Bilish jarayonlari - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	15 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Bilish jarayonlari

Купить

Bilish jarayonlari

Bilish jarayonlari quyidagi kategoriyalardan iborat 1 Diqqat 2 Sezgi 3 Idrok 4 Xotira 5 Tafakkur 6 Xayol

Diqqat ! Odamga har bir daqiqada atrof- muhitdan juda ko’p narsa va hodisalar ta'sir etib turadi. Lekin odamga ta’sir etayotgan bu narsa va hodisalaming hammasi bir xil aniqlikda aks ettirilmaydi. Ulardan ayrimlari aniq yaqqol aks ettirilsa, boshqa birlari shunchaki juda xira aks ettiriladi, yoki umuman aks ettirilmaydi. Bu esa ana shu odamga ta’sir etayotgan narsalarga diqqatning qay darajada qaratilishiga bog’liqdir. Demak, diqqatimiz qaratilgan narsa va hodisalar aniq va to’Ia aks ettiriladi. Diqqat tushunchasiga olimlar tomonidan bir qator ta’riflar keltirilganligini ta’kidlash mumkin. P.I.Ivanov tomonidan diqqat deb- ongni bir nuqtaga to’plab muayyan bir ob’ektga aktiv qaratilishga aytiladi. Odam biror narsaga zo’r diqqat bilan kirishgan paytida uning tashqi qiyofasida ayrim d’zg

K.D.Ushinskiyning "diqqat ruhiy hayotimizning shunday yagona eshigidirki, ongimizga kiradigan narsalarning barchasi shu eshik orqali o ’tib kiradi" degan fikrlari uning ahamiyatini bildiradi. haqiqatdan ham diqqat eshigidan tashqarida qolgan narsa ongimizga yetib bormaydi.

Diqqat turlari ! Odam ayrim narsalarga o ’z diqqatini ongli ravishda o ’zi hohlab qaratsa, boshqa bir narsalar diqqatni beixtiyor ya’ni bizning hohishimizdan tashqari jalb qiladi. Odam psixik faoliyatining muayyan ob'ektga y o ’naltirilishi va to’planishida ifodalanadigan diqqat quyidagi turlarga b o’linadi. > Diqqatning aktivligiga qarab - ixtiyorsiz, ixtiyoriy va ixtiyoriydan so ’nggi diqqat. > Diqqatning ob'ektiga qarab - tashqi va ichki diqqat > Diqqatning faoliyat turlariga qarab - individual, guruhiy va jamoaviy .Ayrim adabiyotlarda diqqatning ikkita va ayrimiarida uchta deb ko’rsatiladi. Ular ixtiyorsiz diqqat, ixtiyoriy diqqat va ixtiyoriydan so’nggi diqqat turlaridan iboratdir.

Ixtiyorsiz diqqat deb to’satdan ta’sir qilgan biror sabab tufayli bizning hohishimizdan tashqari hosil bo’ladigan diqqatga aytiladi. Odamning ko’z o ’ngida paydo bo’ladigan juda yorqin rangli narsalar, o ’zining tashqi ko’rinishi jihatidan odatdagi narsalardan keskin farq qiluvchi predmetlar, to’satdan paydo bo’lgan qattiq tovush, biror narsaning keskin harakati va shu kabilar ixtiyorsiz diqqatni yuzaga keltiruvchi sabablar b o ’iishi mumkin. Masalan, hikoya o ’qish m ashg’uloti paytida to’satdan uchib o ’tgan tfeaktiv samolyotning qattiq va bahaybat tovushi hammaning diqqatini beixtiyor o ’ziga jalb qiladi. Ixtiyoriy diqqat deb -oldindan belgilangan qat'iy bir maqsad asosida va ongli ravishda diqqatimizni ma'lum bir narsa va hodisalarga qaratishimizga aytiladi. Odamning ko’pchili

Diqqatning ko’lami odatda taxistoskop degan maxsus asbob bilan aniqlanadi. Bu asbob yordamida ayni bir vaqtning o ’zida idrok ettiriladigan narsalar juda tez k o’rsatiladi. Bunda odam o ’z diqqati doirasiga qancha narsa sig ’dira olsa, ana shunga qarab diqqatning keng yoki torligi aniqlanadi. O’tkazilgan tajribalk o’rsatishicha, katta yoshli odamlarda o ’z diqqat doiralariga ayni bir vaqtda 3 tadan 6 tagacha bir- biri bilan b og’liq b o’lmagan narsalarni sig ’dira oladilar. Diqqat k o’lam ining keng bo’iishi odam idrok qilayotgan narsalarini atroflicha va chuqur aks ettirishi, binobarin bilish jarayonning sifatli b o’iishi uchun juda katta ahamiyatga egadir. Adaptasiya - yoxud moslashuv - sezgi organlari sezgirligining qo’zg’atuvchi ta'siri ostida o’zgarishi demakdir

Sezgilarning nerv fiziologik asosini o'rganishda I.P.Pavlov ta'biri bilan aytganda analizator apparati tashkil etadi. Analizator - tashqi va ichki muhitdan keladigan ta'sirotlami qabul qilib olib, fiziologik jarayon bo’lgan qo’zg’alishni psixik jarayonga, ya'ni sezgilarga aylantiruvchi nerv mexanizmlari tizimi. Analizator apparati 3 qismdan tashkil topgan bo’lib, ular quyidagilardan iborat: periferik (reseptor) - tashqi quvatni nerv jarayoniga o’tkazadigan maxsus transformator qismi; 2 analizatoming periferik bo’limining markaziy analizator bilan bog’laydigan afferent (markazga intiluvchi) va efferent (markazdan qochuvchi) nervlar; 3 analizatoming periferik bo’limlaridan keladigan nerv signallarining qayta ishlanishi sodir bo’ladigan qobiq osti va qobiq bo’limlari.

Ma’lumki bizni o’rab turgan tashqi olamdagi narsa va hodisalaming juda ko’p belgi va xususiyatlari mavjud. Masalan, narsalarning rangi, ta’mi, hidi, qattiq yoki yumshoqligi, g’adir-budur yoki tekisligi, harorat va boshqalar. Ana shu narsa va hodisalaming turli xil belgi, xususiyatlarini biz ham turlicha sezgi a’zolarimiz orqali ongimizda aks ettiramiz. Tevarak-atrofimizdagi narsa va hodisalaming turli xil belgi hamda xususiyatlari har doim ham bizning sezgi a'zolarimizga ta’sir etib turadi. Natijada bizda turli sezgilar hosil bo’ladi. Chunonchi, nurlaming ko’zimizga ta'sir qilishi natijasida ko’rish sezgisi, har xil teziik va kuchlanishdagi havo to’lqinlarining quloqimizga ta'sir etishi natijasida eshitish sezgisi, nafas olish paytida havo bilan birga burun bo’shlig’iga kirgan

Sezgi turlari ! Sezgi turlari Psixologiya fanida uchta katta guruhga ajratilgan sezgilar ( eksiroreseptiv, proprioreseptiv, introreseptiv ) o’z navbatida quyidagi turlarga ajratiladi: - Ko’rish sezgilari; - Eshitish sezgilari; - Hid bilish sezgilari; - Ta'm bilish sezgilari; - Teri sezgilari; - Muskul - harakat (kinestetik); - Statistik sezgilar; - Organik sezgilar;

IDROK ! Idrok sezgilarga nisbatan murakkab va mazmundor psixik jarayon bo’lib, barcha ruhiy holatlar, xususiyatlar, xossalar va inson ongining yaxlit mazmuni egallangan bilimlar, tajribalar, ko’nikmalar bir davming o’zida namoyon bo’ladi, aks ettirishda ishtirok etadi. Idrok sezgiga nisbatan bir muncha murakkabroq. to’laroq aks ettirish jarayoni bo’lib, sezgi a'zolarimizga ta'sir ctib turgan narsa va hodisalami butun belgi hamda xususiyatlari bilan butunligicha, ya’ni yaxlit aks ettirishdan iboratdir. Masalan, olmani ko’rgan paytimizda uning shakli, rangi, ta’mi, hidi va navi bilan birgalikda bir butun narsa tarzida idrok etamiz. Demak, idrok qilish jarayonida deyarli barcha sezgilarimiz qatnashadi. Shuning uchun ham idrok sezgiga nisbatan ancha murakkab aks ettirish jarayonidir.

 Psixologik adabiyotiarda idrok tushunchasiga turlicha ta’riflar uchraydi. Jumladan M.Vohidovning "Psixologiya" darsligida idrok deb sezgi a'zolarimizga ta'sir etayotgan narsa va hodisalami yaxlit holicha aks ettirishga aytiladi, deb keltiriladi. V.Karimovaning "Psixologiya" o’quv qo’llanmasida idrok bu bilishimizning shunday shakliki, u borliqdagi ko’plab xilma-xil predmet va hodisalar orasida bizga ayni paytda kerak bo’lgan ob‘yektni xossa va xususiyatlari bilan yaxlit tarzda aks ettirishimizni ta'minlaydi. Keltirilgan ta’riflardan kelib chiqqan holda idrokka quyidigicha ta’rif berish mumkin: Idrok-deb sezgi a’zolariga bevosita ta'sir etib turgan narsa-hodisalar obrazlarini kishi ongida bir butun holda aks ettirilishiga aytiladi.

Psixologiyada idrok jarayoniga odamning butun ma'naviy hayot boyligini ta'sir etish ini appersepsiya deb yuritiladi. Appersepsiya - idrok jarayonini shaxsning oldingi bilimlari, shaxsiy va ijtimoiy tajribalari, qiziqishlari, motivasiyasi, ehtiyojlari va odatlari, umuman ruhiy hayotining barcha mazmuni bilan belgilanishidir. Appersepsiya hodisasi tufayli odamlar o’zaro idrokining mazmuni bilan bir-birlaridan muayyan darajada tafovutlanadilar, ya'ni ular aynan bir xil narsani uzining bilimi, saviyasi, nuqtai nazari, dunyoqarashi va ijtimoiy kelib chiqishiga asoslangan holda turlicha idrok qiladilar hamda aks ettiradilar. Masalan, daladagi gullab turgan paxtani oddiy bir talaba bilan tajribali agronom idrok qiladigan bo’lsa, albatta, ulaming idroklari, ya'ni paxtani aks ettir

 Illyuziya bu- odamning sezgilari yoki ongida voqelikning noto’g’ri idrok etilishi .Qisqa qib aytganda haqiqatni no’to’g’ri ko’rinishi .  Gallyusinasiya bu tashqi olamda yo’q narsalarni haqiqiydek idrok etish .

Купить