Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 52.6KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Баҳрҳои фаръии арӯзи тоҷикӣ

Sotib olish
Мавз ъ:  Баҳрҳои фаръии ар зи то икӯ ӯ ҷ ӣ
Нақша:
1. Муқаддима
2. Баҳрҳои қариб,  музореъ, мушокил
3. Баҳрҳои  адид, хафиф, му тасс	
ҷ ҷ
4. Баҳрҳои  сареъ, мунсареҳ, муқтазаб
5. Баҳрҳои махсуси ар зи то ик	
ӯ ҷ ӣ
6. Хулоса
     Бояд гуфт, қи барои  ба хуб  донистани моҳияту 
ӣ
душвориҳои  ар з ва аз ҳамдигар фарқ қарда тавонистани  	
ӯ
1 баҳрҳои асливу  фаръ   инчунин дурусту бехато  муайян ӣ
намудани  вазни шеърҳои  удогона  ба дара аи коф  	
ҷ ҷ ӣ
донистани ҳамаи он чизе ки гуфта шуд ва аз ёд донистани 
рукнҳои солиму зиҳофии  баҳрҳои асл  зарур аст.  Чунки бе	
ӣ
донистани  ин ҳама табиату моҳияти  баҳрҳои фаръ  	
ӣ
нокушода мемонад.  Ҳоло бубинем, ки  баҳрҳои фаръ   ч  	
ӣ ӣ
хусусият доранд ва мавқеи онҳо  дар ар зи то ик  ч  гуна 	
ӯ ҷ ӣ ӣ
аст. Баҳрҳои фаръии  ар зи то иқ   9-то буда, ба се гур ҳи 	
ӯ ҷ ӣ ӯ
баробар тақсим мешавад.
Яъне ба гур ҳи якум баҳрҳои:	
ӯ
Қариб,музореъ, мушокил
Ба гуруҳи дуюм баҳрҳои:
адид,  хафиф, му тас	
Ҷ ҷ
Ба гуруҳи сеюм  баҳрҳои:
Сареъ, мунсареҳ, муқтазаб тааллуқ доранд.
1. Баҳри қариб-дар луғат маънои наздикро дорад, ва 
мувофиқи тасдиқи ар зиёни гузаштаи форсу то ик аз 	
ӯ ҷ
тарафи Мавлоно Юсуфи Нишопур   кашф шудааст. Сабаби 	
ӣ
қариб ном гирифтани ин баҳр он аст, ки вай ба баҳри 
музореъ қаробате доштааст. Баҳри қариб - махсуси назми 
мардумони форсу то ик буда, дара аи истеъмолаш 	
ҷ ҷ
нисбатан маҳдуд аст ва асосан дар шакли мусаддас меояд.
Дар баҳри қариб одатан ду рукни аввал аз ҳаза  ва рукни 	
ҷ
охир аз рамал меояд. Намунаи баъзе вазнҳои ин баҳр:
2 1. Қариби мусаддаси макфуфи мақсур - мафо лу мафо лу ӣ ӣ
фоилон ду маротиба дар ҳар байт:
Фиғон з-он са/ри зулфайни /тобдор,
V — — V/V——V/— V  ~
Фур  ҳишта /зи ëқути/обдор.	
ӯ
V——V/V —  —  V/ — V ~           (Аз «Ал-М ъ ам»).	
ӯ ҷ
2. Қариби мусаддаси ахраби макфуф - мафъ лу мафо лу 
ӯ ӣ
фоилотун - ду маротиба дар ҳар байт:
То мулки/ а	
ҷ ҳонро ма\ дор бошад ,
— — V/V — — V/— V — —
Ф армонде/ҳи   шаҳри/ёр бошад.	
ӯ
— — V/V — — V / — V — —                (Анвар ).	
ӣ
3. Қариби мусаддаси ахраби макфуфи мақсур-мафъ лу 	
ӯ
мафо лу фоилон-ду маротиба дар ҳар байт:	
ӣ
Орад ша/рафи марду/ми падид.
— — V / V   — — V /  —   V  ~
Озод на/карда аз ди/рам   ҳарид.
— — V / V   — — V /  —   V  ~                 (Рудак ).	
ӣ
4. Қариби мусаддаси макфуф - мафо лу мафо лу фоилотун:	
ӣ ӣ
3 Ҳудованди/ аҳонбахш, /шоҳи одил,ҷ
V  — —  V  / V  — —  V  / —  V  — —
Ша ҳ аншоҳи / авонбахт/рои комил.	
ҷ
V  — —  V  / V  — —  V  / —  V  — —              (аз < Fu ёс-ул-
луғот»).
2. Баҳри музореъ.     Музореъ дар луғат ба маънои 
мушоби ҳ ат, яъне монанд меояд. Ин ба ҳ рро аз он сабаб 
музореъ номидаанд, ки вай бо баҳри мунсареҳ монандие 
доштааст. Баҳри музореъ аз баҳрҳои муштарак ва нисбатан 
маъму лт арини назми халқҳои форсу то ик ва мардуми араб 	
ҷ
аст.   Дар баҳри музореъ рукнҳои мухталифи ҳаза у рамал 	
ҷ
яқдармиён меоянд ва албатта, аввал аз рукнҳои баҳри ҳаза  	
ҷ
сар мешавад.
Маъмултарин вазнҳои баҳри музореъ:
1. Музореи мусаммани ахраб-мафъ лу фоилотун мафъ лу 	
ӯ ӯ
фоилотун-ду карат дар ҳар байт:
оно, ба/ усту ят / рафтам ба / қ ҳи Помир,	
Ҷ ҷ ҷӯ ӯ
— — V \  —  V  — — \  — — V \  —  V  — —
Пайваста/қ ҳсорон/ буданд/мисли зан ир.	
ӯ ҷ
— — V \  —  V  — — \  — — V \  —  V  — —
(М. Турсунзода).
4 2. Музореи мусаммани ахраби макфуфи маҳзуф - мафъ лу ӯ
фоилоту мафо лу фоилун - ду карат дар ҳар байт:	
ӣ
Дидор,/ менамои/ву парҳез\ мекун ,	
ӣ
— — V \   —  V  — V \  V  — —  V /  —  V  —
Бозори / хешу ота/ши мо тез / мекун .	
ӣ
— — V /  —  V  — V /  V  — —  V /  —  V  —         (Саъд )	
ӣ
3. Музореи мусаммани ахраби мусаббағ - мафъ лу 	
ӯ
фоилотун мафъ лу фоилотон - ду карат дар ҳар байт:	
ӯ
Эй лаъли /н шхандат/коми ша/кардаҳонон.	
ӯ
— — V /  —  V  — — /  — — V  /  —  V  —   ~
Сирри да/ҳонт берун / аз фаҳми/ нуқтадонон.
— — V /  —  V  — — /  — — V  /  —  V  —   ~
4. Музореи мусаммани ахраби макфуфи мақсур-мафъ лу 	
ӯ
фоилоту мафо лу фоилон - ду бор дар ҳар байт.	
ӣ
Н шам ба/шодмони/и он дам ша/роби сурх,	
ӯ
— — V /   —  V  —   V /  V — —   V /  —  V  —   ~
К-аз шарқи/инқилоб/ дамад оф/тоби сурх.
— — V/  — V — V/ V— — V/ — V —  ~
3. Баҳри мушоқил.  Мушокил дар луғат маънои ҳамшалро 
дорад, зеро вай бо баҳри қариб шаклан монанд аст. Ин баҳр 
аз тарафи ар зиёни форсу то ик кашф шудааст, аз ин р  	
ӯ ҷ ӯ
танҳо дар назми ҳамин халқҳо истифода мешавад. Бо 
5 ву уди ин бояд гуфт, қи дара аи истифодаи ин баҳр дар ҷ ҷ
ар зи то ики хеле маҳдуд аст. Ҳамчун дар баҳри музореъ, 
ӯ ҷ
ин  о низ рукнҳон ҳаза у рамал якдармиён меоянд. Фарқаш
ҷ ҷ
фақат дар ин аст, ки дар баҳри мушокил аввал рукнҳои 
баҳри рамал ва баъд ҳаза  меояд.	
ҷ
Чунончи инак, чанд намуна:
1. Мушокили мусаммани макфуфи мақсур- фоилоту 
мафо лу фоилоту мафо л-ду маротиба дар ҳар байт:	
ӣ ӣ
Хезу тарфи/чаман гир/бо ҳарифи /суманр й,	
ӯ
— V — V/ V— — V/ — V — V/  V—  ~
Гоҳ сунбу/ли тар чину / гоҳ моҳи /суманб й.  ( ом )
ӯ Ҷ ӣ
— V — V/ V— — V/ — V — V/  V—  ~
2. Мушокили мусаддаси макфуфи мақсур-фоилоту мафо лу	
ӣ
мафойил:
Эй нигори/сияҳчашму / сияҳм й,	
ӯ
— V — V/ V— — V/ V—  ~
Сарвқади/нак р и / нак г й.    (Шамси Қайс).	
ӯ ӯ ӯ ӯ
— V — V/ V— — V/ V—  ~
Гур ҳи дуюм баҳрҳои  адид, ҳафиф ва му тасро дар бар 	
ӯ ҷ ҷ
гирифта, аз омехта шуда омадани рукнҳон солиму зиҳофии 
баҳрҳои аслии рамал ва ра аз пайдо шудааст. Рукни умумии	
ҷ
ин гур ҳи баҳрҳои фаръ  махбун буда, афоили умумии он 	
ӯ ӣ
6 аз баҳри рамал фаилотун  (VV- -) ва аз баҳри ра аз ҷ
мафоилун (V-V-) аст.
1. Баҳри  адид.  (баъзан ғариб низ меноманд).	
ҷ
адид калимаи араб  буда, дар луғат ба маънои нав тоза 	
Ҷ ӣ
меояд. Чунки ин баҳрро ар зиёни форсу то ик баъд аз 	
ӯ ҷ
Ҳалил ибни Аҳмад ва Абулҳасани Ахфаш ба тозаг  кашф 	
ӣ
кардаанд ва нисбат ба ҳамаи дигар баҳрҳои ар з хеле кам 	
ӯ
истифода мешавад.  Баҳри  адид дар шакли мусамман 	
ҷ
умуман намеояд. Ин   о рукнҳои рамалу ра аз истифода 	
ҷ ҷ
мешаванд ва албатта агар шеър мусаддас бошад, ду рукни 
аввал ва агар мураббаъ бошад, рукни аввал аз махбуни 
рамал ва баъд ра аз меояд. Чанд намуна:	
ҷ
1.  адиди мусаддаси солим - рукнҳои фоилотун фоилотун 	
Ҷ
мустафъилун - ду маротиба дар ҳар байт:
Аз чи р ят/р зи равшан/эй моҳи ман,	
ӯ ӯ
— V — — / — V — —/ — — V —
Дарнишонд /ин раҳилро/  дар дарду ғам.    (3opeъ).	
ӣ
— V — — / — V — —/ — — V —
2.  адиди мусаддаси махбун - фаилотун фаилотун 	
Ҷ
мафоилун - ду маротиба дар ҳар байт:
Чу қадат гар/ чи санавбар/ кашад саре,
7 VV  — — /   VV  — — / V— V —
Набувад чун/қади сарват/санавбаре.
VV — —/ VV — —/ V— V —            (Сайфии Бухоро ).ӣ
3.  адиди мураббаи махбун-фаилотун мафоилун ду карат 	
Ҷ
дар ҳар байт:
Дили ман   ме/ч аробар	
ӣ
VV — —/ V— V —
Чу ғами ман /  намехур
ӣ
VV — —/ V— V —
(Шамси Қайс).
4.  адиди мураббаи солим - фоилотун мустафъилун ду бор 	
Ҷ
дар ҳар байт:
Чашмҳоят  / наргиснамо,
—V ——/ —  — V —
Бо нигоҳе/бигзар ба мо .
—V ——/ —  — V —                         (Зореъ)
2. Баҳри Хафиф. Аз сабуктарин баҳрҳои муштараки ар зи 	
ӯ
арабу а ам буда, асосан дар шакли мусаддас меояд ва 	
ҷ
албатта аввал бо рукнҳои баҳри рамал сар шуда, баъд ра аз 	
ҷ
меояд. Дар ар зи то ик , баъзан шакли мусаммани он низ 	
ӯ ҷ ӣ
8 дида мешавад, вале ҳеле кам. Чанд намуна аз вазнҳои баҳри
ҳафиф:
1. Хафифи мусаддаси махбун-фоилотун мафоилун 
фаилотун - ду карат дар ҳар байт:
Сабзаҳо нав/дамида ё/р наёмад,
—V ——/ V — V —/  V  V ——
Тоза шуд бо/ғу он ниго / р   наёмад.  ( ом )Ҷ ӣ
—V ——/ V — V —/  V  V ——
2. Хафифи мусаддаси мах буни маҳзуф - фоилотун 
мафоилун Фаилотун - ду маротиба дар ҳар байт:
Шаб надидам / тypo cито/раи ман,
—V ——/ V — V —/ V  V —
Ш ълавар дар /ҳаво сито/раи ман.	
ӯ
—V ——/ V — V —/ V  V —
(М. Турсунзода).
3. Хафифи мусаддаси махбуни мақсур - фоилотун мафоилун
фаилон - ду қарат дар ҳар байт:
Х анда кард о/фтобу ш ъ/ла бирехт,	
ӯ
—  V  — — /  V  —  V  — / VV  ~
Абр г ë/ ки қаҳр кар/ду гурехт.	
ӯ
— V — — / V — V — / VV ~                                          
(Деҳот ).
ӣ
4. Хафифи мусаддаси махбуни аслам - фоилотун мафоилун 
фаълун-ду карат дар ҳар байт:
9 Инқилоб о/фтобро/монад,
— V — — / V — V — /  —  —
Ё к и т фони обро/монад.ӯ
— V — — / V — V — /  —  —                                (С. Айн ).	
ӣ
5. Хафифи мусаддаси мушаасс - фоилотун мафоилун 
мафъ лун	
ӯ
Вақти гул шуд,/ ҳавон гул/шан дорам,
— V — — / V — V — /  —  — —
Завқи  оми / мудоми р /шан дорам.                     ( ом )
ҷ ӯ Ҷ ӣ
— V — — / V — V — /  —  — —
6. Хафифи мусаммани махбун - фаилотун мафоилун 
фаилотун мафоилун -ду бор дар ҳар байт:
Чу қадат но/равон бувад/агараш рух/ бувад қамар,
V V — — / V — V —/ V V — —/ V — V —
Чу рухонат/бувад қамар/агараш лаб/ бувад шакар,
V V — — / V — V —/ V V — —/ V — V —
3.Баҳри му тасс-дар ар зи арабу а ам баробар истеъмол  	
ҷ ӯ ҷ
мешавад. Му тасс аз калимаи и тос гирифта шудааст ва дар	
ҷ ҷ
луғат маънои аз бех барканданро дорад ва г ё му асс аз 	
ӯ ҷ
баҳри хафиф канда гирифта шудааст. Фарқаш ин ки агар 
дар баҳри хафиф рукни аввали мисраъҳо бо махбуни рамал 
сар шавад, дар му асс бо махбуни ра аз сар мешавад. 	
ҷ ҷ
Му тасс бештар дар шаклҳои мусамман ва мураббаъ меояд,	
ҷ
10 хусусан шакли мусаммани он хеле маъмул аст. 
Маъмултарин вазнҳои баҳри му тасс:ҷ
1.Му таси мусаммани махбун - мафоилун фаилотун 	
ҷ
мафоилун фаилотун - ду маротиба дар ҳар байт:
 Ду ҳафта шуд/ки надидам/маҳи дуҳаф/таи худро,
           V — V —/ V V — —/ V — V —/ V V — —
Ку о равам,/ ба к  г ям/ ғами нуҳуф/таи худро.	
ҷ ӣ ӯ
V — V —/ V V — —/ V — V —/ V V — —
                                                                               ( ом ).	
Ҷ ӣ
2.Му таси   мусаммани   махбуни   маҳзуф   -   мафоилун	
ҷ
фаилотун мафоилун фаилун-ду маротиба дар ҳар байт:
Зи дилбарам/ ки расонад/ навозиши/ қаламе,
V — V —/ V V — —/ V — V —/ V V —
Ку ост пай/ки сабо г / биё бикун/ караме.   (Ҳофиз)	
ҷ ӯ
V — V —/ V V — —/ V — V —/ V V —
3. Му таси мусаммани махбуни аслам-мафоилун фаилотун 	
ҷ
мафоилун фаълун:
Муҳаббат ас/ту ҳақиқат, /  ки  овидон /монад.	
ҷ
V — V —/ V V — —/ V — V —/ ——
Ҳазор пи/р шавад ҳам,/  аҳон  авон / монад.	
ҷ ҷ
V — V —/ V V — —/ V — V —/ ——                       
(Юсуф ).	
ӣ
11 4.Му таси мусаммани махбуни аслами мусаббағ - ҷ
мафоилун фаилотун мафоилун фаълон-ду карат дар ҳар 
байт:
Биё, ки зул/фи қа у  аш/ми сурмасо/ ин ост.	
ҷ ҷ ҷ
V — V —/ V V — —/ V — V —/  —  ~
Нигоҳи гар/му  а до ҳ о/ и  дилрабо/ин ост.	
ҷ
V — V —/ V V — —/ V — V —/  —  ~                                       
(Зебуннисо).
5. Му таси мусаммани махбуни мақсур-мафоилун фаилотун	
ҷ
мафоилун фаилон-ду бор дар ҳар байт:
Биё, биë/, ки дилу  о/ни ман фидо/и ту бод,	
ҷ
V — V —/ V V — —/ V — V —/  V V  ~
Cape  ки дар /тани ман ҳас/т хоки по /  и ту бод.          
V — V —/ V V — —/ V — V —/  V V ~
                                                                   (Ҳилол )	
ӣ
   Гуруҳи сеюм баҳрҳои сареъ, мунсареҳ ва муқтазабро дар 
бар мегирад. Ин се баҳри муштараки ар зи арабу а ам аз 	
ӯ ҷ
омехта шуда омадани рукнҳои баҳри ра аз ва рукни чоруми
ҷ
ар з мафъ лоту (---V) ба амал меояд. Мафъ лоту (---V) аз 	
ӯ ӯ ӯ
рукнҳои асосии ар з буда, онро Халил ҳан з аз калимаи 	
ӯ ӯ
арабии фаала берун оварда буд ва ҳамчун рукни чорум ном 
мебаранд, вай худ аз худ баҳре намесозад ва фарқаш ҳам аз 
12 дигар рукнҳои асосии ар з дар ҳамин аст. Мафъ лоту низ ӯ ӯ
ҳам ун дигар рукнҳои асосии ар з якчанд рукнҳои зиҳофии 	
ҷ ӯ
худро дорад, ки аз инҳо иборат аст:
Фоилоту    — V — V         Матв	
ӣ
Мафъ лун   — — —         Максуф ё  макшуф	
ӯ
фоилун        — V —           Матвии макшуф
Фаъ                   —                Манҳур
Мафо лу      V — —V       Махбун
ӣ
Мафойил      V —  ~         Мабуни мавқуф
Фаилоту       V V — V         Махбун
Мафъ лон   — — ~       Мавқуф
ӯ
Фоилон         — V ~       Матвии мавқуф
Рукни умумии гур ҳи сеюми баҳрҳои фаръии ар з матв  	
ӯ ӯ ӣ
буда, афоили он дар баҳри ра аз муфтаилун (- VV-) ва дар 	
ҷ
рукни чорум фоилоту (-V-V) аст.
1. Баҳри сареъ - аз сабуктарин баҳрҳои муштараки ар з 	
ӯ
буда, сабаби сареъ ном гирифтани вай низ ҳамин шуху 
сабук- вазнии шеърҳои бо ин баҳр гуфташаванда аст. Баҳри 
сареъ танҳо дар шакли мусаддас ва мураббаъ меояд. 
Хусусан шакли мусаддаси он ниҳоят маъмул аст. Дар 
вазнҳои баҳри сареъ аввал аркони баҳри ра аз ва баъд 	
ҷ
мафъ лоту меояд. Рукни матв  аз маъмултарин рукнҳои ин 	
ӯ ӣ
баҳр ба шумор меравад. Чанд намунааш ин аст:
1. Сареи мусаддаси матвии мавқуф- муфтаилун муфтаилун 
фоилон-ду қарат дар ҳар байт:
13 Вақти зару/рат чу намо/над, гурез,
-VV-VV-/-V~
Даст биги/рад сари шам/шери тез.
-VV-/-VV-/-V~                                          
                                                                           (Саъд ).ӣ
2. Сареи мусаддаси матвии макшуф - муфтаилун муфтаилун
фоилун-ду карат дар ҳар байт:
Бода надо/рам ки ба со/ғар кунам.
-VV-/-VV-/-V-
Г иря кунам,/ то мижае/тар кунам.
-VV-/-VV-/-V-                                  
                                                                             (Бедил).
3. Сареи мураббаи матвии мақсур-муфтаилун фоилон 2 
маротиба дар ҳар байт:
Дор  аво	
ҷ / ни баҳ ш,	ӯ
-VV-/ -V~
Гуфтаи ман/ро ба г ш.	
ӯ
-VV-/ -V~
Лаззати ди/гар диҳад,
-VV-/ -V-
Б ӯ саи фас/ли баҳор.                  
                                                                      (Боқ  Раҳимзода)	
ӣ
-VV-/ -V~
14 4. Capeи мураббаи матвии макшуф - муфтаилун фоилун ду 
бор дар ҳар байт:
Ин чи ни г о / ҳи а иб,ҷ
-VV-/ -V-
Р яма хур/д  қариб.	
ӯ ӣ
-VV-/ -V-                                        (Халқ ).	
ӣ
2. Баҳри мунсареҳ. Вазнҳои ин баҳр низ аз шуҳу сабуктарин
вазнҳои ар з ба шумор меравад. Шеърҳои бо ин баҳр 	
ӯ
гуфташаванда низ ҳамчун баҳри сареъ оҳанги ш ҳу рақсон 	
ӯ
ва сабу к  доранд. Баҳри мунсареҳро аз баҳри сареъ 
баровардаанд ва аз сареъ бо он фарқ мекунад, ки баҳри 
мунсареҳ танҳо дар шакли мусамман меояд. Илова бар ин, 
агар ду рукни аввали ҳар як мисраи байт дар баҳри сареъ бо 
аркони баҳри ра аз оғоз ёбад, дар баҳри мунсареҳ рукнҳои 	
ҷ
ра азу мафъ лоту як дармиён меоянд. Як хусусияти баҳри 	
ҷ ӯ
мунсареҳ дар ин аст, ки шеърҳои бо ин вазн гуфташударо 
мумкин аст бе ҳе  душвор  ба шакли мураббаъ гардонем. 	
ҷ ӣ
Баъзе вазнҳон баҳри мун cape ҳ:
1. Мунсареҳи мусаммани матвии макшуф-муфтаилун 
фоилун муфтаилун фоилун - ду қарат дар ҳар байт:
Роҳи сухан/баста шуд /фикри сухан/созро.
-VV-/ -V-/-VV-/ -V-
Пардаи ҳай/рат гирифт/чашми назар/бозро.
-VV-/ -V ~ /-VV-/ -V-
15 2. Мунсареҳи мусаммани матвии мавқуф-муфтаилун 
фоилон муфтаилун фоилон-ду бор дар ҳар байт:
О н ки дилам / сайди  ст,/ мири шико/ри ман аст.ӯ
- VV -/- V ~/- VV -/- V ~
Даст ба ху/нам нигор/карда ниго/ри ман аст.   
(СайфииБухоро )	
ӣ
-VV-/-V~/-VV-/-V~
3. Мунсареҳи мусаммани матвии манҳур - муфтаилун 
фоилоту муфтаилун фаъ-ду бор дар ҳар байт:
Синаи деҳ/қон зи ғусса/оҳ надо/рад.
-VV-/  - V – V/  -VV- / –
Қисаи до/ро зи лира/роҳ надорад.                         
-VV-/  - V – V/  -VV- / –
                                                                (Лоҳут )	
ӣ
3. Баҳри муқтазаб. Муқтазаб аз калимаи арабии иқтизоб 
гирифта шудааст ва маънои буриданро дорад. Г ё ин баҳрро	
ӯ
аз баҳри мунсареҳ бурида гирифтаанд, бинобар он рукнҳон 
ин ду баҳр ба ҳамдигар монанд буда, танҳо аз р и  ои 
ӯ ҷ
ишғолкардаашон фарқ мекунанд. Яъне агар дар баҳри 
мунсареҳ рукнҳои ра аз аввал оянд, дар муқтазаб рукнҳои 	
ҷ
мухталифи мафъ лоту аввал меоянд. Чанд намунааш ин аст:	
ӯ
1. Муқтазаби мусаммани матви - фоилоту муфтаилун 
фоилоту муфтаилун - ду карат дар ҳар байт:
Бо лабат ч /металабам, /бода назди /  он ч  бувад,	
ӣ ҷ ӣ
16 - V – V/  -VV-/- V – V/  -VV-
Бо рухат ч / менигарам/банда пеши /хон ч  бувад.ӣ ӣ
- V – V/  -VV-/- V – V/  -VV-
                                                               (Сайфии Бухоро ).	
ӣ
2. Муқтазаби мусаммани матвии мақт ъ - фоилоту 	
ӯ
мафъ лун фоилоту мафъ лун - ду маротиба дар ҳар байт:	
ӯ ӯ
Вақтро ға/нимат дон/он қадар ки/ битвон ,	
ӣ
— V — V / — — — / — V — V / — — — /
Ҳосил аз ҳа/ёт, эй  он, / як дам аст/ то дон .	
ҷ ӣ
— V — V / — — — / — V — V / — — — /         
                                                              (Сайфии Бухоро )	
ӣ
       Баҳрҳои махсуси ар зи араб. Аз пан  баҳри махсуси 	
ӯ ҷ
ар зи араб, ки баҳрҳои тавил, мадид, басит, вофир ва 	
ӯ
комилро дар бар мегирад, се баҳри аввал - баҳрҳои фаръ  	
ӣ
буда, дуи сон  аслианд. Аксари ар зиёни гузаштаи то ику 	
ӣ ӯ ҷ
форс ин 5 баҳрро махсуси ар зи араб эълон карда, таъкид 	
ӯ
кардаанд, ки ин баҳрҳо дар шеъри форс  номатб ъ аст, вале	
ӣ ӯ
сабаби асосии аз тарафи ар зиёни форсу то ик қабул 	
ӯ ҷ
нашудану номатб ъ будани онҳоро нагуфтаанд. Ҳол он ки 	
ӯ
доир ба ҳар кадом аз ин пан  баҳр як -ду мисол дар баъзе 	
ҷ
вазнҳои он овардаанд. Илова бар ин, се баҳри  адид, қариб 	
ҷ
ва мушокилро махсуси арузи мардумони то икзабон ба 	
ҷ
қалам дода, доир ба ҳар қадоми баҳрҳо низ бо овардани як ё
ду мисол қаноат мекунанд. Ва чунин ба назар мерасад, ки 
ин  о як навъ ихтилофи ақида ву уд дорад ва равшан  	
ҷ ҷ ӣ
андохтанро тақозо мекунад. Бинобар он, фикри солим ин 
аст, ки сабаби номатб ъ будани баҳрҳои тавил, басит, 	
ӯ
17 мадид, вофир, комил,  адид, қариб, мушокил ва ҳатто ҷ
муқтазаб низ дар созгор наомадани онҳо бо р ҳияву табиати	
ӯ
забони то ик  бояд пинҳон бошад. Агар чунин намебуд, 	
ҷ ӣ
ҳадди истеъмоли масалан, баҳр ҳои  адид, қариб ва 	
ҷ
мушокил бо баҳрҳои тавил, мадид, басит ва вофиру комил 
яксон намешуд.
1. Баҳри тавил-дар луғат лафзи тавил ба маънои дароз, 
т лон  ва баланд меояд, дар истилоҳи адабиётшинос  	
ӯ ӣ ӣ
бошад аз баҳрҳои фаръии ар зи араб буда, дар асоси 	
ӯ
таркиби баҳрҳои мутақорибу ҳаза  ба ву уд меояд яьне 	
ҷ ҷ
фа лун мафо лун фа лун мафо лун ду маротиба дар ҳар 	
ӯ ӣ ӯ ӣ
байт. Намунае аз вазнҳои баҳри тавил.
1. Тавили мусаммани солим-фа лун мафо лун фа лун 	
ӯ ӣ ӯ
мафо лун - ду бор дар ҳар байт:	
ӣ
Ба эҳсон/ ту  Ҳотам,/ ба рифъат/ту  Касро,	
ӣ ӣ
V — — / V — — — / V — — / V — — — /
Ба фармон  / Ту  Осаф,/ ба бурҳон/ту  Исо	
ӣ ӣ .          
                                                                     (Салмони Сова )	
ҷӣ
V — — / V — — — / V — — / V — — — /
Ё худ:
Чи г ям/нигорино,/ ки бо ман/чиҳо кард ,	
ӯ ӣ
V — — / V — — — / V — — / V — — — /
Қарорам/зи дил бурд , / зи сабрам /  удо кард .	
ӣ ҷ ӣ
V — — / V — — — / V — — / V — — — /
18 2. Баҳри мадид. Мадид дар луғат маънои кашиданро дорад 
ва дар истилоҳи адабиётшинос  аз баҳрҳои фаръии ар зи ӣ ӯ
а раб буда, дар асоси таркиби аркони баҳрҳои рамал 
(фоилотун) ва мутадорик (фоилун) пайдо шудааст, ки аз 
баҳри тавил кашида гирифтаанд. Ду намуна аз баҳри мадид.
1. Мадиди мусаммани солим - фоилотун фоилун фоилотун  
ф оилун - ду бор дар ҳар байт:
Дил зи ҳи рат,/ эй санам,/ хуни худро/ мехурад.	
ҷ
— V —   — / — V —   /— V —   —/— V —
он ба дастат,/ эй писар,/ 	
Ҷ ҷ омаи тан/ медарад  .
— V —   — / — V —   /— V —   —/— V —            ( ом )	
Ҷ ӣ
Ё худ:
Эй дили пур/дардро/лаъли ту дар/мон шуда,
— V —   — / — V —   /— V —   —/— V —
Хоки раҳат /бандаро/чашмаи ҳай/вон шуда.
— V —   — / — V —   /— V —   —/— V —
                                                                                    ( ом ).
Ҷ ӣ
1.Мадиди мусаддаси макфуфи маҳзуфи мусаббағ - фоилоту 
фоилун фаилон-ду бор дар ҳар байт
Тамаъ аз вафои    набарем,	
ӯ
— V —   V / — V —   /    V V ~
То ғами  афои   нах рем.	
ҷ ӯ ӯ
— V —   V / — V —   /    V V ~
19 3. Баҳри басит. Басит дар луғат ба маънои густурда шуда, 
паҳ ншуда меояд ва дар истилоҳи адабиётшинос  он аст, киӣ  
таркиби  рукнҳои ра азу (мустафъилун) мутадорик(фо	
ҷ и лун) 
якд армиён меоянд ва ба қатори баҳрҳои фаръии ар ӯ зи араб 
дохи л мешавад.
Ду намуна аз баҳри басит:
1. Басити мусаммани солим-мустафъилун фоилун 
мустафъилун фоилун 2 бор дар ҳар байт:
Ч ун хору хас/ р зу шаб/ ошуфтаам/ дар раҳат,	
ӯ
— — V —  / — V — / —— V —  / — V —
Бошад ки бар/ ҳоли ман/ афтад назар/ ногаҳат.    ( ом )	
Ҷ ӣ
— — V —  / — V — / —— V —  / — V —
2. Басити мусаммани махбун - мустафъилун фаилун 
мустафъилун фаилун - 2 бор дар ҳар байт:
Уштур ба шеъ/ри араб/дар ҳолат ас/ту тараб,
— — V —  / V V — / — — V —  / V V —
Гар завқ нес/т туро/ қаттабъ  о/нвари.      (Саъд )	
ҷ ӣ
— — V —  / V V — / — — V —  / V V —
1. Баҳри вофир.   Лафзи вофир дар луғат ба маънои бисёр
меояд.  Дар истилоҳи адабиётшинос  аз баҳрҳои аслии	
ӣ
ар зи  араб буда, дар он ҳарфҳои ҳаракатдор  бештар 	
ӯ
истифода мешудааст. Рукни махсусу солими баҳри 
вофир мафо тун буда,  бештар дар шакли мусамман ва	
ӣ
мураббаъ меояд.
20 Ду намуна аз вазнҳои баҳо и  вофир.
1. Вофири мусаммани солим - 4 маротиба омадани 
рукни мафоилатун      дар ҳар мисраъ
Чи шуд санамо,/ ки сўи  касе/ ба чашми вафо/ наменигар ,ӣ
V — V V —  / V — V V — / V — V V —  / V — V V —
Зи расми  афо/ намегузар / тариқи вафо/ намесипар .	
ҷ ӣ ӣ
V — V V —  / V — V V —  / V — V V —  / V — V V —
2. Вофири мураббаи солим чор карат мафоилатун дар як 
байт:
Бад  чи кун /ба  они касе.	
ӣ ӣ ҷ
V — V V —  / V — V V —
К и   накунад/ ба  они ту бад.
ӯ ҷ
V — V V —
5. Баҳри комил.   Комил дар луғат ба маъноҳои пурра, 
баркамол меояд, дар истилоҳи адабиётшинос  баҳреро  аз 	
ӣ
баҳрҳои  аслии ар зи араб меноманд, ки дар асоси рукни 	
ӯ
аслии мутафоилун (V V - V-) сохта мешавад.
1. Комили мусиммани солим - 8 маротиба омадани рукни 
мутафоилун дар ҳар байт:
Ба карам буто/ бинамо рухат,/ ки надонамат/ ки ч  сурат ?	
ӣ ӣ
V V - V-/ V V - V-/ V V - V-/ V V - V-
Мутаҳайирам /ки надидаам/, ки бувад малак/ писари башар.
V V - V-/ V V - V-/ V V - V-/ V V - V-
21 Ё худ:
Ба санавбари/қади дилкаше / агар, эй сабо/ гузаре кун ,ӣ
V V - V-/ V V - V-/ V V - V-/ V V - V-
Ба ҳавонои  о/ ни ҳазини ман/ дили хастаро/хабаре кун .	
ҷ ӣ
V V - V-/ V V - V-/ V V - V-/ V V - V-
                                        ( амолиддини Ҳусайн ).	
Ҷ ӣ
    Шоирони форсу то ик баъзан барои исботи маҳорат ва 	
ҷ
нишон додани иқтидори шеърг ии худ дар баъзе вазнҳои 	
ӯ
махсуси ар зи араб низ шеърҳо гуфтаанд. Масалан, агар 	
ӯ
Абдураҳмон  ом  ва Мирзо Абдулқодири Бедил шакли 	
Ҷ ӣ
мусаммани солими баҳри комилро (8 карат мутафоилун дар 
ҳар байт) истифода бурда бошанд:
Чи ху аста суб/ҳидаме, к-аз он/ гули наврасам/хабаре расад,	
ҷ
V V — V — / V V — V — /VV — V — /V V — V —
Зи шамими  аъ/ди муанбараш/ба  машоми  он/ асаре расад.	
ҷ ҷ
V V — V — / V V — V — /VV — V — /V V — V —              
                                                                      ( ом )	
Ҷ ӣ
Дили орами/да ба худ макаш/ зи фусуни ран/гу ҳавои гул,
V V — V — / V V — V — /VV — V — /V V — V —
Ситам аст ғун/чаи ин чаман/мижа во кунад/ ба садои гул .
VV-V-/VV — V — /V V — V — /V V — V —                
                                                                   (Бедил)
пас, А. Лоҳут  шакли мураббаи солими ин баҳрро дар 	
ӣ
шеъри “Ассало!» истифода кардааст:
22 Ч  хуш он ки бай/рақи хун ба поӣ
V V — V — / V V - V —
Паи қатъи ре/шаи ағниë
V V — V — / VV — V —
Шаваду занад/ ба  аҳон нидо,	
ҷ
VV — V — /V V — V —
Ки гур ҳи ко/ргар, ассало!	
ӯ
VV — V — /V V — V —
     Ҳамин тариқ, дар дигар баҳрҳои махсуси арабҳо – тавил, 
мадид, басит ва вофир низ шоирони гузаштаи форсу то ик 	
ҷ
чанд шеъре гуфтаанд, ки ин ҳодиса умум  нест. Бояд гуфт, 	
ӣ
ки ин  о мо аз р и принсипи муште аз хирвор амал карда, 	
ҷ ӯ
танҳо бо овардани чанд намунаи вазн аз баҳрҳои ар зи 	
ӯ
то ик  иктифо кардем, ки зиёда аз 60 навъи вазнро ташкил 	
ҷ ӣ
мекунад, вале дар асл бошад, миқдори ҳамаи вазнҳое, ки 
шоирони гузаштаю муосири то ик истифода кардаанд, аз 	
ҷ
260 навъ бештар аст.
  
23 Руйхати адабиётҳо
1. Ар зи Сайф . Калкутта. 1867.ӯ ӣ
2. А. Афсаҳов. Санъати шеърии раддулматлаъ. 
Масъалаҳои  адабиёт ва фолклори  то ик. Душанбе: 	
ҷ
Ирфон. 1974
3. Ашъори ҳамасрони Р дак . Дар таҳти таҳрири А 	
ӯ ӣ
Мирзоев. Сталинобод. 1958.
4. Б. Маликушшуаро. Сабкшинос  ё таърих   татаввури 	
ӣ ӣ
шеъри форс . Теҳрон. 1342 ҳ.	
ӣ
5. Р. Ватвот. Ҳадоиқ –ус-сеҳр ф   дақоиқ-уш-шеър.  	
ӣ
Теҳрон.1339 ҳ.
6. В.Табрез . Рисолаи  амъи мухтасар. 1959	
ӣ ҷ
7. Давлатшоҳи Самарқанд . Тазкират-уш-шуаро. Теҳрон.	
ӣ
1337. Ҳ.
8. Зайнулоббидини М ътаман. Шеър ва адаб  форс . 	
ӯ ӣ ӣ
Теҳрон. 1332 ҳ.
9. Мазоҳири Мусаффо. Посдорони Сухан. Теҳрон. 1335 
ҳ.
10. Манучеҳри Домғон . Девон. Теҳрон. 1338 ҳ.	
ӣ
11. Мусулмониён Р. Назарияи адабиёт. 
Душанбе. .Маориф. 1990.
12.  Муҳаммад Авфии Бухоро . Лубоб-ул-албоб. 	
ӣ
1906.
24 13. Муҳаммад Умери Родиён . Тар умон –ул-балоға.ӣ ҷ
Душанбе. Дониш. 1987.
14. Муҳаммад Қазвин .Бист мақола. Теҳрон 1334 ҳ.	
ӣ
15. Низомии Ар зии Самарқанд . Чаҳор мақола. 	
ӯ ӣ
Душанбе Ирфон. 1986
16. Урватулло Тоиров.  Фарҳанги истилоҳоти ар зи 	
ӯ
а ам.  Душанбе. Маориф. 1991.	
ҷ
25

Баҳрҳои фаръии арӯзи тоҷикӣ

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский