   darsliklarida   asar   bilan   ishlash   samarali
bo‘lishi uchun savol va topshiriqlarga nisbatan muayyan qo‘shimcha talablar
qo‘yiladi.   Ular   shunday   tuziladiki,   darslikdan   olingan   ma’lumotlarni   yoki
asar   syujetini   qayta   hikoya   qilib   berishga   qaratilmaydi.   Aksincha   asarning
muhim   o‘rinlariga   va   o‘ziga   xos   xususiyatlariga   e’tibor   qaratishga,   asar
ustida   mushohada   yuritishga   undaydi. Adabiyotlar:
T. Boboev.  Adabiyotshunoslik  asoslari, T.,  «O‘zbekiston», 2002,  512-
519- betlar.
D.   Quronov.   Adabiyotshunoslikka   kirish,     T.,   A.   Qodiriy     nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 191-199-betlar.
H.   Umurov.   Adabiyotshunoslik   nazariyasi,     T.,   A.   Qodiriy     nomidagi
Xalq merosi nashriyoti, 2004, 239-244-betlar.

Asarga turlicha yondashuv va turli talqin masalalari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский