Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 2.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Сентябрь 2026
Расширение docx
Раздел Тесты
Предмет Текстиль

Продавец

Bahrom Turaev

Дата регистрации 23 Сентябрь 2024

31 Продаж

Bojxona qo'mitasiga ishga kirish uchun savol javoblar toplami

Купить
“Тарих” асари кимнинг қаламига мансуб? Жавоб: Милоддан аввалги V асрда яшаган юнон тарихчиси Геродот. Ибтидоий жамоа тузумининг ўзига хос хусусиятлари нимада кўзга ташланади? Жавоб: Турмуш ва мнҳнат умумийлиги негизида бирлашган энг қадимги одамлар жамоаси. “Авесто матнларида шарҳ қандай аталади”? Жавоб: Занд “Авесто” китоби қаерда яратилган ва унда қайси ғоялар улуғланган? Жавоб: “Авесто” китобининг ватани Хоразм вилояти саналади. “Авесто”да “Эзгу фикр, эзгу сўз ва эзгу амал” ғояси улуғланган. «Авесто»нинг 2700 йиллиги юртимизда қачон нишонланди? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси ҳукуматининг қарори билан 2001 йилда «Авесто»нинг 2700 йиллиги нишонланди. «Авесто» ватани Хоразмда боғ барпо қилинди, асарнинг ўзбек тилидаги таржималари чоп этилди. Зардуштийларнинг улуғ ва донишманд олий худосини аниқланг? Жавоб: Ахурамазда Ўрта Осиёда дастлабки диний эътқодлар илдизлари қайси манзилгоҳда кўзга ташланади? Жавоб: Тешиктош ғорида Ўрта Осиё ҳудудини босиб олишга ҳаракат қилиб кўрган биринчи форс шаҳи ким? Жавоб: Кир II Милоддан аввалги VII-VI асрларда Ўзбекистон ҳудудида қандай элатлар яшаган? Жавоб: Сўғдийлар, бақтрияликлар, хоразмликлар, сак ва массагетлар Александр Македонский Доро III қўшинларини тор-мор келтирди? Жавоб: Милоддан аввалги 330 йилда Спитаменнинг Александр билан ҳал қилувчи жанги қачон юз берди? Жавоб: Мил.ав. 328 йил кузида Македониялик Александр қачон вафот этди? Жавоб: Милоддан аввалги 323 йил 13 июнда Юнон-Бақтрия давлати неча йил яшади? Жавоб: 120 йил Жонбосқала қайси ҳудуддаги қадимий шаҳар ҳисобланади? Жавоб: Хоразм Қанғ давлати ҳозирги қайси ҳудудларни эгаллаган? Жавоб: Тошкент воҳаси, Чимкент вилояти ва Сирдарё ҳавзаси ерларини Кушон давлати кимнинг ҳукмронлиги даврида улкан империяга айланди? Жавоб: Канишка. Буюк ипак йўли қачон вужудга келган? Жавоб: Милоддан аввалги II асрда. “Буюк меридианал йўл”. Буюк ипак йўлининг узунлиги қанча бўлган? Жавоб: 12 минг км. Турк хоқонлиги қачон ташкил топди, унинг асосчиси ким? Жавоб: V аср ўрталарида, унинг асосчиси Бумин 552-йили “хоқон” деб эълон қилинди. “Мовароуннаҳр” сўзининг маъносини биласизми? Жавоб: арабча, “дарёнинг нариги томони” Ғазнавийлар давлатига ким ва қачон асос солди? Жавоб: 962-963 –йилларда Ғазна вилоятининг ноиби ва лашкар амири Алптегин Ғазна ва Кобул вилоятларини мустақил идора қилишга интилиб Ғазнавийлар давлатига асос солди. Ўзбек халқи шаклланган давр... Жавоб: IX-XII асрлар. Имом ал-Бухорийнинг “Ал-жоме ас-саҳиҳ” асарига киритилган ҳадислар сонини белгиланг. Жавоб: 7275 Берунийнинг йирик асарларини айтинг. Жавоб: “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар”, “Ҳиндистон”, “Минералогия”, “Геодезия” (асарлари сони 160 дан ортиқ) Чингизхоннинг Мовароуннаҳрга босқини қачон ва қаердан бошланди? Жавоб: 1219 йил кузида Ўтрор шаҳридан. Нажмиддин Кубро ким? Жавоб: Урганч мудофаасида қатнашган 76 ёшли Аҳмад ибн Умар Хивақий. Амир Темур қачон ва қаерда туғилган? Жавоб: 1336 йил 9 апрель куни Кеш шаҳри яқинидаги Хўжа Илғор қишлоғи (ҳозирги Яккабоғ тумани)да. Амир Темур неча йил давлат бошқарди? Жавоб: 35 йил Амир Темур давлатида давлат бошқаруви нималардан иборат бўлган? Жавоб: Даргоҳ ва вазирлик (девон)дан Мирзо Улуғбек қачон ва қаерда туғилган? Жавоб: 1394 йил 22 мартда Ироқнинг Султония шаҳрида Бобур мирзо Амир Темурнинг қайси ўғлининг авлоди бўлган? Жавоб: Учинчи ўғли Мироншоҳнинг чевараси. Муҳаммад Шайбонихоннинг асосий мақсади нима эди? Жавоб: Темурийлар салтанатига барҳам бериш. Абдуллахон II қайси йилларда яшаган? Жавоб: 1534-1598 йй Аштархонийлар кимнинг наслидан бўлган? Жавоб: Жўжихон наслидан Қачон Самарқанд Регистони ансамблининг ҳозирги қиёфаси шакллантирилди? Жавоб: XVII асрда Манғитлар сулоласи қайси йиллар давомида ҳокимият тепасида турди? Жавоб: 1756-1920 Бухоро амирлиги нечта вилоят ва туманликлардан иборат бўлган? Жавоб: 40 та вилоят ва туманликлар Хоразм мустақиллиги қачон тикланди? Жавоб: 1511 йил Қачон Хива шаҳрининг 2500 йиллиги нишонланди? Жавоб: 1997 йил Қорақалпоқ халқи нечта қабила негизида шаклланган? Жавоб: хитой, қипчоқ, кенагас, манғит, қўнғирот ва мўйтен Қўқон хонлиги қачон вужудга келди? Жавоб: 1710 йил Россия империяси томонидан Оқмасжид, Чимкент ва Тошкент шаҳарларининг босиб олинган йилларини кўрсатинг. Жавоб: 1853, 1864, 1865. Туркистон генерал-губернаторлиги ташкил этилган сана. Жавоб: 1867 йил Тарихда “Вабо исёни” деб ном олган қўзғолон қачон бошланди? Жавоб: 1892 йил 27 июнда Жадидчилик ҳарактининг асосчиси... Жавоб: Исмоил Гаспирали Туркистондаги 1916 йилги қўзғолонлар дастлаб қаерларда бошланди? Жавоб: 1916 йил Хўжанд шаҳрида, 5-июлда Самарқанднинг Ургут қишлоғида, кейинчалик Сиёб, Маҳалла, Хўжа Ахрор, Ангорда Тошкентда Туркистон музейи қачон ташкил этилди. Жавоб: 1876 йил “Шўрои Исломия” ташкилоти қачон ва қаерда тузилган? Жавоб: йил 14 мартда Тошкентда Ўзбекистон ССРнинг дастлабки пойтахти бўлган шаҳар... Жавоб: Бухоро шаҳри Ўзбекистон ССР тузилганлиги тўғрисида Декларация қачон ва қаерда қабул қилинган? Жавоб: 1925 йил 13 февралда Бухородаги Халқ уйида умум ўзбек советларининг биринчи қурултойида 1939 йил 1 сентябр куни бошланган уруш қанча давлат ва одамларни ўз домига тортган? Жавоб: 61 мамлакат, ер юзи аҳолисининг 80%, яъни 1,7 млрд кишини Фашистик Германия совет давлатига ҳужум бошлаган сана... Жавоб: 1941 йил 22 июнь Ўзбекистон Фанлар академияси қачон очилган, унинг биринчи президенти ким? Жавоб: 1941 йил 4 ноябрда, Т.Н.Қори Ниёзий Қачондан бошлаб Ўзбекистонда биринчи марта Тошкент телевизион маркази ишлай бошлади? Жавоб: 1956 йил 5 ноябрь Қачон Ўзбекистон Президенти лавозими таъсис этилди? Жавоб: 1990 йил 24 мартда Тошкентда “Шахидлар хотираси” ёдгорлик мажмуаси қачон очилди? Жавоб: 2000 йил 12 май Тошкентда Темурийлар тарихи давлат музейи очилган сана Жавоб: 1996 йил 18 октябрда Миллий эпосимиз қаҳрамони Алпомишга қайси шаҳарда ҳайкал ўрнатилган? Жавоб: Термиз шаҳрида “Ўзбекистон Қаҳрамони” унвони билан тақдирланган истеъдодли адибларни кўрсатинг. Жавоб: А.Орипов, Саид Ахмад, Э.Воҳидов, О.Шарофиддинов, Т.Қайипбергенов 2М У Н Д А Р И Ж А № Мавзу Варақлар 1. Божхона тарихи ва фаолиятини ташкил этиш асосларига оид саволлар 3-14 бетлар 2. Иқтисодиётга оид саволлар 15-31 бетлар 3. Ахборот коммуникация технологиялар соҳасида саволлар 32-36 бетлар 4. Маънавият, маданият ва маърифат соҳасига оид саволлар 37-40 бетлар 5. Ўзбекистонда олиб борилаётган сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий ислоҳотларга оид саволлар 41-42 бетлар 6. Ўзбекистон Республикаси Конституциясига оид саволлар 43-45 бетлар 7. Ўзбекистон Республикаси суверенитетига оид саволлар 46 бет 8. Ўзбекистон тарихига оид саволлар 47-51 бетлар 9. Математика ва геометрия фанларига оид саволлар 52-63 бетлар 10. Ўзбек тили ва адабиётига оид саволлар 64-70 бетлар 11. Ҳуқуқ, жиноий ва маъмурий кодекларга оид саволлар 71-73 бетлар 3Божхона тарихи ва фаолиятини ташкил этиш асосларига оид саволлар БОЖХОНА Давлат чегараси орқали ўтадиган юкларни (товарлар ва транспорт воситалари), шу жумладан багаж ва почта жўнатмаларини назорат қиладиган давлат муассасаси. Божхона юкларни қонунийлигини текшириш ва улардан божхона тўловларини ундириш билан шуғулланади. Божхона денгиз ва дарё портларида, халқаро аэропортларда, темир йўл станцияларида, чегара ҳудудларида жойлашади. КАДУЦЕЙ – БОЖХОНА БЕЛГИСИ Меркурийнинг таёқчаси – кадуцей (грекча - даракчи , огоҳлантирувчи, олдиндан хабар берувчи маъносини билдиради). Таёқчага ўралиб олган икки илон низолашаётган томонларнинг ярашиши, тинчлик, барқарорлик, рамзи сифатида эътироф этилади. Таёқчанинг қудрати баҳслашаётган томонларни яраштиришда, савдо муносабатларига киришувчи томонлар ўртасидаги рақобат, келишмовчилик ва зиддиятларни адолатли ҳал этишда бўлган. Шунинг учун кадуцей асрлар давомида савдо ва тижоратнинг рамзий белгиси сифатида эътироф этилган. Кейинчалик кадуцей савдо ва божхона рамзи сифатида кўплаб давлатлар савдо ташкилотлари ҳамда божхона хизматларининг тимсолига айланган. МЕРКУРИЙ Қадимги Юнон ва Рим антик давр афсоналарига кщра Худолар ва одамлар ҳукмдори Зевснинг ўғли Меркурий (Гермес) ( лотинча Mercurius, mercatus сўзидан – “савдо”, юнонча Hermes, herma сўзидан – “устун”) йўл, йўлoвчилaр, сaвдoгaрлaр вa сaвдo ҳoмийси ҳисобланган. Тошдан ясалган устунлар йўлларга, кириш жойларига ва дарвозаларга ўрнатилиб, унга ҳимоячи сифатида сиғинилган . Меркурийга акаси, нур ва илҳом худоси Аполлон ёнғоқ новдасидан ясалган сеҳрли таёқчани совға қилган. Меркурий совғанинг сеҳрини синаш учун уришаётган икки илон ичига таёқчани ташлаганида илонлар уришишдан тўхтаб, таёқчага ўралиб олишган. Таёқча сеҳри ер ости худоси Аиднинг қанотли дубулғасидан олинган қанотлар билан ҳимоя қилинган. Дубулға соҳиби кўринмаслик қудратига эга бўлган. ЎЗБЕКИСТОННИНГ МИЛЛИЙ БОЖХОНА ТИЗИМИ ТАРИХИ Буюк Ипак Йўли Ўзбекистон ҳудуди орқали ўтганлиги боис, бож, ўлпон ва бошқа йиғимлар чегара ҳудудларида қадимдан ундирилган. Мовароуннаҳр даврида Афғонистон билан чегарада "Тавқа қалъаси", Чор Россияси ҳукмронлиги даврида "Патта Гиссарская" божхонаси фаолият олиб борган. 4Советлар даврида, 1959 йил 14 апрелда Термез божхонаси ташкил этилган. Кейинчалик Тошкент аэропортига хизмат кўрсатувчи Тошкент божхонаси ҳам ташкил этилган. 1988 йилнинг октябрида Ўзбекистон божхонаси ташкил этилган. 1991 йилнинг 25 октябрида Божхона комитети ташкил этилган. 1992 йил 10 августида Божхона комитети ва ИИВ ҳузуридаги товар-моддий бойликлар олиб чиқиб кетилиши устидан назорат қилувчи Давлат Инспекциясининг Бош бошқармаси негизида Давлат божхона қўмитаси тузилган ва унга ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган мақоми берилган. Хорижий тажрибадан келиб чиққан ҳолда, ташқи иқтисодий фаолият либераллаштирилиши муносабати билан 1994 йил 18 январда Давлат божхона қўмитаси тугатилиб, Давлат солиқ қўмитаси негизида Бош божхона бошқармаси тузилган. Давлат чегараларини янада мустаҳкамлаш, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни ҳимоялаш зарурати туғилганлиги боис, 1997 йил 8 июлда Давлат божхона қўмитаси қайта ташкил этилган ва унинг ҳуқуқни муҳофаза қилувчи мақоми қайта тикланган. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ “ДАВЛАТ БОЖХОНА ХИЗМАТИ ТЎҒРИСИДА”ГИ ҚОНУНИ Ўзбекистон Республикасининг “Давлат божхона хизмати тўғрисида”ги Қонуни ( 29.08.1997 йил, 472-I-сон ) Давлат божхона хизмати органлари фаолиятининг ҳуқуқий асосларини белгилаб беради. Қонун 14 моддадан иборат. Унда божхона органлар, ходимлари, уларнинг вазифаси, ҳуқуқ ва мажбуриятлари, ижтимоий таъминоти асослари келтирилган. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ БОЖХОНА КОДЕКСИ Ўзбекистон Республикасининг Божхона Кодекси 2016 йил 20 январдаги ЎРҚ-400-сон Қонуни билан тасдиқланган ва расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ўтгач кучга кириши белгиланган ( “Халқ сўзи” газетасининг 2016 йил 21 январдаги 14 (6449)-сонида эълон қилинган ). Кодекс Ўзбекистон Республикасининг божхона чегараси орқали товарлар ва транспорт воситаларини олиб ўтиш, божхона тўловларини ундириш, божхона расмийлаштируви, божхона назоратини амалга ошириш, шунингдек божхона тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузиш ҳолларининг олдини олиш, уларни аниқлаш ва уларга чек қўйиш тартибини белгилаш билан боғлиқ муносабатларни тартибга солади. Қисқача айтганда, Божхона кодексида божхона ишини тартибга солувчи нормалар ўз аксини топган. Кодекс 12 та бўлим, 59 та боб ва 412 та моддадан иборат (Аввалги Божхона Кодекси 1997 йил 26 декабрда қабул қилинган. 1998 йил 1 мартдан кучга кирган. 11 та бўлим, 19 та боб, 198 та моддадан иборат бўлган). БОЖХОНА ҲУДУДИ Ўзбекистон Республикасининг қуруқликдаги ҳудуди, ҳудудий ва ички сувлари ҳамда улар устидаги ҳаво ҳудуди Ўзбекистон Республикасининг 5божхона ҳудудини ташкил этади (эркин божхона зоналари ва эркин омборлари ҳудуди божхона ҳудудидан ташқарида) БОЖХОНА ЧЕГАРАСИ Божхона ҳудуди сарҳадлари, шунингдек эркин божхона зоналарининг ва эркин омборларнинг тегралари Ўзбекистон Республикасининг божхона чегараси ҳисобланади. БОЖХОНА ИШИ Иқтисодий, тартибга солиш ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш мақсадларига эришишга қаратилган, божхона тўғрисидаги қонун ҳужжатларига риоя этилишини таъминлайдиган усуллар ва воситалар мажмуи. БОЖХОНА НАЗОРАТИ Божхона назорати Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатлари ва халқаро шартномаларига риоя этилишини таъминлаш учун божхона органлари томонидан амалга ошириладиган, шу жумладан хавфни бошқариш тизими қўлланилган ҳолда амалга ошириладиган чора-тадбирлар мажмуи. БОЖХОНА РАСМИЙЛАШТИРУВИ Божхона чегарасидан олиб ўтиладиган товарлар ва транспорт воситалари устидан божхона назоратини таъминлаш учун божхона органларининг мансабдор шахслари томонидан ўтказиладиган божхона операциялари мажмуи. БОЖХОНА МАҚСАДЛАРИ 1. Божхона чегараси орқали товарлар ва транспорт воситаларини олиб ўтиш, товарларни ташиш, сақлаш ва қайта ишлашда божхона тўғрисидаги қонун ҳужжатларига риоя этилишини таъминлаш; 2. Божхона тўловлари ўз вақтида ва тўғри тўланишини таъминлаш; 3. Иқтисодий сиёсат чораларига, божхона режимларининг талаблари ва шартларига риоя этилишини таъминлаш; 4. Божхона тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузиш ҳолларига чек қўйиш ва уларнинг олдини олиш. БОЖХОНА РЕЖИМИ Божхона чегараси орқали олиб ўтиладиган товарларнинг ва транспорт воситаларининг мақомини божхона мақсадлари учун белгиловчи қоидалар мажмуи. БОЖХОНА РЕЖИМЛАРИНИНГ ТУРЛАРИ Товарларни божхона чегараси орқали олиб ўтиш мақсадларига боғлиқ ҳолда уларнинг божхона расмийлаштируви божхона режимларининг қуйидаги турларига мувофиқ амалга оширилади: 1) экспорт; 9) вақтинча сақлаш; 62) реэкспорт; 3) вақтинча олиб чиқиш; 4) божхона ҳудудидан ташқарида қайта ишлаш; 5) эркин муомалага чиқариш (импорт); 6) реимпорт; 7) вақтинча олиб кириш; 8) божхона ҳудудида қайта ишлаш; 10) божхона омбори; 11) эркин омбор; 12) эркин божхона зонаси; 13) бож олинмайдиган савдо; 14) божхона транзити; 15) йўқ қилиш; 16) давлат фойдасига воз кечиш. ДЕКЛАРАНТ Товарларни ва (ёки) транспорт воситаларини ўз номидан декларацияловчи шахс ёхуд унинг номидан товарлар ва (ёки) транспорт воситалари декларацияланаётган шахс. БОЖХОНА БРОКЕРИ Божхона расмийлаштируви бўйича операцияларни декларантнинг ёки ваколатли шахснинг топшириғига биноан ва унинг номидан шартнома асосида амалга оширадиган, тегишли рухсатнома олган Ўзбекистон Республикаси юридик шахси; ДЕКЛАРАЦИЯЛАШ Божхона чегараси орқали олиб ўтилаётган ва (ёки) божхона назорати остида турган товарлар ва (ёки) транспорт воситалари тўғрисидаги зарур маълумотларни божхона органларига маълум қилиш. ТОВАРЛАРНИНГ ЭРКИН МУОМАЛАСИ Божхона ҳудудида товарларнинг белгиланган тақиқлар ва чекловларсиз айланиши. ЮРИДИК ШАХС Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатларига мувофиқ ташкил этилган ташкилот; чет давлатнинг қонун ҳужжатларига мувофиқ ташкил этилган чет эл ташкилоти; Ўзбекистон Республикасининг, чет давлатнинг қонун ҳужжатларига ёки халқаро шартномага мувофиқ ташкил этилган халқаро ташкилот юридик шахс ҳисобланади. ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАР Ўзбекистон Республикаси фуқаролари, чет давлатлар фуқаролари, фуқаролиги бўлмаган шахслар, шунингдек юридик шахс ташкил этмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган жисмоний шахслар (якка тартибдаги тадбиркорлар) жисмоний шахслар ҳисобланади. 7ЕНГИБ БЎЛМАС КУЧ ТАЪСИРИ Табиат ҳодисалари (зилзилалар, ер кўчишлари, довуллар, қурғоқчиликлар ва ҳоказо) ёки юридик ва жисмоний шахсларнинг хоҳиш-иродаси ҳамда хатти- ҳаракатларига боғлиқ бўлмаган бошқа ҳолатлар сабабли келиб чиққан, шунинг оқибатида мазкур шахслар қабул қилган мажбуриятларини бажара олмайдиган фавқулодда ва олдини олиб бўлмайдиган, кутилмаган ҳолатлар енгиб бўлмас куч таъсири ҳисобланади. ТОВАР Божхона чегараси орқали олиб ўтиладиган ҳар қандай кўчар мол-мулк, шу жумладан Ўзбекистон Республикаси миллий валютаси, валюта бойликлари ва бошқа қимматли қоғозлар, электр, иссиқлик энергияси ва энергиянинг бошқа турлари, интеллектуал мулк объектлари, транспорт воситаси товар ҳисобланади (товарларни ва йўловчиларни ташиш учун фойдаланиладиган восита бундан мустасно). ТАШИШ УЧУН ФОЙДАЛАНИЛАДИГАН ТРАНСПОРТ ВОСИТАСИ Товарларни ва йўловчиларни ташиш учун фойдаланиладиган восита транспорт воситасидир. Транспорт воситаси ҳар қандай сув кемасини, ҳаво кемасини, автотранспорт воситасини, темир йўл транспорт воситасини (темир йўлнинг ҳаракатдаги таркибини, темир йўл ҳаракатдаги таркибининг бир қисмини) ёки контейнерни, шунингдек уларнинг ўз конструкциясига мувофиқ техник паспортларида ёки техник формулярларида назарда тутилган эҳтиёт қисмларни, анжомларни ва ускуналарни, суюқлик сақлаш идишларидаги ёқилғи-мойлаш материалларини, совутувчи ва бошқа хил техник суюқликларни, агар улар мазкур транспорт воситалари билан бирга ташилаётган бўлса, ўз ичига олади. ЎЗБЕКИСТОН ТОВАРИ Ўзбекистон Республикасида ишлаб чиқарилган товар ёхуд божхона ҳудудида эркин муомалага чиқарилган ёки Божхона Кодексига мувофиқ шундай мақомга эга бўлган товар Ўзбекистон товаридир. БОЖХОНА БОЖИ - (араб.-ўлпон, солиқ) - божхона назорати остида давлат томонидан мамлакат чегарасидан олиб ўтиладиган товарлар, мол-мулк ва қимматбаҳо қоғозлардан ундириладиган пул йиғимлари. ЧЕТ ЭЛ ТОВАРИ Ўзбекистон товари бўлмаган товар, шунингдек Божхона Кодексига мувофиқ чет эл товари мақомини олган товар чет эл товаридир. ШАХСИЙ КЎРИК Божхона чегараси орқали ўтаётган ва божхона назорати зонасида ёки аэропортнинг халқаро йўналишлар учун очиқ бўлган транзит зонасида бўлган жисмоний шахсга нисбатан ўтказилади. 8ХАВФНИ БОШҚАРИШ Хавфнинг олдини олиш ва уларни имкон қадар камайтириш, уларнинг қўлланилиш самарадорлигини баҳолаш, шунингдек божхона операцияларининг бажарилиши устидан назорат қилиш бўйича чора- тадбирларни ишлаб чиқиш ва амалда бажаришни, божхона органларида мавжуд бўлган ахборотнинг узлуксиз янгиланишини, таҳлил этилишини ва қайта кўриб чиқилишини назарда тутувчи доимий ишлар. БОЖХОНА ТЎЛОВЛАРИНИНГ ТУРЛАРИ Бож; Қўшилган қиймат солиғи; Акциз солиғи; Божхона йиғимлари. БОЖХОНА ТЎЛОВЛАРИ СТАВКАЛАРИНИНГ ТУРЛАРИ -тўлов ундириладиган товарнинг божхона қийматига нисбатан фоизларда ҳисобланадиган адвалор ставка; -тўлов ундириладиган товар бирлиги учун белгиланган миқдорда ҳисобланадиган хос ставка; -божхона тўловлари ставкаларининг адвалор ва хос турларини ўз ичига оладиган аралаш ставка. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ДАВЛАТ БОЖХОНА ҚЎМИТАСИНИНГ ЯГОНА АВТОМАТЛАШТИРИЛГАН АХБОРОТ ТИЗИМИ Божхона чегараси орқали олиб ўтиладиган товарларнинг ва транспорт воситаларининг божхона назоратини амалга ошириш учун уларга доир ҳужжатлар ва маълумотларнинг киритилишини, ҳисобга олинишини ҳамда мониторинг қилинишини назарда тутувчи Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасининг автоматлаштирилган тизими. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДАН ЭКСПОРТ ҚИЛИШ ТАҚИҚЛАНГАН ТОВАРЛАР Ўзбекистон Республикасининг 31.08.1995 йилдаги “Ўсимликлар карантини тўғрисида” 113-I-сон Қонунига кўра Адлия вазирлигида 24.07.2014 йилда 2603-рақам билан қайд этилган рўйхатга киритилган 15 турдаги биологик объектлар (уруғлар). ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ҲУДУДИГА ОЛИБ КИРИШ ТАҚИҚЛАНГАН ТОВАРЛАР Давлат тизимига, ҳудудий бирлигини, давлат суверенитети, сиёсий мустақиллигини бўлинишга йўналтирилган, урушни, террорни, диний қарама-қаршиликни, миллатчиликни, ирқчиликни (антисемитизм, фашизм)ни тарғиб қилувчи ҳамда порнографик мазмундаги расмлар, фотоплёнкалар, 9негативлар, кино, видео ва аудио маҳсулотларни олиб кириш ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 15.12.2017 йилдаги ПФ-5286-фармони, 2- илова ); Этил спиртини барча турдаги транспорт воситаларида ЎзР божхона ҳудудига олиб кириш ( Вазирлар Маҳкамасининг 15.05.1998 йилдаги 213-қарори ); Россия Федерацияси, Қозоғистон Республикаси, Руминия, Болгария ва Туркиядан етиштирилган хонаки тирик парранда, хонаки тирик парранда гўшти, тухуми ва улардан тайёрланган иккиламчи маҳсулотларини ЎзР божхона ҳудудига олиб кириш алоҳида кўрсатмага қадар ( Вазирлар Маҳкамасининг 05.08.2005 йилдаги 188-қарори ); Озон қатламини ҳимоя қилиш бўйича 1987 йилдаги Вена конвенцияси ва Озон қатламини емирувчи моддалар бўйича Монреаль баённомаси Томонлари бўлган мамлакатлардан ( Албания, Ангола, Андорра, Арманистон, Афғонистон, Бутан, Гаити, Гвинея-Бисау, Джибути, Заир, Ироқ, Кабо- Верде, Камбоджа, Қирғизистон, Оман, Палау, Руанда, Сан-Марино, Сан- Томе ва Принсини, Сомали, Сьерра-Леоне ) қарорнинг 5-иловасида кўрсатилган озон қатламини бузувчи моддалар ҳамда қарорнинг 1 ва 5- иловаларининг А рўйхати I гуруҳида кўрсатилган озон қатламини емирувчи моддалардан фойдаланилган совутиш ва ҳавони кондиционерлаш ускуналарини олиб кириш ( Вазирлар Маҳкамасининг 11.11.2005 йилдаги 247- қарори ); 01.03.2007 йилдан “М2”, “МЗ” ва “N2” тоифаларидаги аввал фойдаланилган автотранспорт воситаларини ЎзР ҳудудига олиб кириш ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 14.12.2006 йилдаги ПҚ-531-қарори ); 01.03.2007 йилдан зарарли чиқинди чиқариш даражаси “Евро-2” экологик даража талабларига жавоб бермайдиган бензин ва дизель моторлари билан жиҳозланган юқорида кўрсатилган тоифалардаги янги автотранспорт воситаларини ЎзР ҳудудига олиб кириш ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 14.12.2006 йилдаги ПҚ-531- қарори ); 01.01.2010 йилдан “Евро-3” экологик даража талабларига жавоб бермайдиган транспорт воситаларини (ТИФ ТНнинг 8703 ва 8705 кодларига мансуб махсус транспорт воситаларидан ташқари) ЎзР ҳудудига олиб кириш ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 14.12.2006 йилдаги ПҚ-531- қарори ); пул ютуғи билан боғлиқ бўлган ўйин автоматларини олиб кириш ( Вазирлар Маҳкамасининг 16.08.2007 йилдаги 176-қарори ); пиротехника воситаларини олиб кириш, ишлаб чиқариш, ташиш, сақлаш, сотиш ва улардан фойдаланиш вақтинча ( Вазирлар Маҳкамасининг 10.12.2009 йилдаги 309-қарори ); 01.03.2013 йилдан лазер нурли кўрсаткичлар сифатида фойдаланиладиган портатив лазерли нур тарқатгичларни (ТИФ ТН коди 9013 20 000 0) четдан олиб кириш ва сотиш ( Вазирлар Маҳкамасининг 20.02.2013 йилдаги 50- қарори ); 1001.01.2015 йилдан ЎзР ҳудудига учувчисиз учиш қурилмаларини (ТИФ ТН коди 8802 20 000 0) олиб кириш, сотиш ва фойдаланиш ( Вазирлар Маҳкамасининг 26.11.2014 йилдаги 322-қарори ); 01.01.2016 йилдан техник ҳужжатлари, маркировка ва этикеткаларида энергия самарадорлигининг тегишли класси тўғрисидаги ахборотлари мавжуд бўлмаган маиший электр приборларини олиб кириш ( Вазирлар Маҳкамасининг 09.04.2015 йилдаги 86-қарори ); 01.01.2017 йилдан энергия самарадорлигининг “G” классига мансуб бўлган маиший электр приборларини олиб кириш ( Вазирлар Маҳкамасининг 09.04.2015 йилдаги 86-қарори ); 01.01.2018 йилдан энергия самарадорлигининг “F” классига мансуб бўлган маиший электр приборларини олиб кириш ( Вазирлар Маҳкамасининг 09.04.2015 йилдаги 86-қарори ); 01.01.2019 йилдан энергия самарадорлигининг “E” классига мансуб бўлган маиший электр приборларини олиб кириш ( Вазирлар Маҳкамасининг 09.04.2015 йилдаги 86-қарори ). қуввати 40 Вт дан юқори бўлган (ТИФ ТНнинг 8539 22 900 0, 8539 29 920 0, 8539 29 980 0 кодларига мансуб) чўғланма лампаларни 01.07.2016 йилдан “эркин муомалага чиқариш”, 01.01.2017 йилдан ЎзР ҳудудида сотиш (технологик ускуналар, моторли транспорт воситалари, ўқув, тиббий ва бошқа масхсус мақсадларга мўлжалланган ускуналар ишлаб чиқарувчилари томонидан уларда чўғланма лампалар қўлланилиши лозимлиги мажбурий талаб сифатида қўйилган ҳоллардан ташқари) ( Вазирлар Маҳкамасининг 20.10.2015 йилдаги 299-қарори ); сифатсиз, қалбакилаштирилган, ЎзРда рўйхатдан ўтказилмаган дори воситаларини ва тиббий буюмларни, шунингдек ЎзРда рўйхатдан ўтказилган дори воситаларининг ғайриқонуний нусхаларини импорт қилиш ( ЎзРнинг 04.01.2016 йилдаги ЎРҚ-399-сон-қонуни 24-моддаси ); “Samsung Galaxy Note 7” русумли уяли алоқа аппаратлари (смартфонлар)ни ЎзР ҳудудига олиб кириш ва фойдаланиш ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 22.10.2013 йилдаги ПҚ-2053-қарори билан берилган ҳуқуқлар асосида Радиочастоталар бўйича республика Кенгашининг 23.12.2016 йилдаги 219-сон қарори ); лойиҳанинг техник параметрларига мос келмайдиган ( электр энергияси ва табиий газни ) ҳисобга олиш ускуналари ва қўшимча воситаларни ЎзР ҳудудига олиб кириш ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 13.11.2017 йилдаги ПҚ-3384-қарори ); 01.01.2019 йилдан ЎзРга полимер пленкали пакетларни олиб кириш (ТИФ ТНнинг 3923 21 000 0, 3923 29 100 0, 3923 29 000 кодларига мансуб) (жисмоний шахслар томонидан товарларни ва шахсий буюмларни ташиш ва қадоқлаш учун олиб кириладиган пакетлар, шунингдек тамғаланган юк бўлинмасида транзит тартибида олиб ўтиладиган товарлар бундан мустасно) ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 18.05.2018 йилдаги ПҚ-3730- қарори ). 11ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДАН ЭКСПОРТ ҚИЛИШ ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ПРЕЗИДЕНТИ ЁКИ ҲУКУМАТИ ҚАРОРЛАРИ АСОСИДА АМАЛГА ОШИРИЛАДИГАН ТОВАРЛАР Ҳайвонлар ва паррандалар; Гўшт ва озуқавий гўшт субмаҳсулотлари; Дон ( буғдой, сули, арпа, гуруч, маккажўхори, гречиха кабилар ) маҳсулотлари; Ун ва ёрмалар; Ўсимлик ёғлари; Шакар; Нон маҳсулотлари ( ундан тайёрланган қандолатчилик маҳсулотлари, пирожнийлар, печеньелар, сухарилар, греноклар ва шунга ўхшаш хусусий ишлаб чиқарилган маҳсулотлардан ташқари ); Рудалар ва вольфрамли концентратлар; Полиэтилентерефталат (ПЭТ) чиқитлари, қийқиндилари ва скрап (қиринди)лари; Тери хом ашёси ( ностандарт терилар ҳам ), тери-мўйна, шу жумладан қоракўл хом ашёси ( ностандартлари ҳам ); Пилла, хом ипак, пилла ва ипак чиқиндилари; Рангли металл парчалари ва чиқиндилари; Илмий, тарихий, маданий бадиий аҳамиятга эга бўлган тарихий буюмлар ( картиналар, скульптура ва бошқалар ) ( Ўзбекистон Республикаси Президентининг 15.12.2017 йилдаги ПФ-5286-Фармони, 1-илова ). ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ҲУДУДИ ОРҚАЛИ ТРАНЗИТ ОЛИБ ЎТИШ ТАҚИҚЛАНГАН ТОВАРЛАР 01.01.2013 йилдан сиқилган газни (ТИФ ТН коди 2711) ЎзР ҳудуди орқали автомобиль транспортида транзит олиб ўтиш ( Вазирлар Маҳкамасининг 16.12.2012 йилдаги 362-қарори ). ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ҲУДУДИ ОРҚАЛИ ТОВАРЛАРНИ ТРАНЗИТ ОЛИБ ЎТИЛИШИНИНГ АЛОҲИДА ХУСУСИЯТЛАРИ Этил спиртини ЎзР божхона ҳудудидан транзит олиб ўтиш Вазирлар Маҳкамаси рухсати билан амалга оширилади ( Вазирлар Маҳкамасининг 15.05.1998 йилдаги 213-қарори ); Евроосиё иқтисодий ҳамжамияти (ЕОИҲ) аъзолари бўлган давлатлардан учинчи давлатларга ёки учинчи давлатлардан ЕОИҲ аъзолари бўлган давлатларга жўнатилаётган этил спирти ЎзР божхона ҳудудидан фақат темир йўл транспортида транзит олиб ўтилиши мумкин ( Вазирлар Маҳкамасининг 15.05.1998 йилдаги 213-қарори ). Алоҳида юклар ва ҳарбий контингентлар транзити Мудофаа вазирлиги томонидан бериладиган рухсатномалар асосида амалга оширилади ( Вазирлар Маҳкамасининг 21.02.2002 йилдаги 62-қарори ). 12БОЖХОНА ЧЕГАРАСИДАН ЎТКАЗИШ ПУНКТЛАРИДА ИККИ ЙЎЛАКЛИ ТИЗИМНИНГ (ҚИЗИЛ ВА ЯШИЛ ЙЎЛАК) ҚЎЛЛАНИЛИШИ Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 11 октябрдаги 814-сон қарори билан 2018 йил 1 январдан бошлаб Ўзбекистон Республикасининг халқаро аэропортларида икки йўлакли тизим (“яшил” ва “қизил” йўлак) амалиётга жорий қилинди: “Яшил” йўлак орқали ҳаракатланаётган йўловчилар товар ва валюта бойликларини оғзаки декларациялайди: -олиб кириш ёки олиб чиқиш тақиқланмаган товарлар; -қиймати ва (ёки) миқдори божсиз олиб кириш нормасидан ва акциз солиғи солинмайдиган товарларни олиб кириш нормасидан ошмайдиган товарлар; -ёзма декларациялаш талаб этмайдиган ҳамда олиб кириш ва олиб чиқишга рухсат этилган Ўзбекистон Республикасининг нақд миллий валютаси ҳамда хорижий валютасининг чекланган нормалари миқдоридаги маблағлар. “Қизил” йўлак орқали ҳаракатланаётган йўловчи эса товар ва валюта бойликларини ёзма декларациялайди: -олиб кириш ёки олиб чиқиш тақиқланган товарлар; -қиймати ва (ёки) миқдори божсиз олиб кириш нормасидан ва акциз солиғи солинмайдиган товарларни олиб кириш нормасидан ошадиган товарлар; -ёзма декларациялаш талаб этиладиган Ўзбекистон Республикасининг нақд миллий валютаси ва нақд хорижий валюталар. ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАР ТОМОНИДАН НАҚД ХОРИЖИЙ ВАЛЮТАНИ ОЛИБ КИРИШ ВА ОЛИБ ЧИҚИШ НОРМАЛАРИ Ўзбекистондан чиқишда: йўловчи декларациясини тўлдирмаган ҳолда 2000 (икки минг) АҚШ доллари эквивалентидан кам бўлган миқдорда; йўловчи декларациясини тўлдирган ҳолда 2000 (икки минг) АҚШ доллари эквивалентидан ортиқча миқдорда; шунингдек эквиваленти 5 000 (беш минг) АҚШ доллари ёки ундан ортиғи миқдорда: резидентлар томонидан - Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг рухсатномаси асосида. Норезидентлар Ўзбекистон Республикасига кириш чоғида тўлдирилган йўловчи божхона декларациясида кўрсатилган нақд хорижий валюта суммасидан ортиқ бўлмаган миқдорда олиб чиқиш ҳуқуқига эга. Ўзбекистонга киришда: чекланмаган миқдорда нақд хорижий валютани олиб киришга рухсат этилади. ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАР ТОМОНИДАН ТОВАРЛАРНИ ЎЗБЕКИСТОНГА БОЖСИЗ ОЛИБ КИРИШ Божхона чегарасини кесиб ўтиш тартиби Сумма (АҚШ доллари) Халқаро аэропортлар орқали 2 000 13Темир йўл ва дарё ўтиш пунктлари орқали 1 000 Автойўл (пиёда) ўтиш пунктлари орқали 300 Халқаро почта ва курьерлик жўнатмаларида келиб тушадиган товарлар 1 000 (бир календарь ой мобайнида ) Товар номи 1 киши олиб кирадиган нормаси (умумий миқдори) Алкоголли маҳсулотлар, шу жумладан пиво 2 литрдан кўп эмас Тамаки маҳсулотларининг барча турлари 10 қутидан кўп эмас Атир ва пардоз суви 3 бирликдан кўп эмас Қимматбаҳо металлар ва қимматбаҳо тошлардан ясалган заргарлик буюмлари 65 граммдан кўп эмас ТОВАРЛАРНИ ДЕКЛАРАЦИЯ ТЎЛДИРМАСДАН ОЛИБ ЧИҚИБ КЕТИШ Жисмоний шахс, агар товарларнинг қиймати 3 000 АҚШ долларидан ошмаса, уларни божхона декларациясини тақдим этмасдан мамлакатдан олиб чиқиб кетишга ҳақли. Бунда айрим ҳолатларда олиб чиқиб кетилаётган товарларнинг умумий оғирлиги белгиланган миқдорлардан ошмаслиги керак Товар номи 1 киши олиб чиқиб кетадиган норма (умумий оғирлиги, кг) Гуруч 3 Нон-булка маҳсулотлари 5 Гўшт ва гўштли қўшимча маҳсулотлар 2 Шакар 2 Ўсимлик мойи 2 Янги узилган мева-сабзавот маҳсулотлари, узум, полиз экинлари, дуккакли ўсимликлар, шунингдек қуритилган мева ва сабзавотлар 40 14ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ВАЗИРЛАР МАҲКАМАСИНИНГ 2018 ЙИЛ 22 ИЮНДАГИ 463-СОН ҚАРОРИ БИЛАН ЖИСМОНИЙ ШАХСЛАР ТОМОНИДАН ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ДАВЛАТ ЧЕГАРАСИНИНГ АВТОЙЎЛ (ЙЎЛОВЧИ), ТЕМИР ЙЎЛ ВА ДАРЁ ЎТКАЗИШ ПУНКТЛАРИ ОРҚАЛИ БОЖХОНА ТЎЛОВЛАРИ УНДИРИЛМАЙДИГАН АЙРИМ ТОВАРЛАРНИ ОЛИБ ЎТИШНИНГ МИҚДОР НОРМАЛАР: № Товарнинг номи Сони Даврийлик 1. Совутгич 1 дона 1 календарь ой 2. Музлатгич 1 дона 1 календарь ой 3. Кондиционер 1 дона 1 календарь ой 4. Кир ювиш машинаси 1 дона 1 календарь ой 5. Чанг ютгич 1 дона 1 календарь ой 6. Газ плитаси 1 дона 1 календарь ой 7. Электр плита 1 дона 1 календарь ой 8. Телевизор 1 дона 1 календарь ой 9. Микротўлқинли печь 1 дона 1 календарь ой 10. Духовкали печь 1 дона 1 календарь ой 11. Электр гўшт қиймалагич 1 дона 1 календарь ой 12. Дазмол 1 дона 1 календарь ой 13. Фен 1 дона 1 календарь ой 14. Ошхона комбайни 1 дона 1 календарь ой 15. Телефон аппарати, шу жумладан қўл телефони 1 дона 1 календарь ой 16. Компьютер техникаси 1 дона 1 календарь ой 17. Принтер ва кўп функцияли офис қурилмаси 1 дона 1 календарь ой 18. Планшет компьютер 1 дона 1 календарь ой 19. Ноутбук 1 дона 1 календарь ой 20. Ошхона идиши 1 тўплам 1 календарь ой 21. Бошқа товарлар ҳар бир номдаги товардан 2 кг, аммо умумий оғирлик 10 кг дан ошмаслиги керак 1 кун 15Иқтисодиётга оид саволлар АВИЗО Банк хабарномаси. Ҳисоб-китоб ишлари бажарилганлиги ҳақида келишувларнинг бир-бирига юборадиган расмий хабари. Авизо банклараро ҳисоб-китобларда кенг қўлланилади. Авизонинг асосий реквизитлари: унинг рақами, операция ёзилган сана, унинг хусусияти, пул миқдори, тўловчи ёки кафиллик берувчининг номи. Авизодан мижозларга ҳисоб варақалари бўйича дибет ёзувлари, аккредитивлар очилгани, чек ва ўтказма векселлар қўйилгани, пул ўтказилгани, уларнинг ҳисоб варақаларидаги пул қолдиқлари ҳамда бошқа операциялар ҳақида хабар беришда фойдаланилади. АВАЛ Вексел бўйича қарздор шахсга бериладиган кафолатнома. Бундай кафолатнома векселнинг юз томонига розилик имзоси ёки векселга тирқов қоғози шаклида ҳужжатлаштирилади. Авал учун кафолатчи билан кафиллик берилган шахс бир хилда жавобгар бўлади. АГЕНТ – ВОСИТАЧИ Битимга у мутасадди эмас, даллол сифатида киришади. Битим тузишда у ҳеч қандай молиявий хатарни ўз зиммасига олмайди, бироқ синдириб қўйиши мумкин бўлган молиявий хатардан мижозни ҳимоялайди. Агент кўрсатган хизмати эвазига даллоллик ҳақи олади. АККРЕДИТИВ Аккредитив – банк ҳужжати бўлиб, бошқа банкларга ҳужжатда номи кўрсатилган юридик ёки жисмоний шахсга белгиланган пул миқдорини, белгиланган шартлар билан тўлаш тўғрисидаги кўрсатмаси. АКТИВ Ҳисобот (лат. аcтивус) (бухгалтерия) балансининг бир қисми бўлиб, мазкур корхона ёки муассасага қарашли моддий бойликларни уларнинг таркиби ва жойлашуви нуқтаи назаридан пул (пул маблағлари, бошқа ташкилотларга қарз талабномалари ва ҳ.к.) кўринишида ифодалайди. АКЦЕПТ Хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида бўладиган нақд пулсиз ҳисоб- китоблардан бири. Акцепт (розилик) – бу вексел бўйича тўловларни амалга оширадиган банкнинг (домицилиантнинг) ремитантга ўтказилган вексел (тратта) бўйича муддатда тўлашга розилигидир. Акцепт векселининг юза қисмида "Розилик билдирилди", "қабул қилинди", "тўлов мажбуриятини зиммамга оламан" каби ёзувлар билан расмийлаштирилади ва тегишли имзо билан расмийлаштирилида. Акцептнинг яна бир маъноси – шартнома тузаётган томонлардан бирининг таклифи (оферта) бўйича иккинчи томоннинг шартнома тузишга розилигини 16англатади. Яъни акцепт иккинчи томоннинг таклифи (офета)га биноан шартнома тузишга розилик. АКЦИЯ Қимматли қоғоз тури (фр. аcтион); Акция ҳиссадорлик жамияти сармоясига акция эгасининг маълум миқдорда пул қўшгани ҳақида далолат ҳамда унинг эгасига фойданинг бир қисми — «дивиденд» олиш ва ишлаб чиқаришни бошқаришда қатнашиш ҳуқуқини беради. Шунингдек, акция эгаси ҳиссадорлик жамияти тугатилганда қолдиқ мулкни тақсимлашда иштирок этади. Аксияда қайд этилган пул миқдори унинг номинал қиймати деб аталади, бозорда сотиладиган нархи эса акциянинг курси ҳисобланади. Акциялар назорат пакети – Ҳиссадорлик фаолиятида тўлиқ назорат ўрнатиш заруратини таъминлайдиган акциялар улуши. Шунга кўра ҳиссадорлик жамиятининг тўла ҳуқуқли хўжайини бўлиш учун акцияларнинг муайян фоизига эга бўлиши лозим. АЛПАРИ Валюталар, қимматли қоғозлар биржа курсининг уларда кўрсатилган нархга мос келиши. АРБИТРАЖ 1) Чет эл валютаси, қимматли қоғоз ёки молларни бир бозорда бир вақтнинг ўзида харид қилиш ва бошқа бозорда (юқорироқ нархда) сотиш; 2) Нархнинг, фоиз ставкаларининг ва бошқа молиявий кўрсаткичларнинг турли даражасидан турли биржа марказларида фойдаланиш билан бўладиган манфаатли биржа битими. АУДИТ - 1) йиллик молия ҳисоботини текширувчи ва тасдиқловчи ихтисослашган ташкилот (ташқи А.). 2) акционерлик жамиятининг тафтиш ҳайъати (ички А.) АУДИТОР - ревизор-тафтиш ўтказувчи, идоранинг, ташкилотнинг, акционерлик жамиятининг молиявий-хўжалик фаолиятини текширувчи, тафтиш ўтказувчи шахс. АҲОЛИ ДАРОМАДЛАРИ - аҳолининг маълум вақт давомида пул ва натура шаклида олган даромадлари миқдоридан иборат. АД га иш хақи, тадбиркор даромади, пенсия, нафақа, стипендия, капиталдан олинадиган фойда, пулдан олинган фоиз, девиденд, рента, кўчмас мулк, қишлоқ хўжалик маҳсулотини, ҳунармандчилик буюмларини сотиш ва ҳар хил хизматлар кўрсатишдан олинган даромадлардир. АСОСИЙ МАКРОИҚТИСОДИЙ КЎРСАТКИЧЛАР 1. Миллий даромад – ялпи ички маҳсулотнинг 1 йил давомида янгидан яратилган қиймати, ёки соф маҳсулот йиғиндиси. 172. Ялпи даромад – иш ҳақи ва соф даромаддан ташкил топган янгитдан яратилган қиймат; тушум ва ишлаб чиқариш ҳаражатлари ўртасидаги фарқ. 3. Ялпи ички маҳсулот – бу йил давомида мамлакат ичида ишлаб чиқарилган тайёр товарлар ва кўрсатилган хизматларнинг пул кўринишидаги қиймати. 4. Ялпи миллий маҳсулот (ЯММ) – бу мамлакатда ва унинг ташқарисида жойлашган миллий корхоналарда ишлаб чиқарилган барча товар ва хизматлар қийматининг бозор баҳосидаги йиғиндисидир. 5. Соф миллий маҳсулот (СММ) – ЯММ билан амортизация ажратмалари ўртасидаги фарқ. БАРТЕР Бартер – (ингл. Bаrtеr), бир ёки бир неча товарларни қийматига кўра бошқа товар (ёки товарлар)га нақд пулсиз айирбошлаш. БЮДЖЕТ. БЮДЖЕТ ТИЗИМИ. Давлат бюджети – давлат пул маблағларининг (шу жумладан давлат мақсадли жамғармалари маблағларининг) марказлаштирилган жамғармаси бўлиб, унда даромадлар манбалари ва улардан тушумлар миқдори, шунингдек, молия йили мобайнида аниқ мақсадлар учун ажратиладиган маблағлар сарфи йўналишлари ва миқдори назарда тутилади. Бюджет тизими турли даражадаги бюджетлар ва бюджет маблағлари олувчилар йиғиндисини, бюджетларни ташкил этишни ва тузиш принципларини, бюджет жараёнида улар ўртасида, шунингдек бюджетлар ҳамда бюджет маблағлари олувчилар ўртасида вужудга келадиган ўзаро муносабатларни ўзида ифодалайди. Давлат бюджети республика бюджети ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси бюджетини ва маҳаллий бюджетларни ўз ичига олади. Давлат бюджети таркибида давлат мақсадли жамғармалари жамланади. Қорақалпоғистон Республикаси бюджети Қорақалпоғистон Республикасининг республика бюджетини ҳамда республикага (Қорақалпоғистон) бўйсунувчи туманлар ва шаҳарлар бюджетларини ўз ичига олади. Вилоятнинг бюджети вилоят бюджетини, вилоятга бўйсунувчи туманлар ва шаҳарлар бюджетларини ўз ичига олади. Туманларга бўлинадиган шаҳарнинг бюджети шаҳар бюджетини ва шаҳар таркибига кирувчи туманлар бюджетларини ўз ичига олади. Туманга бўйсунадиган шаҳарлари бўлган туманнинг бюджети туман бюджетини ва туман бўйсунувидаги шаҳарлар бюджетларини ўз ичига олади. БЮДЖЕТНИНГ ДАРОМАД ҚИСМИ, УНИНГ МАНБАЛАРИ қонун ҳужжатларида белгиланган солиқлар, йиғимлар, божлар ва бошқа мажбурий тўловлар; давлатнинг молиявий ва бошқа активларини жойлаштирилиши, фойдаланишга берилиши ва сотилишидан олинган даромадлар; 18қонун ҳужжатларига мувофиқ мерос олиш, ҳадя этиш ҳуқуқи бўйича давлат мулкига ўтган пул маблағлари; юридик ва жисмоний шахслардан, шунингдек чет эл давлатларидан келган қайтарилмайдиган пул тушумлари; резидент-юридик шахсларга ва чет эл давлатларига берилган бюджет ссудаларини қайтариш ҳисобига тушадиган тўловлар; қонун ҳужжатларида тақиқланмаган бошқа даромадлар ҳисобига шакллантирилади. БЮДЖЕТ ДЕФИЦИТИ (ТАҚЧИЛЛИГИ) Агар давлатнинг даромадларига нисбатан харажатлари ортиқ бўлса, бюджет дефицити юзага келади. Бунда давлат захиралар ёки бошқа давлатлардан қарз олиш ҳисобидан дефицитни қоплаши мумкин. Маҳаллий бюджетлар дефицити марказ томонидан бериладиган дотациялар воситасида қопланиши мумкин. БЮДЖЕТ ПРОФИЦИТИ Бюджет профицити –давлатнинг даромадлари унинг ҳаражатларидан ошса, бунда бюджет профицити юзага келади. Давлат харажатдан ортиб қолган қисмини захира сифатида олиб қўйиши мумкин бўлади. БЮДЖЕТ СУБВЕНЦИЯСИ Муайян мақсадларга сарфлаш шарти билан юқори турувчи бюджетдан қуйи турувчи бюджетга қайтармаслик шарти билан ажратиладиган пул маблағлари. БАРТЕР БИТИМИ Савдо битими тури. Товар-пул муносабатлари ривожланмаган ҳамда валютанинг беқарорлиги даврида давлатлар, корхоналар ва бошқа ўртасида пул ёки валюта маблағлари иштирокисиз товарни товарга айирбошлаш билан амалга оширилади. БРОКЕР Брокер – (ингл. брокер), воситачи, даллол; моллар, қимматли қоғозлар, валюталар ва бошқа бойликлар бўйича товар биржаларида, суғурта ва фонд бозорларида харидор ва сотувчи ўртасида тузиладиган битимлар воситачиси. Мижозларнинг топшириғига кўра ва уларни ҳисобидан шартнома олган ҳолда иш олиб боради. Биржа, суғурта, фонд брокерига бўлинади. Товарлар, қимматли қоғозлар савдосида воситачилик қиладиган, олди-сотди битимларини тузишда ўз мижозларининг топшириғига биноан ва уларнинг номидан воситачилик хизматини амалга оширувчи шахс. Брокер биржа ходими бўлиб, маълум бир клиент топшириғи билан унинг товарларини сотиш ёки сотиб олиш учун маълум ҳақ эвазига хизмат қилади. 19БЎНАК (АВАНС) Моддий бойликлар бериш, бирор ишни бажариш ёки хизмат кўрсатишдан аввал бериладиган маълум миқдордаги пул тўлови. Бунак кредит беришнинг алоҳида шакли бўлиб, у маҳсулот етказиб берувчилар, иш бажарувчилар ёки хизмат кўрсатувчиларнинг муомаладаги айланма маблағини кўпайтиришга омил бўлади. БАНК - юридик ва жисмоний шахсларнинг вақтинча бўш пул маблағларини бир жойга тўпловчи ва узлуксиз айланиб турушини таъминловчи, корхоналарга ва умуман пулга муҳтожларга кредит, ссуда берувчи, томонлар ўртасида тўлов ва бошқа ҳисоб-китоб ишларида воситачилик қилиб турувчи, олтин ва чет эл валютаси билан боғлиқ операцияларни бажарувчи кредит- молия муассаси.Б. пул қўювчиларга маълум фоиз тўлаб, қарз олганлардан юқорироқ фоиз ставкасини ундиради ва ана шу фоизлар ўртасидаги фарқ банк фойдаси ҳисобланади. БИЗНЕС - (инглизча business-иш, фаолият, машғулот ) бойлик, фойда орттиришга йўналтирилган иш, фаолият. Бизнес хўжалик юритиш кўламига қараб йирик, ўрта ва майда турларга бўлинади. Ходимларнинг ўртача сони ва маҳсулот ҳажмига қараб ажратилади. БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИ - эркин товар пул муносабатларига асосланган, иқтисодий монополизмни инкор этувчи, аҳолини ижтимоий ҳимоя қилишга йўналтирилган ва бошқариладиган иқтисодий тизимдир. БОЗОР МУВОЗАНАТИ - бозордаги талаб ва таклифнинг миқдори ва таркибий жиҳатидан бир-бирига мувофиқ келиши. Агар шундай мувофиқлик бўлмаса, бозор мувозанати издан чиққан ҳисобланади. Талаб таклиф узоқ вақт бир-биридан ажралиб қолса, бозор ўзининг меъёрдаги ҳолати, фаолиятини йўқотади. ВАЛЮТА НАЗОРАТИ ОРГАНЛАРИ Валюта назорати органлари ЎзРнинг “Валютани тартибга солиш тўғрисида”ги Қонунида белгиланган бўлиб, улар ЎзР Марказий банки, Молия вазирлиги, Давлат солиқ қўмитаси ва Давлат божхона қўмитасидир. ВАЛЮТА - ( итал. valuta. лат. valere- қадрланмоқ, қиймат )- мамлакатнинг пул бирлиги ва унинг типи (олтин, кумуш, қоғоз, пул)га тенглаштирилган тўлов воситалари. ВАЛЮТА БОЙЛИКЛАРИ Чет эл валютаси, чет эл валютасидаги қимматли қоғозлар, чет эл валютасидаги тўлов ҳужжатлари ва соф қуйма олтин валюта бойликлари ҳисобланади. 20Чет эл валютаси муомалада бўлган ҳамда хорижий давлатда қонуний тўлов воситаси ҳисобланган банкнотлар, хазина билетлари ва тангалар кўринишидаги чет эл пул белгилари, муомаладан чиқарилган ёки чиқарилаётган ҳамда худди шу хорижий давлатнинг пул белгиларига алмаштирилиши лозим бўлган чет эл пул белгилари, шунингдек ҳисобварақларда ва омонатларда бўлган хорижий давлатларнинг пул бирликларидаги ҳамда халқаро пул ёки ҳисоб-китоб бирликларидаги маблағлардир. ГИПЕРИНФЛЯЦИЯ Пулнинг юқори даражада қадрсизланиши: ДИЛЕР Товарлар, қимматли қоғозлар савдосида воситачилик қиладиган жисмоний шахс ёки фирма, одатда дилер биржада ўз номи ва ўз ҳисобидан воситачиликни амалга оширувчи шахс. ДИСТРИБЬЮТОР Йирик ишлаб чиқарувчилардан маҳсулотни улгуржи (оптом) сотиб олиб, уни истеъмолчиларга чакана (розничная) сотадиган жисмоний шахс ёки фирма. ДЕБИТОР Маълум корхона, ташкилот, муассаса, фуқародан қарз бўлган жисмоний ёки юридик шахс. ДЕБИТОРЛИК ҚАРЗИ Қарз тури; корхона, ташкилот, муассасалар билан ўзаро хўжалик муносабатлари натижасида жисмоний ва юридик шахслар (дебиторлар)дан олинадиган тегишли қарзлар миқдори. Д.қ. хўжалик юритувчи мазкур субъектнинг оборотидаги пул маблағларидан маълум ҳажмини жалб этиш жараёнини ва уларнинг дебиторлар томонидан фойдаланишини акс эттиради. Хўжалик ишларида қонунан меъёрий ва муддати ўтган Д.қ. тафовут қилинади. ДЕНОНСАЦИЯ Шартномадан воз кечиш. Денонсация тартибини жорий қилишнинг турли шакллари мавжуд. Шартномадан воз кечиш ҳақида томонлар ёзма равишда огоҳлантирилмагунча ҳамда шартнома муддати тугамагунча ҳар икки томон учун кучга эга бўлмайди. ДЕПОЗИТ Корхоналар ва фуқароларнинг пул маблағлари ёки қимматли қоғозларини шартнома асосида сақлаш учун банкка қўйиладиган омонатлар. 21ДЕПОНЕНТ Банкка омонатини қўйган жисмоний ёки юридик шахс. Депонентнинг даромади қимматли қоғозларни харид қилиш ва сотиш ўртасидаги фарқдан вужудга келади. ДИСКОНТ 1) векселларни ҳисобга олиш; 2) қимматли қоғознинг мазкур пайтдаги нархи билан пулни қайтариб олинган пайтдаги ёки номинал нархи ўртасидаги фарқ; 3) форвард курс билан валютани шошилинч етказиб бериш пайтидаги курс тафовути; 4) айнан бир товарнинг турли муддатларда етказилиб берилиши билан боғлиқ нархлар ўртасидаги тафовут; 5) биржа битимларида товар сифати шартномада кўрсатилганидан паст бўлганда унинг нархига қуйилган чегирма; 6) валюта битимларида валюта курсининг расмий курсдан пасайиш томонга оғиши. ДОТАЦИЯ - ташкилот, корхоналарга давлат томонидан бериладиган ёрдам пули, моддий ёрдам, қўшимча тўлов. Асосан зарарни қоплаш ва бошқа мақсадлар учун ишлатилади. ДЕВАЛЬВАЦИЯ - (лат.де-олд қўшимча, бу ўринда пасаймоқ маъносида ва лат. Valeo- қиймат)- мамлакат савдо тўлов балансининг кескин ёмонлашуви, валюта резервининг ҳолдан тойиши, халқаро валюта бозорида миллий валюта курсининг пасайиши билан боғлиқ ҳолда миллий пул бирлиги қийматининг расмий равишда пасайтирилиши. ДЕФЛЯЦИЯ Муомаладаги товар билан таъминланмаган керакли микдордан ортикча қоғоз пулларни муомаладан олиш. Инфляцияга карши кураш воситаларидан бири ҳисобланади. Дефляция давлат томонидан муомаладаги қогоз пуллар миқдорини камайтиришга қаратилган молия ва пул-кредит тадбирлари орқали амалга оширилади. Дефляция тадбирларига нақд пул муомаласини қаттик назорат остига олиш, пулнинг банкдан ташқари айланишини қисқартириш, нақд пулсиз пул муомаласини, пластик кредит карточкаларни амалиётга киритиш, солиқ интизомини кучайтириш, савдо корхонлари томонидан касса аппаратларининг тўғри фойдаланилишини назорат қилиш, бюджет харажатларини қискартириш ва бошқалар киради. ДИСПАША Халқаро савдода товарларни ташиш, юклаш ёки тушириш вақтида рўй берган авария ҳолатини белгилайдиган махсус ҳужжат. Диспаша асосида авария натижасида кўрилган зарар ҳисобланиб, юкни ташиш мажбуриятини олган 22томонлар – юкни эгаси, транспорт фирмаси ва транспорт эгаси ўртасида тақсимланади. Дистрибьютер Ўз жамғармасига эга бўлган, ўзи сотиб олиш билан шуғулланувчи мустақил фирма ёки йирик фирманинг хорижий давлатдаги ягона вакили. ДЕМПИНГ - (инг.dumping ДЕМПИНГ - (инг.dumping-ташлаш)-бозорни эгаллаш ва ундан рақобатчиларни сиқиб чиқариш мақсадида маҳсулотларни сотув нархига нисбатан арзонга сотиш. ДЕПОЗИТ - 1) банк ва ташкилотларга жойлаштирилган пул ва қимматбаҳо қоғозлар (акция, облигациялар); 2) қарздорнинг қарз берган ташкилотга суд маҳкамаси орқали ўтказган пул ёки қимматбаҳо қоғозлар миқдори. ДЕФИЦИТ - камёб, ноёб, 1) бирор- бир нарсанинг етишмаслиги ; 2) сарф- харажатларнинг даромаддан ортиши, зарар. ДЕМПИНГ Демпинг товарларни мамлакат ичкарисидаги ёки жаҳон бозоридаги нархлардан анча паст нархларда бир мамлакатдан бошқасига олиб чиқиш, - рақобатни синдириш воситаси. ДЕМПИНГГА ҚАРШИ БОЖЛАР Демпингга қарши божлар қуйидаги ҳолларда қўлланилади: - товарлар божхона ҳудудига улар паст нархда олиб кирилса, бундай олиб кириш ЎзРдаги шунга ўхшаш товарларни ишлаб чиқарувчиларга моддий зиён етказса; - товарлар божхона ҳудудидан, уларнинг ЎзРдаги айни вақтда амалда бўлган асл қийматидан паст нархда олиб чиқилаётган бўлса, агар бундай олиб чиқиш ЎзРнинг шунга ўхшаш товарларини ишлаб чиқарувчиларга моддий зиён етказса ёхуд ЎзРнинг ишлаб чиқарувчилари ўртасида нормал рақобат ўрнатилишига тўсқинлик қилса. ИНКАССО Банк операцияси тури. Банк мижозининг топшириғига кўра унга тегишли пул миқдорини ҳақ тўловчи корхоналардан ҳисоб-китоб ҳужжатлари асосида улар манзилига жўнатилган моллар ва хизмат учун қабул қилиб олади ва мижознинг банкдаги ҳисоб варағига ўтказади. ИНВЕСТИЦИЯ Инвестиция – ишлаб чиқаришни ривожлантириш ва модернизация қилиш мақсадида мамлакат иқтисодиётига узоқ муддатли капитал киритиш. Унинг молиявий ва реал турлари мавжуд. 23Молиявий инвестиция хорижий ва маҳаллий давлат, банк ва компанияларнинг мамлакат корхоналари акцияларини сотиб олиши орқали киритилади. Реал инвестиция мамлакат саноати, қишлоқ хўжалиги, қурилиш ва бошқа соҳаларига маҳаллий ва хорижий давлат, компания ва банклар томонидан воситалар киритиш орқали амалга оширилади. Хорижий инвестициялар – хорижий инвесторлар: давлат, компания, фуқаролар, банклар томонидан мамлакат иқтисодиётига сармоя киритилиши. Тўғридан-тўғри инвестициялар – бевосита ишлаб чиқаришга киритиладиган инвестициялар. ИНВЕСТИЦИЯ - (нем.investitlion, лат. investere- кийинтирмоқ)-инвестор томонидан бирор бир фаолиятни амалга ошириш учун капитал маблағларни, сармояларни жорий қилиш, фойда олиш мақсадида сарф қилиш. И. мамлакат ичида (ички инвестиция) ва хорижий мамлакатларда (ташқи инвестиция) амалга оширилиши мумкин. Молия И.си- қимматбаҳо қоғозларни харид қилиш, пул маблағларини жамғариш ва бошқаларни, реал И.- моддий ишлаб чиқаришга сарфланган сармояларни ўз ичига олади. ИНФЛЯЦИЯ - 1) муомаладаги қоғоз пуллар миқдорини таклиф қилинган савдога чиқарилган товар нархларнинг йиғиндисидан кўпайиб кетиши; 2) қоғоз пулнинг жуда кўп чиқарилиши натижасида пулнинг қадрсизланиши. Бундай ҳолат хўжалик юритиш борасидаги қийинчиликларни бартараф қилиш даврида, маҳсулот ишлаб чиқариш камайган ҳолларда қўшимча пул чоп этиш натижасида юзага келади. ИПОТЕКА БАНКИ Кредит муассаса бўлиб, у кўчмас мулкнинг гарови (ер, иншоот ва бошқалар) ҳисобига узоқ муддатли пул ссудалари беради, шунингдек, гаровга қўйиладиган кўчмас мулкдан таъминланадиган гаров варақалари чиқаради. ИМПОРТ - (лат.importo-киритаман) - 1) мамлакат ичига фойдаланиш ёки сотиш учун четдан олиб келинган хорижий маҳсулотлар; 2) капитал И.- хориждан мамлакатга келаётган капитал (кредит, заём ва бошқа); 3) четдан олиб келинган маҳсулотларнинг умумий сони ва қиймати. ИНВЕСТОР - капитал маблағ сарфлаётган давлат, ташкилот, корхона ёки шахс. ИННОВАЦИЯ - янгиликни жорий қилиш, фан-техника ютуқларини бошқариш ва ташкил қилиш соҳасидаги янгиликлар мажмуи. ИПОТЕКА - (юнон.hypotheke-гаров)- қарз, кредит олиш учун бирор-бир муайян кўчмас мулкни (ер, иморат ва ҳоказо) гаровга қўйиш. 24ИҚТИСОДИЁТ - чекланган иқтисодий ресурслардан унумли фойдаланиб, инсонлар учун зарур бўлган ҳаётий воситаларни ишлаб чиқариш ва етказиб беришга қаратилган ва чамбарчас боғлиқликда амал қиладиган фаолиятлар бирлигидир. ИҚТИСОДИЙ СИЁСАТ - ҳаётий неъматларни ишлаб чиқариш, тақсимлаш, айирбошлаш ва истеъмол қилиш соҳасидаги давлатнинг аниқ мақсадга йўналтирилган тадбирлари тизимидан иборат. ИҚТИСОДИЙ СИЁСАТ ЧОРАЛАРИ Товарларни ва (ёки) транспорт воситаларини божхона ҳудудига олиб киришга ва ушбу ҳудуддан олиб чиқишга доир чекловлар бўлиб, улар квота белгилашни, лицензиялашни, шунингдек мамлакат иқтисодиётининг жаҳон хўжалиги билан ўзаро ҳамкорлигини тартибга солишнинг бошқа чора- тадбирларини ўз ичига олади. ИҚТИСОДИЙ РЕСУРСЛАР - табиий, инсоний, моддий, молиявий ва интеллектуал ресурслардан иборат. ИҚТИСОДИЙ ЎСИШ - ялпи миллий маҳсулот (соф миллий маҳсулот, миллий даромад) йиллик миқдорини мутлоқ ўсишидир. ИЧКИ МИЛЛИЙ МАҲСУЛОТ - бир йил давомида мамлакатда юридик ва жисмоний шахслар томонидан ишлаб чиқарилган пировард маҳсулот ва хизматларнинг бозор баҳосидаги қиймати. «INCOTERMS» INCOTERMS – Товарларни етказиб бериш шартлари. Ташқи савдо битимларини амалга оширишда харидор ва сотувчининг мажбуриятларини аниқлайдиган савдо терминларини талқин этиш бўйича халқаро қоида. Товарларни етказиб бериш шартлари 4 гуруҳга (E, F, C, D) бўлинган ва 11 шартдан иборат: E – EXW; F – FCA, FAS, FOB; C – CPТ, CFR, CIP, CIF; D – DAT, DAP, DDP. КВОТА - давлат ва халқаро ташкилотлар томонидан товарларни ишлаб чиқариш, уларни экспорт ва импорт қилиш юзасидан чекланишларни жорий этилиши. К. шартларини бузган мамлакат ёки корхона иқтисодий жиҳатдан жазоланади. К. ўрнатишдан мақсад бозордаги нарх-навони тартибга солиб туришдир. КРЕДИТОР - қарзга маблағ берувчи томон. 25КОНТРАГЕНТ Шартнома бўйича белгиланган мажбуриятларни ўз зиммасига олган шахс ёки муассаса. МЕНЕЖМЕНТ Ишлаб чиқаришни бошқариш; ишлаб чиқаришни бошқариш шакллари ва воситалари, усуллари, йўриқларини ўз ичига олади. Менежмент ишлаб чиқариш самарадорлиги ва фойданинг ўсиши мақсадига йўналтирилади. МОНИТОРИНГ Молия активларининг самарали йиғимини белгилаш. Мониторинг қимматли қоғозлар чиқарувчи фирманинг молиявий аҳволини, қимматли қоғозларнинг инвестицион сифатини таҳлил қилишни билдиради. Турли ахборотлар қиёсланиб имтиёзли бўла оладиган қимматли қоғозлар аниқланади. МАСЪУЛИЯТИ ЧЕКЛАНГАН ЖАМИЯТ Ўз мулки чегарасида мажбуриятларга жавобгар бўлган, қисмларга бўлинган устав фондига эга бўлган таъсис ҳужжати билан белгиланган акционер жамият тури. Жамият аъзолари маблағи жамият розилиги билан бошқа шахсларга берилиши мумкин. МОДДИЙ МАНБАЛАР Жавоб: Меҳнат қуроллари, сопол идишлар, қурол аслаҳалар, зеб-зийнат буюмлари, хуллас қадимги инсон қўли билан яратилган ҳамма нарсалар. МОЛИЯ - пул фондларининг шаклланиши, тақсимланиши ва фойдаланишини тартибга солиш билан вужудга келадиган муносабатлардир. МОЛИЯ ЙИЛИ 1 январдан 31 декабрь куни охиригача бўлган вақтни ўз ичига олувчи давр. МАКРОИҚТИСОДИЁТ - бу мамлакат миқёсида моддий ва номоддий ишлаб чиқариш соҳаларини бир бутун қилиб бирлаштирган миллий ва жаҳон хўжалиги даражасидаги иқтисодиётдир. МАРКЕТИНГ - (инглизча market-бозор) ҳолатини ўрганиш, уни олдиндан баҳолаш орқали товарларни ишлаб чиқариш ва сотишни ташкил этиш ҳамда шу йўл орқали товарларни ишлаб чиқариш ва сотишни ташкил этиш, энг юқори фойда олишни таъминлаш. Махсус М. Дастурлари орқали амалга оширилиб, харидорларни ва рақобатчиларни ўрганиш асосида товарлар сифатини яхшилаш, нархини ўзгартириш, рекламани жойлаштириш, харидорларни қониқтирадиган товар ва хизматларни етказиб бериш каби чора-тадбирлар қўлланилади. 26МИКРОИҚТИСОДИЁТ - корхона, фирмалар, яъни иқтисодиётни бирламчи, бошланғич бўғини ҳақидаги иқтисодиётдир. У чекланганлик, танлаш ва муқобил қиймат сингари тушунчалар билан, шунингдек ишлаб чиқариш ва истеъмоллар билан шуғулланади. МИЛЛИЙ БОЙЛИК - инсоният жамияти тараққиёти томонидан яратилган ҳамда авлодлар томонидан жамғарилган моддий ва маънавий бойликлар, табиий ресурслардан иборат. МИЛЛИЙ ДАРОМАД - муайян мамлакатда бир йилда моддий ишлаб чиқариш соҳалари томонидан янгитдан ҳосил қилинган қиймат ёки бошқача қилиб айтганда, ялпи ижтимоий маҳсулотнинг ишлаб чиқариш жараёнида сарф қилинган ишлаб чиқариш воситалари қиймати чегириб ташланганидан сўнг қолган қисми. МД моддий неъматлар ишлаб чиқариладиган шароитларда жонли меҳнат воситасида яратилиб, ҳам қиймат- пул, ҳам моддий-буюм шаклига эга бўлади. МОДЕРНИЗАЦИЯ НИМА ? Янгиланиш, янгиликни татбиқ этиш НОУ- ХАУ Тижорат қийматига эга бўлган молиявий, бошқарув, техник, ишлаб чиқариш бўйича билим ва амалий тажрибалар бўлиб, улар патент билан ҳимояланмаган. Ноу-хауга бошқарув, ишни яхшилаш, ишлаб чиқаришни ривожлантириш учун қўллаш мумкин бўлган ҳужжатлар (схемалар, лойиҳалар) ишлаб чиқариш ва бошқариш самарадорлигини ташкил қилиш бўйича маълумотлар кўринишида бўлиши мумкин. ОФЕРТА Оферта (таклиф) – бир шахснинг (оферентнинг) иккинчи шахсга (акцептантга) шартнома тузиш тўғрисидаги ёзма ёки оғзаки таклифи. Агар офертага (таклифга) акцептант (розилик берувчи) розилик берса шартнома қабул қилинади ва юридик кучга эга бўлади. Оферта белгиланган муддатда амал қилади, акцептант офертани шу муддат ичида розилик бериб қабул қилиши мумкин бўлади. Масалан, товар эгаси товарни белгиланган муддат ичида сотиш мажбуриятини бўйнига олиши тўғрисида иккинчи томонга таклиф қилади. Шу муддат ичида сотиб олувчи томоннинг акцепти (розилиги) келса олди- сотди битими тузилган ҳисобланади. ПРОТЕКЦИОНИЗМ - миллий иқтисодиётни бошқа давлатлар билан бўладиган рақобатдан божхона тўсиқларини жорий қилиш, мамлакатга чет эл товарлари, хизмат турлари ва капиталларини кириб келишини чеклаш йўли билан ҳимоя қилиш ва сақлашга йўналтирилган. 27ПАССИВ - бухгалтерияда баланснинг буромад, харажат, чиқим қисми; корхона, муассаса ва шу кабиларнинг мажбурият ва қарзлари мажмуи. РЕВАЛЬВАЦИЯ Миллий валюта пул бирлиги расмий курсини халқаро валюта бирликларига (АКШ доллари ёки еврога) нисбатан кўтариш. Инфляция бартараф этилгандан кейин пул муомаласини барқарорлаштиришга хизмат қилади. РЕФЛЯЦИЯ Ишлаб чиқаришнинг ўсиши ва пул қадрининг кўтарилиши натижасида бозорда тушиб кетган нархларни олдинги даражасига тиклаш. Рефляция иқтисодиётнинг жонланиши вақтида бундай жонланишни барқарор сақлаб туриш мақсадида амалга ошириладиган чора ҳисобланади. РЕНТАБЕЛЛИК Маълум бир давр мобайнида корхона фаолияти фойдалилиги (зарар кўриб ишлаши)ни характерлаб беради, маҳсулотни сотишдан келадиган фойданинг шу маҳсулотни ишлаб чиқариш харажатларига нисбати. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ РЕЗИДЕНТЛАРИ ЎзР фуқаролари; ЎзРда доимий яшаш жойи бўлган чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар; ЎзРнинг ҳудудида рўйхатдан ўтган юридик шахслар; ЎзРнинг иммунитет ва дипломатик имтиёзлардан фойдаланадиган хориждаги дипломатия ҳамда бошқа ваколатхоналари, шунингдек ЎзР ташкилотларининг чет элдаги, хўжалик ёки бошқа тижорат фаолияти билан шуғулланмайдиган ваколатхоналари. СОФ ФОЙДА - корхона молиявий фаолияти натижасида кўрилган даромаддан маҳсулот таннархи ва солиқлар ҳисобланганидан сўнг корхона ихтиёрида қолдирилган фойда. СОФ МИЛЛИЙ МАҲСУЛОТ - (СММ) -ялпи миллий маҳсулотдан амортизация ажратмалари суммасини чегириб ташлангандан қолган қиймат суммаси. САЛЬДО - (итал.saldo-ҳисоб.қолдиқ)- қолдиқ, маълум бир муддатда кирим ва чиқим орасида вужудга келган фарқ; бухгалтерияда- дебет ва кредит, умумий актив ва пассив ўртасидаги тафовут, фарқ; халқаро савдода- экспорт ҳамда импорт ўртасидаги фарқ. САНАЦИЯ - давлат ёки йирик банк ёрдамида катта корхона ва фирмалар синишининг олдини олиш чора-тадбирлари. 28СОЛИҚЛАР - давлатнинг корхоналар, ташкилотлар ва аҳолидан ундирадиган пул маблағлари, миллий даромадни иқтисодий ва ижтимоий тараққиёт вазифаларига мувофиқ тақсимлаш ва қайта тақсимлашни таъминловчи молия механизмининг муҳим воситаларидан бири, давлат томонидан тартибга солинади. СТАГНАЦИЯ - иқтисодиётни турғунлик ҳолига тушиб қолишидир. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ “ТАШҚИ ИҚТИСОДИЙ ФАОЛИЯТ ТЎҒРИСИДА”ГИ ҚОНУНИ. Қонун 1991 йил 14 июнда қабул қилинган. Янги таҳрири 2000 йил 26 майдаги 77-2 Қонуни билан таcдиқланган. Қонуннинг мақсади - ТИФни амалга ошириш билан боғлик муносабатларни тартибга солади. Асосий вазифаси - ТИФни амалга оширишда ЎзРнинг иқтисодий хавфсизлигини таъминлаш, унинг иқтисодий суверентитети ва иқтисодий манфаатларини химоя килиш, жаҳон иқтисодий тизимига интеграциялашуви учун шарт-шароитлар яратишдан иборат. ТАШҚИ ИҚТИСОДИЙ ФАОЛИЯТ -халқаро иқтисодий ва молиявий ҳамкорлик; -ташқи савдо фаолияти; -чет эл инестицияларини жалб қилиш; -Ўзбекистон Республикасидан ташқаридаги инвестиция фаолияти. ТАШҚИ ИҚТИСОДИЙ ФАОЛИЯТИНИНГ АСОСИЙ ПРИНЦИПЛАРИ -ташқи иқтисодий фаолият субъектларининг эркинлиги ва иқтисодий мустақиллиги; -ташқи иқтисодий фаолият субъектларининг тенглиги; -савдо-иқтисодий муносабатларни амалга оширишда камситишларга йўл қўйилмаслиги; -ташқи иқтисодий фаолиятни амалга оширишдан ўзаро манфаатдорлик; -ташқи иқтисодий фаолият субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари давлат томонидан ҳимоя қилиниши. ТАШҚИ ИҚТИСОДИЙ ФАОЛИЯТНИ ДАВЛАТ ТОМОНИДАН ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ УСУЛЛАРИ -Ташқи иқтисодий фаолиятнинг қонунчилик негизини шакллантириш ва такомиллаштириш; -Валюта билан тартибга солиш; -Солиқ билан тартибга солиш; -Тариф ва нотариф тартибга солиш; -Ўзбекистон Республикасининг иқтисодий манфаатларига риоя этилиши учун ҳимоя, компенсация ва демпингга қарши чораларни қўллаш; 29-Ташқи савдо фаолиятини амалга ошириш тартибини белгилаш, шу жумладан, миқдорий чекловлар ўрнатиш ҳамда товарларнинг айрим турлари экспорт ва импорт қилиниши устидан давлат монополиясини ўрнатиш; -Экспорт назоратини ўрнатиш; -Олиб кириладиган ва олиб чиқиладиган товарларни сертификатлаш; -Техникавий, фармакология, санитария, ветеринария, фитосанитария, экология стандартлари ва талабларини белгилаш; -Ташқи иқтисодий фаолият субъектлари учун преференция ва имтиёзлар бериш. ТАШҚИ ИҚТИСОДИЙ ФАОЛИЯТНИ ДАВЛАТ ТОМОНИДАН ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ ТАРИФ ВА НОТАРИФ УСУЛЛАРИ Тариф усули – ТИФни тартибга солишнинг иқтисодий воситаси ҳисобланади ва қуйидагиларни ўз ичига олади: божхона божлари, божхона йиғимлари, тенглаштирувчи солиқлар (ҚҚС ва акциз), миллий товар ишлаб чиқарувчиларга субсидиялар бериш. Нотариф усули – ТИФни тартибга солишнинг маъмурий воситаси ҳисобланиб, қуйидагиларни ўз ичига олади: экспорт ёки импортни чеклаш ёки таъқиқлаш, олиб кириш ва олиб чиқишни лицензиялаш ва контингентлаш, экспортни ихтиёрий чеклаш. ТАДБИРКОРЛИК - амалда қабул қилинган қонунлар доирасида корхона, фирма ташкил қилиш, фойда олиш мақсадида маҳсулот ишлаб чиқариш (ёки хизмат кўрсатиш) билан шуғулланувчи фаолият. Тадбиркорлик фаолияти бир ёки бир неча хусусий ва ҳуқуқий шахслар мулкларини ёки қарзга олган мулк, тўлов воситаларини ишга солиш орқали амалга оширилади. Ўзбекистонда тадбиркорлик фаолиятининг соҳиблари: 1) республика фуқаролари; 2) бир гуруҳ фуқаролар (меҳнат жамоалари ва бошқалар); 3) чет эллик фуқаролар ёки хусусий шахслар; 4) республика фуқароси бўлмаган шахслар (ўз ваколатлари доирасида); 5) қўшма мулк эгалари. ТАДБИРКОР - иқтисодий ресурсларини бир-бирига қўшилишини таъминлайдиган ташкилотчи, янгиликка интилувчи, ташаббускор, иқтисодий ва бошқа хавфдан, жавобгарликдан қўрқмайдиган кишилар. Бундай хислатлар тадбиркорлик қобилияти деб юритилади. ТОВАР - бозордаги олди-сотти орқали айирбошланадиган меҳнат маҳсули. Т. ўзини ишлаб чиқарувчиларининг эмас, балки бозорда сотиш орқали бошқаларнинг талаб-эҳтиёжини қондириш учун яратилади. Т. истеъмол қиймати- бу унинг кишиларнинг бирон-бир эҳтиёжларини қондириш хусусиятидир, алмашув қиймати эса унинг бошқа бир товарга алмашина олиш хусусияти, қиймат хусусиятидир. ТРАНСФЕРТ Ўтказиш, олиб ўтиш; 301) чет эл валютаси ёки олтинни бир мамлакатдан иккинчисига ўтказиш; 2) номи ёзилган қимматли қоғозни бир кишидан иккинчисига ўтказишга эгалик ҳуқуқи; 3) пулни бир молия муассасасидан бошқасига ўтказиш. ТЎЛОВ БАЛАНСИ Тушум ва тўлов ўртасидаги нисбат маълум вақт ичида савдо ва носавдо операциялари бўйича тушум ва тўловлар ўртасидаги мувозанатни ифодалайди. ТАННАРХ Бирор товар ёки маҳсулотни ишлаб чиқариш ва сотиш учун кетган барча харажатларнинг пулдаги кўриниши. ФЮЧЕРС БИТИМИ Битим тури бўлиб, унинг шартлари товарлар, молия воситалари, валюталар ва индекслар бўйича келишилган вақтда белгиланган нах билан келгусида амалга оширилади. Ф.б. бир шахсдан бошқа шахсга ўтказиши, шу сабабли қимматли қоғоз тарзида сотилиши ва харид қилиниши мумкин. ФОЙДА - 1) бирор кимса ёки нарса учун бўладиган наф, манфаат; 2) даромаднинг харажатга нисбатан фарқидан ташкил топган сумма, маблағ, даромад; 3) қарзга берилган пулдан фойдаланилганлиги учун қарздордан қарз берувчи (кредитор) оладиган қўшимча пул, ҳақ. ФОЙДА БИЛАН ДАРОМАДНИНГ ФАРҚИ Даромад – корхонанинг маълум вақт давомида товар ва хизматларни сотишдан қўлга киритган жами пул тушуми. Фойда – корхонанинг маълум вақт давомидаги ялпи даромади билан умумий харажатлари орасидаги фарқ. ФОРС-МАЖОР Ёнғин, табиий офат, уруш, қамал каби кутилмаган шароитларда томонлардан қайси бири бўлсада ўз мажбуриятларини қисман бажара олмай қолган вазият. Икки томон бу ҳақда олдиндан келишиб олиши лозим. ЭМБАРГО Товарлар, қимматли қоғозлар, олтин кабиларни бошқа мамлакатлардан келтириш ёки олиб чиқишни давлат томонидан тақиқлаш. Тинчлик даврида бошқа мамлакатларга иқтисодий ва молиявий таъсир қилиш, уруш даврида эса иқтисодий блокада қилиш. 31ЁПИҚ ТУРДАГИ АКЦИОНЕРЛИК ЖАМИЯТИ Акциялари очиқ савдога чиқарилмайдиган акционерлик жамияти бўлиб, таъсисчилар қарорига мувофиқ унинг акциялари ёпиқ обуна шаклида тарқатилиши мумкин. ХАЛҚАРО ВАЛЮТА ФОНДИ - халқаро молия валюта ташкилоти. Уни тузишдан мақсад халқаро савдони ривожлантириш, валюта курсини, меъёрларини, нисбатларини белгилаш, кўп томонли тўловлар тизимига риоя қилинишини назорат қилиш ҳамда фонд аъзоларига валюта етишмовчилиги ҳолатларида кредит, қарз беришдир. ХУСУСИЙ МУЛК - бирор шахс, оила, корхона, фирма, ташкилот мулки- ер, уй-жой, бино, иншоотлар ва ишлаб чиқариш воситалари, пул, қимматбаҳо қоғозлар. ХМ ишлаб чиқариш ёки ўз қобилиятини ишга солишдаги тадбиркорлик, ўз хўжалигини юритиш, даромадни турли қимматбаҳо қоғозларга жойлаштириш натижасида, меросга қолган мулк ва бошқа қонун йўл қўядиган соҳалар асосида юзага келади ва кўпайиб боради. ЭКСПОРТ - товарлар, хизматлар, ишчи кучи ва капитални мамлакат ташқарисига чиқариш. ЭРКИН ИҚТИСОДИЙ ҲУДУДЛАР - қўшма тадбиркорлик ҳудудлари, хориж капиталини эркин амал қилиши учун ажратилган махсус ҳудуд, иқтисодий ўсишни таъминлаш, ижтимоий ва экологик муаммоларни ҳал қилиш мақсадида ташкил этилади. ЯЛПИ МИЛЛИЙ МАҲСУЛОТ - (ЯММ) маълум муддат (одатда бир йил) ичида мамлакатда ишлаб чиқарилган ва бевосита истеъмолчиларга тушадиган пировард маҳсулотлар ва кўрсатилган хизматларнинг бозор баҳоларидаги суммасидан иборат. Энг муҳим ва синтетик иқтисодий кўрсаткичлардан иборат бўлиб, ўз таркибига меҳнат воситалари сарфларини қоплаш фондини (яъни реновацияга ишлатиладиган амортизация миқдорини) ва миллий даромадни олади. ЯММ муайян нархларда ифодаланади, унга нарх таркибига кирувчи билвосита солиқлар ва номоддий тармоқ кўрсатган хизматнинг қиймати ҳам киради. ҚИММАТБАҲО (ҚИММАТЛИ) ҚОҒОЗЛАР – эгаларига даромад келтирадиган ҳамда турли активларга (сертификат, акция, облигация ва бошқа) бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжат. К.К. аниқ, реал капитални қоғозда ифодалайди. К.К. ларнинг қуйидаги турлари мавжуд: вексель, чек, акция, облигация, сертификат, турли муассаса, ташкилот ва идораларнинг (банк, хайрия ва ишонч фондлари) қонунда кўзда тутилган ҳолларда маблағ билан таъминлайдиган ишонч қоғозлари. 32Ахборот коммуникация технологиялар соҳасида саволлар Интернетда қайси протокол асосий ҳисобланади? TCP/IP Маълумотни 28 800 бит/сек тезлик билан узата оладиган модем икки саҳифа матнни (3 600 байт) қандай вақт бирлигида узата олади? А 1 секундда Модем нима? Аналогли сигналларни дискрет сигналларга ўтказиб берувчи ва аксинча амал бажарувчи техник қурилма Баннер сўзи нимани англатади? Тижорат рекламасини TCP –интернет протоколи қандай вазифани бажаради? Маълумот узатилиш жараёнини назорат қилиб туради. Ўнлик саноқ системасидаги 5 сони иккилик саноқ системасида қандай ёзилади? 101 Чиқариш қурилмаси – бу дисплей ва принтер Киритиш қурилмаси нима? клавиатура Компьютер дастурий таъминоти қайси гуруҳларга бўлинади? Операцион тизимлар ва aмалий масалаларни ечиш дастурлари туплами. Бир Мегобайт нимага тенг? 1024 Кбайтга Маршрутизатор қандай ишни бажаради? Фақат электрон почта маълумотларнинг юборилиш маршрутини аниқлайди. Интернет качон ва каерда вужудга келган? 1969 йили АҚШда Бажарилувчи файллар гурухини белгиланг. .EXE,.COM,.BAT 33Амалий программалар қайси система муҳитида ишлайди? операцион системалар Ахборотларни ўлчов бирлиги нима? бит Қайси саноқ системаси компьютернинг арифметик асосини ташкил этади? 2 лик саноқ системаси Компьютернинг арифметик-мантиқий қурилмаси нима? процессор Компьютер мультимедияси таркибига нима киради? CD-ROM ва овоз платаси, Компьютер монитори - бу алфавит-рақамли ва график маълумотларни чиқариш қурилмаси; Компьютер клавиатураси - бу алфавит-рақамли маълумотларни киритиш қурилмаси Компьютер винчестери нима вазифани бажаради? Қаттиқ диск бўлиб, маълумотларни сақлайди Компьютернинг қайси тугмачаларини баравар босганда у қайта ишга тушади? CTRL+ALT+DELETE Файлларни архивлаштирганда қайси типдаги файллар энг кам зичлаштирилади? EXE, BIN Файл нима? аниқ бир номга ва маълум бир узунликка эга бўлган ихтиёрий символлар кетма-кетлиги Компьютер тизимли дастури таъминотига кирувчи дастурни аниқланг Ms Dos Корзина ёрлиғининг вазифаси нима? ўчирилган файлларни вақтинча сақлаш 34Мой компьютер ёрлиғининг вазифаси нима? дисклар билан ишлаш, дискларни танлаш, оператив хотира ҳақида маълумот олиш ва ҳ.к.. CD-R ва CD-RW диск юритувчиларининг фарқи нимада? CD-R диск юритувчиси маълумотларни ўқишга, CD-RW эса маълумотларни ўқиш ва ёзишга мўлжалланган. Дискни дефрагментация қилиш деганда нимани тушунасиз? дискдаги файлларни бир жойга тўплаш ва уларни тартиблаш жараёнини, Қайси дастур компакт дискларга маълумотларни ёзишни таъминлайди? Nero Express Scan Disk дастури қуйидаги қайси вазифа учун мўлжалланган? дискдаги хатоликларни ва носозликларни тузатиш Дискни форматлашдан мақсад нима? янги дискни ишга тайёрлаш, тизимли дискни тайёрлаш, дискни тозалаш, винчестерни ишлатишга тайёрлаш Дисклар қандай номланади? лотин алифбосининг ҳарфлари билан, Ахборотнинг ўлчов бирликлари тўғри кўрсатилган жавобни топинг? байт, килобайт, мегобайт, гигобайт Интернетда электрон почта адреси берилган: user_name@int.glasnet.uz user_name Браузерлар (масалан, Microsoft Internet Explorer) нима? Web- саҳифаларни кўриш воситалари,. HTML (Hyper Text Markup Language) нима? Web- саҳифаларни яратадиган тил , Тармокда Web- саҳифаларни ҳаракатлантириш учун қайси протокол ишлатилади? http Тармоққа уланган ва ундан фойдаланувчиларга маълум доирадаги хизматларни кўрсатувчи компьютер қандай номланади? Сервер 35IP нима? Internet Protocol-тармоқлараро қайднома Тармоқ топологиялари неча хил бўлади? 3 хил, шина, юлдузсимон, ҳалқасимон топологиялари Тармоқ воситаларини бирлаштирувчи тугун-коммутацион қурилма номини кўрсатинг Хаб Интернет тармоғи нечанчи йилдан ўзининг тарихий номига эга бўлди? 1975 йилдан Интернет қайси тармоқ турига киради? Глобал, Ахборот қандай сифатларга эга бўлиши керак? ишончли, қимматли ва тўлиқ 1 Мегабайт неча килобайтни ташкил қилади? 1024 Кбайт Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш тўғрисидаги» фармони қачон қабул қилинган? 2002 йил 30 майда Web саҳифалар HTTP протоколининг қайси параметри ёрдамида WWW серверларига жойлатирилади? Post DNS сервер(модул)лари нима ишни бажаради? Домен номларини IP адресларга айлантириб беришни амалга оширадиган махсус дастурлар тўплами. Анимация нима? экранда объектларнинг кўринишини формаси ва ўлчамлари, ҳамда жойлашишини мультипликацион кўринишда ўзгариши. Мультимедиа нима? овозли ва видеоинформацияли маълумотли умумлашган дастур Windows Media дастури нима учун мўлжалланган? овоз ёзиш дастури овозли файллар ва видеофайлларни қайта ишловчи дастур 36видеомонтаж воситалари имконини берувчи дастур Компьютер графикаси қандай турларга бўлинади? Растрли, векторли ва фрактал графика Adobe Photoshop дастури нима учун мўлжалланган? Фото тасвирларни қайта ишлайдиган дастур Антивирус дастурларини кўрсатинг? drweb, adinf, Kaspersky Компьютерда вирус пайдо бўлганлигини қандай аниқлаш мумкин? файл маълумотлари ўзгаради, экранга нотаниш белгилар чиқади, дискдаги маълумотлар ўчирилади ва ҳ.к. Компьютер вируси нима? махсус ёзилган дастур Компьютер вируслари таъсир қилиши бўйича қандай турларга бўлинади? хавфсиз, хавфли ва ўта хавфли Power Point дастури нима учун мўлжалланган? презентация ва слайдлар ташкил этиш учун Сайт деганда нимани тушунасиз? Интернетдаги битта номга эга бўлган саҳифани HTML тили нима? Web-сахифалар тузишда ишлатиладиган гиперматнга асосланган дастурлаш тили Электрон почта нима учун мўлжалланган? махсус дастур бўлиб, унинг ёрдамида дунёнинг ихтиёрий жойидаги электрон манзилга маълумотни жўнатиш ва қабул қилиш мумкин Браузер нима? Internetда маълумотларни излаб топиш, кўриш ва қабул қилишни енгиллаштирувчи дастур Internet Explorer дастури нима вазифани бажаради? Internetда маълумотларни излаб топиш, кўриш ва қабул қилиш учун 37Маънавият, маданият ва маърифат соҳасига оид саволлар Маънавият Маънавият – инсонни руҳан покланиш ва қалбан юксалишга даъват этадиган, инсон ички оламини бойитадиган, унинг иродасини, иймон- эътиқодини мустаҳкамлайдиган, виждонини уйғотадиган беқиёс куч, унинг барча қарашларининг мезонидир ( И.Каримов, “Юксак маънавият – енгилмас куч” ). Маънавий таҳдид нима? Жавоб: Маънавий таҳдид деганда, аввало, тили, дини, эътиқодидан қатъи назар, ҳар қайси одамнинг том маънодаги эркин инсон бўлиб яшашига қарши қаратилган, унинг айнан руҳий дунёсини издан чиқариш мақсадини кўзда тутадиган мафкуравий, ғоявий ва информацион хуружларни назарда тутилади. Мафкура Муайян бир ижтимоий гуруҳ, ижтимоий қатлам, миллат, давлат, халқ ва жамиятнинг эҳтиёжлари, мақсад муддаолари, орзу-интилишлари ҳамда уларни амалга ошириш тамойилларини ўзида мужассам этадиган фалсафий, сиёсий, ҳуқуқий, ахлоқий, диний, ғоялар тизимидир. Миллий онг Миллий маданиятнинг миллат манфаати, миллат истиқболи, ижтимоий тараққиёт билан боғлиқ бўлган муаммоларнинг инсон онгидаги ифодаси. Миллий ғоя Миллат тафаккурининг маҳсули, инсон ва жамият ҳаётига маъно-мазмун бахш этадиган, уни эзгу мақсадлар сари етаклайдиган фикрлар мажмуидир. Маърифат Жавоб: (арабча арафа-билмоқ сўзидан) таълим-тарбия, иқтисодий, сиёсий, фалсафий, диний ғоялар мажмуи асосида кишиларнинг онг-билимини, маданиятини ўстиришга қаратилган фаолиятдир. Маърифат тушунчаси маънавият ва маданият тушунчалари билан чамбарчас боғлангандир. Миллий истиқлол мафкурасининг бош ғояси нима? Жавоб: Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт барпо этиш. 38Ғоя Жавоб: Инсон тафаккури маҳсули, миллий ғоя эса миллат тафаккурининг маҳсулидир. Миллий ғоя Жавоб: Миллат тафаккурининг маҳсули, инсон ва жамият ҳаётига маъно-мазмун бахш этадиган, уни эзгу мақсадлар сари eтаклайдиган фикрлар мажмуидир. Маданий мерос Жавоб: Авлодлар томонидан яратилган амалий тажриба, ахлоқий илмий, тафаккурий диний ва руҳий қарашлар, халқ маданияти ва ижоди каби моддий ҳамда маънавий бойликлар мажмуи. Ҳар бир давр ва авлод ўзига хос маданий мерос яратади. Шовинизм Жавоб: Бир миллатни бошқа миллатга нисбатан устун қўйиш, ҳукмрон миллатнинг бошқаларга тайзиқ ўтказишини ёқлашга қаратилган аггресив миллатчилик. Ақидапарастлик Жавоб: Диний урф-одатларга кўр-кўрона, тушунмасдан эътиқод ва амал қилишни ўзида акс эттирувчи тушунча. Ақидапарастлик жамият тараққиётига ғов бўлувчи асосий омиллардан биридир. “Инсон” тушунчасига таъриф беринг. Жавоб: Кўп қиррали онгли мавжудот, маънавий камолот имкониятига эга бўлган жонзод ва Ер юзидаги тирик жонзодларнинг энг мукаммали. “Ватан” тушунчасига таъриф беринг. Жавоб: Инсоннинг туғилиб ўсган жойи, юрти, мамлакати. Ватан – тарихан муайян халққа тегишли ҳудуд ҳамда унинг табиати, аҳолиси, ўзига хос тараққиёти, тили, маданияти, турмуши ва урф-одатлари мажмуи. Ватанпарварлик нима? Жавоб: инсонларнинг она юртига, ўз ошёнига муҳаббати ва садоқатини ифодалайдиган тушунча. Она Ватан озодлиги йўлида жасорат кўрсатиб, номлари тилларда достон бўлган аждодларимиздан кимларни биласиз? Жавоб : Широқ, Тўмарис, Спитамен, Нажмиддин Кубро, Жалолиддин Мангуберди ва бошқалар . 39Қомусий билим соҳиблари бўлмиш аждодларимиздан кимларни биласиз? Жавоб : Муҳаммад Мусо Хоразмий, Аҳмад Фарғоний, Абу Наср Форобий, Абу Райхон Беруний, Абу Али Ибн Сино ва бошқалар. Буюк муҳаддис аждодларимиздан кимларни биласиз? Жавоб: Имом Бухорий ва Имом Термизий. Буюк саркарда аждодларимиздан кимларни биласиз? Жавоб: Жалолиддин Мангуберди, Амир Темур, Заҳириддин Муҳаммад Бобур ва бошқалар. Буюк саркарда ва давлат раҳбари Амир Темурнинг шиори қандай бўлган? Жавоб: “Куч - адолатда”. Жадидчилик ҳаракати ҳақида нима биласиз? Жавоб : “Жадид” - сўзи арабчадан “янги” – деган маънони англатади. Жадидчилик ҳаракати - 19-асрнинг охири 20-асрнинг бошида Туркистон, Кавказ, Қрим, Татаристон ҳаётида муҳим аҳамият касб этган ижтимоий- сиёсий, маърифий йўналишда амал қилган. Жадидчилик ҳаракатининг намоёндаларидан кимларни биласиз? Жавоб : Туркистонда жадидчилик ҳаракатида Маҳмудхўжа Беҳбудий, Абдуқодир Шакурий, Саидаҳмад Сиддиқий, Мунавварқори Абдурашидхонов, Абдулла Авлоний, Фитрат, Файзулла Хўжаев, Ҳамза, Чўлпон, Исхоқхон Ибрат ва бошқалар фаол қатнашганлар. Одоб нима? Жавоб : Инсоннинг жамоат орасида ўзини қандай тутиши, одамлар билан қай йўсинда муомала қилиши, ўз турмуши ва бўш вақтини қандай ташкил этиши, инсон ташқи қиёфаси қандай бўлиши лозимлигига оид қоидалар мажмуи. Ахлоқ нима? Жавоб : Инсонларнинг бир-бирларига, оилага, жамиятга бўлган муносабатларида намоён бўладиган хатти-ҳаракатлари, хулқ-атворлари ва одоблари мажмуи. Яхшилик нима? Жавоб: Яхшилик – одамларнинг хатти-ҳаракатларига, ижтимоий ҳодисаларга берилган ижобий баҳони ифодалайди. Яхшилик – энг муҳим фазилат бўлиб, инсон фаолиятининг асл ва азалий моҳиятини англатади. У бошқалар манфаати йўлида, ихтиёрий тарзда ва беғараз амалга оширилади. 40Ёмонлик нима? Жавоб: Ёмонлик – одамнинг бошқаларга зарар етказадиган фикрлари, сўзлари, хатти-ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги. Виждон нима? Жавоб : Виждон – яхшилик нима-ю, ёмонлик нималигига жавоб берадиган ички ишонч ва масъулиятни англашга хизмат қилувчи ахлоқий тушунча. Виждон инсоннинг ахлоқий жиҳатдан ўз-ўзини назорат қила олиш, ўзида ахлоқий бурчни мустақил шакллантириш ҳамда ўзидан уни адо этишни талаб қилиш ва ўз хатти-ҳаракатларига баҳо бериш қобилиятини ифодалайди. Маданий мерос нима? Жавоб: Аждодлар томонидан яратилган моддий ва маънавий бойликлар мажмуи. Ҳар бир даврда яшаётган инсонлар ўзига хос маданий мерос яратади ва кейинги авлодга қолдиради. Ақидапарастлик нима? Жавоб: Диний урф-одатларга кўр-кўрона, тушунмасдан эътиқод ва амал қилишни ифодаловчи тушунча. Ақидапарастлик жамият тараққиётига ғов бўлувчи асосий омилларданн бири. Ўзбекистон тараққиёти ва барқарорлигига раҳна солувчи таҳдидларни айтинг. Жавоб: Минтақавий можоралар, Диний экстремизм ва фундаментализм, Буюк давлатчилик шовинизми, Агрессив миллатчилик ва миллатлараро зиддиятлар, Коррупция ва жиноятчилик, Маҳаллийчилик ва уруғ-аймоқчилик муносабатлари, Экологик муаммолар. 41Ўзбекистонда олиб борилаётган сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий ислоҳотларга оид саволлар Ўзбекистоннинг биринчи Президенти И.Каримовинг “Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида” деб номланган китобининг мазмун моҳияти? Жавоб: Мазкур китобда Юртбошимизнинг мамлакатимиз мустақиллиги арафасида ва мустақилликнинг дастлабки даврида (1989-1991 йилларда) олиб борган жўшқин ва серқирра сиёсий-ижтимоий фаолиятни акс эттирадиган маъруза ва нутқлар, суҳбат, мақола ва интервьюлари ҳамда яқин ўтмишимизнинг мураккаб тарихий-сиёсий босқичлари, тассаввур қилиш ҳам қийин бўлган ғоят оғир ва таҳликали бир вазиятдаги оқилона фаолияти ўз ифодасини топган. Ўзбекистоннинг биринчи Президенти И.Каримовинг “Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари” асарининг мазмун моҳияти? Жавоб: Ушбу асарда Ўзбекистон барқарорлигига таҳдид солувчи – Минтақавий можаролар, Диний экстремистик фундаментализм, Буюк давлатчилик шовинизми, Агрессив миллатчилик ва миллатлараро зиддиятлар, Коррупция ва жиноятчилик, Маҳаллийчилик ва уруғ-аймоқчилик муносабатлари, Экологик муаммолар ва уларнинг ечими ҳақида сўз боради. Шунингдек, Ўзбекистон ўз мустақиллигининг дастлабки йилларида амалга оширилиши зарур бўлган асосий вазифалар белгилаб берилган. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида Президент Фармони қачон қабул қилинган? Жавоб: 2017 йил 7 февралда. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида нечта устувор йўналиш белгиланган? Жавоб: 5 та. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясининг устувор йўналишларини айтинг. Жавоб: Давлат ва жамият қурилишини такомиллаштириш; Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш; Иқтисодиётни янада ривожлантириш ва либераллаштириш; Ижтимоий соҳани ривожлантириш; Хавфсизлик, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенгликни таъминлаш, чуқур ўйланган, ўзаро манфаатли ва амалий руҳдаги ташқи сиёсат юритиш. 42Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Бирлашган миллатлар ташкилоти Бош ассамблеясининг 72-сессиясида қачон нутқ сўзлади? Жавоб: 2017 йил 19 сентябрда. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев билан Америка қўшма штатлари Президенти Дональд Трамп учрашуви қачон бўлиб ўтди? Жавоб: Оқ уйда 2018 йил 16 майда. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Америка қўшма штатларига 2018 йил май ойидаги ташрифи натижалари ҳақида нима биласиз? Жавоб: Ўзбекистон ва АҚШ ўртасида иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорлик кенгаяди. Икки мамлакат компаниялари ўртасида қарийб 4,8 миллиард долларлик янги шартномалар имзоланди. Ўзбекистон Республикасида “Ёшлар куни” қачон нишонланади? Жавоб: 30 июнда. 2018 йил Ўзбекистонда қандай номланган? Жавоб: "Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб- қувватлаш йили”. Қайси давлатда “2018 йил – Ўзбекистон йили”, - деб эълон қилинган? Жавоб: Қозоғистон Республикасида. Ўзбекистон пойтахти Тошкент шаҳри дунёга қандай номлари билан машҳур? Жавоб: Тошкент – нон шаҳри, Тошкент – тинчлик ва дўстлик шаҳри, Тошкент – Шарқ дарвозаси номлари билан машҳур. 43Ўзбекистон Республикаси Конституциясига оид саволлар Ўзбекистон Республикаси Конституциясини тузилишини айтинг. Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг тузилиши қуйидагилардан иборат; Муқаддима, 6-бўлим, 26-боб, 128-модда. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қачон қабул қилинган? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 1992 йил 8 декабрда 12-чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 11-сессиясида қабул қилинган. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг асосий принципларини айтинг. Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг асосий принциплари қуйидагилардан иборат; Давлат суверенитети, Халқ ҳокимиятчилиги, Конституция ва қонуннинг устунлиги, Ташқи сиёсат. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида берилган инсон ва фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини айтинг Жавоб: Инсон ва фуқароларнинг шахсий ҳуқуқ ва эркинликлари; Инсон ва фуқароларнинг сиёсий ҳуқуқлари; Инсон ва фуқароларнинг иқтисодий ва ижтимоий ҳуқуқлари. Ўзбекистон Республикаси халқи номидан ким иш олиб бориши мумкин? Жавоб : Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 10-моддасига асосан Ўзбекистон Республикаси халки номидан фақат у сайлаган Республика Олий Мажлиси ва Президент иш олиб бориши мумкин. Ҳокимиятлариинг тақсимланиши тамойилига асосан давлат ҳокимияти нечага бўлинади? Жавоб : Ўзбекистон Республикаси Конституциянинг 11-моддасига асосан ҳокимият 3 га бўлинади: Қонун чиқарувчи ҳокимият, Ижро этувчи ҳокимият ва Суд ҳокимияти. Ўзбекистон Республикаси ташқи сиёсатининг асосий принципларини айтиб беринг. Жавоб: Давлатларнинг суверен тенглиги; Куч ишлатмаслик ёки куч билан таҳдид қилмаслик; Чегараларнинг дахлсизлиги; Низоларни тинч йўл билан ҳал этиш; Бошқа давлатларнинг ички ишларига аралашмаслик. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси нечта палатадан иборат? Жавоб: 44Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси икки палатадан иборат. Қонунчилик палатаси (қуйи палата), Сенат (юқори палата). Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатаси нечта депутатдан иборат? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 77-моддасига асосан Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатаси 150 та депутатдан иборат. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати аъзолари 100 та Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг неча нафар аъзоси Президент томонидан тайинланади? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 77-моддасига асосан Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг 16 нафар аъзоси Президент томонидан тайинланади. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатасига неча ёшдан сайланиш мумкин? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 77-моддасига асосан Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатасига 25 ёшдан сайланиш мумкин. Ўзбекистон Республикаси Президенти номзодига қўйиладиган талаблар? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 90-моддасига асосан Ўзбекистон Республикаси Президенти номзодига қуйидаги талаблар қўйилган. Номзод 35 ёшга тўлган бўлиши, номзод давлат тилини яхши билиши, номзод бевосита сайловгача камида ўн йил Ўзбекистон Республикаси ҳудудида муқим яшаган бўлиши, Ўзбекистон Республикасининг фуқароси бўлиши керак. Ўзбекистон Республикаси Президенти қайси пайтдан бошлаб ўз лавозимига киришган ҳисобланади? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 92-моддасига асосан Президент Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси йиғилишида қасамёд қабул қилган пайтдан бошлаб ўз лавозимига киришган ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Президенти қанақанги норматив ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилади? 45Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 94-моддасига асосан Президент республиканинг бутун ҳудудида мажбурий кучга эга бўлган фармон, қарор ва фармойишлар чиқаради. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорларини ким имзолайди? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 98-моддасига асосан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг қарорларини Бош вазир имзолайди. Ўзбекистон Республикасидаги сиёсий партиялар Халқ демократик партияси; Адолат социал-демократик партияси; Миллий тикланиш партияси; Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳаракати – Либерал демократик партияси. 46Ўзбекистон Республикаси суверенитетига оид саволлар Ўзбекистон Республикасининг Давлат мустақиллиги қачон эълон қилинган? Жавоб: 1991 йил 31 августда. Ўзбек тилига давлат мақоми қачон берилган? Жавоб: 1989 йил 21 октябрда. Ўзбекистон Республикаси Давлат байроғи қачон қабул қилинган? Жавоб: 1991 йил 18 ноябрда. Ўзбекистон Республикаси Давлат Герби қачон қабул қилинган? Жавоб: 1992 йил 2 июлда. Ўзбекистон Республикаси Давлат мадҳияси қачон қабул қилинган? Жавоб: 1992 йил 10 декабрда. Ўзбекистон БМТга қачон аъзо бўлган? Жавоб: 1992 йил 2 мартда. Миллий валюта сўм муомалага киритилган сана ? 1994 йил 1 июл Ўзбекистон билан чегарадош давлатлар Афғонистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон Ўзбекистоннинг маъмурий-ҳудудий бўлиниши 12 та вилоят, Тошкент шаҳри, Қорақалпоғистон Республикаси 47Ўзбекистон тарихига оид саволлар Ўзбекистон тарихига доир энг қадимги ёзма манба. Жавоб: “Авесто” китоби. “Тарих” асари кимнинг қаламига мансуб? Жавоб: Милоддан аввалги V асрда яшаган юнон тарихчиси Геродот. Ибтидоий жамоа тузумининг ўзига хос хусусиятлари нимада кўзга ташланади? Жавоб: Турмуш ва мнҳнат умумийлиги негизида бирлашган энг қадимги одамлар жамоаси. “Авесто матнларида шарҳ қандай аталади”? Жавоб: Занд “Авесто” китоби қаерда яратилган ва унда қайси ғоялар улуғланган? Жавоб: “Авесто” китобининг ватани Хоразм вилояти саналади. “Авесто”да “Эзгу фикр, эзгу сўз ва эзгу амал” ғояси улуғланган. «Авесто»нинг 2700 йиллиги юртимизда қачон нишонланди? Жавоб: Ўзбекистон Республикаси ҳукуматининг қарори билан 2001 йилда «Авесто»нинг 2700 йиллиги нишонланди. «Авесто» ватани Хоразмда боғ барпо қилинди, асарнинг ўзбек тилидаги таржималари чоп этилди. Зардуштийларнинг улуғ ва донишманд олий худосини аниқланг? Жавоб: Ахурамазда Ўрта Осиёда дастлабки диний эътқодлар илдизлари қайси манзилгоҳда кўзга ташланади? Жавоб: Тешиктош ғорида Ўрта Осиё ҳудудини босиб олишга ҳаракат қилиб кўрган биринчи форс шаҳи ким? Жавоб: Кир II Милоддан аввалги VII-VI асрларда Ўзбекистон ҳудудида қандай элатлар яшаган? Жавоб: Сўғдийлар, бақтрияликлар, хоразмликлар, сак ва массагетлар Александр Македонский Доро III қўшинларини тор-мор келтирди? Жавоб: Милоддан аввалги 330 йилда 48Спитаменнинг Александр билан ҳал қилувчи жанги қачон юз берди? Жавоб: Мил.ав. 328 йил кузида Македониялик Александр қачон вафот этди? Жавоб: Милоддан аввалги 323 йил 13 июнда Юнон-Бақтрия давлати неча йил яшади? Жавоб: 120 йил Жонбосқала қайси ҳудуддаги қадимий шаҳар ҳисобланади? Жавоб: Хоразм Қанғ давлати ҳозирги қайси ҳудудларни эгаллаган? Жавоб: Тошкент воҳаси, Чимкент вилояти ва Сирдарё ҳавзаси ерларини Кушон давлати кимнинг ҳукмронлиги даврида улкан империяга айланди? Жавоб: Канишка. Буюк ипак йўли қачон вужудга келган? Жавоб: Милоддан аввалги II асрда. “Буюк меридианал йўл”. Буюк ипак йўлининг узунлиги қанча бўлган? Жавоб: 12 минг км. Турк хоқонлиги қачон ташкил топди, унинг асосчиси ким? Жавоб: V аср ўрталарида, унинг асосчиси Бумин 552-йили “хоқон” деб эълон қилинди. “Мовароуннаҳр” сўзининг маъносини биласизми? Жавоб: арабча, “дарёнинг нариги томони” Ғазнавийлар давлатига ким ва қачон асос солди? Жавоб: 962-963 –йилларда Ғазна вилоятининг ноиби ва лашкар амири Алптегин Ғазна ва Кобул вилоятларини мустақил идора қилишга интилиб Ғазнавийлар давлатига асос солди. Ўзбек халқи шаклланган давр... Жавоб: IX-XII асрлар. Имом ал-Бухорийнинг “Ал-жоме ас-саҳиҳ” асарига киритилган ҳадислар сонини белгиланг. Жавоб: 7275 49Берунийнинг йирик асарларини айтинг. Жавоб: “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар”, “Ҳиндистон”, “Минералогия”, “Геодезия” (асарлари сони 160 дан ортиқ) Чингизхоннинг Мовароуннаҳрга босқини қачон ва қаердан бошланди? Жавоб: 1219 йил кузида Ўтрор шаҳридан. Нажмиддин Кубро ким? Жавоб: Урганч мудофаасида қатнашган 76 ёшли Аҳмад ибн Умар Хивақий. Амир Темур қачон ва қаерда туғилган? Жавоб: 1336 йил 9 апрель куни Кеш шаҳри яқинидаги Хўжа Илғор қишлоғи (ҳозирги Яккабоғ тумани)да. Амир Темур неча йил давлат бошқарди? Жавоб: 35 йил Амир Темур давлатида давлат бошқаруви нималардан иборат бўлган? Жавоб: Даргоҳ ва вазирлик (девон)дан Мирзо Улуғбек қачон ва қаерда туғилган? Жавоб: 1394 йил 22 мартда Ироқнинг Султония шаҳрида Бобур мирзо Амир Темурнинг қайси ўғлининг авлоди бўлган? Жавоб: Учинчи ўғли Мироншоҳнинг чевараси. Муҳаммад Шайбонихоннинг асосий мақсади нима эди? Жавоб: Темурийлар салтанатига барҳам бериш. Абдуллахон II қайси йилларда яшаган? Жавоб: 1534-1598 йй Аштархонийлар кимнинг наслидан бўлган? Жавоб: Жўжихон наслидан Қачон Самарқанд Регистони ансамблининг ҳозирги қиёфаси шакллантирилди? Жавоб: XVII асрда Манғитлар сулоласи қайси йиллар давомида ҳокимият тепасида турди? Жавоб: 1756-1920 Бухоро амирлиги нечта вилоят ва туманликлардан иборат бўлган? 50Жавоб: 40 та вилоят ва туманликлар Хоразм мустақиллиги қачон тикланди? Жавоб: 1511 йил Қачон Хива шаҳрининг 2500 йиллиги нишонланди? Жавоб: 1997 йил Қорақалпоқ халқи нечта қабила негизида шаклланган? Жавоб: хитой, қипчоқ, кенагас, манғит, қўнғирот ва мўйтен Қўқон хонлиги қачон вужудга келди? Жавоб: 1710 йил Россия империяси томонидан Оқмасжид, Чимкент ва Тошкент шаҳарларининг босиб олинган йилларини кўрсатинг. Жавоб: 1853, 1864, 1865. Туркистон генерал-губернаторлиги ташкил этилган сана. Жавоб: 1867 йил Тарихда “Вабо исёни” деб ном олган қўзғолон қачон бошланди? Жавоб: 1892 йил 27 июнда Жадидчилик ҳарактининг асосчиси... Жавоб: Исмоил Гаспирали Туркистондаги 1916 йилги қўзғолонлар дастлаб қаерларда бошланди? Жавоб: 1916 йил Хўжанд шаҳрида, 5-июлда Самарқанднинг Ургут қишлоғида, кейинчалик Сиёб, Маҳалла, Хўжа Ахрор, Ангорда Тошкентда Туркистон музейи қачон ташкил этилди. Жавоб: 1876 йил “Шўрои Исломия” ташкилоти қачон ва қаерда тузилган? Жавоб: йил 14 мартда Тошкентда Ўзбекистон ССРнинг дастлабки пойтахти бўлган шаҳар... Жавоб: Бухоро шаҳри Ўзбекистон ССР тузилганлиги тўғрисида Декларация қачон ва қаерда қабул қилинган? Жавоб: 1925 йил 13 февралда Бухородаги Халқ уйида умум ўзбек советларининг биринчи қурултойида 511939 йил 1 сентябр куни бошланган уруш қанча давлат ва одамларни ўз домига тортган? Жавоб: 61 мамлакат, ер юзи аҳолисининг 80%, яъни 1,7 млрд кишини Фашистик Германия совет давлатига ҳужум бошлаган сана... Жавоб: 1941 йил 22 июнь Ўзбекистон Фанлар академияси қачон очилган, унинг биринчи президенти ким? Жавоб: 1941 йил 4 ноябрда, Т.Н.Қори Ниёзий Қачондан бошлаб Ўзбекистонда биринчи марта Тошкент телевизион маркази ишлай бошлади? Жавоб: 1956 йил 5 ноябрь Қачон Ўзбекистон Президенти лавозими таъсис этилди? Жавоб: 1990 йил 24 мартда Тошкентда “Шахидлар хотираси” ёдгорлик мажмуаси қачон очилди? Жавоб: 2000 йил 12 май Тошкентда Темурийлар тарихи давлат музейи очилган сана Жавоб: 1996 йил 18 октябрда Миллий эпосимиз қаҳрамони Алпомишга қайси шаҳарда ҳайкал ўрнатилган? Жавоб: Термиз шаҳрида “Ўзбекистон Қаҳрамони” унвони билан тақдирланган истеъдодли адибларни кўрсатинг. Жавоб: А.Орипов, Саид Ахмад, Э.Воҳидов, О.Шарофиддинов, Т.Қайипбергенов 52Математика ва геометрия фанларига оид саволлар Учбурчакнинг ички бурчаклари йиғиндиси неча градусга тенг? Жавоб: 180 0 га тенг. Тўғри бурчакли учбурчак деганда нимани тушунасиз? Жавоб: Битта бурчаги 90 0 га тенг учбурчак тушунилади Тўртбурчакнинг ички бурчаклари йиғиндиси неча градусга тенг. Жавоб: 360 0 га тенг. Квадрат нима? Жавоб: Ҳамма томонлари тенг тўғри тўртбурчак Мунтазам учбурчак нима? Жавоб: Ҳамма томонлари тенг бўлган учбурчак Мунтазам учбурчакнинг иккита ички бурчаклари йиғиндиси неча градусга тенг? Жавоб: 120 0 га тенг Тенг ёнли учбурчак деганда нимани тушунасиз? Жавоб: Иккита томонлари ўзаро тенг учбурчак Ўтмас бурчакли учбурчак деганда нимани тушунасиз? Жавоб: Битта ички бурчаги 90 0 дан катта бўлган учбурчак Трапеция деганда нимани тушунасиз? Жавоб: Иккита томонлари параллел ва қолган иккита томонлари параллел бўлмаган тўртбурчак Ромб деганда нимани тушунасиз? Жавоб: Томонлари ўзаро тенг бўлган параллелограмга айтилади 53Ромбнинг ўткир бурчаги айтинг. Жавоб: 150 0 30 0 га тенг, унинг ўтмас бурчаги катталигини Қандай трапецияга ички айлана чизиб бўлмайди? Жавоб: Қарама-қарши томонлари узунликлари йиғиндиси ўзаро тенг бўлмаган трапецияга Қандай трапецияга ички айлана чизиш мумкин? Жавоб: Қарама-қарши томонлари узунликлари йиғиндиси ўзаро тенг бўлган трапецияга Трапециянинг ўрта чизиғи узунлиги нимага тенг? Жавоб: Асослари узунликлари йиғиндиси ярмига Томони 4см га тенг бўлган квадратга ички чизилган доира юзаси нимага тенг? Жавоб:S  4 r радиусли айлана узунлиги нимага тенг? Жавоб: L  2r Радиуси  га тенг айлана узунлиги нимага тенг? Жавоб: L  2  2 Радиуси 4см га тенг бўлган айлана узунлигининг 25%и нимага тенг? Жавоб: 2  га тенг Тўғри бурчакли учбурчакнинг катетлари 3 см ва 4 см бўлса унинг гипотенузаси нимага тенг? Жавоб: 5 см Катетлари 3 см ва 4 см бўлган тўғри бурчакли учбурчакка ташқи чизилган айлана радиуси нимага тенг? Жавоб: 2,5см p ( p  a )(   b )(   c ) 54Учбурчакнинг ўрта чизиғи деганда нимани тушунасиз? Жавоб: учбурчакнинг ихтиёрий иккита томонлари ўрталарини туташтирувчи кесма тушунилади. Катетлари 6 см ва 8см бўлган тўғри бурчакли учбурчакнинг параметри нимага тенг? Жавоб:   24 см Томонлари узунликлари a, в ва с бирликка тенг учбурчак юзасини топиш формуласини айтинг. Жавоб: S  бунда p учбурчакнинг ярми периметри Тўғри бурчакли учбурчакда ўткир бурчак тангенси деганда нимани тушунасиз? Жавоб: ўткир бурчак қаршисида ётган томон узунлигини шу бурчакка ёпишган катет узунлигига нисбати тушунилади Тўғри бурчакли учбурчакда ўткир бурчак косинуси деганда нимани тушунасиз? Жавоб: Ўткир бурчакка ёпишган катет узунлигини,гипотенуза узунлигига нисбати тушунилади Тўғри бурчакли учбурчакда ўткир бурчак синуси деганда нимани тушунасиз? Жавоб: ўткир бурчак қаршисидаги катет узунлигини гипотенуза узунлигига нисбати тушунилади Тўғри бурчакли учбурчакда ўткир бурчак котангенси деганда нимани тушунасиз? Жавоб: ўткир бурчакка ёпишган катет узунлигини, шу бурчак қаршисидаги катет узунлигига нисбати тушунилади. Қандай учбурчакнинг ички ва ташқи чизилган айланалари маркази битта нуқтада жойлашади? Жавоб: мунтазам учбурчакка Қандай тўртбурчакка ҳам ички ҳам ташқи айлана чизиш мумкин? 3 55Жавоб: квадрат ва тенг ёнли трапецияга. Мунтазам бешбурчакнинг ҳар бир бурчаги неча градусга тенг? Жавоб: 108 0 га тенг Қандай трапецияга ташқи айлана чизиш мумкин? Жавоб: тенг ёнли трапецияга Трапецияни юзини топиш формуласини айтиб беринг. Жавоб: S  a  b h , бунда а ва b трапеция асослари, h- баландлиги 2 Кубнинг ҳажмини ҳисоблаш формуласини айтинг. Жавоб: V  a 3 , бунда a - кубнинг қирраси Параллепипед ҳажми қандай ҳисобланади Жавоб: Асосининг юзаси баландлигига кўпайтирилади. Қирраси a бирликка тенг кубнинг диоганали узунлиги нимага тенг. Жавоб: d  a бирликка тенг. Шарнинг сферадан фарқини айтиб беринг. Жавоб: Шар ҳажмга ва сирт юзасига эга, сфера эса фақат сирт юзасига эга. Шар ҳажмини топиш формуласини айтиб беринг. Жавоб: V  4   3 , бунда  - шар радиуси. 3 Цилиндр ҳажмини ҳисоблаш формуласини айтиб беринг. Жавоб: V  S acoc   . S acoc  цилиндр асоси юзаси, цилиндр   баланлиги. Қандай цилиндрга сферани ички чизиш мумкин? Жавоб: диоганал кесими квадрат бўлган цилиндрга S  6a56Конус ҳажмини ҳисоблаш формуласини айтиб беринг. Жавоб: V  1 S 3 acoc   , S acoc  конус асоси юзаси,   баландлик Пирамида ҳажмини ҳисоблаш формуласини айтиб беринг. Жавоб: V  1 S 3 acoc   , S acoc  асос юзаси,   баландлик Қирраси а га тенг бўлган кубнинг тўла сиртини ҳисоблаб беринг. Жавоб: 2 тўла k нинг қандай қийматида  (  2;  14) нуқтадан ўтади? Жавоб: k  2 y  kx 3  2 функциянинг графиги Дастлабки бешта ҳадининг йиғиндиси  124 га ва махражи 2 га тенг геометрик прогрессиянинг биринчи ҳадини топинг. Жавоб: b1  4 Учта соннинг ўрта арифметиги 13,9 га тенг. Агар сонларнинг иккитаси 20,2 ва 21,7 бўлса, учинчи сонни топинг. Жавоб:  0,2 P (3;0) нуқтани координата боши атрофида 90 0 га бурганда у қайси нуқтага ўтади? Жавоб: (0;  3) 3 10  2 11 йиғиндининг охирги рақамини топинг. Жавоб: 7 32 дан 62,4 неча фоиз ортиқ? Жавоб: 95% a нинг қандай қийматларида кесишади? Жавоб: 4x  2y  5 ва 572x  ay  1тўғри чизиқлар 58a  1Қавариқ 8 бурчакнинг ички бурчаклар йиғиндисини топинг. Жавоб: 1080 0 . x 2  9 x  q  0 тенгламанинг илдизларидан бири 2 га тенг. Бу тенгламанинг барча коэффициентлари йиғиндисини топинг. Жавоб: 6 n 2  8 n  7 n 2  1 Жавоб: n  8 n  1 ни қисқартиринг. 0,005  0,081  3,2 0,09  0,0025  6,4 Жавоб: 0,9 нинг қийматини топинг. x 3  8  x 2  2 x  4 Жавоб:  4 x 3  8 x 2  2 x  4 ни соддалаштиринг. Геометрик прогрессиянинг махражи 3 га, дастлабки тўртта ҳадлари йиғиндиси 40 га тенг. Унинг тўртинчи ҳадини топинг. Жавоб: 27 Қўшни бурчаклардан бири иккинчисидан каттасини топинг. Жавоб: 116 52 0 га катта шу бурчаклардан Арифметик прогрессиянинг бешинчи ҳади 5 1 3 тўққизта ҳади йиғиндисини топинг. Жавоб: 48 га тенг. Унинг дастлабки 2 2 59Учлари A (3;  1) ва  (2;4) нуқтада бўлган AB кесманинг ўртасидаги нуқтанинг координаталарини топинг. Жавоб:  5 ; 3    .   160 дан катта бўлмаган 7 га каррали барча натурал сонларнинг йиғиндисини топинг. Жавоб: 966 a (2;  3) ва b (  2;  3) векторлар берилган. m  a  2 b векторнинг координаталарини топинг. Жавоб: m (6;3) Бир комбайнчи буғдойзорнинг 2 қисмидаги буғдойни, иккинчиси 4 9 9 қисмидаги буғдойни ўриб олди. Буғдойзорнинг қанча қисми ўрилмай қолди? Жавоб: 1 3 Қавариқ 11 бурчакнинг диоганаллари сонини топинг. Жавоб: 44. Умумий дафтарнинг баҳоси олдин 15% , кейин 139 сўм арзонлашгач, 150 сўм бўлди. Дафтарнинг дастлабки баҳоси неча сўм бўлган? Жавоб: 340 Тико автомашинасида 100 км йўлни ўтиш учун 5,8 литр ёнилғи сарфланади. 10,15 литр ёнилғи билан бу автомашинада неча км йўл юриши мумкин. Жавоб: 175 км Фалес теоремасини айтинг. Жавоб: агар бурчак томонини кесадиган параллел тўғри чизиқлар унинг бир томонидант тенг кесмалар ажратса, иккинчи томондан ҳам тенг кесмалар 60ажратади 61720 нинг Жавоб: 400% 50% и 18 нинг 500% идан неча фоиз кўп. Қавариқ 12 бурчакнинг ташқи бурчаклари йиғиндиси нега градусга тенг. Жавоб: 360 0 . Агар квадратнинг периметри фоизга камаяди? Жавоб:36% 20% га камайтирилса, унинг юзи неча Чумоли 5 минутда Жавоб: 2 18 1 м 3 юради. У 1 минутда неча метр юради? 1 м 3 Учбурчакка ички чизилган айлана маркази қаерда жойлашади. Жавоб: учбурчакка ички чизилган айлана маркази учбурчакнинг биссектрисалари кесишган жойда бўлади. Параболанинг умумий тенгламасини ёзинг. Жавоб: y  ax 2  bc  c . Пифагор теоремасини айтиб беринг. Жавоб: тўғри бурчакли учбурчакда гипотенузанинг квадрати катетлар квадратлари йиғиндисига тенг. Қандай пирамидага ички сфера чизиш мумкин? Жавоб: мунтазам пирамидага ички сфера чизиш мумкин. Планиметрия нима? Жавоб: элементар геометриянинг бир текисликда ётувчи фигуралар хоссаларини ўрганадиган қисми. Стереометрия нима? Жавоб: 62элементар геометриянинг фазода жойлашаган фигуралар хоссаларини ўрганадиган қисми. y  a x функцияга тескари функцияни топинг. Жавоб:y  log a x . Асос радиуси r га ва ясовчиси ℓ га тенг конуснинг ён сирти қандай ҳисобланади? Жавоб: S ё н  1 C  ℓ   r ℓ 2 ёрдамида аниқланади. Асос радиуси r га ва баландлиги h га тенг конус ҳажми қандай аниқланади? Жавоб:   1  r 2 h 3 формула ёрдамида аниқланади. Конусга ташқи сфера чизиш мумкинми? Жавоб: ҳа. Икки бурчак йиғиндисининг синуси формуласини ёзинг. Жавоб: sin( a  b )  sin a cos b  cos a sin b . Икки бурчак айирмасининг синуси нимага тенг. Жавоб: sin( a  b )  sin a cos b  cos a sin b Икки бурчак йиғиндисининг косинуси формуласини ёзинг. Жавоб: cos( a  b )  cos a cos b  sin a sin b . Икки бурчак айирмасининг косинуси нимага тенг. Жавоб: cos( a  b )  cos a cos b  sin a sin b . Цилиндр деганда қандай фигурани тушунасиз? Жавоб: Тўғри тўртбурчакни бирор томони атрофида айлантиришдан ҳосил бўлган фазовий айланма жисм-фигурани тушунамиз. Конус деганда қандай фигурани тушунасиз? Жавоб: 63Тўғри бурчакли учбурчакни бирор катети атрофида айлантиришдан ҳосил бўлган фазовий айланма жисм-фигурани тушунамиз. 64Шар деганда қандай фигурани тушунасиз? Жавоб: Фазода берилган марказ деб аталувчи нуқтадан ўзгармас бир хил масофа ( r )дан ошиб кетмайдиган нуқталар тўпламига шар дейилади (ёки доирани диаметри атрофида айлантиришдан ҳосил бўлган айланма фазовий жисм тушунилади). Сфера деганда қандай фигурани тушунасиз? Жавоб: Фазода берилган марказ деб аталувчи нуқтадан ўзгармас бир хил масофа ( r ) да жойлашган нуқталар тўпламига сфера дейилади (ёки айланани диаметри атрофида айлантиришдан ҳосил бўлган айланма фигурани тушунамиз). Учбурчакка ташқи чизилган айлана маркази қандай аниқланади? Жавоб: учбурчак томонларига ўтказилган ўрта перпендикулярлар кесишган нуқта ташқи чизилган айлана маркази бўлади. Учбурчакка ички чизилган айлана маркази қандай аниқланади? Жавоб: учбурчакнинг бурчаклари биссектрисалари кесишган нуқта ички чизилган айлана маркази бўлади. Қандай учбурчакда ички ва ташқи чизилган айланалар марказлари устма-уст тушади? Жавоб: мунтазам учбурчакда. Радиуси r га тенг шарга ташқи чизилган куб қирраси нимага тенг? Жавоб: 2r га тенг. Косинуслар теоремасини айтиб беринг. Жавоб: Ҳар қандай учбурчак ихтиёрий томонининг квадрати қолган икки томони квадратлари йиғиндисидан шу томонлар билан улар орасидаги бурчак косинуси иккиланган кўпайтмаси айрилганига тенг. c 2  a 2  b 2  2 ab cos a , бунда а,b ва с учбурчак томонлари a - а ва b томонлар орасидаги бурчак. x 2  y 2 11 ( x 12  x )  ( y  y ) 2 2 12a ( x 1 ; y 1 ) 65Синуслар теоремасини айтиб беринг. Жавоб: sin a a  sin b b  sin  c . Бунда а , b ва с учбурчак томонлари, a , b ва  учбурчак бурчаклари катталиклари. Консерва банкаси цилиндр шаклида бўлиб, баландлиги 5 см, диаметри эса 11 см. Унинг ҳажмини топинг. Жавоб:   474,9 см 3 . Эни 80 метр бўйи 50 метр бўлган тўғри тўртбурчак шаклидаги ер майдони юзасини айтиб беринг. Жавоб: S  80  50  4000 м2 1 литр ҳажм деганда нимани тушунасиз? Жавоб: Қирраси 10 см (1дм) бўлган куб ҳажми тушунилади. Вектор нима? Жавоб: Йўналтирувчи кесмага вектор дейилади. → векторнинг узунлиги қандай аниқланади? Жавоб: → a  формула ёрдамида аниқланади. A ( x 1 ; y 1 ) ва B ( x 2 ; y 2 ) нуқталар орасидаги масофа қандай аниқланади? Жавоб: AB  формула ёрдамида аниқланади. a векторга b векторни қўшиш деганда нимани тушунасиз? Жавоб: a векторга b векторни қўшиш деб шундай c векторга айтиладики бу векторнинг координаталари a ва b векторларнинг мос координаталарини қўшишдан ҳосил бўлади. Қандай шарт бажарилганда перпендикуляр бўлади? → a(x1 ; y1 ) ва b ( x 2 ; y2 ) векторлар ўзаро Жавоб: a векторнинг b векторга скаляр кўпайтмаси нолга тенг бўлганда, → яъни (a  b)  0  x1  x2  y1 y2  0 . 66Параллелограмм деб нимага айтилади. Жавоб: Қарама-қарши томонлари параллел бўлган тўртбурчакка параллелограмм деб айтилади. Параллелограммнинг юзи нимага тенг. Жавоб: S  ab sin a , бунда а ва b параллелограмм томонлари ҳамда a улар орасидаги бурчак. Трапеция деб нимага айтилади? Жавоб: фақат икки томони параллел бўлган тўртбурчакка трапеция дейилади. Қандай тўртбурчакларга ички айлана чизиш мумкин? Жавоб: тўртбурчакка ички айлана чизиш учун унинг қарама-қарши томонлари йиғиндиси тенг бўлиши шарт. Қандай тўртбурчакларга ташқи айлана чизиш мумкин? Жавоб: агар тўртбурчакнинг қарама-қарши бурчаклари йиғиндиси тенг бўлса, унга ташқи айлана чизиш мумкин. 67Ўзбек тили ва адабиётига оид саволлар Ўзбекистон Республикасининг “Давлат тили ҳақида”ги Қонуни қачон қабул қилинган? Жавоб: 1989 йил 21 октябрь. Ўзбек тилидаги келишиклар ва уларнинг қўшимчаларини айтинг. Жавоб: Бош келишик (қўшимчаси йўқ), қаратқич келишиги (-нинг), тушум келишиги (-ни), жўналиш келишиги (-га), ўрин-пайт келишиги (-да), чиқиш келишиги (- дан). Қайси сўз туркуми тусланади? Жавоб: Феъл сўз туркуми. Уюшиқ бўлаклар деб нимага айтилади? Жавоб: Гапда бир хил сўроққа жавоб бўлиб, бир хил синтактик вазифани бажарган бўлаклар уюшиқ бўлаклар дейилади. От сўз туркумини от сўз туркумига боғлайдиган келишикни айтинг. Жавоб: Қаратқич келишиги (укамнинг дафтари). “Шум бола” қиссаси кимнинг қаламига мансуб? Жавоб: Ғафур Ғулом. Берилган шеърий парча кимнинг қаламига мансуб? Ўхшаши йўқ бу гўзал бўстон, Достонларда битган гулистон. Ўзбекистон дея аталур, Уни севиб эл тилга олур. Жавоб: Ҳамид Олимжон. Боғланган қўшма гаплар қисмлари ўзаро қайси боғловчи воситалар ёрдамида бирикади? Жавоб: Тенг боғловчилар, бўлса, эса сўзлари ва юкламалар ёрдамида. Яхши-ёмон, узун-қисқа, эски – янги сўзлари қандай сўзлар саналади? Жавоб: 68Зид маъноли сўзлар. Ушбу гап эргашган қўшма гапнинг қайси турига мансуб? Жавоб: Билингки, жим туриб саломат бўлиш, гапириб маломатга қолишдан афзал. Tўлдирувчи эргаш гапли қўшма гап. Ушбу гапдаги олмошларни аниқланг. Ўзингга эмас, ишингга зеб бер, шунда обрў топасан. Жавоб: Ўзингга, шунда “Кеча ва кундуз” романининг муаллифи ким? Жавоб: Абдулҳамид Чўлпон. Ушбу гап қўшма гапнинг қайси турига мансуб? Ё ернинг кучи йўқ, ё уруғ яхши эмас. Жавоб: Боғланган қўшма гап. Аммо, лекин, бироқ боғловчилари воситасида қандай қўшма гаплар ҳосил бўлади? Жавоб: Зидлов муносабатли боғланган қўшма гаплар. Ушбу гапда қайси бўлаклар уюшиб келган? Жавоб: Боғимизда қизлар, ўғиллар, Қўшиқ айтсин, яйрасин, кулсин. – Эга ва кесим. Сонларнинг қайси тури –нчи, - инчи қўшимчаларини қўшиш билан ҳосил бўлади? Жавоб: Тартиб сонлар. Ушбу сатрлар қайси адиб қаламига мансуб? Ҳайқираман, тоғлар ортидан Гумбурлаган садо келади, Она-ернинг оташ қаъридан "Ўғлим " деган нидо келади... Жавоб: Эркин Воҳидов 69Қайси сўз туркуми нутқда уч шахс ёки предметни кўрсатиб, бирлик ва кўпликда ( мен, сен, у (бирликда), биз, сиз, улар (кўпликда)) қўлланади? Жавоб: Кишилик олмошлари. Шахслар, нарса, ташкилот вa муассасалар, aсарлар, газета-журналлар, географик жойлар, ҳайвонларга атаб қўйилган номлар қандай отлар дейилади? Жавоб: Атоқли отлар. Сифатнинг қандай даражалари мавжуд? Жавоб: Оддий даража, қиёсий даража ва орттирма даража. Отлар маъно ва грамматик хусусиятларига кўра қандай турларга бўлинади? Жавоб: Атоқли ва турдош отларга. Берилган бирликлар нутқнинг қайси услубига мансуб? Жавоб: “Aризамни ёзишдан мақсадим шуки…” – Расмий-идоравий услуб. Алишер Навоийнинг “Ҳамса” асарига қайси достонлар киритилган? Жавоб: "Фарҳод ва Ширин", "Лайли вa Maжнун", "Сабъаи сайёр", "Садди Искандарий", "Ҳайрат ул-аброр". Иш-ҳаракатнинг бажарилиши ёки бажарилмаслигини ифодалашига кўра феъллар қандай турларга бўлинади? Жавоб: Бўлишли ва бўлишсиз феълларга. Қандай феъллар ўтимли феъллар дейилади? Жавоб: Тушум келишидаги сўзларга боғлана оладиган феъллар ўтимли феъллардир. Аввал, олдин, илгари, сўнг, аста, секин, тез, бирдан сўзлари қайси сўз туркумига киради? Жавоб: Равиш сўз туркуми. 70“Меҳробдан чаён” романининг бош қаҳрамонлари кимлар? Жавоб: Анвар ва Раъно. Қуйидаги мисралар муаллифи ким? Бошни фидо айла ато қошиға, Жисмни қил садқа ано бошиға, Тун кунингни айлагали нурпош, Бирисин ой англа бирисин қуёш. Жавоб: Алишер Навоий. Эгалик қўшимчаларини айтинг. Жавоб: м, -им, -нг, -инг, -си, -и, -миз, -имиз, -нгиз, - ингиз. Эзгулик, яхшилик, меҳр, муҳаббат, бахт, қувонч сўзлари маъносига кўра қайси сўз туркумига киради? Жавоб: От (мавҳум отлар) сўз туркуми. Гимназия ҳақида шеър ёзган шоирнинг номини кўрсатинг. Жавоб: Фурқат. Равишнинг маъносига кўра қандай турлари бор? Жавоб: Пайт равиши, ҳолат равиши, миқдор-даража равиши, ўрин равиши, сабаб равиши, мақсад равиши. Тартиб сонлар нимани билдиради? Жавоб: Предметнинг жойлашиш тартибини билдиради. Феълларда қандай майллар бор? Жавоб: Аниқлик майли, буйруқ-истак майли, шарт майли, мақсад майли. Ушбу гап эргашган қўшма гапнинг қайси турига мансуб? Жавоб: Тилагимиз шуки, ҳаммангиз эл хизматига камарбаста фарзандлар бўлинглар. Кесим эргаш гапли қўшма гап. Гапдаги вазифасига кўра боғловчиларнинг қандай турлари бор? Жавоб: 71Гапдаги вазифасига кўра боғловчилар икки хил бўлади: тенг боғловчилар ва эргаштирувчи боғловчилар. “Урушнинг сўнгги қурбони” асарининг муаллифини айтинг. Жавоб: Ўткир Ҳошимов. «Қўли гуллар чўлни бўстон этар», - деди бобом. – Кўчирма гап. Ушбу кўчирма гапни ўзлаштирма гапга айлантиринг. Жавоб: Бобом қўли гуллар чўлни бўстон этишини айтди. Берилган мақолни рус тилига таржима қилинг. Етти ўлчаб бир кес. Жавоб: Семь раз отмерь, один раз отрежь. “Aсрга татигулик кун” романининг муаллифини айтинг. Жавоб: Чингиз Айтматов. Сифатдош ҳосил қилувчи қўшимчаларни айтинг. Жавоб: -ган,-кан, -қан, -ётган, -аётган, -адиган, -йдиган, -ажак, -р,-ар, -мас, -аси, - вчи, - увчи. Қандай гаплар таркибида бош гаплар мавжуд бўлади? Жавоб: Эргашган қўшма гапларда. Тилнинг луғавий бирлиги нима? Жавоб: Сўз. От қайси сўз туркумидаги сўзлар билан бирика олмайди? Жавоб: От мустақил сўз туркумларининг барчаси билан бирика олади. Бадиий адабиётнинг энг қадимий шакли қайси? Жавоб: Халқ оғзаки ижоди. “Бобурнома”нинг биринчи бобида қайси вилоят ҳақида сўз боради? Жавоб: Андижон вилояти. 72Ўзбек романчилигига қайси адиб асос солган? Жавоб: Абдулла Қодирий. Улуғбек ҳақидаги қуйидаги мисралар муаллифи ким? Темурхон наслидан султон Улуғбек, Ки олам кўрмади султон анингдек . Жавоб: Алишер Навоий. Ариза қайси услубда ёзилади? Жавоб: Расмий иш услуби. “Яша, дейман, ўғлим” шеъри қайси шоир қаламига мансуб? Жавоб: Ғафур Ғулом. Ҳаракат ва ҳолатнинг белгисини англатувчи сўзлар қандай туркум сўзлари дейилади? Жавоб: Феъл сўз туркуми. Навоийнинг форсча шеърий тўплами нима деб аталган? Жавоб: “Девони Фоний”. Халқ топқирлиги, зукко ва донолигини билдирувчи фольклор жанрлари қайси? Жавоб: Топишмоқ, мақол, матал. Сифатнинг гапдаги асосий вазифаси қандай? Жавоб: Аниқловчи. Бирор шахснинг меҳнат ва ижтимоий фаолияти, унинг хислатлари ва ҳулқи ҳақида ёзилган ҳужжатнинг номи нима? Жавоб: Тавсифнома. Бадиий адабиётнинг асосий иш қуроли нима? Жавоб: Сўз. 73Адабий турлар қандай бўлинади? Жавоб: Шеърий, насрий, саҳнага мўлжалланган. Ҳамсачиликни бошлаб берган улуғ хамсанавис ким? Жавоб: Низомий Ганжавий. Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосида нечта ундош фонема бор? Уларни айтиб беринг. Жавоб: Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосида ундош фонемалар 23 та. Улар қуйидагилар: b, v, g, d, z, j, y, k, l,m, n, p, r, s, t, f, x, ch, sh, q, g‘, h, ng. 74Ҳуқуқ, жиноий ва маъмурий кодекларга оид саволлар НОРМАТИВ-ҲУҚУҚИЙ ҲУЖЖАТ Норматив-ҳуқуқий ҳужжат – “Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг Қонунига мувофиқ қабул қилинган, умуммажбурий давлат кўрсатмалари сифатида ҳуқуқий нормаларни белгилашга, ўзгартиришга ёки бекор қилишга қаратилган расмий ҳужжатдир. НОРМАТИВ-ҲУҚУҚИЙ ҲУЖЖАТЛАР ТУРЛАРИ Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси; Ўзбекистон Республикасининг қонунлари; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг қарорлари; Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонлари, қарорлари ва фармойишлари; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари; вазирликлар, давлат қўмиталари ва идораларнинг буйруқлари ҳамда қарорлари; маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг қарорлари. МАЪМУРИЙ ЖАЗО Маъмурий жазо – маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этган шахсга нисбатан ваколатли органлар (мансабдор шахслар)нинг қарори билан қўлланиладиган ва ҳуқуқбузарни қонунда назарда тутилган муайян ҳуқуқ ва эркинликлардан маҳрум қилиш ёки уларни чеклашдан иборат мажбурлов чорасидир. Маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этганлик учун қуйидаги маъмурий жазо чоралари қўлланилиши мумкин: 1. Жарима; 2. Маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этиш қуроли ҳисобланган ёки бевосита шундай нарса бўлган ашёни ҳақини тўлаш шарти билан олиб қўйиш; 3. Маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этиш қуроли ҳисобланган ёки бевосита шундай нарса бўлган ашёни мусодара қилиш; 4. Муайян шахсни унга берилган махсус ҳуқуқдан (транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан, ов қилиш ҳуқуқидан) маҳрум этиш; 5. Маъмурий қамоққа олиш. Маъмурий жазо ҳуқуқбузарлик содир этилган кундан бошлаб, давом этаётган ҳуқуқбузарликлар учун эса, ҳуқуқбузарлик аниқланган кундан бошлаб, 2 ойдан кечиктирилмай қўлланилиши мумкин. ЖИНОЯТ ТУШУНЧАСИ Жиноят кодекси билан таъқиқланган, айбли ижтимоий хавфли қилмиш (ҳаракат ёки ҳаракатсизлик) жазо қўллаш тахдиди билан жиноят деб топилади. Жиноят деб топиладиган ҳуқуқбузарликнинг таркиби 4 та элементдан иборат бўлиб, улар қуйидагилардан иборат: 75а) жиноят объекти – қонун билан ҳимоя қилинадиган ижтимоий муносабатлар; б) жиноят субъекти – ҳуқуқбузарлик содир этган шахс (16 ёшга тўлган, алохида холларда 14 ёшга, ЎзР ЖК 97-модда 2-кисми учун 13 ёш, ақли расо шахс); в) жиноят объктив томони – ижтимоий хавфли ҳаракат ёки ҳаракатсизлик; г) жиноят субъектив томони – ҳуқуқбузарлик содир этган шахснинг содир этилган ҳуқуқубузарликни эхтиётсизлик ёки қасддан содир этиши ёки бошқача айтганда жиноят содир этиш вактидаги психологик муносабати. ЎзР ЖПКнинг 329-моддаси талабларига кўра аникланган ҳолатлар бўйича суткадан кечиктирмасдан қўшимча текшириш ўтказиш зарурияти туғилганда 10 суткадан кечиктирмай жиноят иши қўзгатиш масаласи ҳал этилмоғи лозим. КОНТРАБАНДА ЖИНОЯТИ Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 246-моддасига кўра: Контрабанда, яъни божхона назоратини четлаб ёки божхона назоратидан яшириб ёхуд божхона ҳужжатлари ёки воситаларига ўхшатиб ясалган ҳужжатлардан алдаш йўли билан фойдаланиб, декларациясиз ёки бошқа номга ёзилган декларациядан фойдаланиб, кучли таъсир қилувчи заҳарли, заҳарловчи, радиоактив, портловчи моддалар, портлатиш қурилмалари, қурол-яроғ, ўқотар қурол ёки ўқ-дориларни шунингдек гиёвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни ёки диний экстремизм, сепаратизм ва ақидапарастликни тарғиб қилувчи материалларни Ўзбекистон Республикасининг божхона чегарасидан ўтказиш - беш йилдан ўн йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. Ядровий, кимёвий, биологик ва оммавий қирғин қуролининг бошқа турларини, шундай қуролларни яратишда фойдаланилиши мумкинлиги аён бўлган материал ва мосламаларни, шунингдек гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни кўп миқдорда контрабанда қилиш - ўн йилдан йигирма йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. КОНТРАБАНДА ЖИНОЯТИНИ СОСТАВИ Ушбу жиноятнинг объекти Ўзбекистон Республикасида ўрнатилган тартиб, яъни кучли таъсир қилувчи, заҳарли, заҳарловчи, радиоактив, портлович моддалар, портлатиш қурилмалари, қурол-яроғ, ўқ-дориларни, гиёвандлик ва психотроп моддаларни, диний экстремизм, сепаратизм ва ақидапарастликни тарғиб қилувчи материалларни, ядровий, кимёвий, биологик ва оммавий қирғин қуролнинг турларини олиб кириш ва чиқиш, божхона идораларида расмийлаштиришни бузиш, божхона декларацияларини қалбакилаштириш. Объектив томондан жиноят Ўзбекистон Республикаси божхона чегарасидан ўтказиш ёки ўтказишга суиқасд қилиш орқали содир этилади. Жиноятнинг субъекти 16 ёшга тўлган ақли роса жисмоний шахс, Ўзбекистон Республикаси фуқароси, чет эл фуқароси ёки фуқаролиги йўқ шахс бўла олади. 76Субъектив томондан жиноят қасддан содир этилади. “ЗАРАР” ВА “МИҚДОР” ТУШУНЧАЛАРИ - “ Кўп бўлмаган зарар – энг кам ойлик иш ҳақининг 30 бараваридан 100 бараваригача бўлган миқдордаги зарар”; - “ Анча миқдор – энг кам ойлик иш ҳақининг 100 бараваридан 300 бараваригача бўлган миқдор”; - “ Анча миқдордаги зарар – энг кам ойлик иш ҳақининг 100 бараваридан 300 бараваригача бўлган миқдордаги зарар”; - “ Кўп миқдор – энг кам ойлик иш ҳақининг 300 бараваридан 500 бараваригача бўлган миқдор”; - “ Кўп миқдордаги зарар – энг кам ойлик иш ҳақининг 300 бараваридан 500 бараваригача бўлган миқдордаги зарар”; - “ Жуда кўп миқдор – энг кам ойлик иш ҳақининг 500 баравари ва ундан ортиқ бўлган миқдор”; - “ Жуда кўп зарар – энг кам ойлик иш ҳақининг 500 баравари ва ундан ортиқ бўлган миқдордаги зарар”. КОРРУПЦИЯ Давлат хизматида бўлиб туриб, ундан ғаразли мақсадларда шахсий мақсадларда фойдаланиш, порахўрлик ва таъмагирлик билан шуғулланиш, хуфёна иқтисод ва уюшган жиноятчилик билан тил бириктириш. ЭКСТРЕМИЗМ Амалдаги қонун, тартиблардан четга чиқиш ва қонунга хилоф ҳаракатлар билан ҳокимият ва мансабдор шахсларни у ёки бу ҳаракатларни содир этиш ёки этмасликдан тийиб туришни, куч ишлатиш ва қўрқитиш асосидаги формаси. ДИНИЙ ЭКСТРЕМИЗМ Мавжуд қонун чегарасидан, асрлар давомида пайдо бўлган диннинг тартиб қоидаларидан чиқиб бузғунчилик, дин ниқоби остидаги террорчилик йўлига ўтиш. МАНФААТЛАР ТЎҚНАШУВИ Давлат органи ходими ўз вазифасини бажариши ёки бажармаслиги билан шахсий ёки унга яқин бўлган шахсларнинг манфаатлари хизмат манфаати билан бир-бирига тўқнаш келиши, ходим холис қарор қилиши мураккаб бўлган ҳолат.

🛃✨ BOJXONA IDORALARIGA ISHGA KIRMOQCHIMISIZ? TESTGA TAYYORLANAYAPSIZMI? 😎

Unda har xil joydan savol izlab, “qaysi savollar tushadi?” deb bosh qotirib yurish shart emas! 😂

📦 Bojxona idoralariga ishga kirish uchun TEST SAVOLLARI — JAVOBLARI BILAN TAYYOR!

Materiallarda:

🛃 Bojxona faoliyatiga oid testlar
📜 Bojxona qonunchiligiga oid savollar
⚖️ Huquqiy bilimlarga oid testlar
🏛️ Davlat xizmati bo‘yicha savollar
📚 Qonun va me’yoriy hujjatlarga oid savol-javoblar
🧠 Mantiqiy fikrlash testlari
⭐ Umumiy bilimga oid savollar
📋 Qo‘shimcha tayyorgarlik testlari
✅ Testlarning to‘g‘ri javoblari bilan

🪄 ENG YAXSHI TOMONI — JAVOBLARI BILAN TAYYOR!

“Bu savolning javobi qaysi?” 🤔

Juda oson! 😁

📖 Savolni o‘qiysiz →
🔎 Variantlarni ko‘rasiz →
✅ To‘g‘ri javobni tekshirasiz →
🧠 Yodlab, bilimni mustahkamlaysiz →
🎯 Testga tayyorlanasiz!

Barcha materiallar tartibli va foydalanishga qulay shaklda tayyorlangan.

📌 Masalan:

❓ Test savoli
⬇️
A) Javob 1
B) Javob 2
C) Javob 3
D) Javob 4
⬇️
✅ To‘g‘ri javob: C

📚 TAYYORGARLIK UCHUN HAMMASI JOYIDA:

🛃 Bojxona sohasiga oid savollar
⚖️ Huquqiy savollar
📜 Qonunchilikka oid testlar
🏛️ Davlat xizmati bo‘yicha savollar
🧠 Mantiqiy testlar
📖 Umumiy bilim savollari
✅ Javoblari bilan tayyor materiallar

🎯 Kimga kerak?

👨‍💼 Bojxona idoralariga ishga kirishni rejalashtirayotganlarga
🎓 Test sinovlariga tayyorlanayotganlarga
📚 Bilimlarini mustahkamlashni istaganlarga
📝 Test savol-javoblari orqali tayyorgarlik ko‘rmoqchi bo‘lganlarga
💼 Bojxona sohasida faoliyat yuritishni maqsad qilganlarga!

🔥 Eng muhimi: test savollari javoblari bilan tayyor. Sizga faqat o‘qish, ishlash va tayyorlanish qoladi!

😎 Savol sizni hayron qoldirmasin — siz savolni oldindan tanib oling!

📌 Testni ishlang → javobni tekshiring → bilimni mustahkamlang → imtihonga tayyorlaning! 🛃✨

Купить