Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 43.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlar

Купить
“ Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlar ” mavzusidagi KURS ISHI 1 M U N D A R I J A Kirish……………………………………………………………………………3-7 I Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarning nazariy-asosiy tamoyillari. 1.1 Asossiz boylik orttirish tushunchasi va uning huquqiy mohiyati…………………………………………………………………………8-10 1.2 Kondiksion majburiyatlarning fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni………...10- 12 II Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarining yuzaga kelishi va amaliy misollar. 2.1 Asossiz boylik orttirishga olib keluvchi yuridik faktlar…………………13-14 2.2 Amaliyotda uchraydigan holatlar va huquqiy baholash…………………15-17 III Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarida tarafarlar va ularning huquqlari. 3.1 Qo‘lga kirituvchi va jabrlanuvchining huquqiy maqomi………………….18- 20 3.2 Taraflarning huquq va majburiyatlari, ularning huquqiy oqibatlari………21-23 Xulosa…………………………………………………………………………24-27 Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………..-28 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi quyidagilar bilan izohlanadi: Bozor munosabatlari sharoitida mol-mulk va boylikka oid huquqiy munosabatlar tobora murakkablashib bormoqda. Xususan, mulkiy munosabatlarda taraflar o‘rtasida ba’zan asossiz ravishda boylik orttirish holatlari uchrab turadi. Bunday holatlarda mulk egasining huquqlari buzilishi, adolatsizlik yuzaga kelishi, fuqarolik muomalasi ishtirokchilari o‘rtasida nizolar kelib chiqishi mumkin. Shu sababli, asossiz boylik orttirish asosida yuzaga keladigan majburiyatlar institutining huquqiy jihatdan to‘g‘ri tartibga solinishi va uni amaliyotda samarali qo‘llash mexanizmlarini ishlab chiqish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi, shuningdek, uni nazariy jihatdan chuqur o‘rganish va amaliyot bilan uyg‘unlashtirish zaruratidan ham kelib chiqadi. Kurs ishi mavzusining ilmiy o‘rganilganlik darajasi: Asossiz boylik orttirish bilan bog‘liq munosabatlar fuqarolik huquqi doirasida ko‘plab olimlar tomonidan tahlil etilgan. Jumladan, A.S. Saidov, N.S. Ibrohimov, M.X. Rustamov kabi yuridik olimlar ushbu institutning nazariy asoslarini yoritgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida bu institutga oid normalar mustahkamlab qo‘yilgan. Ammo ushbu institutning amaliy qo‘llanilishi, sud-huquq tizimidagi talqinlari, taraflarning maqomi va huquqiy oqibatlari masalalari hali-hanuz to‘liq yoritilgan emas. Shu bois, mazkur kurs ishida mavjud ilmiy yondashuvlar tanqidiy tahlil qilinib, yangi xulosalar chiqarishga harakat qilinadi. Kurs ishi mavzusining maqsad va vazifasi: • Asossiz boylik orttirish institutining huquqiy asoslarini tahlil qilish; 3 • Qo‘lga kirituvchi va jabrlanuvchi subyektlarning maqomi, huquq va majburiyatlarini aniqlash; • O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi normalarini tahlil qilish; 1 • Sud amaliyotida uchraydigan nizolarni tahlil qilish; • Institutning nazariy va amaliy ahamiyatini yoritish. Kurs ishi mavzusining obyekti : Asossiz boylik orttirish munosabatlari natijasida yuzaga keladigan majburiyatlar , ularning subyektlari , ya ’ ni qo ‘ lga kirituvchi va jabrlanuvchi o ‘ rtasidagi huquqiy munosabatlar . Kurs ishi mavzusining predmeti : Kurs ishining predmeti — asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan huquqiy munosabatlardagi taraflarning huquq va majburiyatlari , bu munosabatlarga oid qonunchilik me ’ yorlari va sud amaliyoti . Kurs ishida qo ‘ llanilgan uslublar tasnifi : Kurs ishida quyidagi ilmiy - tadqiqot uslublaridan foydalanilgan : • Tahlil usuli — qonunchilik normalari va huquqiy adabiyotlar tahlil qilindi; • Solishtirma usul — O‘zbekiston qonunchiligi xorijiy davlatlar tajribasi bilan solishtirildi; • Sistematik yondashuv — huquqiy institutlar o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganildi; • Amaliy usul — sud qarorlari va huquqni qo‘llash amaliyoti tahlil qilindi; • Mantiqiy uslub — ilmiy xulosalar va tavsiyalar chiqarishda qo‘llandi. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Kurs ishining nazariy ahamiyati — asossiz boylik orttirish instituti bo‘yicha ilmiy tushunchalarni aniqlashtirish, fuqarolik huquqidagi asosiy yondashuvlarni chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Amaliy ahamiyati esa — ushbu institutga oid nizolarni hal qilishda sudlar, yuristlar va huquqshunos mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, 1 O‘ zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik milliy bazasi – Lex.uz 4 taraflarning maqomi va javobgarlik darajasini aniqlashdagi aniqlik adolatli yondashuvga erishishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish va asosiy qism (uch bob) xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Har bitta bob ikkita paragrafdan tashkil topgan bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 28 betni qamrab olgan. Bugungi kunda fuqarolik muomalasining barqarorligi, mulkiy munosabatlarning adolatli va muvozanatli yuritilishi huquqiy davlat tamoyillarining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Har bir shaxsning mol-mulkka bo‘lgan huquqlari qonuniy asosda shakllanishi va himoyalanishi, jamiyatda ijtimoiy tenglikni ta’minlovchi omillardan biridir. Ayniqsa, iqtisodiy munosabatlar kengayib, mulkiy aloqalar murakkablashib borayotgan hozirgi davrda, fuqarolar yoki yuridik shaxslar o‘rtasida mol-mulkni o‘zaro harakatlantirish jarayonida noto‘g‘ri tushunish, xatolik yoki qonunga xilof harakatlar oqibatida boylikning bir subyektdan boshqasiga asossiz tarzda o‘tishi holatlari tez-tez uchramoqda. Shu sababli bu boradagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solish zaruriyati kundan-kunga ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlar alohida tartibda nazarda tutilgan. Mazkur majburiyatlar turi odatda "kondiksion majburiyatlar" deb ham atalib, ular shartnomaviy munosabatlarga kirmagan holda, biroq bir shaxs hisobidan ikkinchi shaxsning boyishi natijasida yuzaga keladi. Ushbu institut jamiyatda mulkiy tenglik tamoyillarini tiklashga, huquqiy adolatni qaror toptirishga qaratilgan. Asossiz boylik orttirish holatlari ko‘plab sabablar natijasida vujudga keladi. Ba’zida bu holat yanglishish yoki xatolik, huquqbuzarlik yoki ataylab amalga oshirilgan noqonuniy harakatlar oqibatida sodir bo‘ladi. Ba’zida esa biror-bir shartnomaga asosan amal qilinayotgan harakat natijasida yuzaga kelgan bo‘lsa-da, keyinchalik ushbu asosning yo‘qolishi sababli asossiz boylik shakllanadi. Bunday vaziyatlarda, qonunchilikka muvofiq, mazkur boylik avvalgi egasiga qaytarilishi 5 lozim bo‘ladi. Aks holda, shaxsning mulk huquqi buziladi va bu esa fuqarolik muomalasida adolatsizlikka olib keladi. Asossiz boylik orttirishdan kelib chiqadigan majburiyatlar, boshqa fuqarolik-huquqiy majburiyatlar singari, mulkiy xususiyatga ega bo‘lib, u shartnomadan tashqari asosda yuzaga keladi. Ular kreditor va qarzdor o‘rtasidagi nisbiy huquqiy munosabatlarni vujudga keltiradi. Bu munosabatlar doirasida, qo‘lga kirituvchi shaxs egallab olgan yoki tejab qolgan boylikni jabrlanuvchiga qaytarib berishga majbur bo‘ladi. Bu orqali qonun hujjatlarida yoki shartnomada nazarda tutilmagan asosda o‘tgan mulkiy foydaning adolatli ravishda egasiga qaytarilishi ta’minlanadi. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksining 1023–1030-moddalari doirasida ushbu munosabatlar huquqiy jihatdan tartibga solingan 2 . Xususan, 1023- modda asosida mol-mulkni egallab olgan yoki tejab qolgan shaxs ushbu mol- mulkni, agar bu holat qonuniy asosga ega bo‘lmasa, jabrlanuvchiga qaytarib berishi shartligi belgilangan. Bunda nafaqat boylikning o‘zini, balki u orqali orttirilgan daromadlar, zarur xarajatlar va boshqa bog‘liq oqibatlar ham ko‘zda tutilgan. Asossiz boylik orttirish instituti O‘zbekiston huquqiy tizimida nisbatan yangi va chuqur tadqiqotni talab qiladigan sohalardan biri hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlar qonunchiligida bu institut anchagina rivoj topgan bo‘lib, amaliyotda keng qo‘llaniladi. Bizning milliy qonunchiligimizda esa uni to‘liq tushunish, amaliy muammolarni tahlil qilish, sud amaliyotidagi holatlarni baholash orqali bu yo‘nalishda mustahkam nazariy va amaliy asoslar yaratilmoqda. Mazkur kurs ishi aynan shu muhim institutni – asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarni nazariy va amaliy nuqtai nazardan o‘rganishga qaratilgan. Unda bu majburiyatlarning huquqiy mohiyati, vujudga kelish asoslari, ishtirokchi tomonlarning huquqiy maqomi, o‘zaro huquq va 2 O‘ zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi ikkinchi qism O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik milliy bazasi – Lex.uz 6 majburiyatlari, mulkni qaytarishning tartibi, daromadlarni to‘lash va zararlarni qoplash kabi muhim masalalar tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu kurs ishida amaliy hayotdan olingan misollar orqali ushbu institutning real hayotdagi ko‘rinishlari ko‘rib chiqiladi va mavjud huquqiy bo‘shliqlar yoki takomillashtirishga muhtoj jihatlar aniqlanadi. 7 I Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarning nazariy-asosiy tamoyillari. 1.1. Asossiz boylik orttirish tushunchasi va huquqiy mohiyati. Fuqarolik-huquqiy munosabatlar tizimi iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikning huquqiy poydevorini tashkil etadi. Bu tizimda subyektlar o‘rtasidagi mulkiy aloqalar, ularning huquq va majburiyatlari, mulk huquqlarining amalga oshirilishi va himoya qilinishi markaziy o‘rinda turadi. Shu nuqtayi nazardan, fuqarolik huquqida asossiz boylik orttirish masalasi alohida ahamiyatga ega institut sifatida e’tirof etiladi. Bu institutning mavjudligi jamiyatda adolat va tenglikni ta’minlash, nohaq mulkiy ustunliklarning oldini olish, fuqarolarning mol-mulk ustidan tasarruf qilish huquqlarini kafolatlashga xizmat qiladi. Asossiz boylik orttirish deganda, bir shaxs tomonidan boshqa bir shaxs hisobidan hech qanday qonuniy asoslarsiz, ya’ni shartnoma, sud qarori, ma’muriy hujjat yoki boshqa yuridik faktlar mavjud bo‘lmagan holda mulkiy manfaatga ega bo‘lish yoki mavjud bo‘lgan boylikni o‘zida saqlab qolish holati tushuniladi. Bunday holatlarda, fuqarolik huquqi me’yorlari himoya mexanizmlarini ishga solib, adolatni tiklashni va mol-mulk egalarining huquqlarini himoya qilishni ta’minlaydi Asossiz boylik orttirish bilan bog‘liq majburiyatlar, odatda, shartnomaviy munosabatlardan farqli o‘laroq, shartnomadan tashqari vujudga keladi. Ya’ni, bu turdagi majburiyatlar ikki tomonning o‘zaro kelishuviga asoslanmagan bo‘ladi. Ular, aksincha, huquqni buzgan harakat natijasida, xususan mol-mulkning noto‘g‘ri o‘tkazilishi, to‘lovdagi xatoliklar, boshqa shaxsning xarajatlari evaziga foyda ko‘rilgan hollarda yuzaga keladi. Asossiz boylik orttirish fuqarolik huquqining muhim tamoyillaridan biri – mol-mulk huquqining daxlsizligi tamoyiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqdir. Boshqacha aytganda, agar biror shaxs boshqa shaxsga tegishli mol-mulkni qonuniy asoslarsiz o‘zlashtirsa, bu holat mulk egasining huquqlariga tajovuz sifatida 8 baholanadi. Shunday ekan, qonunchilikda bu holatga nisbatan o‘ziga xos yondashuv shakllangan bo‘lib, u mulkiy adolatni tiklashga qaratilgan choralarni belgilaydi. Qonunchilikda bu institut alohida tartibda nazarda tutilgan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 58-bobi, 1023-moddasidan boshlab, tegishli me’yorlar bilan tartibga solinadi 3 . Mazkur normaga ko‘ra, agar biror shaxs qonunchilikda yoki bitimda ko‘zda tutilmagan asosda boshqa shaxs hisobidan mol-mulkka ega bo‘lsa yoki uni tejab qolsa, u holda bu boylik asossiz orttirilgan hisoblanadi va jabrlanuvchiga qaytarilishi shart. Asossiz boylik orttirish tushunchasi, ilk qarashda, o‘zida mutlaqo huquqiy asos mavjud bo‘lmagan holatni ifodalayotgandek tuyuladi. Biroq, bu tushuncha chuqur tahlil etilganda, asossiz boylik orttirish ko‘pincha avval mavjud bo‘lgan huquqiy asosning keyinchalik bekor bo‘lishi, noto‘g‘ri bitim tuzish, yanglishish, xatolik, hatto boshqa shaxslarning aybi natijasida yuzaga kelishi mumkinligi ayon bo‘ladi. Bu holatlar shuni ko‘rsatadiki, asossiz boylik orttirish doimo yuridik faktlar bilan bog‘liq va ular sababli vujudga keladi. Mazkur institutning yana bir muhim jihati shundaki, u boshqa huquqiy mexanizmlar orqali himoya qilib bo‘lmaydigan vaziyatlarda qo‘llaniladi. Masalan, shartnoma bo‘lmagan, lekin mol-mulk bir subyektdan ikkinchisiga o‘tgan holatlarda, aynan shu mexanizm orqali adolat tiklanadi. Shu boisdan asossiz boylik orttirish oqibatida yuzaga keladigan majburiyatlar fuqarolik huquqining muhim tarkibiy qismi sifatida qaraladi. Asossiz boylik orttirish oqibatida yuzaga keladigan majburiyatlar o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, bu majburiyatlar boshqa turdagi fuqarolik- huquqiy majburiyatlardan farqli ravishda, o‘zida zarur shartnomaviy kelishuvni 3 O‘ zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi ikkinchi qism O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik milliy bazasi – Lex.uz 9 talab qilmaydi. Ikkinchidan, ularning asosida odatda biror mol-mulk yoki pul mablag‘ining asossiz o‘zlashtirilishi yoki tejab qolinishiga doir yuridik faktlar yotadi. Uchinchi jihati shundaki, bu turdagi majburiyatlar faqat egallab olingan mulkni emas, balki undan olingan daromadlar, foyda va zarur xarajatlar bilan birgalikda qaytarishni ham o‘z ichiga oladi. 4 1.2. Kondiksion majburiyatlarning fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni. Fuqarolik huquqi — bu mulkiy munosabatlar va ularga bevosita bog‘liq shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy sohaga tegishlidir. Ushbu sohada yuzaga keladigan majburiyatlar, odatda, shartnoma, huquqbuzarlik, ma’muriy hujjatlar, sud qarorlari yoki qonun bilan bog‘liq asoslar orqali shakllanadi. Biroq hayotda ko‘p hollarda taraflar o‘rtasida hech qanday shartnoma yoki kelishuv mavjud bo‘lmagan bo‘lsa-da, ularning biri ikkinchisi hisobidan moliyaviy foyda ko‘radi. Ana shu holatlarni tartibga soluvchi alohida institut — kondiksion majburiyatlar tizimida muhim o‘rin tutadi. Kondiksion majburiyatlar — bu asossiz boylik orttirish oqibatida yuzaga keladigan fuqarolik-huquqiy majburiyatlar bo‘lib, ular odatda shartnomadan tashqari, mustaqil asosda vujudga keladi. Bunday majburiyatlar taraflar o‘rtasida hech qanday oldindan kelishuv bo‘lmagan holatlarda, lekin mulkiy muomala asossiz ravishda amalga oshirilgan taqdirda yuzaga keladi. Bunday holatlarning tartibga solinishi, jamiyatda huquqiy tenglik va iqtisodiy adolatni ta’minlash uchun muhimdir. Fuqarolik huquqi tizimida kondiksion majburiyatlar mustaqil institut sifatida alohida o‘rin egallaydi. Ular boshqa majburiyatlar — masalan, shartnomaviy yoki delikt majburiyatlaridan tamoman farq qiladi. Shartnomaviy majburiyatlar tomonlarning roziligi va erkin kelishuvi asosida vujudga keladi. Delikt majburiyatlar esa zarar yetkazish, ya’ni huquqbuzarlik asosida shakllanadi. Kondiksion majburiyatlarda esa na kelishuv, na huquqbuzarlik mavjud. Bunda 4 Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 10 mol-mulk yoki moddiy boylik bir shaxsdan boshqasiga hech qanday qonuniy asos bo‘lmasdan o‘tadi. Ushbu majburiyatlar fuqarolik huquqi tizimidagi “haq” va “adolat” tamoyillarining amaliy ifodasidir. Ularning asosiy maqsadi — mol-mulkka ega bo‘lishdagi adolatsizliklarni bartaraf etish, boshqa shaxs hisobidan orttirilgan boylikni asliga qaytarish va iqtisodiy muvozanatni tiklashdan iboratdir. Shu sababli, kondiksion majburiyatlar fuqarolik huquqining faqat muomalani tartibga solishdagi emas, balki uni muvozanatli va adolatli saqlashdagi vositasi ham hisoblanadi. Mazkur majburiyatlarning huquqiy tabiatida eng muhim jihatlardan biri — ularning mustaqilligi. Boshqacha aytganda, kondiksion majburiyatlar boshqa huquqiy majburiyatlar bilan bog‘liq bo‘lmagan, ya’ni aksessor xarakterga ega emas. Bu ularning o‘zini o‘zi huquqiy jihatdan asoslay oladigan, bevosita yuridik faktga tayanadigan institut ekanligini anglatadi. Bunday majburiyatlar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida 1023- moddadan 1030-moddagacha bo‘lgan normalarda belgilab qo‘yilgan. 5 Jumladan, 1023-moddada asossiz boylik orttirish tushunchasi huquqiy jihatdan aniq shakllantirilgan. Unga ko‘ra, qonunda yoki bitimda ko‘zda tutilmagan asosda boshqa shaxs hisobidan mol-mulkni egallab olgan yoki tejab qolgan shaxs uni qaytarib berishi shart. Bu norma orqali kondiksion majburiyatlarning qonuniy poydevori mustahkamlanadi. Kondiksion majburiyatlar, shuningdek, boshqa turdagi huquqiy da’volar bilan bog‘liqlikda ham qo‘llaniladi. Masalan, haqiqiy bo‘lmagan bitimlar natijasida sodir bo‘lgan boylik orttirish holatida taraflar o‘rtasida hech qanday shartnoma bo‘lmagan bo‘lsa ham, mulk egasiga qaytarilishi shart bo‘lgan mol-mulk mavjud 5 O‘ zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi ikkinchi qism O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik milliy bazasi – Lex.uz 11 bo‘ladi. Bunday da’volar, fuqarolik huquqining umumiy normalariga muvofiq, kondiksion majburiyat doirasida baholanadi. Fuqarolik huquqiy amaliyotida kondiksion majburiyatlarning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida — onlayn to‘lovlar, avtomatlashtirilgan bank operatsiyalari va elektron muomalalar kengayib borayotgan bir vaqtda — xatoliklar, noto‘g‘ri to‘lovlar, nomaqsadli pul o‘tkazmalari orqali asossiz boylik orttirish holatlari tez-tez uchraydi. Shunday holatlarni huquqiy yo‘l bilan hal qilishda kondiksion majburiyatlar asosiy vosita sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari, ushbu majburiyatlar nafaqat pul mablag‘lari, balki har qanday moddiy boylik, mulkiy huquqlar, tovarlar, xizmatlar va boshqa iqtisodiy ne’matlar bilan bog‘liq holda yuzaga kelishi mumkin. Masalan, bir shaxs boshqa shaxsning mulkidan egasi roziligisiz foydalangan bo‘lsa, bu foyda shaxsga asossiz orttirilgan boylik sifatida baholanadi. Bunday holda, foydalangan shaxs egasiga kompensatsiya to‘lashi lozim bo‘ladi. Kondiksion majburiyatlar taraflarning moliyaviy holatiga, foyda olishiga yoki zarar ko‘rishiga qaramay, adolat mezonlariga tayangan holda ish yuritishni talab qiladi. Bu majburiyatlar orqali huquq subyektlari faqat o‘zlarining harakatlari emas, balki huquqiy asoslarga tayanmagan natijalari uchun ham javobgar bo‘ladi. Bunday yondashuv fuqarolik huquqini nafaqat normativ, balki axloqiy jihatdan ham kuchaytiradi. 6 6 Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 12 II Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarning yuzaga kelishi va amaliy misollar. 2.1. Asossiz boylik orttirishga olib keluvchi yuridik faktlar. Fuqarolik huquqida yuridik faktlar muomaladagi huquqiy munosabatlarning yuzaga kelishi, o‘zgarishi yoki bekor bo‘lishining asosi hisoblanadi. Har bir majburiyat, albatta, uni vujudga keltiruvchi sabab — yuridik fakt orqali shakllanadi. Asossiz boylik orttirish oqibatida yuzaga keladigan majburiyatlar ham bundan mustasno emas. Bunday majburiyatlar, odatda, biror shaxs boshqa shaxs hisobidan hech qanday qonuniy asosga ega bo‘lmasdan mol-mulk, pul mablag‘lari yoki moddiy foyda orttirgan hollarda yuzaga keladi. Bu majburiyatlarning huquqiy poydevori turli yuridik faktlar bilan chambarchas bog‘liq. Asossiz boylik orttirishga olib keladigan yuridik faktlar odatda shartnomadan tashqari asoslarda yuzaga keladi. Ya’ni, bunday holatda taraflar o‘rtasida hech qanday kelishuv yoki rasmiy bitim bo‘lmagan bo‘lishi mumkin. Bu faktlar yuridik jihatdan quyidagi shakllarda yuzaga chiqadi: hodisalar, harakatlar, huquqiy harakatlar, huquqbuzarliklar, yanglishish, shuningdek, yengib bo‘lmas kuchlar (force majeure) natijasida yuzaga kelgan vaziyatlar. Birinchi navbatda, e’tiborga loyiq jihat — bu harakatlar natijasida yuzaga keladigan holatlardir. Masalan, biror fuqaro bank orqali pul o‘tkazmasini amalga oshirganda, noto‘g‘ri hisob raqamiga pul yuborsa va bu pul boshqa shaxs tomonidan qabul qilinib qolsa, bu holatda qabul qilgan shaxs asossiz boylik orttirgan hisoblanadi. Bu yerda hech qanday yomon niyat, firibgarlik yoki huquqbuzarlik yo‘q, lekin mulkiy muvozanat buzilgan. Ushbu holatga qonun yuridik fakt sifatida qaraydi va asossiz boylik majburiyatini yuzaga keltiradi. Yana bir keng tarqalgan yuridik fakt bu — yanglishishdir. Masalan, bir shaxs boshqa shaxsga to‘lov amalga oshirishda ismi yoki identifikatorini adashtirib, begona shaxsga pul o‘tkazsa, bu holatda pulni olgan shaxsning mulkiy holati asossiz ravishda yaxshilangan bo‘ladi. Bu yanglish harakat ham kondiksion majburiyat yuzaga kelishiga 13 sabab bo‘ladi. Qonunchilikda bu kabi holatlarda boylikni orttirilgan shaxs uni egasiga qaytarishi shart deb belgilanadi. Yuridik fakt sifatida huquqbuzarlik holatlari ham asossiz boylik orttirishga sabab bo‘lishi mumkin. Bu holatda, shaxs atayin yoki ehtiyotsizlik bilan boshqa shaxs hisobidan mulkiy foyda oladi. Masalan, davlat mablag‘lari noto‘g‘ri hisob-kitob asosida bir shaxsga ortiqcha to‘lab yuborilgan bo‘lsa, bu ham asossiz boylik hisoblanadi. Bunday hollarda fuqarolik javobgarligi yuzaga keladi va mol-mulk egasiga qaytarilishi lozim. Boshqa bir shakl — yengib bo‘lmas kuchlar natijasida yuzaga kelgan holatlardir. Masalan, tabiiy ofat, texnogen falokat, urush, favqulodda holatlar kabi omillar natijasida boylik bir shaxsdan boshqasiga o‘tib qolgan bo‘lsa, va bu o‘tish qonuniy asosga ega bo‘lmasa, bunday vaziyatlarda ham kondiksion majburiyat yuzaga kelishi mumkin. Bu kabi holatlarda shartnoma mavjud emas, lekin fuqaro huquqlari tiklanishi uchun huquqiy asos — yuridik faktlar shakllanadi. Huquqiy harakatlar ham yuridik faktlar sirasiga kiradi. Bu — shaxsning o‘zi amalga oshirgan harakatlari orqali boshqa shaxs hisobidan foyda ko‘rgan holatlardir. Masalan, bir tashkilot xizmatdan foydalangani uchun to‘lov qilishi kerak bo‘lsa-yu, noto‘g‘ri tashkilot hisobiga pul o‘tkazib yuborsa, bu holatda foyda ko‘rgan tomon unga tegishli bo‘lmagan mol-mulkni qo‘lga kiritgan bo‘ladi va bu boylikni qaytarish majburiyati vujudga keladi. Bu holatda ham qonun yuridik fakt sifatida harakatni asos qilib oladi. 7 Shuningdek, hodisalar natijasida ham asossiz boylik orttirilishi mumkin. Masalan, texnik nosozlik natijasida avtomatik tizim bir shaxsga noto‘g‘ri pul yoki mulkiy ne’matni o‘tkazsa, bu texnologik hodisa bo‘lsa-da, mulkiy muvozanatni buzganligi sababli kondiksion majburiyat yuzaga keladi. Bu yerda inson omili bo‘lmasligi mumkin, lekin huquqiy natija baribir yuzaga keladi. 