Axborot kommunikatsiyalarida mafkuraviy xurujlarning namoyon bo‘lishi. Internet mafkuraviy xuruj ob’yekti sifatida

Axborot kommunikatsiyalarida mafkuraviy xurujlarning namoyon
bo’lishi.  Internet mafkuraviy xuruj ob’yekti sifatida.
Reja
1. Internet   va   undan   mafkuraviy   xuruj   ob’yekti   sifatida   foydalanish
oqibatlari.   Axborot   kommunikatsiyalari   va   internet   orqali
qilinayotgan mafkuraviy xurujlar. 
2. Internetdan foydalanish madaniyatini shakllantirish – mafkuraviy
xurujlarga qarshi mafkuraviy immunitetni kuchaytirish vositasi. 
3. Yoshlarda   internetdan   foydalanish   madaniyatini   shakllantirish
yo’llari   va   vositalari.   O ‘zbekiston   ko‘pmillatli,   polietnik   davlat
ekanligi Axborot   xuruji   tushunchasi.   O‘zbek   xalqining   mustaqilligiga,   uning
mustaqil   taraqqiyot   yillarida   erishayotgan   yutuqlariga   qarshi   g‘animlarimiz
tomonidan   muntazam   ravishda   axborot   xurujlari   olib   borilmoqda.   Xo‘sh,
axborot   xuruji   nima?   Axborot   xuruji   bu   o‘zbek   xalqining   ichki   va   tashqi
g‘animlari   tomonidan   atayin   uning   ijtimoiy-iqtisodiy,   siyosiy-huquqiy,
ma’naviy   madaniy   hayotida   yuz   berayotgan   ijobiy   o‘zgarishlar,   islohotlar
natijasida   erishilgan   marralar,   ba’zida   yo‘l   qo‘yilgan   xato   va   kamchiliklar
haqida   axborot   kommunikatsiyalari,   internet   va   boshqa   ommaviy   axborot
vositalari   orqali   ishonchsiz,   yolg‘on,   o‘ydirma,   odamlarning   ongini
zaharlaydigan   har   xil   ma’lumotlarni   tarqatishidan   boshqa   narsa   emas.
SHunday   o‘ta   bema’ni   axborotlarning   oldini   olish   uchun   ham   axborot
xavfsizligini   ta’minlash   zarur.   Demak,   o‘zbek   xalqining   qo‘lga   kiritgan
mustaqilligini   mustahkamlash   va   rivojlantirishda   axborot   xavfsizligini
ta’minlashning o‘rni beqiyosdir.
Axborot tushunchasi, uning tur va shakllari.  Xo‘sh, axborot o‘zi nima?
Axborot   arabcha   “xabar”   so‘zidan   olingan   bo‘lib,   “darak”,   “ma’lumot”,
“ovoza”   degan   ma’nolarni   anglatadi 1
.   SHu   tariqa   bugungi   kunda   axborot
deganda   biror   kimsa,   narsa   yoki   hodisa   haqida   darak,   ma’lumot   berish,
bildirish, uni muayyan vositalar orqali etkazish yoki ovoza qilish tushuniladi.
Falsafiy   jihatdan   axborotlarni   o‘zining   aks   ettirish   ob’ektiga   ko‘ra:
birinchidan,   tabiat (koinot, er-suv, tuproq, o‘simlik, hayvonot va boshqalar);
ikkinchidan,   jamiyat   (odamlar,   jamoat   birlashmalari,   davlatlar,   ularning
tuzilishlari,   iqtisodiy,   siyosiy,   ma’naviy-ma’rifiy   faoliyatlari);   uchinchidan ,
inson  faoliyati   (jismoiniy   va   aqliy  salohiyati,  salomatligi,   ongi   va  tafakkuri,
mentaliteti,   moyilligi   va   boshqalar)   haqida   batafsil   ma’lumotlarni   etkazib
beruvchi   guruhlarga   ajratish   mumkin.   Bu   bilan   ularni   tasniflash   muammosi
tugamaydi.   Darvoqe,   mavjud   olamda   yuz   berayotgan   hodisa,   voqea,
1   Ўзбек тилининг  изоҳли луғати. 4.Ж. –Т.: “Ўзбекистон  миллий  энциклопедияси”  Давлат  илмий нашриёти,  2008. –
Б.370. jarayonlar qanchalik tez va izchil kechsa, ular haqidagi informatsiyalar oqimi
ham shunchalik ko‘p va xilma-xil bo‘ladi. 
Bugungi   kundagi   axborotlarni   o‘zining   sub’ektiga   ko‘ra   uchta   katta
guruhga   ajratish   mumkin.   Bunda:   birinchi   guruhga   axborotlarni   o‘zida
miqdoriy   va   sifatiy   jihatdan   aks   ettirgan   holda   saqlovchi,   qayta   ishlovchi   va
uzatuvchi   texnologiyalarga   asoslangan   vositalar   –   oddiy   aloqa   tarmoqlaridan
tortib   bugungi   kundagi   murakkab   texnologiya   asosiga   qurilgan   ixcham   va
qulay   har   xil   turdagi   katta   va   kichik   qurilmalargacha   bo‘lgan   vositalarni   o‘z
ichiga   oluvchi;   ikkinchi   guruhga   ularning   ijodkori   bo‘lgan   intelektual   aql
sohiblarini;   uchinchi guruhga   ulardan foydalanuvchi shaxs, jamoa va boshqa
turli xildagi birlashmalarni kiritish mumkin.
O‘zbekistonning   mustaqilligini   mustahkamlovchi   va   rivojlanishini
ta’minlovchi   axborotlarni   mustaqillikning   shakllari   bo‘yicha   quyidagilarga
ajratish mumkin: 
1)   iqtisodiy mustaqilligini   mustahkamlashga xizmat qiluvchi, ya’ni mehnat
jamoalarining   sanoat,   qishloq   xo‘jaligi,   ilm-fan   sohasida   erishgan   yutuqlari
borasidagi;
2)   siyosiy   mustaqilligini   mustahkamlashga   xizmat   qiluvchi,   ya’ni   davlat
hokimiyatining tuzilishi, ularda xizmat qiluvchilar soni, kasb-kori, funksional
vazifalari,   rejalashtirilayotgan   ishlari,   ayniqsa,   huquqni   muhofaza   qiluvchi
organlar, qurolli kuchlarning tarkibi, qurol-yoroqlari va boshqalar haqidagi;
3)   ma’naviy   mustaqilligini   mustahkamlashga   xizmat   qiluvchi,   ya’ni
fuqarolarga   ta’lim-tarbiya   berish,   ularni   vatanparvarlik   ruhida   tarbiyalash,
g‘oyaviy-mafkuraviy   kurash   yo‘llari   va   vositalari,   o‘tkazilishi   ko‘zda
tutilayotgan   ma’naviy-ma’rifiy   tadbirlar,   ularning   ishtirokchilari   to‘g‘risidagi
ma’lumotlar kabilarni o‘z ichiga oluvchi tizimlarga ajratgan holda   tasniflash
maqsadga muvofiqdir. Falsafa   ilmining   umumiylik,   xususiylik,   alohidalik   kategoriyalarining
metodologik ahamiyatidan kelib chiqqan holda mazkur axborotlarni  ishlatilish
o‘rniga   qarab umumiy, xususiy  va alohida axborotlar tizimiga ajratish kerak
bo‘ladi. Bundagi:
a)   umumiy   axborotlarga   O‘zbekistonning   geografik   joylashuvi,   tabiati,
davlat tuzilishi, pul birligi, tarixiy rivojlanish bosqichlari, qadriyatlari, ta’lim-
tarbiya tizimi, aholining salomatlik darajalari haqida butun jahon ahli; 
b)   xususiy   axborotlarga   sanoat,   qishloq   xo‘jaligi   va   boshqa   ishlab
chiqarilayotgan   mahsulotlar,   ularni   iste’mol   qilish,   taqsimlash,   ayirboshlash,
xorijiy   davlatlar   bilan   tuzilgan   ikki   va   ko‘p   tomonlama   shartnomalar   haqida
alohida mehnat jamoalari, tuman, viloyat aholisi, ba’zi bir davlatlar;
v )   alohida   axborotlarga   davlat   va   mehnat   jamoalarining   o‘ziga   xos
xususiyatlaridan   kelib   chiqqan   holda   ularning   ishlab   chiqarish   faoliyati,
mehnat   qilish   tartibi,   xizmat   vazifalarini   bajarish   borasidagi   sir-asrorlarini
tashkil   etuvchi,   oshkor   qilinganligi   uchun   qonunda   belgilangan   tartibda
jazolanishi   muqarrar   bo‘lgan,   shu   tufayli   alohida   kishilar   bilishiga
mo‘ljallangan axborotlar kiradi.
XX I   asrga   kelib   bu   tushunchaning   mazmuni   o‘zgacha   ma’no   kasb   eta
boshladi.   Uning   bugungi   kundagi   o‘rni   haqida   birinchi   Prezidentimiz
I.A.Karimov   ta’kidlaganidek:   “Xavfsizlik   –   uzluksiz   holatdir,   hadsiz-
hududsizdir...   Har   bir   mintaqada   xavfsizlikni   ta’minlash   muammolari
muayyan   mohiyatga   ega.   Har   bir   mintaqaning   o‘z   xususiyatlari,   o‘z   tahdid
manbalari va xavfsizlikni saqlash omillari bor” 2
. 
Axborot   xavfsizligi   tushunchasi   va   uni   ta’minlash   muammolari.
YUqorida   keltirilgan   “axborot”   va   “xavfsizlik”   tushunchalarining   qisqacha
falsafiy tahlillaridan kelib chiqqan holda   “axborot xavfsizligi”   tushunchasiga
quyidagicha falsafiy ta’rif berish mumkin.
2   Каримов   И.А.   Ўзбекистон   ХХ1   аср   бўсағасида:   хавфсизликка   таҳдид,   барқарорлик   шартлари   ва   тараққиёт
кафолатлари //  Унинг ўзи . Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида. Т.6. –Т.: Ўзбекистон, 1998. –Б.37. Axborot  xavfsizligi    bu – muayyan shaxs, oila, ijtimoiy guruh, mehnat va
xizmat   jamoasi,   davlat   va   jamiyatning   ijtimoiy-iqtisodiy,   siyosiy-huquqiy,
ma’naviy-madaniy omillar asosida xavf-xatarsiz tarzda normal  faoliyat olib
borishlari   uchun     zarur   bo‘lgan   informatsiyalarni   o‘rnatilgan   tartibda
saqlash va etkazib berish  tizimidir.
O‘zbekiston   mustaqilligini   mustahkamlash   va   rivojlantirishga   xizmat
qiluvchi axborot xavfsizligini ta’minlash tizimiga: 
1)   O‘zbekistonning   bevosita   mustaqilligini   saqlashga   qaratilgan,   ya’ni
o‘zbeklarning   tarixiy   makon   va   zamondagi   o‘rnini   inkor   qiluvchi   yoki   bu
haqdagi   tarixiy   dalillarni   soxtalashtirib,   ularni   buzib   jahon   afkor   ommasiga
etkazishga urinuvchi soxta informatsiyalar oqimidan himoyalanishni o‘z ichiga
oluvchi haqqoniy ma’lumotlar tizimini muntazam ravishda ishga solish; 
2)   globallashuv   sharoitida   O‘zbekistonning   iqtisodiyot   sohasidagi
erishayotgan   yutuqlariga   rahna   soluvchi   har   xil   informatsion   xurujlarning
oldini   olish   va   ularga   ishonchli   ma’lumotlar   orqali   qaqshatqich   zarba   berish,
ya’ni bugungi kundagi jahon-moliyaviy inqirozi sharoitida mamlakatimida yuz
berayotgan   iqtisodiy   barqarorlik,   qolaversa,   iqtisodiy   o‘sishning   sabablarini
tushuntirib   berishni   ta’minlash,   ularni   soxtalashtirib   yoki   eng   rivojlangan
mamlakatlar   bilan  
qiyoslash   orqali   “o‘zbek   modeli”ning   obro‘sini   tushirishga   intilayotgan
g‘animlarga qarshi informatsion hujumni uyushtirish;
3)   O‘zbekistonning   siyosiy   tizimini   yanada   mustahkamlash   va
rivojlantirishga,   ya’ni   mamlakatimizning   siyosiy   –   huquqiy   hayotini
liberallashtirishga, O‘zbekistonda “demokratiya” yo‘q deb, butun dunyoga jar
solayotgan   “siyosatchi”larning   g‘oyaviy   xurujlari   va   amaliy   xatti-
harakatlarining oldini olish va ularni badnom etish; 
4)   O‘zbekistonda   yashovchi   aholining   64%   ini   tashkil   etuvchi   yoshlarni
mustaqillik   g‘oyasi   ruhida   tarbiyalash,   ularning   ongiga   milliy   mafkuraning bosh   va   asosiy   g‘oyalarini   singdirishga   qaratilgan,   ya’ni   yoshlarning
ma’naviyatini yuksaltirish, har xil  mafkuraviy  xurujlarga  qarshi  immunitetini
shakllantirish,   “ommaviy   madaniyat”   unsurlari   orqali   ko‘zga   ko‘rinmas
darajada   o‘tkazilayotgan   ta’sirlar   doirasiga   tushib   qolmaslik   uchun   olib
borilayotgan axborotlar xavfsizligini ta’minlash ishlarini kiritish mumkin.
Axborot   xavfsizligining   yuqorida   bayon   qilingan   tizimi   fuqarolarning
axborot   erkinligini   cheklamaydi,   balki   ularning   bu   sohadagi   konstitutsiyaviy
huquq   va   erkinliklarini   amalga   oshirishga   xizmat   qiladi.   O‘zbekistonning
birinchi   Prezidenti   I.A.Karimov     ta’kidlaganidek:   “Fuqarolarning   axborot
sohasidagi   huquq   va   erkinliklarini   ta’minlash   masalasi   insonning   axborot
olish, axborotni va o‘z shaxsiy fikrini tarqatish  huquqi va erkinligini o‘zida
mujassam   etgan   bo‘lib,   bu   O‘zbekistonda   demokratik   jamiyat   asoslarini
barpo etishning muhim sharti, ta’bir joiz bo‘lsa, tamal toshi hisoblanadi ” 3
.
Axborot   va   in’ikos  jarayonining   dialektik   aloqadorligi   masalasidagi   yana
bir   jihat   bu   axborotlarda     in’ikos   ettirilgan   ma’lumotlarning   xavfsizligini
ta’minlash   muammosidir.   Bu   xususda   birinchi   Prezidentimiz   I.A.Karimov:
“Ayni   paytda   jahon   miqyosida   axborotlashtirish   jarayonlari   tobora
globallashib, bu boradagi raqobat kuchayib borayotgan, axborot nainki tovar,
balki   kuchli   mafkuraviy   qurolga   aylanayotgan   hozirgi   shiddatli   zamonda
hayotning o‘zi, O‘zbekiston   milliy  manfaatlarini   hisobga  olgan   holda, bu
yo‘nalishda   yangi-yangi   vazifalarni   oldimizga   keskin   qilib   qo‘ymoqda” 4
,   –
degan edi. Demak, axborot va uning xavfsizligini ta’minlash muammosini hal
etishda quyidagilarga asosiy e’tibor qaratilishi muhim.
1.   Axborotlarning   miqdoriy   jihatdan   xavfsizligini,   ya’ni   narsa,   voqea,
hodisalar haqida to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlarni statistik va nostatistik yo‘llar
3   Каримов   И.А.   Мамлакатимизда   демократик   ислоҳотларни   янада   чуқурлаштириш   ва   фуқаролик   жамиятини
ривожлантириш   концепцияси   // Унинг   ўзи:   Демократик   ислоҳотларни   янада   чуқурлаштириш   ва   фуқаролик   жамиятини
шакллантириш – мамлакатимиз тараққиётининг асосий мезонидир. Т.19. –Т.: Ўзбекистон, 2011. –Б.71.
4   Каримов   И.А.   Тошкент   ахборот   технологиялари   университетининг   профессор-ўқитувчилари   ва   талабаларига,
бутун жамоасига //  Унинг ўзи:  Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари – олий қадрият. Т.14. –Т.: Ўзбекистон, 2006. –Б.53–
54. bilan to‘plash asosida noaniqliklarni yo‘q qilish va shu asosda to‘liq ishonchli
bo‘lgan   axborotlarga   ega   bo‘lish,   ularni   saqlash   va   uzatish   ishlarini   amalga
oshirishni  ta’minlash.  Bu  masaladagi  har  qanday miqdoriy  noaniqlik  axborot
ob’ekti va sub’ektiga xavf tug‘dirishi tabiiydir.
2.   Axborotlarning   sifatiy   jihatdan   xavfsizligini   ta’minlash.   Ma’lumki,
hozirgi   kunda   axborotlarni   tasniflashning   bir   necha,   masalan,   gnoseologik
belgisi bo‘yicha – ob’ektiv va sub’ektiv; pragmatik belgisi bo‘yicha – potensial
va   aktual;   ob’ektivlik   farqi   bo‘yicha   –   tabiat   (tirik   va   notirik),   jamiyat   va
texnikaga   oid   turlari   mavjuddir.   Bular   ichida   biologik   va   ijtimoiy   sohaga   oid
axborotlar   sifatiy   jihatdan   o‘ta   pishiq   bo‘lishni   talab   etadi.   Axborotlarning
sifatiy   jihatdan   pishiqligi   jamiyatda   barqarorlikni   ta’minlash   garovi
hisoblanadi.   SHuning   uchun   ham   bu   sohada  olingan  har  bir   ma’lumot   qayta-
qayta   tekshirib   qo‘rishni   talab   etadi.   SHunda   ma’lumot   pishadi   va   axborot
pishiqlik xususiyatiga ega bo‘ladi. Pishiqlik har bir narsaning sifatiy xususiyati
hisoblanadi.   Uni   inkor   etish   qiyin   bo‘ladi.   SHu   nuqtai   nazardan   qaraganda
g‘oyaviy   tarbiya   sohasida   ishlatayotgan   axborotlarimiz   o‘ta   pishiq   bo‘lishni
talab   etadi.   “Pishmagan   osh,   qorinni   og‘ritadi”   deganlaridek,   pishiqlikka   ega
bo‘lmagan har qanday axborot milliy xavfsizligimizga tahdid soladi.
3.   Mamlakatimiz   mustaqil   taraqqiyotining   kelgusidagi   istiqbollarini
belgilashda axborotlar xavfsizlikni ta’minlash masalasi ham muhimdir. Bunda
faqat   axborotlarning   miqdoriy   va   sifatiy   ko‘rsatkichlari   emas,   balki,   ularning
hajmi   va   mazmuni,   sabab   va   oqibatlari,   mantiqiy   xulosalar   chiqarish   usullari
ham hisobga olinishi zarur.
4.   Davlatni   boshqarishda   ijtimoiy,   ya’ni   aholi   sonining   o‘sish   sur’atlari,
ishlab chiqarish, ta’minot, iste’mol va taqsimot, tadbirkorlik, ijtimoiy himoya,
jinoyatchilik, millatlar o‘rtasidagi munosabatlar, diniy e’tiqod masalalariga oid
axborotlar   xavfsizligini   ta’minlash   o‘ta   muhim   ahamiyat   kasb   etadigan
masaladir. Mafkuraviy ong va immunitetni shakllantirishning tamal toshi ham ana   shu   haqidagi   axborotlarning   mag‘zida   joylashgandir.   CHunki,   inson
ijtimoiy   mavjudot,   uni   ijtimoiylikdan   begonalashtirish,   undagi   hayvoniy
sifatlarning   o‘sishiga   yo‘l   qo‘yib   berish   demakdir.   Hayvoniy   sifat   esa
buzg‘unchilik, vayrongarchilik qilishning manbaidir.
Shu tariqa,  axborot xavfsizligini ta’minlash  bu – g‘animlarimiz tomonidan
mamlakatimizga   nisbatan   qilinayotgan   axborot   xurujlarining   oldini   olish
hamda  ularga  nisbatan   milliy   axborot  vositalarimiz   orqali  qarshi  qaqshatqich
zarba berish demakdir. Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati
1.     Mirziyoyev   SH.M.   Milliy   taraqqiyot     yo’limizni   qat’iyat   bilan   davom
ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. 1-jild, Toshkent,”O’zbekiston”, 2017 yil.
2.   Mirziyoyev   SH.M.   Erkin   va   farovon   demokratik   O’zbekiston   davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O’zbekiston”, 2017 yil.
3.   Mirziyoyev   SH.M.   O’zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   SHavkat
Mirziyoyevning   Oliy   Majlisga   murojaatnomasi.   “Xalq   so’zi”   gazetasi,   2017
yil, 23-dekabr, 2-bet.
4.     Mirziyoyev   SH.M.   Konstitutsiya   –   erkin   va   farovon   hayotimiz,
mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. “Xalq
so’zi” gazetasi, 2017 yil, 8-dekabr, 1-3 betlar. 
5. Mirziyoyev SH.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston
Respublikasini   yanada   rivojlantirish   bo’yicha   harakatlar   strategiyasi
to’g’risida”gi farmoni. Toshkent, “Adolat”, 2018 yil.
6.     Mirziyoyev   SH.M.     Buyuk   kelajagimizni   mard   va   oliyjanob   xalqimiz
bilan birga quramiz. T., O’zbekiston, 2017 yil.
7.   Mirziyoyev SH.M.  Qonun ustuvorligi  va inson manfaatlarini ta’minlash
yurt taraqqiyoti va xalq  farovonligining garovi. T., O’zbekiston, 2017 yil.
8.       Karimov   I.A.   Asarlar   to’plami.   1-23   jildlar.   -T.:“O’zbekiston”,   1996-
2015 y.y.
9.       Karimov  I.A.  Yuksak   ma’naviyat  –   yengilmas  kuch.  –T.:“Ma’naviyat”,
2008.
10.   Karimov   I.A.   Mamlakatimizda   demokratik   islohotlarni   yanada
chuqurlashtirish   va   fuqarolik   jamiyatini   rivojlantirish   konsepsiyasi.   –
T.:“O’zbekiston”, 2010. 
11.Karimov   I.A.   O’zbekiston   mustaqillikka   erishish   ostonasida.   -
T.:“O’zbekiston”, 2011.