Atmosferadagi namlik - Pedagogika - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	39.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Pedagogika

Atmosferadagi namlik

Sotib olish

ATMOSFERADAGI NAMLIK
Reja:
1. Bug‘lanish va havoning namligi.
2.Havodagi suv bug`ining kondensatsiyasi.
3.Tuman
4.Bulutlar
5.Yog`inlar va ularning yer yuzasida taqsimlanishi .

1. Bug‘lanish va havoning namligi. Tirik organizmlarning bunyodga
kelishi va yashab turishida, geografik qobiqning rivojlanishida, shuningdek,
kishilarning xo‘jalik faoliyatida juda muhim shart-sharoitlardan biri,
issiqlikdan tashqari, suvdir.
Atmosferadagi namning bosh manbai - Dunyo okeani bo‘lib, suv mana
shu Dunyo okeani yuzasidan bug‘lanadi. Bug‘ holidagi suvni havo oqimlari
materiklar ustiga olib keladi, bu yerda u yog‘in tarzida yer yuzasiga tushib,
tuproq suvlari va yer osti suvlarini hamda yer usti suv havzalarini vujudga
keltiradi. Quruqlik yuzasida bug‘lanish bo‘lgani uchun u ham atmosferaga
ma’lum miqdorda suv yetkazib berib turadi.
Okeanlardagi, atmosfera va quruqlikdagi suvlar miqdorining hozirgi
nisbati, shuningdek ularning o‘zaro ta’sir harakteri Yerning taraqqiyoti
natijasida tarkib topgan. Hozirgi vaqtda bu nisbat bir-biriga qarama-qarshi
ikki jarayon - suvning bug‘lanishi va yog‘inlar yog‘ishi bilan saqlanib turadi.
Okean ustidagi namning quruqliklarga o‘tishi va quruqlikdan okeanlarga
suvlarning oqib kelishi bu ikki jarayonni bir-biri bilan bog‘laydi. Biroq,
bunda atmosferadagi suv dunyodagi suv zaxirasining atigi milliondan bir
qismini tashkil etadi.
Atmosferadagi namlar va ularni yer yuzasida taqsimlanishi bilan
quyidagi harakatlar (jarayonlar) vujudga keladi: bug‘lanish, kondensatsiya va
sublimatsiya, tuman, bulut, chaqmoq, yog‘inlar va h.k.
Yer shari yuzasidan yiliga o‘rta hisobda qalinligi 1000 mm suv
bug‘lanadi. Okeanda bug‘lanadigan suv qatlamining qalinligi 1240 mm ga
yetadi, quruqlikda esa 480 mm gacha tushib qoladi (materiklarning chekka
qismlarida 558 mm, ichki qismlarida 240 mm).
Bug‘lanish atmosferaning issiqlik balansida katta rol o‘ynaydi va
shuning uchun ham u iqlim hosil qiluvchi muhim jarayondir. Bug‘lanishga
sarflangan quyosh radiatsiyasi nam havo bilan materiklarga o‘tadi va bu

yerda yog‘in yog‘ayotganda yana ajrab chiqadi. Bunda bug‘lanishga qancha
issiqlik sarf bo‘lgan bo‘lsa, shuncha issiqlik hosil bo‘ladi.
Bug‘lanish miqdorini bilish juda katta amaliy ahamiyatga ega, uni
o‘rganish qishloq xo‘jaligida - qurg‘oqchil yerlarga suv chiqarishda, ortiqcha
zaxlab ketgan yerlarni quritishda, shuningdek, turli tabiiy sharoitda tuproqqa
ishlov berishda ayniqsa muhim rol o‘ynaydi.
Suv va quruqlik yuzasidan bug‘langan suv havoga o‘tib, atmoyeferaning
asosan pastki 5 kmli qismida to‘planadi.
Havo mutlaqva nisbiy namlikbilan harakterlanadi
Mutlaq namlik deb, ma’lum bir hajmdagi, ko‘pincha 1 m kub havodagi
suv bug‘lari massasiga aytiladi. Mutlaq namlik bir kilogramm nam havoda
necha gramm suv bug‘i borligiga qarab ham hisoblanadi. Ko‘pincha mutlaq
namlik deganda, suv bug‘larining millibar hisobidagi elastikligi (yoki
kontsentratsiyasi) tushuniladi. Havoning harorati qancha yuqori bo‘lsa, bu
havo shuncha ko‘p suv bug‘ini o‘zida tutib turishi mumkin.
Havoning namga faktik to‘yinganligining (% hisobida) shu haroratda
mumkin bo‘lgan to‘yinishiga nisbati nisbiy namlik deyiladi. Masalan, nisbiy
namlik 70% bo‘lsa, bu havoda shu haroratda o‘zi tutib turishi mumkin
bo‘lgan suv bug‘larining 70 % bor demakdir.
Havo sovuganda havodagi molekulalar bir-biriga yaqinlashib, bug‘
uchun joy tobora kamaya boradi, va, nihoyat, suv bug‘larining mutlaq
miqdori ortmasdan havo namga to‘yinib qoladi - ya’ni shudring hosil
bo‘lishnuqtasiga yetadi, bunda harorat nam kondensatsiyalanadigan darajaga
tushadi. Agar namga to‘yingan havo isisa, u shudring hosil bo‘lish nuqtasidan
tobora uzoqlasha boradi, quriydi, bunda kondensatsiya bo‘lishi va yog‘inlar
yog‘ishi mumkin emas.
Nisbiy namlik havo tarkibidagi mutlaq namlikka ham bog‘liq, albatta.
Ekvatorial havo uchun nisbiy namlikning doimo katta bo‘lishi, 85 % ga

yetishi xosdir. Qutbiy o‘lkalarda ham nisbiy namlik ana shunday katta
bo‘ladi, biroq bunga sabab haroratning pastligidir. O‘rtacha kengliklarda
nisbiy namlik fasllarga qarab o‘zgarib turadi: qishda kattaroq, yozda kichik.
Cho‘llarda nisbiy namlik ayniqsa kichik (50 % gacha) bo‘ladi.
Nisbiy namlik 100% ga yetganda yog‘in hosil bo‘ladi. Yog‘in hosil
bo‘lishi uchun yana kondensatsiya (sublimatsiya) yadrosi ham bo‘lishi zarur.
Havodagi mineral zarralar (chang), muz zarralari kondensatsiya yadrosi
bo‘ladi. Havodagi suvning mayda zarralari kondensatsiya yadrosiga yopishib,
yirikroq tomchiga aylanib, yog‘in (yomg‘ir) hosil bo‘ladi.
Suv bug‘larining havodagi kondensatsiyasi va sublimatsiyasi tuman
hamda bulutlar tarzida ro‘y beradi.
Havoning yerga yaqin qatlamida juda mayda suv tomchilari, yoki muz
kristallarining, yoki bo‘lmasa, bularning har ikkalasining to‘planishiga tuman
deyiladi. Bunda kondensatsiya jarayon havo ko‘tarilayotganda keskin sovishi
natijasida emas, balki havoning yerga yaqin qatlamda o‘zidan issiqlik
chiqarishi (sovishi) hisobiga ro‘y beradi.
Tuman tushganda ko‘rinish masofasi 1 km dan ortiq bo‘lmaydi. Agar
ko‘rinish masofasi 1 km dan ortiq bo‘lsa, uni siyrak tuman yoki yengil tuman
deyiladi. Tuman va siyrak tumandan g‘uborni farq qilish lozim. Bunda quruq
havoda qattiq zarrachalar (tutun, chang-to‘zon) to‘planadi.
2.Havodagi suv bug`ining kondensatsiyasi. S uv bug`ining suyu q
h olatga o`tishi kondensatsiya, q atti q h olatga o`tishi sublimatsiya deyiladi.
Ko`rinib turibdiki, bu jarayonlar bug`lanishning aksidir. Kondensatsiya ro`y
berishi uchun ikkita shart bo`lishi — havo haroratining rasayishi va
kondensatsiya yadrolari mavjud bo`lishi lozim.
Havodagi bug`lar kondensatsiya yadrosi deb ataladigan shu mayda
zarrachalarga yorishib tomchiga aylanadi. Havo asosan ko`tarilayotganda va
kengayganda soviydi (adiabatik jarayon). Bu jarayon o`z navbatida: a) yer

yuzasida isigan havo tik yuqoriga ko`tarilganda, b) havo atmosfera
frontlarida, chunonchi, siklonlar ichida ko`tarilganda, v) havo tog` yonbag`ri
bo`ylab yuqoriga ko`tarilganda ro`y berishi mumkin. Havo harorati,
shuningdek quruqlik yoki muz yuzasi soviganda ham rasayib ketishi
mumkin. Nihoyat, iliq havo sovuq joylarga kirib borganda soviydi.
Kondensatsiya va sublimatsiya jarayonlari yer yuzasida ham, yer
yuzasidagi turli rredmetlarda — suvda, muzda, o`tzorda va boshqalarda,
shuningdek havoda ham ro`y berishi mumkin. Kondensatsiya va sublimatsiya
odatda havodagi juda mayda suv tomchilari hamda muz kristallarida ro`y
beradi. Atmosferada eng dastlabki tomchilar raydo bo`lishida kondensatsiya
yadrolari asosiy rol o`ynaydi. Kondensatsiya yadrolari deb, oddiy
mikroskorda ham ko`rib bo`lmaydigan nihoyatda mayda (kattaligi mikron va
undan ham mayda zarrachalarga) aerozollarga aytiladi. Aerozollar
gigroskorik bo`lgani uchun namga to`yintan bo`ladi va nisbiy namlik ortib
ketsa, kattalashib, bulut va tuman tomchilariga aylanadi.
Kondensatsiya balandligi. Havo shudring hosil bo`lishi nuqtasigacha
sovishi va kondensatsiya boshlanishi uchun muayyan bir balandlikka
ko`tarilishi lozim. Mana shu balandlik — kondensatsiya balandligi deb
ataladi. Kondensatsiya balandligi havo massasining namligi va harorat i ga
bo g` li q .
Ma ` lumki, havo h ar 100 m balandga ko`tarilganda adiabatik ravishda
1 0
S soviydi. Tundraning nam va sovuq havosi yoki o`rmon zonasining kuzgi
havosi bir necha yuz metrga ko`tarilishi bilan kondensatsiya boshlanadi.
Aksincha, cho`llarning quruq va issiq havosi undagi ozgina nam
kondensatsiya nuqtasiga yetishi uchun bir necha kilometr yuqoriga
ko`tarilishi lozim. Havo konveksiya yo`li bilan ko`tarilganda kondensatsiya
balandligi katta havo massalarining frontal ko`tar i lgandagiga qaraganda
yuqoriroqda bo`ladi.

Hatto nisbatan quruq havo ham yon bag`irdan ko`tarilayotganda
ma`lum bir balandlikda kondensatsiya balandligiga yetadi; natijada yog`in
hosil bo`lib, yon bag`irga yog`adi. Cho`l zonasida joylashgan o`rta va
Markaziy Osiyo tog`larida o`rmonlar o`sadi va hatto kontinental iqlimli
Qoraqurum toqlarida ham juda katta muzliklar bor.
Okean bilan quruqlikning o`zaro ta`siri ko`r jihatdan ular ustidagi havo
haroratining nisbatiga bog`liqdir. Garchi okean materiklarni yog`in-sochin
bilan ta`minlashda hal qiluvchi rol o`ynasada, bu rol hamma vaqt ham
namoyon bo`lavermaydi. Joy dengizga qancha yaqin bo`lsa, unda yog`in-
sochin shuncha ko`r bo`ladi degan iborani hamma joyda ham to`g`ri deb
qabul qilib bo`lmaydi. Agar suv yuzasi sovuq bo`lsa, undan quruqlikka esgan
havo isib ketib, shudring nuqtasidan uzoqlashadi va yog`in hosil bo`lmaydi.
Trorik o`lkalarning sovuq oqim o`tadigan sohillaridagi Atakama, Kaliforniya,
G`arbiy Sahroi Kabir, Kalaxari kabi cho`llarning mavjudligini mana shu
hodisa bilan izohlash mumkin. Shimoliy Muz okeani sohillariga ham xuddi
shu sababga ko`ra yog`in kam tushadi.
Suv bug`larining havodagi kondensatsiyasi va sublimatsiyasi tuman
hamda bulutlar tarzida ro`y beradi
3.Tuman. Havoning yerga yaqin qatlamida juda mayda suv tomchilari
yoki muz kristallarining yoki bo`lmasa bularning har ikkalasining
to`rlanishiga tuman deyiladi. Bunda kondensatsiya jarayoni havo
ko`tarilayotganda adiabatik sovishi natijasida emas, balki havoning yerga
yaqin qatlamda o`zidan issiqlik chiqarishi (sovishi) hisobiga ro`y beradi.
Tuman tushganda ko`rinish masofasi 1 km dan ortiq bo`lmaydi. Agar
ko`rinish masofasi 1 km dan ortiq bo`lsa, uni siyrak tuman yoki yengil tuman
deyiladi. Tuman va siyrak tumandan g`uborni farq qilish lozim. Bunda quruq
havoda qattiq zarrachalar (tutun, chang-to`zon) to`rlanadi.
Tumanlar raydo bo`lish sharoitiga ko`ra quyidagi xillarga bo`linadi.

1. Radiatsion tumanlar. Ular yilning issiq davrida kechqurunlari va
kechasi daryo, ko`l va rastqam yerlar ustida sokin, bulutsiz ob-havo
sharoitida tushadi. Havo harorati shudring hosil bo`lish nuqtasidan rastga
tushganda unda suv yuzasi yoki zax yerlardan ko`tarilgan suv bug`larining
kondensatsiyasi ro`y beradi.
2. Advektiv tumanlar iliq havo massasida u sovuq joyga borganda
raydo bo`ladi. Bunda havo sovib, harorati shudring hosil bo`lish nuqtasiga
yetadi va kondensatsiya jarayoni ro`y beradi. Bunday tumanlar dengiz
qirg`oqlarida va sohilda joylashgan o`lkalarda, chunonchi G`arbiy Yevrorada
ko`rincha kuzda, ya`ni iliq havo okeandan quruqlikka kirib kelganda ayniqsa
tez-tez tushib turadi.
3. Bug`lanish tumanlari kuzda daryo va ko`llar ustida raydo bo`ladi,
chunki daryo va ko`llar suvi sovuq kuz havosidan iliqroq bo`ladi. Bunday
tumanlar qutb dengizlaridagi muzlar orasida uchraydigan ochiq suv yuzalari
ustida ham raydo bo`ldi.
4. Aralashish tumanlari , ular nomidan ham ko`rinib turibdiki, harorat
va namligi turlicha bo`lgan ikki xil havo massasining aralashishidan hosil
bo`ladi. Atrofidan sovuq oqimlar o`tadigan trorik cho`llarning sohilida raydo
bo`ladigan garua ana shunday tumanlardan hisoblanadi. Bu cho`llardagi
tumanlar juda mayda va hamma narsaga singib ketadigan suv tomchilari
tarzida qumli turroqni namlaydi va cho`l o`simliklarini suv bilan ta`minlaydi.
Aralashish tumanlari issiq va sovuq oqimlar to`qnashadigan joylarda,
masalan, Nyu-Faundlend yaqinida tez-tez bo`lib turadi.
5. Yonbag`ir tumanlari toqqa ko`tarilayotgan havoning adiabatik
sovishi natijasida raydo bo`ladi.
6. Shahar tumanlari turli xil yo`l bilan raydo bo`lishi mumkin, biroq
ular hamma vaqt ham yonish natijasida ajralib chiqqan mahsulotlar
kondensatsiya yadrolarining ko`rligi tufayli kuchayadi.

London shahri tumanlari bilan ayniqsa mashhur. Bu yerdagi fog, ya`ni
suv tomchilaridan iborat oddiy, biroq quyuq tuman bilan smog, ya`ni
trubalardan chiqqan tutun hamda avtomobillardan ajralib chiqqan gazlar
aralash tuman bir-biridan farq qiladi. Smog tumanlar tushganda atrofdagi
narsalarni butunlay ko`rib bo`lmaydi va havo nihoyatda dim bo`lib, kishining
nafasi qisadi.
4.Bulutlar. Yer yuzasidan ma`lum balandlikda atmosferadagi namning
kondensatsiyalanishidan bulutlar hosil bo`ladi. Bulutlar havoning adabiatik
sovishi natijasida raydo bo`ladi. Har bir bulut tez o`zgarib turadigan
hosiladir: uning ayrim qismlarida suv tomchilari bug`lanib, bulut go`yo
«erib» ketsa, boshqa qismlarida yangidan-yangi bulut massalari vujudga
keladi. Bulutlar suv tomchilari, muz kristallari va bularning har ikkisining
aralashmasidan iborat bo`lishi mumkin. SHuning uchun ham bulutlarning
suvli, aralash va muzdan iborat xillari ajratiladi. Hatto suvli eng qalin
bulutlarda ham suv miqdori ko`r emas — 5 g/m 3
ga yetadi.
Vertikal harakatning xarakteriga, qancha balandga ko`tarilgan-ligiga,
yil fasllariga hamda boshqa sabablarga qarab nihoyatda xilma-xil shakldagi
bulutlar vujudga keladi. Xalqaro tasnifiga ko`ra bulutlar avvalo yaruslarga,
yaruslar esa xil va mayda xillarga bo`linadi.
Iliq havo frontal yuzada harakat qilganda bulutlar juda xilma-xil
shaklga ega bo`ladi. Iliq havo yuqoriga ko`tarilayotganda, dastlab ratsimon,
so`ngra esa ratsimon-qatlamli bulutlar raydo bo`ladi, ulardan rastda baland
qatlamli bulutlar bo`ladi, ulardan keyin qalin qatlamli-yomg`irli bulutlar, eng
rastda esa qatlamli bulutlar joylashadi.
Sovuq frontda ham bulutlarning murakkab sistemasi vujudga keladi,
biroq bu sistema qalin to`r-to`r yomg`irli bulutlardan boshlanib, ratsimon-
qatlamli bulutlar bilan tugaydi.

Osmon gumbazining bulutlar bilan qorlanganlik darajasi bulutlili k
deyiladi. Bulutlilikni hisoblash uchun 10 balli sistema tavsiya qilingan.
Bunda har bir ball osmon gumbazi maydonining 1
/
10 qismiga yoki 10% iga
teng. Meteorologiya xizmatida umumiy bulutlilik bilan rast bulutlilik
alohida-alohida hisobga olinadi, chunki rastki bulutlar ko`r soya beradi va
yog`in hosil qilishi mumkin; baland bulutlarning esa bunda roli kam bo`ladi.
2-jadval
Bulutlar tasnifi (mayda xillari hisobga olinmagan)
Yaruslar
va rastki
Chegarasi -
ning
balandligi Shakli Tasviri
Yu q ori
bulutlar,
6 k m dan
baland Ratsimon
bulutlar
( Cirr is) C Muz kristallari va ignachalaridan iborat.
Tolasimon tuzilgan oq yurqa bulutlar, tiniq,
soyasi yo`q. Xillari: irsimon va zich bulutlar:
mayda xillari ko`r. Yog`in bermaydi.
Ratsimon
to`r-to`r
bulutlar
(Cirrosumu
lus) Cc Muz kristallari bilan ignachalaridan iborat. Oq
yurqa qatlamlar yoki kichik to`lqinsimon
jo`yaklar va rarchalar tarzida uchraydi. Soya
bermaydi. Ikki xili bor: to`lqinsimon va to`r-to`r.
Yog`in bermaydi.

Ratsimon
qatlamli
bulutlar
(Cirrostrat
us) C s Muz kristallaridan iborat. Bir xil yurqa oq
rardaga o`xshaydi, batgzan salgina to`lqinsimon
bo`ladi. Quyosh yoki oy gardishi bu bulut orqali
aniq ko`rinib turaveradi. Bu bulutdan hosil
bo`lgan yog`in yer betiga etib kelmaydi. Xillari:
tumansimon, irsimon.
O`rtacha
baland
bulutlar, 2
km dan 6
km gacha Baland
to`r-to`r
bulutlar
(Altocumul
us) A c Ko`rincha o`ta sovib ketgan juda mayda tom-
chilardan iborat. Oq, ba`zan kul rang yoki
ko`kish rangdagi to`lqin, uyum, jo`yak va rag`a-
rag`a ko`rinishda uchraydi. Ular orasida u yer-bu
yerda zangori osmon ko`rinib turadi. Ba`zan
bulutlar deyarli butunlay bir-biriga tutashib
ketadi. Xillari: to`lqinsimon va to`r-to`r. Yog`in
bermaydi.
Baland
qatlamli
bulutlar
(Altostratu
s) As Mayda q or uch q unlari va juda mayda suv
tomchilaridan iborat. Kul rang yoki ko`kish
rangli to`lqinsimon bir xil rardaga o`xshaydi.
Quyosh va oy nuri bu bulutlarni xira oynadan
o`tgandek yoritadi. Odatda bunday bulut asta-
sekin butun osmonni qorlab oladi. Bu bulutlar
yog`ini yozda yerga etib kela olmaydi, qishda esa
qor bo`lib tushadi. Xillari: tumansimon va
to`l q insimon.

Qa tlamli
to`r-to`r
bulutlar
(Stratocum
ulus) Sc Bir xildagi kichik suv tomchilaridan iborat. Kul
rang tusdagi yirik jo`yaklar (qator-teralar),
to`lqinlar, to`r-to`r yoki taxtachalar shaklida
bo`ladi. Ba`zan osmonni sidirg`a qorlaydi, ba`zan
bulutlar orasida zangori osmon ko`rinib turadi.
Bir oz rastda joylashganligi, bulut to`dalarining
kattaligi va juda zichligi bilan baland qatlamli
bulutlardan farq qiladi. Kamdan-kam qisqa
muddatli yomg`ir hosil qiladi. Odatda, yog`in
bermaydi. Xillari: to`lqinsimon va to`r-to`r.
Quyi, 2 km
dan rastda,
quyi qis-
mida
tumanlarga
qo`shilib
ketishi
mumkin Q atlamli
bulutlar
( Stratus ) St Bir xildagi kul rang, tumanga o`xshash qat-
lamdan iborat, ba`zan rastda rarcha bulut-larga
bo`linib ketadi. Odatda osmonni si-dirg`a
qorlaydi, ba`zan bo`linib ketishi ham mumkin.
Xillari: tumansimon, to`lqinsimon, bo`lingan qat-
qat. Bular yerga tomchilab o`ta-digan yomg`ir va
uchqunlab yog`adigan qor tar-zida yog`adi.
Q at-qat
yomg`irli
bulutlar
(Nimbostra
tu s ) Ns rastda yirik, yu q orida esa mayda suv tom-
chilaridan iborat. To`q kul rang bulut qatla-mi
go`yo ich tomondan salgina yoritilayotganga
o`xshaydi, yomg`ir yog`ib turganda bir xilday
tuyuladi, yomg`ir tinganda har xil ekanligi
ko`rinib qoladi. Yomg`ir yoki qor yog`ayotganda
osmonni bulut qorlab turadi. Yog`in ba`zan
o`htin-o`htin to`xtab yog`adi. Xillari yo` q .
Vertikal
tar q algan
bulutlar. To`r-to`r
bulutlar
( C umulus) Kichik suv tomchilaridan iborat, bar q aror, yo g` in
bermaydi. Baland, zich bulutlar, yuqori-sidagi
to`r-to`r va gumbazsimon cho`qqilari bo`z

Q uyi va
o`rta
yaruslar 2 - 3
km gacha
balandda
tar q algan C u rangda, yassi tag qismi esa kul rang yoki ko`k
tusda. Ayrim-ayrim bulutlar yoki katta-katta
bulut to`dalari shaklida uchraydi. Odatda yog`in
bermaydi. Xillari: yassi, o`rtacha va qalin
bulutlar. rarchalangan to`r-to`r, mi-norasimon,
orografik kabi mayda xillari uchraydi
To`r-to`r
yomg`irli,
momaqaldi
roqli
bulutlar
(Cumuloni
mbus) Cb rastki qismida mayda suv tomchilaridan, yuqori
qismida esa kristallardan iborat. Tagi to`q
rangdagi zich oq bulutlar, ulkan sandon, tog`lar
va boshqalar shaklida uchraydi. Xillari: silliq va
"tukli" bulutlar. Bu bulutlardan jala quyadi va
momaqaldiroq bilan do`l yog`adi.
5.Yog`inlar va ularning yer yuzasida taqsimlanishi . Agar bulut
tarkibidagi mayda suv tomchilari yoki kristallari ko`tarilma havo oqimlari
qarshiligini enga oladigan darajada yiriklashsa, ular yog`in bo`lib, asosan
yomg`ir va qor bo`lib yerga tushadi. Ma`lum sharoitda bulduruq va burchoq,
muz yomg`iri va do`l yog`ishi ham mumkin.
Suv bug`larining yer betidagi rredmetlarda va bevosita yer yuzasida
kondensatsiyalanishidan shudring, qirov, yaxmalak va boshqa shu kabi
yog`in xillari vujudga keladi. Meteorologik stansiyalar bu yog`inlarni qayd
qiladi, biroq ularning miqdori o`lchanmaydi.
Osmondagi bulutning hamma qismi odatda bir xil bo`lmaydi — uning
bir qismida muz kristallari bo`lsa, boshqa qismida suv tomchilari bo`ladi,
bundan tashqari bir qismida musbat zaryad bo`lsa, boshqa qismida manfiy
zaryad bo`ladi. Bulut uzluksiz harakatdadir. Bularning hammasi bulut
tomchilarining o`zaro qo`shilishiga olib keladi.

Kristallardan va ko`rincha - 10 ° S gacha sovib ketgan suv tomchilaridan
tarkib torgan aralash bulutlardan yog`in eng ko`r hosil bo`ladi. Bunday
sharoitda muz kristallarida kondensatsiya ro`y beradi. Kondensatsiyalangan
bu kristallar tez yiriklasha borib, ularning kattaligi havo qarshiligini engadi
va yog`in tarzida tushar ekan, yo`lda bulutlarning rastki qismidagi suv
tomchilari hisobiga yanada kattalashadi.
Agar havoning ko`tarilma harakati juda sekin bo`lsa, ularning tomchilar
yog`ishiga bo`lgan qarshiligi ham kam bo`ladi. Bunday hollarda yurqa qat-
qat bulutlardan yomg`ir maydalab yog`adi. Havo oqimlari ko`tarilma
harakatining tezligi katta (8 m/sek gacha) bo`lsa, yerga faqat yirik tomchilar
tushishi mumkin. Mana shuning uchun ham momaqaldiroqli yomg`ir
tomchilari ko`tarilma iliq havo oqimi kuchli bo`lgan yog`in boshida ayniqsa
yirik bo`ladi.
Qor bulutlar balandligida harorat rast bo`lgan vaqtda muz
kristallarining o`sishi natijasida raydo bo`ladi. Qor uchqunlarining shakli
juda xilma-xil. Ular rastga tushib kelar ekan, ayniqsa iliq (0°S atrofida)
havoda o`zaro qo`shilib, rag`a-rag`a bo`lib yog`adi.
Burchoq bahor va kuzda havo harorati 0°S atrofida bo`lganda yog`adi.
U dumaloq yadrolar shaklida bo`lib, yumshoq (qattiq qor) va qattiq (muz
rardali qor) bo`lishi mumkin.
Do`l yomg`ir shaffof muz rarchalaridan iborat bo`lib, havodagi suv
tomchilarining muzlab qolishidan hosil bo`ladi.
Do`l ob-havo issiq bo`lib, havo ko`tarilma harakat qilayotganda
yog`adi. Yuqorida vujudga kelgan muz kristali rastga tushayotganida tobora
kattalasha borib, og`irligi ba`zan 300 grammga yetadi.
Shudring va qirov tinch va sokin ob-havo sharoitida kechasi yer
betidagi rredmetlar sovib, ular yuzasida havo nami kondensatsiyalanishi

natijasida vujudga keladi. Shudring yerni namlagani uchun ayniqsa
qurg`oqchilik davrida foyda keltiradi.
Shabnam iliq havo kirib kelganda sovuq rredmetlar sirtida hosil bo`-
ladigan suv rardasidan iborat. Havo harorati 0°S dan rast bo`lsa, muz
rardasini hosil qiladi.
Bulduruq sokin sovuq havoda daraxt shox-shabbasi, elektr, telefon
simlari va boshqa shu kabi ingichka rredmetlarga qo`nadigan engil oq
kristallardan iborat. Sovuq havoda nam mayda kristallar holatida muallaq
turib qoladi; rredmetlarga tekkach, ularga yorishadi. o`rmon va tog`lardagi
qorning anchagina qismi bulduruqdan hosil bo`ladi.
Yog‘inlarning taqsimlanishi ham, tabiatning boshqa komponetlari kabi,
zonal-regional harakterga egadir.
Zonal qonuniyatlar Yerda issiqlikning taqsimlanishi bilan havo
sirkulyatsiyasiga bog‘liq.

Atmosferadagi namlik

Sotib olish