Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Biznes va davlat o'rtasidagi huquqiy munosabatlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI HUQUQIY FANLAR KAFEDRASI “KORPORATIV HUQUQ” FANIDAN KURS ISHI MAVZU:BIZNES VA DAVLAT O'RTASIDAGI HUQUQIY MUNOSABA TLAR M undarija: KIRISH .................................................... ................................................................... .............3-6 I BOB. BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNING NAZARIY- KONSEPTUAL VA METODOLOGIK ASOSLARI 1.1.Biznes va davlat munosabatlari tushunchasi va mohiyati............................................... ..7-11 1.2.Mazkur munosabatlarning prinsiplari, subyektlari va obyektlari....................................12- 15 II BOB. BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARI 2.1.Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash shakllari.........................16-18 2.2. Davlat nazorati, ruxsat berish tartiblari va biznes manfaatlarini himoya qilish..............19-22 III BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNI MODERNIZATSIYA TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI 3.1.Tadbirkorlik erkinligini ta’minlash va xususiy mulk daxlsizligini mustahkamlash.......23- 26 3.2.Biznes va davlat KIRIS H Bozor iqtisodiyoti sharoitida biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar jamiyat iqtisodiy tizimining eng muhim tarkibiy unsurlaridan biri hisoblanadi. Mazkur munosabatla r mamlakatda tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish, xususiy mulk daxlsizligini mustahkamlash, investitsiyaviy muhitni yaxshilash hamda aholi farovonligini oshirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki davlat iqtisodiyotni tartibga soluvchi, huquqiy muhitni shakllantiruvchi va biznes subyektlari faoliyatining qonuniy asoslarini belgilovchi bosh institut sifatida namoyon bo‘lsa, biznes esa bozor munosabatlarining faol ishtirokchisi, iqtisodiy taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi sifatida maydonga chiqadi.Biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar bir yoqlama bo‘ysunuv yoxud nafaqat iqtisodiy, balki huquqiy, institutsional va tashkiliy jihatdan ham chuqur o‘rganishni taqozo etadi.Mamlakatimizda so‘nggi yillarda tadbirkorlikni rivojlantirish, xususiy mulk huquqini ishonchli himoya qilish, ortiqcha ma’muriy to‘siqlarni bartaraf etish, investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish hamda biznes muhitini yaxshilashga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Natijada davlat va biznes o‘rtasidagi munosabatlar sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Biroq mazkur yo‘nalishda hal etilishi lozim bo‘lgan qator muammolar ham mavjud bo‘lib, ular tadbirkorlik subyektlarining huquq va qonuniy manfaatlarini to‘liq maqbullashtirish, davlat organlari faoliyatida ochiqlik va shaffoflikni kuchaytirish, korrupsion holatlarning oldini olish kabi masalalarda namoyon bo‘lmoqda. Kurs ishi mavzusining obyekti bo‘lib biznes va davlat o‘rtasida vujudga keladigan ijtimoiy-iqtisodiy hamda huquqiy munosabatlar hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti esa biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlarning nazariy-konseptual asoslari, ularni huquqiy tartibga solish mexanizmlari, davlat tomonidan tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash shakllari, nazorat tartiblari, shuningdek ushbu sohadagi islohotlar va ularni takomillashtirish yo‘nalishlaridan iborat. Kurs ishining maqsadi biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlarning mohiyati, asosiy belgilari, huquqiy va institutsional mexanizmlarini ilmiy jihatdan tahlil qilish, shuningdek O‘zbekiston Respublikasida mazkur munosabatlarni takomillash tirishning ustuvor yo‘nalishlarini maqsadga erishish uchun kurs ishida quyidagi vazifalar takomillashtirishga hamda tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishga xizmat qilishi mumkin. Shuningdek, kurs ishi materiallaridan oliy ta’lim muassasalarida iqtisodiyot, tadbirkorlik va huquq yo‘nalishlarida o‘quv manbasi sifatida foydalanish mumkin. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi kirish, uch bob, olti paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I BOB. BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNING NAZARIY-KONSEPTUAL VA METODOLOGIK ASOSLARI 1.1.BIZNES VA DAVLAT MUNOSABATLARI TUSHUNCHASI VA MOHIYATI Biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar bozor iqtisodiyoti tizimining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Chunki zamonaviy iqtisodiy taraqqiyot sharoitida tadbirkorlik faoliyati faqat alohida xo‘jalik yurituvchi subyektlarning foyda olishga qaratilgan tashabbusi sifatida emas, balki jamiyatning umumiy iqtisodiy rivojlanishiga, aholi bandligini ta’minlashga, raqobat muhitini shakllantirishga, bozor infratuzilmasini kengaytirishga va davlat byudjeti daromadlarini ko‘paytirishga xizmat qiluvchi muhim ijtimoiy-iqtisodiy institut sifatida namoyon darsliklarda ham biznes huquqi tadbirkorlik qonun hujjatlari normalarini qo‘llashga doir nazariy bilim va ko‘nikmalar tizimi sifatida yoritilishi bejiz emas; bu holat biznes faoliyatining davlat-huquqiy muhit bilan uzviy bog‘liqligini anglatadi. 2 Davlat esa mazkur munosabatlarda faqat ma’muriy buyruq beruvchi yoki nazorat qiluvchi subyekt sifatida namoyon bo‘lmaydi. U, avvalo, iqtisodiy faoliyatning umumiy qoidalarini belgilovchi, mulk shakllarining teng huquqliligini ta’minlovchi, xususiy mulkni himoya qiluvchi, tadbirkorlik erkinligini kafolatlovc hi hamda muvofiqlashtiruvchi institutdir. Davlatning iqtisodiy hayotdagi ishtiroki biznes uchun qulay huquqiy sharoit yaratish, soliq va moliyaviy rag‘batlantirish vositalarini joriy etish, litsenziyalash va ruxsat berish tartib-taomillarini belgilash, raqobatni himoya mustahkamlashdan manfaatdor bo‘ladi. Shu jihatdan biznes va davlat o‘rtasidagi aloqalar ba’zan hamkorlik, ba’zan muvozanat, ayrim hollarda esa manfaatlar to‘qnashuvi shaklida namoyon bo‘lishi mumkin. Ammo huquqiy demokratik davlat sharoitida bu qarama-qarshiliklar qonun, adolat va legitim tartib-taomillar asosida bartaraf etilishi zarur.Mazkur munosabatlarning mohiyati shundan ham iboratki, ular faqat iqtisodiy mazmundagi aloqalargina emas, balki huquqiy munosabatlar sifatida ham namoyon bo‘ladi. Zero, biznes subyektining davlat bilan aloqasi davlat ro‘yxatidan o‘tish jarayonidan boshlanib, soliqqa tortish, hisobot topshirish, mehnat munosabatlarini rasmiylashtirish, sanitariya, ekologiya, yong‘in xavfsizligi, bojxona, bank-kredit, valyuta, raqobat, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish va tayanch kafolatlarid an biri sanaladi.Bi munosabatlarning mohiyatini anglash uchun davlatning ushbu sohadagi funksiyalarini ham ko‘rsatish zarur. Birinchi funksiyasi — normativ-huquqiy tartibga solish funksiyasidir. Davlat qonun va boshqa normativ- huquqiy hujjatlar orqali biznes faoliyatining huquqiy rejimini belgilaydi. Ikkinchi funksiyasi — himoya funksiyasi bo‘lib, bunda davlat tadbirkorlik subyektlarining huquqlari, qonuniy manfaatlari va mulkiy daxlsizligini ta’minlaydi. Uchinchi funksiyasi — rag‘batlantirish funksiyasi bo‘lib, soliq imtiyozlari, subsidiyalar, kreditlar, preferensiyalar va boshqa iqtisodiy vositalar orqali namoyon bo‘ladi. To‘rtinchi funksiyasi — nazorat funksiyasi bo‘lib, bunda qonunchilikka rioya etilishi, moliyaviy intizom, xavfsizlik va jamoat manfaatlari ta’minlanadi. Biroq bozor iqtisodiyoti faoliyatining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonunda mazkur munosabatlarni tartibga solish, tadbirkorlarga kafolatlar berish, fuqarolarning tadbirkorlik faoliyatida erkin ishtiroki va ularning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish qonunning asosiy vazifalari sifatida belgilangan. 4 Ushbu qoida biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlarni mohiyatan huquqiy himoya, barqarorlik va ishonch tamoyillari asosida qurish zarurligini ko‘rsatadi.Umuman olganda, biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar tushunchasi keng va ko‘p qatlamli mazmunga ega bo‘lib, u o‘z ichiga iqtisodiy, tashkiliy, huquqiy va institutsional aloqalarni qamrab oladi. Uning mohiyati davlat tomonidan biznes yuritish uchun zarur huquqiy va tashkiliy sharoitlar yaratish, tadbirkorlik subyektlari esa ushbu imkoniyatlardan 1.2. MAZKUR MUNOSABATLARNING PRINSIPLARI, SUBYEKTLARI VA OBYEKTLARI Biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar murakkab ijtimoiy-iqtisodiy hamda huquqiy hodisa sifatida muayyan prinsiplar asosida shakllanadi va amalga oshiriladi. Mazkur prinsiplar ushbu munosabatlarning ichki mazmunini belgilab berib, davlat organlari bilan tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi aloqalarning huquqiy yo‘nalishini, chegaralarini va tashkiliy mezonlarini aniqlaydi. Shu bois biznes va davlat munosabatlarini tahlil etishda, avvalo, ularning asosiy prinsiplarini ochib berish zarur. Zero, prinsiplar mazkur munosabatlarning nazariy asosini tashkil etibgina qolmay, balki amaliy huquq qo‘llash jarayonida ham muhim metodologik tayanch vazifasini bajaradi. Tadbirkorlik huquqiga oid darsliklarda ham biznes sohasidagi huquqiy tartibga erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonunda tadbirkorlik subyektlarining o‘z faoliyat yo‘nalishlarini mustaqil tanlashga haqli ekani, davlat esa ularning erkin faoliyati uchun huquqiy kafolatlarni yaratishi nazarda tutilgan. 7 Uchinchi prinsip — mulk shakllarining tengligi va xususiy mulk daxlsizligi prinsipidir . Mazkur prinsip bozor iqtisodiyoti tizimining tayanch mezonlaridan biri bo‘lib, davlat va biznes o‘rtasidagi munosabatlarda iqtisodiy mustaqillikning huquqiy kafolatini ifodalaydi. Xususiy mulkning daxlsizligi, mulkdorni faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda mulkidan mahrum etish mumkinligi, mulkning davlat himoyasida bo‘lishi biznes subyektlarining iqtisodiy tayanchi hisoblanadi. “O‘zbekiston Respublikasida mulkchilik to‘g‘risida”gi Qonunda ham xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasida ekani alohida qayd tuzilmalar kiradi. Ular o‘z faoliyatini foyda olish maqsadida, tavakkalchilik asosida va mulkiy javobgarlikni zimmasiga olgan holda amalga oshiradi. Tadbirkorlik huquqiga oid darsliklarda mazkur subyektlarning asosiy belgilari sifatida mustaqillik, tashabbuskorlik, tavakkalchilik, mulkiy ajralganlik va qonunchilikda belgilangan tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tganlik ko‘rsatiladi. Davlat tomoni vakillari sifatida esa, avvalo, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati organlari, shuningdek bevosita tadbirkorlik faoliyatini tartibga soluvchi maxsus vakolatli organlar maydonga chiqadi. Jumladan, soliq organlari, bojxona organlari, monopoliyaga qarshi kurashish va raqobatni rivojlantirishga oid organlar, litsenziyalovchi organlar, sanitariya, ekologiya, yong‘in xavfsizligi va mehnat munosabatlari ustidan nazorat qiluvchi tuzilmalar davlatning ushbu sohadagi bevosita ishtirokchilaridir. Shu bilan protsessual xususiyatga ham ega ekanini ko‘rsatadi. Biznes va davlat munosabatlarining subyekt va obyekt tarkibi o‘zaro uzviy bog‘liqdir. Chunki har qanday huquqiy munosabatda subyektlarning mavjudligi uning obyektisiz ma’nosiz bo‘lsa, obyekt ham subyektlar ishtirokisiz mustaqil huquqiy kategoriya sifatida namoyon bo‘la olmaydi. Masalan, tadbirkorlik subyekti uchun yer uchastkasi yoki bino-inshoot iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish vositasi bo‘lsa, davlat uchun mazkur obyektlardan foydalanish jarayoni qonuniylik, soliq intizomi va jamoat manfaatlari nuqtayi nazaridan nazorat qilinadigan soha hisoblanadi. Xuddi shuningdek, litsenziya yoki ruxsatnoma tadbirkor uchun muayyan faoliyatni amalga oshirish imkoniyatini bersa, davlat uchun u xavfsizlik, sifat va qonuniylikni ta’minl ashnin tashkiliy- huquqiy vositasi sanaladi. munosabatlarning obyektlarini faqat iqtisodiy manfaat doirasida emas, balki ommaviy II BOB. BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARI 2.1.TADBIRKORLIK FAOLIYATINI DAVLAT TOMONIDAN QO‘LLAB- QUVVATLASH SHAKLLARI Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki tadbirkorlik subyektlari iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, yangi ish o‘rinlarini yaratish, ichki bozorni tovar va xizmatlar bilan to‘ldirish, raqobat muhitini shakllantirish hamda aholi daromadlarini oshirishda muhim o‘rin egallaydi. Shu sababli davlat tadbirkorlikni faqat nazorat qilinadigan faoliyat sohasi sifatida emas, balki milliy iqtisodiyotning strategik tayanchi sifatida baholaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida davlat qulay investitsiyaviy va ishbilarmonlik kredit, subsidiya, kompensatsiya, grant, kafillik va boshqa moliyaviy vositalar katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Davlat tomonidan bunday imkoniyatlarning yaratilishi tadbirkorlik tashabbusini rag‘batlantirish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirish, xizmat ko‘rsatish sohasini kengaytirish va bozorda raqobatbardosh subyektlar sonini oshirishga xizmat qiladi. Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlashga doir normativ-huquqiy hujjatlarda moliyaviy ko‘mak masalasiga alohida e’tibor qaratilgani ham buning tasdig‘idir 11 Tadbirkorlikni qo‘llab- quvvatlashning navbatdagi ko‘rinishi institutsional qo‘llab- quvvatlashdir. Bunda davlat tadbirkorlikni rivojlantirish uchun maxsus boshqaruv va xizmat ko‘rsatish institutlarini shakllantiradi. Bunday institutlar qatoriga tadbirkorlikni rivojlantirish markazlari, biznes-inkubatorlar, maslahat xizmatlari, hududiy himoyasi biznesning erkin rivojlanishida tayanch omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Agar tadbirkor o‘z mol- mulki, ishlab chiqarish vositalari, bino-inshootlari yoki boshqa aktivlari ustidan barqaror va himoyalangan huquqqa ega bo‘lmasa, u uzoq muddatli investitsiya kiritishga va xo‘jalik faoliyatini kengaytirishga yetarli ishonch topa olmaydi. Shu bois xususiy mulkning daxlsizligi va davlat himoyasida bo‘lishi tadbirkorlikni qo‘llab- quvvatlashning eng asosiy huquqiy kafolatlaridan biri sifatida qaraladi. Bu holat “O‘zbekiston Respublikasida mulkchilik to‘g‘risida”gi Qonunda ham mustahkamlangan. 13 Davlat ko‘magining yana bir shakli tashkiliy va infratuzilmaviy qo‘llab-quvvatlashdir. Bu tadbirkorlik subyektlari uchun zarur ishlab chiqarish, logistika, kommunikatsiya, axborot va servis muhitini yaratishni anglatadi. Amaliy jihatdan bunday qo‘llab-quvvatlash 2.2. DAVLAT NAZORATI, RUXSAT BERISH TARTIBLARI VA BIZNES MANFAATLARINI HIMOYA QILISH Tadbirkorlik faoliyatining barqaror amalga oshirilishi nafaqat erkin iqtisodiy tashabbusning mavjudligi, balki ushbu faoliyatning muayyan huquqiy tartibot doirasida olib borilishi bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Shu nuqtayi nazardan davlat nazorati, ruxsat berish tartiblari hamda biznes manfaatlarini himoya qilish institutlari tadbirkorlik sohasi bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarning ajralmas tarkibiy qismini tashkil etadi. Mazkur institutlar bir tomondan davlatning ommaviy manfaatlarni, qonuniylikni va xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan vakolatlarini ifodalasa, ikkinchi tomondan tadbirkorlik subyektlarining huquq va qonuniy manfaatlarini kafolatlashga xizmat qiladi. Demak, bu yerda masala nazoratning o‘zi emas, nazorat tekshiruv bahonasida tadbirkorga bosim o‘tkazish, uning xo‘jalik faoliyatini izdan chiqarish yoki ma’muriy to‘siqlar yaratish vositasiga aylansa, u o‘zining huquqiy mazmunini yo‘qotadi. Shu sababli tadbirkorlik faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish tartibi aniq protsessual qoidalar bilan cheklanishi, nazorat qiluvchi organlarning vakolatlari esa qonun bilan belgilanishi zarur. “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonunda tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga noqonuniy aralashuvga yo‘l qo‘yilmasligi va ularning huquqlari himoya qilinishi belgilanganligi bu boradagi muhim huquqiy kafolatlardan biridir 17 Tadbirkorlik sohasida davlat ishtirokining alohida ko‘rinishlaridan biri ruxsat berish tartib-taomillari hisoblanadi. Mazkur institut ayrim faoliyat turlarini amalga oshirish uchun davlat tomonidan oldindan rozilik yoki maxsus huquq berilishini hisoblanadi 18 Davlat nazorati va ruxsat berish tizimi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan masala — biznes manfaatlarini himoya qilishdir. Tadbirkorlik subyekti davlat organlari bilan muntazam aloqada bo‘ladigan iqtisodiy-huquqiy ishtirokchi bo‘lgani sababli, uning huquqlari turli shakllarda buzilishi ehtimoli mavjud. Jumladan, noqonuniy tekshiruvlar, asossiz ravishda ruxsatnoma berishni rad etish, hujjatlarni sun’iy kechiktirish, ortiqcha talablar qo‘yish, noqonuniy jarimalar yoki mansabdor shaxslarning boshqa harakatlari tadbirkorlik manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin. Shunday vaziyatlarda biznes manfaatlarini himoya qilish mexanizmlari alohida ahamiyat kasb etadi. Bu mexanizmlar nafaqat buzilgan huquqni tiklash, balki kelgusida shunday qonunbuzarliklarning oldini olish vazifasini ham bajaradi.Biznes manfaatlarini himoya qilishning eng muhim usullaridan biri sud himoyasi hisoblanadi. Sud tadbirkorning amal qiladi 19 Mazkur masalada yana bir muhim jihat shundan iboratki, davlat nazorati, ruxsat berish tartiblari va biznes manfaatlarini himoya qilish institutlari o‘zaro uzviy bog‘liq holda amal qiladi. Nazorat va ruxsat berish tizimi qanchalik aniq, oshkora va adolatli tashkil etilsa, tadbirkorlik subyektlarining huquqlari buzilishi ehtimoli shunchalik kamayadi. Aksincha, ushbu tizimlarda noaniqlik, ortiqcha ma’muriy yuklama yoki mansabdor shaxs diskresiyasining haddan tashqari kengligi mavjud bo‘lsa, bu biznes manfaatlariga putur yetkazadi. Shu bois tadbirkorlik sohasida huquqiy islohotlarning asosiy maqsadi faqat himoya mexanizmlarini kuchaytirish emas, balki huquqlar buzilishiga olib keluvchi omillarni oldindan bartaraf etishdan ham iborat bo‘lishi lozim.Umuman olganda, davlat nazorati, ruxsat berish tartiblari va biznes manfaatlarini himoya qilish tadbirkorlik sohasining III BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNI MODERNIZATSIYA QILISH VA TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI 3.1.TADBIRKORLIK ERKINLIGINI TA’MINLASH VA XUSUSIY MULK DAXLSIZLIGINI MUSTAHKAMLASH. Tadbirkorlik erkinligi va xususiy mulk daxlsizligi iqtisodiy tizimning oddiy tarkibiy elementi emas, balki bozor munosabatlarining huquqiy poydevori hisoblana di. Chunki iqtisodiy tashabbus manfaatdorlikning shakllanishi, ishlab chiqarish vositalaridan samarali foydalanish va investitsiya faolligining ortishi bevosita shaxsning o‘z mol- mulki hamda xo‘jalik yuritish huquqiga bo‘lgan ishonch darajasiga bog‘liqdir. Agar iqtisodiy subyekt o‘z faoliyatini erkin tashkil etishiga, mol- mulkining himoya qilinishiga va davlat organlari tomonidan asossiz cheklovlar Mazkur erkinlikning real mavjudligi ko‘p jihatdan davlatning tadbirkorlik faoliyatiga nisbatan tutgan huquqiy pozitsiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Agar davlat iqtisodiy subyektga nisbatan hukmron boshqaruvchi sifatida emas, balki huquqiy tartibot va kafolatlarni yaratuvchi institut sifatida maydonga chiqsa, tadbirkorlik muhiti barqarorlashadi. Aksincha, ortiqcha ma’muriy aralashuv, ko‘p bosqichli ruxsat tartiblari, noaniq me’yorlar va mansabdor shaxslarning keng diskresion vakolatlari tadbirkorlik tashabbusini susaytiradi. Shu bois tadbirkorlik erkinligini ta’minlash deganda faqat shu huquqni e’lon qilish emas, balki davlat organlarining aralashuvini huquqiy chegaralash, protsessual aniqlikni ta’minlash va tadbirkorning qonuniy kutishlarini himoya qilish ham tushuniladi 22 Xususiy mulk daxlsizligi esa tadbirkorlik faoliyatining moddiy tayanchi himoya qilish institutlaridan ajratib qaralmasligi kerak.Tadbirkorlik subyektlari uchun muhim masalalardan yana biri — davlat organlari va mansabdor shaxslarning noqonuniy harakatlaridan himoyalanishdir. Chunki amaliyotda tadbirkorlik faoliyati ko‘pincha ro‘yxatdan o‘tkazish, ruxsat berish, nazorat, soliqqa tortish, kadastr, bojxona va boshqa ma’muriy tartiblar bilan bog‘liq bo‘ladi. Agar shu jarayonlarda qonun buzilsa, tadbirkorning nafaqat tashabbusi, balki uning mulkiy manfaatlari ham zarar ko‘radi. Shuning uchun “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonunda tadbirkorlik subyektlari faoliyatiga noqonuniy aralashishga yo‘l qo‘yilmasl igi, ularning huquq mustahkamlangan 24 . Bu qoida tadbirkorlik erkinligini umumiy prinsip darajasidan konkret huquqiy kafolat darajasiga olib chiqadi.Xususiy mulk daxlsizligini mustahkamlashning yana bir kuchaytirishni ham taqozo etadiBundan tashqari, xususiy mulkka nisbatan huquqiy munosabatlarda ishonch tamoyili ham muhim o‘rin tutadi. Tadbirkor davlat ro‘yxati, kadastr ma’lumotlari, rasmiy hujjatlar va vakolatli organlarning qarorlariga tayanib iqtisodiy faoliyat yuritadi. Agar u qonuniy asoslarda vujudga kelgan mulkiy huquqining keyinchalik noaniq sabablarga ko‘ra zaiflashishini kutib yashasa, investitsion faollik pasayadi. Shu sababli huquqiy davlat sharoitida mulkiy munosabatlar barqarorligi va qonuniy kutishlarning himoyasi tadbirkorlik erkinligining muhim tarkibiy qismi sifatida qaraladi.Shunday qilib, tadbirkorlik erkinligini ta’minlash va xususiy mulk daxlsizligini mustahkamlash iqtisodiy islohotlarning shunchaki qo‘shimcha elementi emas, balki ularning markaziy huquqiy yo‘nalishidir. Mazkur institutlar tadbirkorning iqtisodiy tashabbusini ro‘yobga 3.2. BIZNES VA DAVLAT MUNOSABATLARINING RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA HUQUQIY ISLOHOTLAR Biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar har qanday jamiyatda doimiy ravishda o‘zgarib boradigan, iqtisodiy taraqqiyot darajasi, boshqaruv usullari, huquqiy tizimning takomillashuvi hamda bozor institutlarining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab munosabatlar majmui hisoblanadi. Mazkur munosabatlarning rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy davrda davlatning biznes sohasidagi roli avvalgidek faqat ma’muriy nazorat va cheklash bilan emas, balki sheriklik, rag‘batlantirish, muvofiqlashtirish va huquqiy kafolatlar yaratish orqali namoyon bo‘lmoqda. 