7 Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet 14 2.2. Amaliyotda uchraydigan holatlar va huquqiy baholash. Asossiz boylik orttirish institutining huquqiy nazariyasi qanchalik mukammal bo‘lmasin, uning amaliyotda qanday ishlashi, haqiqiy hayotdagi holatlarni qanday hal etishi bilan bu institutning samaradorligi baholanadi. Fuqarolik muomalasida har kuni yuzlab moliyaviy va mulkiy operatsiyalar amalga oshiriladi. Bu jarayonda ayrim hollarda taraflar o‘rtasida shartnomaviy asos bo‘lmagan holda boylik bir subyektdan ikkinchisiga o‘tib ketadi. Bunday vaziyatlar fuqarolik qonunchiligi nuqtayi nazaridan asossiz boylik orttirish deb baholanadi va unga nisbatan maxsus huquqiy tartibotlar qo‘llaniladi. Amaliy hayotda eng ko‘p uchraydigan holatlardan biri – bu to‘lov tizimlaridagi xatoliklar natijasida orttirilgan boyliklardir. Misol uchun, talaba oliy ta’lim muassasasining hisob raqamiga emas, balki tasodifan Moliya vazirligining g‘aznachilik hisobvarag‘iga kontrakt to‘lovini o‘tkazadi. Bunda mablag‘ to‘g‘ri joyga emas, boshqa yuridik subyekt hisobiga o‘tib ketadi. Ushbu vaziyatda talaba kreditor sifatida, g‘aznachilik esa asossiz boylikni qo‘lga kiritgan qarzdor sifatida qaraladi. Bu holda boylik egasiga qaytarilishi shart. Yana bir amaliy holat — shaxsiy ismlar yoki identifikatsiya raqamlarining chalkashishi oqibatida biror fuqaroning hisobiga noto‘g‘ri mablag‘ tushib qolishi mumkin. Masalan, bir ota o‘g‘lining kontrakt to‘lovini amalga oshirishda adashib, boshqa talaba nomini ko‘rsatgan holda to‘lov qiladi. Natijada, bu boshqa talaba uchun asossiz tarzda foyda ortadi. Bu yerda ham yuridik munosabat mavjud emas, ammo mulkiy muvozanat buzilganligi sababli asossiz boylik orttirish majburiyati yuzaga keladi. 8 Shuningdek, aloqa xizmatlaridan foydalanishda ham shunga o‘xshash holatlar uchrashi mumkin. Masalan, telefon xizmatiga to‘lov amalga oshirilganda, xatolik bilan boshqa abonent raqamiga to‘lov yuboriladi. To‘lovni olgan abonent ushbu xizmatdan foydalanishda davom etsa, bu holatda u asossiz tarzda foyda 8 Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet 15 orttirgan bo‘ladi. Qonunchilik bunday vaziyatlarni ham kondiksion majburiyat doirasida hal etadi. Yana bir keng tarqalgan amaliy vaziyat — bu mol-mulkdan ruxsatsiz foydalanish holatlaridir. Masalan, shaxs o‘zganing mulkidan egasining roziligisiz foydalanib, undan moddiy manfaat ko‘rishi mumkin. Bu foydalanish natijasida egasi xarajatlardan qutulgan, foydalanuvchi esa foyda olgan bo‘ladi. Qonun bunday holatni asossiz boylik orttirish deb baholab, foydalangan shaxsdan o‘ziga tushgan daromad miqdorida to‘lovni amalga oshirishni talab qiladi. Sud amaliyotida ham asossiz boylik orttirish bilan bog‘liq nizolar ko‘p uchraydi. Aksariyat hollarda fuqarolar da’vo bilan murojaat qilishdan avval mol- mulk yoki mablag‘ni qaytarib olishning ixtiyoriy yo‘lini tanlaydi. Ammo qarzdor tomon o‘z ixtiyori bilan boylikni qaytarmagan taqdirda, jabrlanuvchi sudga murojaat qilishga majbur bo‘ladi. Bunday holatlarda sudlar Fuqarolik kodeksining 1023–1030-moddalariga tayanib, da’vogar foydasiga qaror chiqaradi. Misol tariqasida, quyidagi holatni ko‘rib chiqish mumkin: bir fuqaro boshqa shaxsga o‘z xizmatlarini ko‘rsatadi, ammo bu xizmatlar uchun hech qanday shartnoma tuzilmagan va to‘lov muddati o‘zaro og‘zaki kelishilgan. Oxir-oqibat, to‘lov amalga oshirilmaydi, biroq xizmatlar natijasida foyda orttirilgan bo‘ladi. Bunday holatda, ish haqini undirish imkoni bo‘lmagan taqdirda, bu nizoni asossiz boylik orttirish institutiga tayanib hal qilish mumkin bo‘ladi. Amaliyotda yana bir holat – bu davlat tomonidan noto‘g‘ri asosda to‘lab yuborilgan nafaqalar, pensiyalar yoki subsidiyalar bilan bog‘liq. Masalan, fuqaro vafot etgan bo‘lsa-da, uning nomiga bir necha oy davomida pensiya to‘lanishda davom etgan bo‘lishi mumkin. Bu pensiyalarni olgan shaxs ularni asossiz tarzda qo‘lga kiritgan bo‘ladi va uni qaytarish majburiyati vujudga keladi. Ko‘plab holatlarda kondiksion majburiyatlar iqtisodiy jarayonlardagi avtomatlashtirilgan tizimlar orqali yuzaga keladi. Misol uchun, do‘konlar yoki 16 xizmat ko‘rsatish punktlarida terminal orqali to‘lov amalga oshirishda ikki karra to‘lov yuz beradi. Bu pulni olgan tomon ikkinchi to‘lovni asossiz boylik sifatida qabul qiladi va uni egasiga qaytarishi shart bo‘ladi. Shunday xatoliklar nafaqat bank, balki elektron to‘lov tizimlari, mobil ilovalar va boshqa raqamli platformalarda ham kuzatiladi. Ba’zida asossiz boylik orttirish holatlari notarial yoki davlat organlarining hujjat berishdagi xatoliklari bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, notarius adashib, mulkni boshqa shaxs nomiga rasmiylashtirgan bo‘lsa, aslida u boylikdan foyda ko‘rmagan bo‘lsa ham, u yuridik jihatdan egasi bo‘lib qoladi. Bu holatda ham kondiksion majburiyat yuzaga keladi va huquqiy adolatni tiklash zarurati paydo bo‘ladi. Asossiz boylik orttirish bilan bog‘liq har bir holat huquqiy jihatdan baholanishi kerak. Qonunchilikda bu institutning mavjudligi bevosita huquqiy bo‘shliqlarni to‘ldirishga, adolatni tiklashga va fuqarolik muomalasining ishonchli yuritilishini ta’minlashga xizmat qiladi. Ayniqsa, zamonaviy elektron tijorat va moliyaviy texnologiyalar taraqqiyoti bilan birga bu institutning amaliy ahamiyati yanada ortmoqda. 9 9 Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 17 III Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarida tarafarlar va ularning huquqlari. 3.1. Qo‘lga kirituvchi va jabrlanuvchining huquqiy maqomi. Asossiz boylik orttirish oqibatida yuzaga keladigan majburiyatlar doirasida ishtirok etuvchi tomonlarning huquqiy maqomini aniq belgilash mazkur institutning samarali faoliyat yuritishini ta’minlaydi. Bu majburiyat ikki asosiy subyekt — boylikni asossiz tarzda qo‘lga kiritgan shaxs (qo‘lga kirituvchi) va uning hisobidan boylik orttirilgan shaxs (jabrlanuvchi) o‘rtasida yuzaga keladigan huquqiy munosabatlarga asoslanadi. Ushbu ikki subyektning huquqiy maqomi, ularning o‘zaro huquq va majburiyatlari orqali belgilanadi. Qo‘lga kirituvchi — bu qonuniy asosga ega bo‘lmasdan boshqa shaxs hisobidan mol-mulk, pul mablag‘i yoki moddiy foyda orttirgan subyektdir. Uning foyda orttirishi ko‘plab sabablar — noto‘g‘ri to‘lovlar, yanglishish, xatolik, texnik nosozlik yoki boshqa holatlar natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin. Qo‘lga kirituvchining harakati har doim ham qasddan bo‘lmasligi mumkin, biroq u tomonidan olingan boylik qonuniy asosdan mahrum bo‘lgani uchun u majburiyat subyekti — ya’ni qarzdor sifatida qaraladi. Jabrlanuvchi esa — o‘ziga tegishli mol-mulk, pul mablag‘i yoki huquqiy foyda qonunga xilof ravishda, o‘z irodasiga qarshi tarzda boshqa shaxsga o‘tib ketgan subyektdir. Uning mol-mulki yoki huquqiy manfaatlari qonuniy asosga ega bo‘lgan holda egallab olingan bo‘lsa ham, agar bu egallashda huquqiy asos yo‘q bo‘lsa, jabrlanuvchi uni qaytarib olish huquqiga ega bo‘ladi. Qo‘lga kirituvchining huquqiy maqomi fuqaro, yuridik shaxs yoki hatto muomalaga layoqatsiz shaxs bo‘lishidan qat’i nazar, uni asossiz tarzda moliyaviy yoki moddiy foyda orttirgan subyekt sifatida aniqlaydi. Mazkur shaxsga nisbatan fuqarolik kodeksida belgilangan majburiyatlar qo‘llaniladi. Jumladan, u egallab olgan boylikni asl holida yoki bo‘lmasa qiymatida qaytarishi shart. Agar u bu boylikdan foyda ko‘rgan bo‘lsa, bu foydani ham jabrlanuvchiga qaytarish 18 majburiyati yuzaga keladi. Bundan tashqari, agar u mol-mulkni qaytarishni kechiktirsa, qo‘shimcha tarzda daromadlar va foizlarni ham to‘lashi lozim. Jabrlanuvchining maqomi ham bevosita uning mulk huquqi buzilganligi bilan belgilanadi. Jabrlanuvchi faqat o‘zining mulki emas, balki undan olinishi mumkin bo‘lgan foydani ham da’vo qilish huquqiga ega. Bu holatda u kreditor maqomida chiqish qiladi. Ya’ni, o‘z boyligini talab qilish, foyda va zararlarni undirish huquqiga ega bo‘ladi. Qonunchilikda bu subyektiv huquqlar aniq ifodalangan bo‘lib, jabrlanuvchining mol-mulkni o‘zlashtirgan shaxsdan da’vo qilishiga asos yaratadi. Qo‘lga kirituvchi tomonidan orttirilgan mol-mulk bo‘yicha faqat moliyaviy boylik emas, balki boshqa moddiy qadriyatlar ham qaytarilishi mumkin. Masalan, mualliflik huquqi, patent yoki sanoat namunalaridan foydalangan shaxs ushbu foydalangan davr uchun kompensatsiya to‘lashga majbur. Bu holatda ham qo‘lga kirituvchi real mulk egasi bo‘lmasa-da, mol-mulkdan foydalanganligi uchun qonun oldida mas’ul hisoblanadi. 10 Qonunchilikda qo‘lga kirituvchi va jabrlanuvchi o‘rtasidagi munosabatlar murakkab huquqiy tafsilotlar asosida tartibga solinadi. Agar qo‘lga kirituvchi o‘z foydasiga olingan mulkni asossiz ravishda olganini bilgan yoki bilishi lozim bo‘lgan bo‘lsa, u mazkur mulkdan ko‘rgan barcha daromadlarni to‘liq qaytarishga majbur. Agar esa u bu holatdan bexabar bo‘lsa, faqat mol-mulkning asl qiymatini qaytarish majburiyati yuklatiladi. Biroq mulkni qaytarishni atayin kechiktirgan taqdirda, u har qanday yetishmovchilik yoki yomonlashuv uchun ham javobgar hisoblanadi Jabrlanuvchi esa o‘z da’vosini qonuniy asosda hujjatlar bilan isbotlashi shart. Ya’ni, unga tegishli mulk qanday qilib qo‘lga kirituvchiga o‘tganligi, bu harakatda huquqiy asos bo‘lmaganligi, foyda orttirilganligi yoki tejab qolinganligi 10 Saidov A.S. “Fuqarolik huquqi asoslari”. Toshkent, 2019. 19 bo‘yicha dalillar keltirilishi talab etiladi. Bunday isbotlangandan so‘ng, jabrlanuvchi mulkni qaytarishni, daromadlarni undirishni, zararlarni qoplashni, ba’zida esa foizlar hisoblashni ham talab qilishga haqli. Mazkur institutda taraflarning maqomi va har birining rolini aniqlashtirish nafaqat muomala ishtirokchilari uchun, balki sud va boshqa huquqni qo‘llovchi organlar uchun ham muhimdir. Aynan taraflarning maqomi masalaning qanday yuridik yo‘l bilan hal qilinishini belgilaydi. Sudlar da’vogar va javobgar sifatida aynan jabrlanuvchi va qo‘lga kirituvchining maqomini e’tiborga olib, ularga nisbatan mos yondashuvni tanlaydi. Qo‘lga kirituvchining javobgarlik darajasi uning holatdan xabardorlik darajasiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Agar u asossiz boylikni olganini bilgan yoki bilishi lozim bo‘lgan bo‘lsa, unda u foiz to‘lash, daromadni qaytarish va xarajatlarni o‘z hisobidan qoplash majburiyatini ham oladi. Aks holda, unga faqat mulkni yoki uning qiymatini qaytarish majburiyati yuklatiladi. Bu esa mazkur institutda taraflarning halolligi va vijdonlilik tamoyillariga katta ahamiyat berilishini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, asossiz boylik orttirish majburiyatlarida taraflarning maqomi ularning huquq va majburiyatlarini aniqlash, huquqiy bahoni to‘g‘ri berish, nizolarni hal etishda asosiy o‘rin tutadi. Qo‘lga kirituvchi — asossiz egallab olgan mulk uchun mas’ul shaxs sifatida, jabrlanuvchi esa — o‘z mol- mulkini talab qiluvchi shaxs sifatida muomala qiladi. Har ikki tarafning huquqiy maqomi qonunchilikda aniq belgilab qo‘yilgan bo‘lib, ushbu institut orqali fuqarolik muomalasining adolatli yuritilishiga erishiladi. 11 11 Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 20 3.2. Taraflarning huquq va majburiyatlari, ularning huquqiy oqibatlari. Asossiz boylik orttirish oqibatida yuzaga keladigan majburiyatlarda ishtirok etuvchi tomonlar — qo‘lga kirituvchi va jabrlanuvchining huquqiy maqomi avvalgi bo‘limda tahlil etilgan bo‘lsa, mazkur bo‘limda ularning aniq huquq va majburiyatlari hamda bu munosabatlardan kelib chiqadigan huquqiy oqibatlar yoritiladi. Mazkur majburiyatlar doirasida jabrlanuvchi shaxs egasiz qoldirilgan mulkni, moliyaviy foydani yoki tejab qolingan xarajatlarni egasiga qaytarishni qonuniy asosda talab qilish huquqiga ega bo‘ladi. Bu huquq jabrlanuvchining subyektiv huquqi sifatida e’tirof etiladi. Ya’ni, u o‘zining buzilgan mol-mulk huquqini tiklash uchun fuqarolik tartibida da’vo qo‘zg‘atish huquqiga ega. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1023-moddasida bevosita nazarda tutilganidek, asossiz tarzda egallab olingan yoki tejab qolingan boylik egasiga qaytarilishi shart. 12 Jabrlanuvchi tomonidan ilgari suriladigan da’vo quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi:  Mol-mulkning o‘zi yoki uning qiymatini qaytarish;  Agar qo‘lga kirituvchi bu boylikdan foyda olgan bo‘lsa, olingan daromadni to‘lash;  Mulkni saqlab turganlik yoki asrash xarajatlari hisobidan chegirilgan miqdorni e’tiborga olish;  Mulk qiymatining o‘zgarishiga doir zararlarni undirish; Foizlar va boshqa moliyaviy kompensatsiyalarni talab qilish (agar bu holat qonun bilan belgilangan bo‘lsa). 12 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 1995 yil 21 dekabr, № 163-I; 21 Qo‘lga kirituvchining majburiyati esa shunchaki boylikni qaytarish bilan cheklanmaydi. U, shuningdek, o‘sha boylikdan foydalanganligi tufayli orttirgan daromadni, agar mavjud bo‘lsa, qaytarishi shart. Bundan tashqari, mol-mulkni asossiz egallab turish davomida ko‘rilgan har qanday foyda yoki tejash ham moliyaviy qiymatda qaytarilishi lozim. Agar qo‘lga kirituvchi bu holat asossiz ekanligini bilgan yoki bilishi lozim bo‘lgan bo‘lsa, u holda u yana qo‘shimcha mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi, jumladan: Orttirilgan daromadni to‘liq qaytarish  Foyda olish niyatida bo‘lganligi sababli yetkazilgan zararni ham qoplash;  O‘z ixtiyori bilan qaytarmagan mol-mulk uchun javobgar bo‘lish. Agar qo‘lga kirituvchi mulkni vaqtida qaytarmagan bo‘lsa va u mulk saqlanib turgan vaqtda tasodifan yaroqsiz holga kelgan bo‘lsa, u har qanday yetkazilgan zarar uchun ham javobgar bo‘ladi. Chunki qonun bu yerda vijdonlilik tamoyiliga tayanadi. Agar shaxs o‘zida bo‘lgan mol-mulkning asossiz egallanganini bilgan va uni o‘z vaqtida qaytarmagan bo‘lsa, u o‘sha mulk bilan bog‘liq har qanday salbiy oqibat uchun javob beradi. Jabrlanuvchi esa o‘z da’vosini isbotlashi kerak bo‘ladi. Da’vo ishonchli dalillar bilan tasdiqlanishi zarur: to‘lov hujjatlari, elektron kvitansiyalar, shartnoma asosidagi ma’lumotlar, bank ko‘chirmalari va boshqalar. Sud hujjatlarni baholash orqali jabrlanuvchining huquqini e’tirof etadi yoki inkor qiladi. Huquqiy baholashda eng asosiy mezon — boylikning asossiz orttirilganligi va egasiga qaytarilmaganligidir. Asossiz boylik orttirish munosabatlarida yana bir muhim masala — bu xarajatlarni qoplash masalasidir. Agar qo‘lga kirituvchi mol-mulkni saqlash, asrash yoki uni qayta tiklash uchun xarajat qilgan bo‘lsa, u bunday xarajatni qoplashni talab qilish huquqiga ega. Biroq bu huquq ham muayyan shartlar asosida beriladi. Masalan, agar qo‘lga kirituvchi mulkni asossiz qo‘lga kiritganini bilgan bo‘lsa-yu, uni qaytarmasdan uzoq vaqt o‘zida saqlagan bo‘lsa, bu xarajatlar uchun u 22 kompensatsiya talab qila olmaydi. Chunki bu xarajatlar qasddan yoki loqaydlik bilan bog‘liq deb baholanadi. Bundan tashqari, mulkni asl holida qaytarishning imkoni bo‘lmagan hollarda, qo‘lga kirituvchi uning bozor bahosida qiymatini to‘lashi shart. Agar mulk qaytarilishi lozim bo‘lgan vaqtda yaroqsiz holatga kelgan bo‘lsa yoki yo‘qolgan bo‘lsa, u holda u mol-mulkning qo‘lga kiritilgan paytdagi emas, balki yo‘qolgan vaqtdagi haqiqiy qiymatini qoplashga majbur bo‘ladi. 13 13 Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 23 Xulosa Yuqorida o‘rganilgan “Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlar” mavzusi orqali fuqarolik huquqi tizimining muhim institutlaridan biri — kondiksion majburiyatlar amaliyotda va nazariyada qanday ishlashi, qanday yuridik faktlar asosida yuzaga kelishi, qaysi hollarda qo‘llanilishi va taraflarning qanday huquqiy maqomga ega bo‘lishi keng yoritildi. Kurs ishining barcha bob va bo‘limlari asosida shuni xulosa qilish mumkinki, asossiz boylik orttirish oqibatida yuzaga keladigan majburiyatlar fuqarolik-huquqiy munosabatlar tizimining adolat, qonuniylik va barqarorlik tamoyillarini saqlab qolishiga xizmat qiluvchi asosiy vositalardan biridir. Ular jamiyatda mulkiy muvozanatni tiklaydi, fuqarolar va yuridik shaxslar o‘rtasida shartnomaviy asos bo‘lmagan hollarda yuzaga kelgan mol-mulk o‘zgarishlariga nisbatan huquqiy tartib o‘rnatadi. Ayniqsa, texnologik rivojlanish, raqamli iqtisodiyot, elektron to‘lovlar, avtomatlashtirilgan xizmatlar kengayib borayotgan hozirgi davrda bu institutning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Kurs ishining birinchi bobida, ya’ni nazariy tamoyillariga e’tibor qaratilgan bo‘limlarida asossiz boylik orttirish tushunchasi, uning huquqiy mohiyati, shuningdek, bu majburiyatlarning fuqarolik huquqidagi o‘rni keng tahlil qilindi. Asossiz boylik — bu boshqa shaxs hisobidan hech qanday huquqiy asos bo‘lmasdan mol-mulk yoki moddiy ne’matga ega bo‘lishdir. U, odatda, shartnomaviy, delikt yoki boshqa asosiy majburiyatlar bilan bog‘liq bo‘lmagan holatda yuzaga keladi. Aynan shuning uchun ham kondiksion majburiyatlar mustaqil huquqiy institut sifatida shakllanadi. Bu institutning asosiy vazifasi esa — jabrlanuvchining buzilgan mulkiy huquqini tiklash, huquqiy tenglikni saqlash va moliyaviy adolatni ta’minlashdan iborat. Kondiksion majburiyatlar shartnomaviy majburiyatlardan farqli ravishda taraflarning roziligi asosida emas, balki qonunchilikda belgilangan holatlarda, huquqiy asos yo‘qligi sharoitida yuzaga keladi. Shartnomaviy majburiyatlarda har ikki tomon o‘zaro kelishuv asosida harakat qiladi, kondiksion majburiyatlarda esa 24 boylik egallab olinganidan so‘ng vujudga keladi. Bu jihat ularni boshqa majburiyatlardan ajratib turadi va alohida tartibda baholashni talab qiladi. Ikkinchi bobda esa bu institutning amaliyotda qanday holatlar orqali yuzaga kelishi, yuridik faktlar qanday tasniflanishi va real hayotdagi misollar orqali huquqiy baholash qanday amalga oshirilishi yoritib berildi. Asossiz boylik orttirishga olib keluvchi yuridik faktlar — yanglishish, xatolik, texnik nosozliklar, yengib bo‘lmas kuchlar, mavjud bo‘lmagan bitimlar, noto‘g‘ri hujjatlar, shuningdek, boshqa shaxslar tomonidan sodir etilgan noto‘g‘ri harakatlar bo‘lishi mumkin. Qonunchilik bunday hollarda ham jabrlanuvchining huquqlarini himoya qilishni kafolatlaydi. Amaliyotda asossiz boylik orttirish holatlari eng ko‘p to‘lov tizimlari, bank operatsiyalari, kommunal xizmatlar, aloqa, elektron savdo va notarial xatoliklar orqali namoyon bo‘ladi. Misollar orqali isbot qilinishicha, hatto shaxs o‘zi xohlamagan holda yoki bilmasdan boylik orttirgan taqdirda ham, uni qonuniy egasiga qaytarishi shart. Bu orqali qonunchilik vijdonlilik va adolat tamoyillariga tayangan holda faoliyat yuritadi. Huquqiy tartibotlarni amalga oshirishda, sudlar bunday hollarda Fuqarolik kodeksining 1023–1030-moddalariga tayangan holda adolatli qaror chiqaradilar. Uchinchi bobda esa, aynan kondiksion majburiyatlarda ishtirok etuvchi shaxslarning — qo‘lga kirituvchi va jabrlanuvchining — huquqiy maqomi, o‘zaro huquq va majburiyatlari va ularning huquqiy oqibatlari batafsil tahlil qilindi. Bu ikki subyekt o‘rtasida yuzaga kelgan majburiyatlar nisbiy huquqiy munosabatlar xususiyatiga ega bo‘lib, jabrlanuvchi kreditor, qo‘lga kirituvchi esa qarzdor sifatida huquqiy munosabatda ishtirok etadi. Qo‘lga kirituvchining majburiyatlariga quyidagilar kiradi: orttirilgan mulkni yoki boylikni qaytarish, daromadlar va foydalarni berish, foydalanganlik uchun foiz to‘lash, zarurat bo‘lsa — mulkning qiymatini kompensatsiya qilish. Jabrlanuvchining esa huquqlari doirasida mulkni talab qilish, zararni undirish, mulk saqlovchi xarajatlarni chegirish, qo‘shimcha to‘lovlar olish mavjud bo‘ladi. 25 Ushbu majburiyatlar, agar o‘z vaqtida ixtiyoriy ravishda bajarilmasa, sud orqali majburiy bajarishga o‘tkaziladi. Bu holatda, jabrlanuvchining isbot yuklamasi ortadi va u da’vosini hujjatlar, to‘lov kvitansiyalari, elektron ko‘chirmalar, notarial hujjatlar bilan asoslashi kerak bo‘ladi. Sudlar esa ushbu dalillar asosida mazkur majburiyat mavjudligini tasdiqlaydi yoki inkor etadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi ushbu institutni yuridik jihatdan yetarlicha tartibga solgan. Qonun me’yorlari orqali asosiy tamoyillar: qonuniylik, adolat, vijdonlilik, huquqiy tenglik, o‘zaro javobgarlik belgilab qo‘yilgan. Shu bois bu institut faqat nazariy huquqiy mexanizm emas, balki real hayotda keng qo‘llanilayotgan va fuqarolik muomalasining huquqiy poydevorini mustahkamlovchi vositadir. Shuni ta’kidlash kerakki, ushbu institut hozirgi davrda nafaqat amaliyotchi yuristlar va sud tizimi uchun, balki har bir fuqaro uchun ham dolzarb va zarur hisoblanadi. Chunki fuqarolik muomalasida har kim istalgan vaqtda asossiz tarzda boylik orttiruvchi yoki jabrlanuvchi bo‘lib qolishi mumkin. Bunday holatda ushbu institutni to‘g‘ri qo‘llash, har ikki tomonning ham manfaatini qonun doirasida adolatli hal qilish imkonini beradi. Shu munosabat bilan quyidagi taklif va tavsiyalarni ilgari suraman: 1. Qonunchilikda mavjud bo‘lgan normalarni amaliyotga moslashtirish: Asossiz boylik orttirish bilan bog‘liq nizolarda sud amaliyotini bir xillikka keltirish uchun yagonalashtirilgan metodik tavsiyalar ishlab chiqilishi lozim. 2. Elektron tizimlar xavfsizligini oshirish: Asossiz pul o‘tkazmalari, bankdagi texnik xatoliklar, ikki karra to‘lovlar oldini olish maqsadida moliyaviy tizimlarda inson faktori cheklanib, avtomatik aniqlash mexanizmlari kengaytirilishi kerak. 3. Aholining huquqiy ongini oshirish: Har bir fuqaro o‘z huquqlari va majburiyatlarini chuqur bilmog‘i zarur. Buning uchun kondiksion majburiyatlar haqida tushuntiruvchi materiallar, onlayn darslar, vizual tavsiyalar ishlab chiqilishi kerak. 26 4. Sudlar uchun maxsus platforma yaratish: Asossiz boylik orttirish bo‘yicha qarorlar bazasini onlayn platforma shaklida sudlar, yuristlar va fuqarolar uchun ochiq qilish, ushbu institut bo‘yicha bir xil yondashuvni shakllantirishga xizmat qiladi. 5. Kondiksion majburiyatlar bo‘yicha ishonch telefonlari va huquqiy maslahat xizmatlarini kengaytirish: Bu fuqarolarga ixtiyoriy ravishda mulkni qaytarish, huquqiy nizolarni oldini olishda yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, ushbu kurs ishida o‘rganilgan “Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlar” mavzusi fuqarolik huquqining muhim, amaliy va nazariy jihatdan dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, jamiyatda iqtisodiy va huquqiy muvozanatni saqlashda beqiyos ahamiyatga ega. Men ushbu ish orqali nafaqat ilmiy bilimlarimni chuqurlashtirdim, balki huquqiy ongimni ham mustahkamlab, kelajakdagi amaliy faoliyatim uchun zaruriy yondashuvlarni shakllantira oldim. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari : 1.1. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari: 1.2. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 1995 yil 21 dekabr, № 163-I; 1.3. O‘zbekiston Respublikasi “Sudlar to‘g‘risida”gi Qonuni II. Darslik, o‘quv qo‘llanmalar va monografyalar: 2.1. Fuqarolik huquqi: Darslik. II qism Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 2.2. Saidov A.S. “Fuqarolik huquqi asoslari”. Toshkent, 2019. 2.3. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarining ilmiy maqolalari va dissertatsiyalaridan tegishli bo‘limlar. III. Elektron ta’lim resurslari: 3.1. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining rasmiy sayti — www.minjust.uz; 3.2. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining rasmiy sayti www.sud.uz 3.3. Huquqiy axborot milliy bazasi “Lex.uz” — www.lex.uz; 3.4. Respublika Huquqiy axborot tizimlari va elektron kutubxonalar platformalari; 3.5. Ilmiy maqolalar va yuridik elektron jurnallar. 28

MUNDARIJA

Kirish

I Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarning nazariy-asosiy tamoyillari

1.1 Asossiz boylik orttirish tushunchasi va uning huquqiy mohiyati

1.2 Kondiksion majburiyatlarning fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni

II Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarining yuzaga kelishi va amaliy misollar

2.1 Asossiz boylik orttirishga olib keluvchi yuridik faktlar

2.2 Amaliyotda uchraydigan holatlar va huquqiy baholash

III Bob. Asossiz boylik orttirish oqibatida vujudga keladigan majburiyatlarida tarafarlar va ularning huquqlari

3.1 Qo‘lga kirituvchi va jabrlanuvchining huquqiy maqomi

3.2 Taraflarning huquq va majburiyatlari, ularning huquqiy oqibatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить