Atmosfera harakatlari havo bosimi va havo massalari - Pedagogika - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	35.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Pedagogika

Atmosfera harakatlari havo bosimi va havo massalari

Sotib olish

ATMOSFERA HARAKATLARI: HAVO BOSIMI VA HAVO
MASSALARI
Reja:
1. Havo bosimi
2. Havo massalarining geografik turlari va havo frontlari
3. Atmosfera harakatlari markazlari

1. Havo bosimi. Atmosfera havosining umumiy harakati atmosfera
sirkulatsiyasini vujudga keltiradi. Uni vujudga kelishini asosiy omili
issiqlikni atmosferada bir tekis taqsimlanmagani, ya’ni termik omil
hisoblanadi. Vujudga kelgan harakat Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi
ta’sirida (Koriolis kuchi), Yer yuzasiga ishqalanishi va boshqa bir qator
omillar ta’sirida murakkab ko‘rinishga ega bo‘ladi.
Havo molekulalarining harakati va ularning o‘z og‘irligi, ya’ni qattiq
Yerga tortilishi atmosfera bosimini vujudga keltiradi. Havo tinch turganda
bosimning maydon birligiga bo‘lgan kattaligi shu maydon ustidagi havo
ustunining og‘irligiga teng bo‘ladi. Bu havo ustunidagi havo massasining
kamayishi bosimning kamayishiga, ko‘payishi esa uning ortishiga olib keladi.
Og‘irlik kuchi turli kengliklarda turlicha ekanligi, havo ustunining vazni
dengiz sathidan balandlikka va haroratga bog‘liq bo‘lganligi sababli normal
havo bosimi deb 45° kenglikdagi dengiz sathida harorat 0°C ga teng
bo‘lgandagi atmosfera bosimi qabul qilingan. Bunday holatda havo
ustunining og‘irligi 760 mm li simob ustunining og‘irligiga teng bo‘ladi. 0°C
haroratda simobning zichligi 13,595 bo‘ladi, shu sababli ko‘ndalang kesimi 1
sm bo‘lgan 760 mm simob ustunining massasi 1033,2 g ga tengdir.
Binobarin, atmosfera yer yuzasining har 1 sm2 yuzasiga 1 kg33 gkuch bilan
bosib turadi.
Atmosferaning yer yuzasiga bo‘lgan bosimi va uning taqsimlanishi barik
maydon deyiladi. Barik maydon vaqt davomida to‘xtovsiz o‘zgarib turadi,
har bir joyda bir ortib bir kamayib turadi, turli geografik zonalar va o‘lkalarda
bir xilda bo‘lmaydi - yuqori va past bosim mintaqalari mavjud. Yuqori bosim
mintaqalaridan past bosim mintaqalariga havo harakatlanadi. Atmosfera
bosimining yer yuzasi yaqinida taqsimlanishi izobaralar bilan ko‘rsatiladi.

Izobaralar Yer yuzasidagi havo bosimi bir xil bo‘lgan joylarni tutashtiruvchi
chiziq 1
.
Past bosimli mintaqalar barik minimumlar, depressiyalar yoki siklonlar
deb ataladi. Yanvar izobaralari kartasida Atlantika okeanining shimoliy
qismida (markazi Islandiyada) juda katta barik minimum - Islandiya
minimumi, ya’ni sikloni va Tinch okeanning shimoliy qismida Aleut
minimumi, ya’ni sikloni ko‘zga yaqqol tashlanib turadi.
Siklondan biror tomonga cho‘zilib ketadigan past bosimli polosa bosim
soyligi deyiladi. Islandiya sikloni Shpitsbergen tomonga yo‘nalgan bosim
soyligini hosil qiladi.
Siklon markazida atmosfera bosimining pasayish darajasi “siklon
chuqurligi” termini bilan ifodalanadi, bosimi juda past siklon - chuqur siklon
deyiladi. Havo bosimi siklonlarning markazida odatda 970-980 mb gacha,
eng chuqur siklonlarda esa 925 mb gacha, tropik tayfunlarda hatto 900 mb
gacha pasayadi.
Yuqori bosim mintaqalari barik maksimumlar, ya’ni antitsiklonlar deb
ataladi. Ular ham kartalarda tutash (yopiq) izobaralar bilan ko‘rsatiladi, lekin
ular markazida bosim eng yuqori bo‘ladi. Unda bosim 1070 mb ga yetishi
mumkin. Barik maksimum tarmog‘i barik yol deb, kambar va uzun polosa
esa yuqori bosim o‘qi deb ataladi.
Yanvar izobaralari kartasida Osiyoda markazi Mongoliyada bo‘lgan juda
katta antitsiklon mavjud, iyul izobaralari kartasida ham, yanvar izobaralari
kartasida ham ikki qator subtropik barik maksimumlar - shimoliy yarim shar
subtropiklarida Azor va Gavayi antitsiklonlari, janubiy yarim sharda Janubiy
Atlantika, Janubiy Tinch okean va Janubiy Hind okean antitsiklonlari ko‘zga
yaqqol tashlanib turadi.
1
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 43-44-betlar.

Azor maksimumi hamma faslda ham O‘rta dengiz tomonda tarmoq,
hosil qiladi, qishda esa Voyeykov Katta kontinental o‘qi orqali Sibir
antitsikloni bilan qo‘shilib ketadi.
Yer yuzasidagi yoki yuqoriroqdagi ikki nuqtaning atmosfera bosimidagi
farq havo massalarining gorizontal harakatiga - shamollarga sabab bo‘ladi.
Bosimdagi farq havo qarshiligini yenga oladigan va uni harakatga keltira
oladigan darajada katta bo‘lgandagina shamol hosil bo‘ladi. Albatta, bosim
farqi ma’lum bir masofaga nisbatan olinishi lozim. Bosimning past bosim
tomonga qarab har 100 km da mb hisobida kamayishi gorizontal barik
gradiyent deb ataladi.
Agar sayyora aylanib turmaganda ancha oddiy havo sirkulyatsiyasi
qaror topar edi. Ekvatorda isigan havo yuqoriga ko‘tariladi, ko‘tarilma
oqimlar yer yuzasi ustida ekvatorial barik minimum, ya’ni ekvatorial barik
depressiya deb ataladigan past bosim hosil qiladi. Troposferaning yuqori
qismida izobarik yuzalar ham ko‘tarilib, havo qutblarga tomon oqadi. Qutbiy
kengliklarda sovuq havo pastga tusha boradi, izobarik yuzalar pasayadi,
dengiz sathi ustida bosim ortadi va yer yuzasi bo‘ylab havo ekvator tomonga
qaytadi.
Yer aylanib turganligi, materik va okeanlar o‘ziga xos taqsimlanganligi
sababli atmosferaning haqiqiy sirkulyatsiyasi yuqorida bayon qilingan
sxemadan ancha murakkabdir. Lekin oddiy bo‘lsa ham bu sxema kengliklar
o‘rtasidagi termik tafovut atmosferaning meridian yo‘nalishidagi
sirkulyatsiyasida qanday rol o‘ynashini ko‘rsatadi 2
.
2. Havo massalarining geografik turlari va havo frontlari
Atmosfera bir xil xususiyatdagi havodan iborat emas. Radiatsiya va
sirkulyatsiya jarayonlari uni alohida-alohida havo massalariga bo‘lib
yuborgan. Havo massalari o‘lchami katta bo‘lib, materik va okeanlarning
2
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 44-bet.

katta-katta qismlariga to‘g‘ri keladi. Biror hudud ustida tarkib topgan va
boshqa joylardagi havodan fizik xossalariga (namligi, harorati, bosimi,
tiniqligi, harakatlariga ko‘ra farq qiluvchi havoga havo massasi deyiladi.
Havo massalari muayyan radiatsiya sharoitida va bir holatdagi yuza ustida
uzoq turib qolishi natijasida muayyan barqaror fizik xossalarga - harorat,
namlik, tiniqlik va boshqa xususiyatlarga ega bo‘lib qoladi. Bu xususiyatlar
bir havo massasi doirasida katta masofada asta-sekin o‘zgaradi, lekin bir xil
havo massasidan ikkinchi xiliga o‘tganda tez o‘zgaradi.
Troposfera ko‘ndalang yo‘nalishda havo massalariga bo‘linadi.
Troposferada bir paytning o‘zida bir necha o‘nlab havo massalari mavjud
bo‘lishi mumkin. Ular doimo harakatda bo‘ladi, shuning ushun ularining
xossalari doimo o‘zgarib turadi va issiq, quruq, yomg‘irli, sovuq ob-havoni
olib kelishi mumkin. Yer yuzasida iqlim hosil qiluvchi asosan to‘rtta havo
massalari: ekvatorial, tropik, mo‘tadil va arktika (antarktik) havo massalari
hukmronlik qiladi.
Havo massalari quyidagi asosiy geografik turlarga va ular dengiz hamda
kontinental turlarga ajratiladi.
1. Arktika havosi (AH). Unda quyidagi havo massalari ajratiladi: a)
Arktika muzlari ustida, shuningdek, qish vaqtida Taymir, Kolima havzasi,
Chukotka, Shimoliy Qanada ustida tarkib topadigan kontinental arktika
havosi (KAH); u haroratning pastligi, namligining kamligi va juda tiniqligi
bilan ajralib turadi; KAH o‘rta kengliklarga kirib kelganda havo ancha va
keskin sovib ketadi, qishda qattiq sovuq, bahor va kuzda ushiqlar bo‘ladi,
hamma hollarda ham havo bulutsiz va juda tiniq bo‘ladi; KAH barqaror
bo‘lib, uzoq turib qoladi; janubiy yarim sharda unga o‘xshagan havo
antarktika havosidir; b) dengiz arktika havosi (DAH), Yevropa Arktikasida
okeanning muz bilan qoplanmagan qismi ustida tarKib topadi; KAH dan

namning ko‘pligi va temperaturasining bir oz yuqoriligi bilan farq qiladi,
DAH materikka kirib kelganda havo qisqa vaqt ilishi mumkin.
2. O‘rtacha geografik kengliklar havosi (MH). Bunda quyidagi havo
massalari ajratiladi: a) o‘rtacha kengliklarning kontinental havosi (KMH); u
o‘rtacha kengliklardagi juda katta quruqliklar ustida tarkib topadi; qishda
juda sovib ketadi va barqaror bo‘ladi; ko‘pincha havo ochiq, juda sovuq
bo‘ladi; yozda u qattiq isiydi, ko‘tarilma oqimlar vujudga keladi, ular
ko‘pincha momaqaldiroqlarga sabab bo‘ladi; v) o‘rtacha kengliklarning
dengiz havosi (DMH) o‘rta kengliklarda okeanlar ustida tarkib topadi; ularni
g‘arbiy shamollar va tsiklonlar materiklarga blib keladi; juda sernam,
temperaturasi mo‘tadil bo‘ladi; qishda iliq, yozda salqin, har doim rutubatll
(serbulut) ob-havo keltiradi.
3. Tropik havo (TH); a) kontinental tropik havo (KTH), tropik
kengliklarda materiklar ustida va tropik barometrik )maksimumlar — Sahroi
Kabir, Arabiston, Thar, Kalahari ustida, yozda subtropiklarda va hatto
o‘rtacha kengliklarda — Yevropaning janubi, O‘rta Osiyo va Qozog‘iston,
Mongoliya, Shimoliy Xitoy ustida tarkib topadi; issiq, quruq, serchang
bo‘ladi; b) dengiz tropik havosi (DTH) tropik kengliklardagi okeanlar ustida -
Azor va Gavayi maksimumlarida tarkib topadi; issiq hamda sernam bo‘ladi.
Tropik havo o‘rtacha kengliklarga ham, passatlar bilan ekvatorial
kengliklarga ham kirib turadi.
4. Ekvatorial havo (YEH) ekvatorial zonada tarkib topadi. Harorati
yuqori va juda sernam bo‘ladi. EHning bu xususiyatlari dengiz ustida ham,
quruqlik ustida ham saqlanadi, shuning uchun ekvatorial havo kontinental va
dengiz havolariga bo‘linmaydi.
Havo massalarini bir-biridan ajratib turadigan shartli yuza havo fronti
deb ataladi. Agar issiq havo massalari sovuq havo massalari turgan hududga

harakat qilsa issiq havo frontlari, agar aksincha bo‘lsa sovuq havo frontlari
vujudga keladi (16.3-rasm).
Havo frontining yer yuzasi bilan kesishgan qismi front chizig‘i deyiladi.
Havo frontida havo massasining barcha xususiyatlari - harorati, shamollar,
namligi, bulutlilik, yog‘inlar keskin o‘zgaradi.
Front harorati har xil bo‘lgan ikkita havo massasini ajratib turganligidan,
u har doim gorizont tekisligiga nisbatan qiya bo‘ladi iliq havo yuqoriga
ko‘tarilib, sovuq havo usti tomonga oqadi, sovuq havo esa yer yuzasi bo‘ylab
harakat qilib, iliq havo ostiga kirib boradi. Frontning qiyaligi katta
bo‘lmaydi: 1 km masofaga 1 m dan 10 m gacha bo‘ladi. Shunday qilib,
frontda havo massalari faqat yonma-yon joylashib qolmasdan, biri
ikkinchisining ustida ham joylashadi va surilib turadi.
Quyi troposferada havo haroratlari keskin farq qiladigan zona va
o‘lkalarda front jarayonlari ayniqsa kuchli ro‘y beradi. Har bir yarim sharda
ikkitadan sayyoraviy front zonalari mavjud; bular - 65° shimoliy hamda
janubiy kenglikdar yaqinida joylashgan qutbyoni va ikkala yarim sharning
40° kengligi yaqinida joylashgan mo‘tadil frontlar zonalari (4-rasm).
Qutbyoni fronti zonasida sovuq arktika havo massalari nisbatan iliq
mo‘tadil havo massalari bilan uchrashadi, natijada Arktika fronti hosil
bo‘ladi. Janubiy qutbyoni kengliklarida esa Antarktika fronti vujudga keladi
(5-rasm).
Mo‘tadil front zonasida mo‘tadil havo tropik havo bilan to‘qnashadi.
Mo‘tadil frontlar - biri shimoliy yarim sharda, ikkinchisi janubiy yarim
sharda vujudga keladi.
Materiklar ko‘p bo‘lgan shimoliy yarim sharda quruqlik va dengizlar
ustida haroratning fasliy farqlari barik maydonni, shu bilan birga front
zonalarini anchagina o‘zgartiradi. Janubiy yarim shar mo‘tadil mintaqasining
bir xil suv yuzasi ustida frontlar Yerni tutash belbog‘ kabi to‘liq o‘rab oladi.

Shimoliy va janubiy yarim sharlarda qish bilan yozning almashinishi
frontlarning har yarim yilda anchagina o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Yozda
mo‘tadil front 50° shimoliy kenglikkacha, qishda esa 30° shimoliy
kenglikkacha surilib boradi.
3. Atmosfera harakatlari markazlari
Yuqorida qayd qilib o‘tilgan yuqori va past bosim mintaqalari havo
massalari tarkib topadigan makonlardir, binobarin, ular atmosfera harakatlari
markazlari rolini o‘ynaydi. Ular muayyan xususiyatlarga ega bo‘lgan havoni
vujudga keltirib, Yerning katta-katta o‘lkalari iqlimiga ta’sir ko‘rsatishi
sababli atmosfera harakatlari markazlari deb ataladi.
Atmosfera harakatlarining asosiy markazlari quyidagilar:
1) ekvatorial depressiya (shu jumladan, eron-Thar minimumi)
2) Azor maksimumi
3) Gavayi maksimumi
4) Janubiy Atlantika maksimumi
5) Janubiy Tinch okean maksimumi
6) Janubiy Hind okean maksimumlari
7) Islandiya minimumi
8) Aleut minimumlari
9) Janubiy o‘rtacha kengliklar minimumlari
10) Osiyo maksimumi
11) Arktika yuqori bosim mintaqasi
12) Antarktika maksimumi.
Havo massalari o‘zi tarkib topgan mintaqalardan geografik sharoiti
boshqacha bo‘lgan mintaqalarga kirib borganda transformatsiya ro‘y beradi,
ya’ni ularning xususiyatlari, dastavval, harorat va namligi o‘zgaradi.
Passatlarning tropik havosi ekvatorga yaqinlashganda o‘zgarib,
ekvatorial havoga, o‘rtacha kengliklarga borganda, mo‘tadil havoga aylanadi.

Mo‘tadil dengiz havosi quruqliklarning ichki qismiga kirib borganda
qishda soviydi, yozda isiydi va hamma vaqt ham quruqlashadi, shunday qilib,
mo‘tadil kontinental havoga aylanadi.
O‘rtacha kengliklarga kirib kelgan Arktika havosi vaqt o‘tishi bilan
iliydi va mo‘tadil havoga aylanib qoladi.
Frontlarning fasliy, nisbatan sekin surilishdan tashqari tez va qisqa vaqtli
surilishlari ham bo‘ladi, bular - yorib o‘tish deyiladi. Arktika havosi arktika
frontini janubga yorib o‘tganda o‘rtacha kengliklarga Qora va O‘rta dengizlar
qirg‘oqlarigacha yetib borib, havoning birdan sovib ketishiga sabab bo‘ladi.
Tropik havo janubdan mo‘tadil frontni yorib o‘tganda shimolda yoyilib, bu
kengliklar uchun xos bo‘lmagan iliq ob-havo keltiradi.

Atmosfera harakatlari havo bosimi va havo massalari

Sotib olish