25 Shu ma’noda biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar mazmunan “hukmronlik va bo‘ysunish” modelidan davlat xizmatlari, “bir darcha” tamoyili, raqamlashtirish va hujjat almashinuvining soddalashtirilishi alohida o‘rin tutadi. 27 Uchinchi tendensiya — davlat va biznes o‘rtasidagi munosabatlarda huquqiy ishonch tamoyilining kuchayishidir. Tadbirkorlik subyekti iqtisodiy qaror qabul qilayotganda nafaqat amaldagi qoidalarga, balki ularning barqarorligiga ham tayanadi. Agar huquqiy muhit tez-tez o‘zgarsa, normalar mavhum bo‘lsa yoki ularni qo‘llash amaliyoti bir xilda bo‘lmasa, bu biznes subyektlarining uzoq muddatli rejalashtirish imkoniyatini pasaytiradi. Shu bois zamonaviy islohotlarda normativ-huquqiy hujjatlarning sifatini oshirish, huquqni qo‘llash amaliyotini bir xillashtirish, tadbirkorlarning qonuniy kutishlarini himoya qilish va davlat organlari faoliyatida oldindan bashorat qilinadiganlikni kuchaytirish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. 28 Biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlard a huquqiy mustahkamlanayotganidan dalolat beradi.Endilikda biznes subyektlari faqat huquqiy tartibga solish obyekti sifatida emas, balki normativ qarorlar tayyorlash, iqtisodiy dasturlarni ishlab chiqish va muammolarni aniqlash jarayonida ishtirok etuvchi faol ishtirokchi sifatida ham namoyon bo‘lmoqda. Tadbirkorlar uyushmalari, savdo-sanoat tuzilmalari, jamoatchilik muhokamalari, maslahat kengashlari va boshqa institutlar davlat bilan biznes o‘rtasidagi muloqotni kuchaytiradi. Bu esa qabul qilinayotgan qarorlarning sifatini oshiradi va iqtisodiy siyosatning amaliy samaradorligini ta’minlaydi.Huquqiy islohotlar jarayonida xususiy mulkni himoya qilish va investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish ham muhim o‘rin tutadi. Chunki biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlarning rivojlanishi ko‘p jihatdan mulkiy huquqlarning qanchalik ishonchli himoya qilinishi bilan ular amaliyotda bir xil va izchil qo‘llanmasa, kutilgan natijani bermaydi. Shu bois sudlar, ma’muriy organlar, nazorat qiluvchi idoralar va mahalliy hokimiyat tuzilmalari faoliyatida qonun ustuvorligi, protsessual aniqlik va javobgarlik tamoyillarining ta’minlanishi muhim ahamiyat kasb etadi 29 Aynan amaliyotdagi sifat biznes muhitining haqiqiy holatini belgilaydi.Umuman olganda, biznes va davlat munosabatlarining rivojlanish tendensiyalari huquqiy davlat va bozor iqtisodiyoti institutlarining chuqurlashib borayotganidan dalolat beradi. Ushbu tendensiyalar davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini mutanosiblashtirish, tadbirkorlik uchun qulay sharoit yaratish, huquqiy barqarorlikni ta’minlash, nazorat tizimini maqbullashtirish, muloqotni kuchaytirish va huquqiy himoya mexanizmlarini mustahkamlash bilan tavsiflanadi. XULOSA Biznes va davlat o‘rtasidagi munosabatlar zamonaviy iqtisodiy tizimning eng muhim va murakkab institutlaridan biri hisoblanadi. Mazkur munosabatlar iqtisodiy erkinlik, xususiy tashabbus, mulkiy manfaatdorlik, davlatning tartibga soluvchi roli hamda ommaviy manfaatlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik asosida shakllanadi. Shu jihatdan biznes va davlat o‘rtasidagi aloqalarni faqat nazorat yoki bo‘ysunish doirasida talqin etish yetarli emas. Aksincha, ushbu munosabatlar iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini ta’minlovchi, bozor institutlarining samarali ishlashiga xizmat qiluvchi va huquqiy davlat tamoyillarini amalda namoyon etuvchi ko‘p qirrali tizim sifatida baholanishi lozim.Mavzuni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, biznes subyektlari iqtisodiy o‘sish, bandlikni ta’minlash, raqobat muhitini rivojlantirish, ishlab chiqarish va xizmatlar hajmini moliyaviy rag‘batlantirish, institutsional yordam ko‘rsatish, kichik va oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish, tashkiliy va infratuzilmaviy sharoitlar yaratish kabi chora- tadbirlar biznes muhitining sifatini belgilovchi asosiy omillar sirasiga kiradi. Bunday qo‘llab-quvvatlash davlatning iqtisodiyotga bevosita hukmronlik qilishini emas, balki tadbirkorlik tashabbusining samarali ro‘yobga chiqishi uchun qulay muhit yaratishini anglatadi. Ayni vaqtda davlat nazorati, ruxsat berish tartiblari va huquqiy cheklovlar ham mazkur munosabatlarning zarur unsurlaridan biri bo‘lib qoladi. Biroq ularning maqsadi tadbirkorlikni sun’iy ravishda cheklash emas, balki qonuniylikni, jamoat xavfsizligini, sog‘lom raqobatni, iste’molchilar huquqlarini va boshqa ommaviy manfaatlarni himoya qilishdan iborat bo‘lishi kerak. Shu ma’noda davlat nazorati mutanosib, oshkora, qonuniy va protsessual davlat o‘rtasidagi munosabatlarni takomillashtirish masalasi iqtisodiy islohotlarning markaziy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi. Mazkur munosabatlarning uyg‘un va mutanosib rivojlanishi esa mamlakat iqtisodiy taraqqiyoti, investitsion faollik, ijtimoiy farovonlik va huquqiy davlat qurilishining muhim sharti hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Normativ-huquqiy hujjatlar ✓ O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. ✓ O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2024. ✓ O‘zbekiston Respublikasinin g “Tadbirkorlik kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni. ✓ O‘zbekiston Respublikasining “Oilaviy tadbirkorlik to‘g‘risida”gi Qonuni. ✓ O‘zbekiston Respublikasining “Litsenziyalash, ruxsat berish va xabardor qilish tartib- taomillari to‘g‘risida”gi Qonuni. ✓ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasida mulkchilik to‘g‘risida”gi Qonuni. 2. Ilmiy va o‘quv adabiyotlar ✓ Tadbirkorlik (biznes) huquqi: darslik. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2019. ✓ Xo‘jalik huquqi: darslik / 4. Elektron resurslar ✓ O‘zbekiston Respublikasi milliy qonunchilik bazasi – Lex.uz ✓ Toshk ent davlat yuridik universiteti elektron kutubxonasi. ✓ O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb- sayti. ✓ O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi rasmiy sayti.

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNING NAZARIY- KONSEPTUAL VA METODOLOGIK ASOSLARI

1.1. Biznes va davlat munosabatlari tushunchasi va mohiyati

1.2. Mazkur munosabatlarning prinsiplari, subyektlari va obyektlari

II BOB. BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARI

2.1. Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash shakllari

2.2. Davlat nazorati, ruxsat berish tartiblari va biznes manfaatlarini himoya qilish

III BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BIZNES VA DAVLAT O‘RTASIDAGI MUNOSABATLARNI MODERNIZATSIYA QILISH VA TAKOMILLASHTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI

3.1. Tadbirkorlik erkinligini ta’minlash va xususiy mulk daxlsizligini mustahkamlash

3.2. Biznes va davlat munosabatlarining rivojlanish tendensiyalari va huquqiy islohotlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить