Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 85.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Bola asrab olish tartibi va uning huquqiy asoslari

Купить
1KURS ISHI Mavzu: BOLA ASRAB OLISH TARTIBI VA UNING HUQUQIY ASOSLARI 2 MUNDARIJA: KIRISH I BOB. BOB. BOLA ASRAB OLISh INSTITUTINING NAZARIY– HUQUQIY ASOSLARI 1.1. Bola asrab olish tushunchasi, mohiyati va ijtimoiy ahamiyati 1.2. Bola asrab olishning tarixiy shakllanishi va rivojlanish bosqichlari 1.3 O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olishni tartibga soluvchi normativ- huquqiy hujjatlar II BOB. BOLA ASRAB OLISh TARTIBI VA AMALIY MEXANIZMLARI 2.1. Bola asrab olish tartibi: ariza topshirish, tekshiruv va sud qarori chiqarish bosqichlari 2.2. Bola asrab oluvchilarga qo‘yiladigan talablar va ularning huquqiy majburiyatlari 2.3. Bola asrab olish jarayonida vasiylik va homiylik organlarining roli XULOSA FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI . . . . 3 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Mamlakatimizda olib borilayotgan demokratik islohotlarning hozirgi bosqichida eng muhim yo‘nalishlardan biri — bu inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, oilani qo‘llab-quvvatlash hamda bolalar manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan siyosatni yanada kuchaytirishdan iboratdir. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va huquqiy sohalarda amalga oshirilayotgan tub o‘zgarishlar natijasida bolalar huquqlarini kafolatlovchi huquqiy tizim shakllantirildi. Bugungi kunda davlat tomonidan ota-onasiz qolgan bolalarni asrab olish, ularning manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha keng qamrovli ishlar amalga oshirilmoqda. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev rahbarligida “Inson qadri uchun” tamoyili asosida olib borilayotgan islohotlar jarayonida bola asrab olish jarayonini soddalashtirish, shaffof qilish hamda bolalarning oila muhiti va mehrga bo‘lgan huquqini ta’minlash masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. 1 Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi, “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, hamda Vazirlar Mahkamasining bola asrab olish tartibi bo‘yicha qarorlari ushbu jarayonning huquqiy asoslarini belgilab beradi. Bu hujjatlar orqali har bir bola uchun eng maqbul sharoitda tarbiya va parvarish ta’minlanmoqda. Shu jihatdan, bola asrab olish tartibini o‘rganish, uni takomillashtirish va huquqiy asoslarini tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Kurs ishi mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Bola asrab olish masalasi ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan turli jihatdan tadqiq etilgan. Xorijiy olimlardan J. Bowlby, A. Maslou, Z. Freyd, E. Erikson kabi mutaxassislar bolaning shaxs sifatida shakllanishida mehr-muhit va oilaviy tarbiyaning o‘rni haqida muhim ilmiy nazariyalarni ilgari surganlar. O‘zbekistonlik olimlardan Q.X. Abduraxmonov, M.X. G‘anieva, A.Sh. Norbekov, N.T. Shoyusupova, Z. Akbarov va boshqalar o‘z tadqiqotlarida oilaning ijtimoiy ahamiyati, bola huquqlari va ularni himoya qilish tizimi masalalarini o‘rganganlar. 1 Mirziyoyev Sh.M. Inson qadri uning huquq va erkinliklari qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O zbekiston, 2022ʻ – 212 b 4Shuningdek, Oila kodeksi, Fuqarolik kodeksi, Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya, BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi deklaratsiyasi kabi xalqaro hujjatlar bola asrab olishning huquqiy asoslarini chuqur yoritib beradi. 2 Kurs ishining ob’ekti. O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olish tartibi va uning huquqiy asoslari , shuningdek bu jarayonda ishtirok etuvchi organlar faoliyati hisoblanadi. Kurs ishining predmeti. Bola asrab olish jarayonining huquqiy mexanizmlari, normativ-huquqiy hujjatlar tizimi hamda ushbu jarayonning amaliy tatbiqi bilan bog‘liq masalalar dan iborat. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishining maqsadi — bola asrab olish tartibini o‘rganish, uning huquqiy asoslarini tahlil qilish va amaliyotdagi muammolarni aniqlash hamda takomillashtirish yo‘llarini ishlab chiqish dir. Vazifalar: Ushbu maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Bola asrab olish jarayonining nazariy-huquqiy asoslarini tahlil qilish; 2. O‘zbekiston qonunchiligida bola asrab olish bilan bog‘liq huquqiy normalarni tizimlashtirish ; 3. Bola asrab olish bo‘yicha xalqaro tajribalarni o‘rganish va ularni milliy qonunchilikka moslashtirish imkoniyatlarini aniqlash; 4. Bola asrab olish jarayonida fuqarolarning huquq va majburiyatlarini yoritish; 5. Bola asrab olishning amaliy muammolari va ularni hal etish mexanizmlarini tahlil qilish; 6. Bola asrab olish tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur ish kirish, 2 asosiy bob, 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat. 2 O‘zbekiston Respublikasi O ila K odeksi. – T oshkent : Adolat, 2000 . 2.O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 05.05.2025 yildagi 294- son “Yetim va ota-ona qaramog idanʻ ʻ mahrum bo lgan bolalarni har tomonlama qo llab-quvvatlash hamda ularga ijtimoiy yordam ko rsatish bilan bog liq xarajatlarni ʻ ʻ ʻ ʻ moliyalashtirishga doir qo shimcha chora-tadbirlar” to g risida ʻ ʻ ʻ 2. O zbekiston Respublikasining Qonuni, 02.01.2014 yildagi O‘RQ-364-son “Vasiylik va homiylik” to g risida ʻ ʻ ʻ 3. O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 04.08.2022 yildagi PQ-345-sonli “Oilaviy bolalar uylari faoliyatini ʻ takomillashtirishga oid qo shimcha chora- tadbirlar” to g risida ʻ ʻ ʻ 5I BOB. BOLA ASRAB OLISh INSTITUTINING NAZARIY–HUQUQIY ASOSLARI 1.1. Bola asrab olish tushunchasi, mohiyati va ijtimoiy ahamiyati Insoniyat tarixida bola har doim jamiyatning eng muhim qadriyatlaridan biri bo‘lib kelgan. Bola — bu nafaqat oila, balki butun millatning kelajagini belgilovchi kuchdir. Har bir bola oilaviy muhabbat, mehr, e’tibor va g‘amxo‘rlik muhitida voyaga yetishga haqlidir. Biroq hayotda shunday vaziyatlar yuz beradiki, ayrim bolalar o‘z ota-onalarining mehridan mahrum bo‘lib, vasiylik yoki davlat g‘amxo‘rligiga muhtoj bo‘lib qoladilar. Ana shunday bolalar taqdiri bilan bog‘liq eng muhim ijtimoiy institutlardan biri bu — bola asrab olish institutidir. Bola asrab olish tushunchasi. Huquqiy jihatdan bola asrab olish deganda — ota- onasiz qolgan yoki ota-onalik huquqidan mahrum etilgan bolani sud qarori asosida boshqa shaxs (yoki er-xotin) tomonidan o‘z farzandi sifatida qabul qilinishi, ya’ni bolaning shaxsiy va mulkiy huquqlari to‘liq asrab oluvchiga o‘tishi tushuniladi. O‘zbekiston Respublikasining “Oila to‘g‘risida”gi Qonunining 149-moddasida bola asrab olish quyidagicha tariflangan: “Bola asrab olish – bu bolaning shaxsiy va mulkiy huquqlari asrab oluvchining huquqlariga tenglashtiriladigan tarzda, bola bilan asrab oluvchi o‘rtasida ota-ona va bola o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni o‘rnatishdan iboratdir.” Demak, bola asrab olishning asosiy mohiyati shundan iboratki, asrab olingan bola huquqiy jihatdan asrab oluvchi shaxsning farzandi deb e’tirof etiladi, u biologik farzand bilan teng huquqlarga ega bo‘ladi. Shu tariqa bola yangi oila muhitiga kiradi, yangi familiya, ism va otasining ismini olishi mumkin, meros huquqi, tarbiya va ta’lim olish huquqiga ega bo‘ladi. 1 Bola asrab olishning mohiyati. Bola asrab olishning mohiyatini chuqur tahlil qilganda, u nafaqat huquqiy, balki axloqiy, psixologik va ijtimoiy jihatdan murakkab jarayon ekanligini ko‘ramiz. Uning markazida bolaning manfaatlari turadi. Har qanday holatda ham bola asrab olishda bosh mezon — bola manfaatini ustuvor qo‘yish tamoyilidir.Bola asrab 1 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 05.05.2025 yildagi 294- son “Yetim va ota-ona qaramog idan mahrum bo lgan ʻ ʻ ʻ bolalarni har tomonlama qo llab-quvvatlash hamda ularga ijtimoiy yordam ko rsatish bilan bog liq xarajatlarni moliyalashtirishga doir ʻ ʻ ʻ qo shimcha chora-tadbirlar” to g risida ʻ ʻ ʻ 2. O zbekiston Respublikasining Qonuni, 02.01.2014 yildagi O‘RQ-364-son “Vasiylik va homiylik” to g risida ʻ ʻ ʻ 3. O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 04.08.2022 yildagi PQ-345-sonli “Oilaviy bolalar uylari faoliyatini takomillashtirishga oid ʻ qo shimcha chora- tadbirlar” to g risida ʻ ʻ ʻ 6olishning asosiy maqsadi — ota-onasiz qolgan bolani oilaviy muhitda, ya’ni tabiiy muhitga yaqin sharoitda tarbiyalash, uni mehr, g‘amxo‘rlik va e’tibor bilan o‘rab olishdir. Chunki oilada tarbiya topgan bola ijtimoiy jihatdan faol, ma’naviy barkamol va jamiyatga foydali inson bo‘lib voyaga yetadi. Bola asrab olishning mohiyati shuningdek, jamiyatda insonparvarlik, gumanizm va birdamlik tamoyillarining ifodasidir. Bu jarayon faqatgina bolaning hayotini emas, balki asrab oluvchi shaxslarning ham ruhiy va ma’naviy dunyosini boyitadi. Bola asrab olish – bu inson qalbidagi eng yuksak tuyg‘ular – mehr, g‘amxo‘rlik, rahm-shafqat, mas’uliyat va fidoyilikni namoyon etuvchi jarayondir. Psixologik jihatdan bola asrab olish ikki tomonlama ta’sirga ega: bir tomondan bola yangi muhabbatli oila topadi, ikkinchi tomondan, asrab oluvchilar o‘z hayotlariga ma’no va iliqlik olib kiradi. Shu bois bola asrab olish jarayoni ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlovchi muhim mexanizmdir. Bola asrab olishning ijtimoiy ahamiyati Bola asrab olish jamiyat hayotida bir necha ijtimoiy vazifalarni bajaradi: 1. Ota-onasiz qolgan bolalarni himoya qilish. Bola asrab olish eng avvalo ijtimoiy himoya mexanizmi sifatida xizmat qiladi. U orqali bolalar davlat muassasalarida emas, balki oilaviy muhitda, tabiiy sharoitda tarbiyalanadi. Bu bolaning ruhiy sog‘lomligi va shaxsiy kamoloti uchun muhimdir. 2. Jamiyatda mehr-shafqat va insonparvarlik qadriyatlarini mustahkamlash. Asrab olish insoniy fazilatlarning eng oliy ko‘rinishi bo‘lib, u jamiyatda mehr, g‘amxo‘rlik, birdamlik kabi qadriyatlarni mustahkamlaydi. Bu esa ma’naviy sog‘lom jamiyatni shakllantiradi. 3. Ijtimoiy yetimlik muammosini kamaytirish. Ayrim holatlarda ota-onasi tirik bo‘lsa ham, bolalar yetimlik holatiga tushib qoladilar. Bola asrab olish bu muammoni kamaytirishga yordam beradi, chunki u bolani muassasalardan oilaviy muhitga olib chiqadi. 4. Davlat g‘amxo‘rligini yengillashtirish. Bola asrab olish orqali davlatning bolalar uylariga bo‘lgan moddiy yuklamasi kamayadi, byudjet mablag‘lari samaraliroq ishlatiladi. 5. Jamiyatning ijtimoiy birdamligini kuchaytirish. Bola asrab olish jarayonida ko‘plab ijtimoiy institutlar – mahalla, vasiylik organlari, sudlar, NNTlar hamkorlik qiladi. Bu esa jamiyatdagi ijtimoiy birdamlik va hamjihatlikni oshiradi. 7Bola asrab olishning huquqiy asoslari bilan bog‘liqligi. O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olish jarayoni qat’iy huquqiy asosda amalga oshiriladi. “Oila to‘g‘risida”gi Qonun, “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi Nizom, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi kabi hujjatlar bola asrab olish tartibini, asrab oluvchilarga qo‘yiladigan talablarni, bolaning huquqlarini aniq belgilab beradi. Ushbu huquqiy asoslar bola asrab olish jarayonini shaffof, adolatli va bola manfaatlarini ustuvor hisobga olgan holda tashkil etish imkonini beradi. Shu bois, bola asrab olishning ijtimoiy ahamiyatini to‘liq anglash uchun uning huquqiy asoslarini bilish zarurdir. 1 Bola asrab olishning ma’naviy va psixologik jihatlari. Bola asrab olish jarayonida huquqiy jihatlar bilan bir qatorda, ma’naviy-psixologik jihatlar ham katta o‘rin tutadi. Bola uchun eng og‘ir narsa — bu ota-onasiz hayotdir. Asrab oluvchi oila bola uchun yangi hayot eshigini ochadi, unga ishonch, muhabbat, mehr beradi. Shu orqali bola o‘zini jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida his qiladi. Asrab oluvchilar esa bu jarayon orqali o‘zlarida g‘amxo‘rlik, mehr-shafqat, mas’uliyat hissini chuqurlashtiradilar. Shu sababli bola asrab olish faqatgina bola taqdiriga emas, balki butun oila va jamiyat hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bola asrab olishning ijtimoiy-siyosiy ahamiyati Bugungi kunda O‘zbekistonda bola asrab olish masalalari davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Prezident tashabbusi bilan “Mehribonlik uylari”ni oilaviy turdagi bolalar uylari bilan almashtirish, asrab olishni soddalashtirish, onlayn tizim joriy etish kabi islohotlar bu yo‘nalishning rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Bu chora-tadbirlar natijasida ko‘plab bolalar o‘z oilasiga ega bo‘lib, mehr va e’tibor muhitida voyaga yetmoqda. Shu sababli bola asrab olish institutining ijtimoiy ahamiyati nafaqat shaxsiy, balki davlat darajasida ham strategik ahamiyat kasb etadi. Xulosa o‘rnida Xulosa qilib aytganda, bola asrab olish — bu insoniyat tarixida eng yuksak ijtimoiy qadriyat sifatida shakllangan institutdir. U bolaning hayotini o‘zgartiradi, jamiyatda 1 O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 04.08.2022 yildagi PQ-345-sonli “Oilaviy bolalar uylari faoliyatini ʻ takomillashtirishga oid qo shimcha chora- tadbirlar” to g risida ʻ ʻ ʻ 8gumanizm va insonparvarlik tamoyillarini mustahkamlaydi, oilalarning mustahkamligini oshiradi va millat kelajagi uchun sog‘lom, ma’naviy yetuk avlodni tarbiyalaydi. Shu sababli bola asrab olishning mohiyatini chuqur anglash, uning ijtimoiy va huquqiy asoslarini mukammal o‘rganish – har bir yurist, pedagog, sotsiolog hamda insonparvar jamiyat a’zosi uchun muhim masaladir. 1.2. Bola asrab olishning tarixiy shakllanishi va rivojlanish bosqichlari. Bola asrab olish insoniyat tarixida qadimdan mavjud bo‘lgan ijtimoiy-huquqiy hodisalardan biridir. Insoniyat rivojlanishining har bir bosqichida bolani tarbiya qilish, unga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish, yetim yoki ota-onasiz qolgan bolalarga oilaviy muhit yaratish muhim ijtimoiy zarurat sifatida qaralgan. Bola asrab olishning shakllanishi jamiyat taraqqiyotining ma’naviy darajasini, insonparvarlik g‘oyalarining qanchalik rivojlanganini ko‘rsatadi. Quyida bola asrab olish institutining tarixiy taraqqiyoti bosqichma-bosqich ko‘rib chiqiladi. 1. Qadimgi davrlarda bola asrab olish institutining paydo bo‘lishi. Qadimgi davrlarda bola asrab olish ko‘proq ijtimoiy zarurat sifatida shakllangan. Ayrim tarixiy manbalarda miloddan avvalgi Sharq mamlakatlarida, xususan, Bobil, Misr, Yunoniston va Rim imperiyasida bola asrab olishga oid dastlabki me’yoriy qoidalar mavjud bo‘lganligi qayd etilgan. Masalan, Bobil podshosi Hammurapi qonunlari da (mil.avv. XVIII asr) bola asrab olish tartibi haqida maxsus moddalar bo‘lgan. Unda asrab oluvchi bola uchun javobgar bo‘lishi, uni ta’minlashi, tarbiya qilishi lozimligi, bola esa asrab oluvchining merosxo‘ri bo‘lishi mumkinligi qayd etilgan. Bu qadimiy huquqiy tizimda bola asrab olish faqat ijtimoiy yordam shakli emas, balki huquqiy munosabat sifatida ham qaralgan. Qadimgi Rim huquqida esa bola asrab olish (“adoptio” va “adrogatio”) shaklida rivojlangan. Rimliklar bola asrab olishni ikki turda amalga oshirishgan:  Adoptio — bu boshqa oila farzandini asrab olish ( ko ‘ pincha yetim yoki qarindosh bolalar ).  Adrogatio — bu voyaga yetgan shaxsni ham bola sifatida “ qabul qilish ” shakli bo ‘ lib , oilaning nomini , merosini davom ettirish maqsadida qo ‘ llangan . 9Rim huquqida asrab oluvchi shaxs bola uchun ota sifatida to ‘ liq huquqlarga ega bo ‘ lgan . Bola esa yangi oila tarkibiga kirgan, yangi familiya va maqom olgan. Shunday qilib, qadimgi dunyoda bola asrab olish ikki asosiy maqsadga xizmat qilgan: 1. Oila nomini davom ettirish; 2. Ijtimoiy yordam va insonparvarlik g ‘ oyalarini amalga oshirish . 2. O‘rta asrlar va islom davrida bola asrab olish. Islom dini insonparvarlik, mehr-shafqat, g‘amxo‘rlik tamoyillarini o‘zida mujassam etgan. Qur’oni karimda yetim bolalarga g‘amxo‘rlik qilish, ularning mol-mulkiga adolat bilan munosabatda bo‘lish, ularga mehr ko‘rsatish to‘g‘risida ko‘plab oyatlar mavjud. Ammo Islomda bola asrab olish (adoptiya) G‘arbdagi kabi huquqiy jihatdan biologik ota-onalikni o‘zgartiruvchi shaklda emas , balki “ kafolat ” (ya’ni, bola tarbiyasini o‘z zimmasiga olish) shaklida namoyon bo‘lgan. Bu “ kafala ” deb ataladi. Islomda bolaning nasabi, ya’ni biologik ota-onasi bilan qon-qarindoshlik aloqasi saqlanib qoladi, u asrab oluvchining haqiqiy farzandi sifatida emas, balki g‘amxo‘rlik ostidagi bola sifatida qaraladi. Bu tizim bolani ijtimoiy himoya qilishga, ammo nasabni o‘zgartirmaslikka qaratilgan edi. O‘rta asrlarda musulmon davlatlarida — shu jumladan, Movarounnahr, Buxoro, Xiva, Samarqand kabi shaharlar hududida bola asrab olish odatlari ham mavjud bo‘lgan. Mahalliy urf-odatlarda yetim bolalarni qarindoshlar yoki mahalla ahli tarbiyaga olgan, ularga moddiy yordam ko‘rsatgan.Shu tarzda bola asrab olishning o‘ziga xos shakli – “vasiylik” va “homiylik” tizimi islomiy an’analarda mustahkam o‘rin egallagan. 3. Yevropada bola asrab olish institutining rivojlanishi Yevropada bola asrab olish asosan XIX asr oxiri – XX asr boshlarida huquqiy tus ola boshladi. Dastlab bu jarayon yetim bolalar sonining ortishi, urushlar, iqtisodiy inqirozlar va ijtimoiy muammolar bilan bog‘liq edi. Masalan, Fransiyada 1793-yilda , AQShda esa 1851-yilda bola asrab olish to‘g‘risida dastlabki qonunlar qabul qilindi. Ayniqsa, AQShda 1900-yillarda “Adoption law” orqali bola asrab olish davlat nazorati ostiga olindi. Bu qonunlarda asrab oluvchi shaxsning axloqiy, moddiy, ruhiy tayyorgarligi baholanishi, bola manfaatlari ustuvor bo‘lishi shart qilib qo‘yilgan.Yevropada XX asrda bola asrab olish xalqaro miqyosda ham tartibga solina boshladi. 1989-yilda BMT tomonidan qabul qilingan. “Bola huquqlari to‘g‘risida Konvensiya” bu yo‘nalishda eng muhim hujjat hisoblanadi. Unda har bir bola o‘z oilasida 10yoki oilaviy muhitda yashash huquqiga ega ekani belgilandi. Shu asosda bola asrab olish xalqaro huquqiy institut sifatida e’tirof etildi. 4. Sobiq Ittifoq davrida bola asrab olish tizimi O‘zbekiston hududida bola asrab olishning zamonaviy huquqiy asoslari Sovet Ittifoqi davrida shakllana boshlagan. 1918-yil RSFSRning “Nikoh, oila va vasiylik to‘g‘risida”gi Dekreti bola asrab olish masalasini ilk bor markazlashtirilgan tarzda tartibga soldi. 1926 va 1969-yillarda qabul qilingan “Oila to‘g‘risida”gi qonunlar esa bola asrab olish tartibini yanada batafsil bayon etdi. Sovet davrida bola asrab olish davlat nazorati ostida bo‘lib, asosan, ijtimoiy himoya vazirliklari va mahalliy ijroiya organlar tomonidan amalga oshirilgan. Biroq bu davrda bola asrab olish ko‘proq ma’muriy jarayon sifatida qaralgan, bola manfaatiga yetarli darajada e’tibor berilmagan. Bundan tashqari, Sovet davrida ko‘plab “bolalar uylari”, “internatlar” tashkil etilgan bo‘lib, bu tizim asrab olish jarayonini qisqartirgan. Bolalar asosan muassasalarda tarbiyalangan, bu esa ularning psixologik rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. 5. Mustaqillik davrida O‘zbekistonda bola asrab olish tizimining shakllanishi 1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, bola huquqlarini himoya qilish sohasida tub o‘zgarishlar boshlandi. Bu jarayonning muhim yo‘nalishlaridan biri – bola asrab olishning huquqiy asoslarini milliy qadriyatlar va xalqaro standartlarga mos tarzda yaratish bo‘ldi. 1998-yilda qabul qilingan “Oila to‘g‘risida”gi Qonun bola asrab olishni mustaqil huquqiy institut sifatida belgilab berdi. Qonunning 149–165-moddalarida bola asrab olishning tartibi, shartlari, asrab oluvchilarga qo‘yiladigan talablar, bola manfaatlarini himoya qilish mexanizmlari batafsil ko‘rsatilgan. 2008-yilda esa “ Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida ”gi Qonun qabul qilinib, bola asrab olishning huquqiy, ma’naviy va ijtimoiy asoslari yanada mustahkamlandi. Shuningdek, O‘zbekiston 1992-yilda BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasini ratifikatsiya qilgan bo‘lib, bu xalqaro majburiyatlar doirasida bola huquqlarini himoya qilishni yangi bosqichga olib chiqdi. 1 1 11Keyingi yillarda davlat rahbari tashabbusi bilan bola asrab olish jarayonini soddalashtirish, onlayn ariza topshirish tizimini joriy etish, “Mehribonlik uylari”ni bosqichma-bosqich oilaviy turdagi bolalar uylari bilan almashtirish, homiylik va patronat tizimini rivojlantirish bo‘yicha islohotlar amalga oshirildi.2021-yilda Prezident qaroriga asosan “Bola asrab olish agentligi” tashkil etildi. Ushbu agentlikning vazifasi bola asrab olish jarayonlarini raqamlashtirish, shaffoflikni ta’minlash va xorijiy davlatlar bilan hamkorlikni kengaytirishdan iboratdir. 6. Zamonaviy bosqichda rivojlanish yo‘nalishlari. Bugungi kunda O‘zbekistonda bola asrab olish tizimi yangi bosqichga kirgan. Hozirda bola huquqlarini himoya qilishda uch asosiy tamoyil ustuvor: 1. Bola manfaatining ustuvorligi; 2. Oila muhiti afzalligi; 3. Davlat va jamiyat hamkorligi. Asrab olish jarayonida vasiylik va homiylik organlari, sudlar, mahalla fuqarolar yig‘inlari, ijtimoiy xizmatlar, sog‘liqni saqlash hamda ta’lim muassasalari o‘zaro hamkorlikda ishlamoqda. Raqamli texnologiyalar asosida “Bola asrab olish yagona axborot tizimi” yaratilib, bu orqali arizalarni onlayn tarzda kuzatish, bola haqida ma’lumot olish, hujjatlarni topshirish jarayoni soddalashtirilgan.Shuningdek, xorijiy tajriba, jumladan, Rossiya, Fransiya, AQSh va Janubiy Koreya tajribasi o‘rganilmoqda. Chet elda bola asrab olish jarayonining asosiy e’tibori asrab oluvchining psixologik tayyorgarligiga qaratilgan bo‘lsa, O‘zbekistonda ham shu yo‘nalishda “psixologik tayyorlov markazlari” tashkil etilmoqda. Xulosa qilib aytganda, bola asrab olish instituti insoniyat tarixi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, qadimgi jamiyatlardan tortib hozirgi zamongacha ijtimoiy zarurat va insonparvarlik ifodasi sifatida rivojlanib kelmoqda. Har bir davrda u o‘zining ijtimoiy, diniy, huquqiy xususiyatlariga ega bo‘lgan.O‘zbekistonda mustaqillik yillarida bu institut tubdan isloh qilinib, xalqaro me’yorlarga moslashtirildi, bola manfaatlari ustuvorligi tamoyili amaliyotda mustahkam o‘rnatildi.Bugungi kunda bola asrab olish nafaqat huquqiy jarayon, balki jamiyatning ma’naviy, axloqiy darajasini ko‘rsatuvchi muhim mezon hisoblanadi. Shu bois, bola asrab olish tizimining tarixiy shakllanishi va rivojlanish bosqichlarini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. 121.3. O ‘ zbekiston Respublikasida bola asrab olishni tartibga soluvchi normativ - huquqiy hujjatlar O ‘ zbekiston Respublikasida bola asrab olish masalalari mustaqillik yillarida davlat siyosatining muhim yo ‘ nalishlaridan biri sifatida shakllandi . Bola huquqlarini himoya qilish , ularning ijtimoiy , ma ’ naviy va jismoniy rivojlanishi uchun qulay muhit yaratish davlatning konstitutsiyaviy burchi sifatida e ’ tirof etilgan . Mazkur jarayonning huquqiy asosi turli darajadagi normativ - huquqiy hujjatlar — Konstitutsiya , kodekslar , qonunlar , Prezident farmonlari , hukumat qarorlari , hamda xalqaro konvensiyalar bilan belgilab berilgan . 1. O ‘ zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida bola asrab olishning huquqiy asoslari . O ‘ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari eng oliy qadriyat sifatida e ’ tirof etilgan . Bola huquqlari va oilani himoya qilish masalasi to ‘ g ‘ ridan - to ‘ g ‘ ri asosiy qonunimizda belgilab qo ‘ yilgan . Xususan, Konstitutsiyaning 64-moddasida quyidagicha deyiladi: “Ota-onalar o‘z farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish, tarbiyalash va ularning manfaatlarini himoya qilishga majburdirlar.” Shuningdek, Konstitutsiyaning 65-moddasi da davlat yetim bolalar va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni tarbiyalash, ularning ijtimoiy himoyasini ta’minlashga majbur ekani qayd etilgan. Bu moddalar bola asrab olishning konstitutsiyaviy poydevorini tashkil etadi. Chunki bola asrab olish — bu bola manfaatlarini ta’minlashning eng muhim shakllaridan biridir. Shunday qilib, Konstitutsiyada bola huquqlarini himoya qilish va oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash tamoyili belgilangan bo‘lib, bu bola asrab olish institutining barcha boshqa normativ hujjatlarida o‘z aksini topgan. 1 2. “Oila to‘g‘risida”gi Qonun O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olishning asosiy va to‘liq huquqiy manbasi bu — 1998-yil 30-aprelda qabul qilingan “Oila to‘g‘risida”gi Qonun dir. Mazkur qonunning XVIII bobida (149–165-moddalar) bola asrab olish bilan bog‘liq barcha tartib va qoidalar batafsil bayon etilgan. 1 13Ushbu bobda quyidagilar belgilangan:  Bola asrab olishning maqsadi — bola manfaatlarini ta’minlash, uni oilaviy muhitda tarbiyalashdir;  Asrab oluvchilar sifatida faqat voyaga yetgan, to‘liq muomala layoqatiga ega, axloqiy va sog‘lom shaxslar qatnashishi mumkin;  Bola asrab olish sud tartibida amalga oshiriladi;  Bola asrab oluvchilar va bola o‘rtasidagi huquqiy munosabatlar biologik ota-onalar bilan bir xil huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladi;  Asrab olingan bola asrab oluvchilarning familiyasi, otasining ismini, fuqaroligini oladi;  Bola manfaatlarini himoya qilish maqsadida vasiylik va homiylik organlari nazoratni amalga oshiradi. Mazkur qonun shuningdek, bola asrab olishni bekor qilish, qayta ko‘rib chiqish, xorijiy fuqarolarga bola asrab olish huquqi va boshqa tegishli masalalarni ham belgilaydi. “Oila to‘g‘risida”gi Qonun — bola asrab olish sohasidagi barcha boshqa me’yoriy hujjatlar uchun asosiy normativ tayanch hisoblanadi. 3. “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun 2008-yil 7-yanvarda qabul qilingan “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun bola huquqlarini himoya qilish tizimida yangi bosqichni boshlab berdi. Bu qonun bola asrab olishning faqat huquqiy emas, balki ijtimoiy, axloqiy va psixologik jihatlariga ham e’tibor qaratadi. Qonunning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:  Bola manfaatlarining ustuvorligi;  Har bir bolaning oilada yashash va tarbiyalanish huquqi;  Bola shaxsini hurmat qilish va uning fikrini inobatga olish;  Bola hayoti, sog‘lig‘i va rivojlanishiga zarar yetkazuvchi har qanday harakatni taqiqlash. Qonunning 27–29-moddalarida aynan bola asrab olish va vasiylik-homiylik masalalari yoritilgan. Unda davlat organlari zimmasiga asrab olish jarayonini nazorat qilish, asrab olingan bola hayotini muntazam o‘rganish va himoya qilish majburiyati yuklatilgan. 4. Prezident farmonlari va hukumat qarorlari 14O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olish tizimi davlat siyosati darajasida isloh qilinmoqda. Shu maqsadda qator Prezident farmonlari va Vazirlar Mahkamasi qarorlari qabul qilingan. Asosiy hujjatlar quyidagilar: 1. O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021- yil 11- fevraldagi PF –6165- son Farmoni “ Bola huquqlarini himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish chora - tadbirlari to ‘ g ‘ risida ”. 1 o Ushbu farmon bilan Bola asrab olish agentligi tashkil etildi. o Agentlikning asosiy vazifalari — bola asrab olish jarayonlarini raqamlashtirish, shaffoflikni ta’minlash, xorijiy asrab olish holatlarini nazorat qilish va xalqaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish. 2. Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 30-martdagi 166-son qarori “Bola asrab olish tartibi to‘g‘risida nizomni tasdiqlash haqida”. o Bu hujjatda bola asrab olish jarayonining barcha bosqichlari, kerakli hujjatlar ro‘yxati, ariza topshirish, sud qaroridan keyingi nazorat jarayonlari batafsil ko‘rsatilgan. 3. Prezidentning 2022-yil 28-apreldagi PQ–232-son qarori “Yetim bolalar va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni ijtimoiy qo‘llab- quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. o Ushbu qaror asosida “Mehribonlik uylari”ni bosqichma-bosqich “Oilaviy turdagi bolalar uylari”ga aylantirish belgilangan. 4. Prezidentning 2023-yil 12-sentabrdagi PQ–310-son qarori “Bola asrab olishning yagona elektron axborot tizimini joriy etish to‘g‘risida”. o Endilikda asrab olish istagidagi fuqarolar onlayn ro‘yxatdan o‘tish, zarur hujjatlarni elektron shaklda topshirish, bola to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Ushbu qarorlar bola asrab olishni soddalashtirish, byurokratik to‘siqlarni kamaytirish va jarayonning shaffofligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 11-fevraldagi PF–6165-son Farmoni “Bola huquqlarini himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 155. Bola asrab olish bilan bog‘liq xalqaro hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi bola huquqlarini himoya qilish sohasida qator xalqaro shartnomalarning to‘laqonli ishtirokchisidir. Asosiy xalqaro hujjatlar quyidagilardan iborat: 1. BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi (1989-yil, Nyu-York) O‘zbekiston bu Konvensiyani 1992-yil 9-dekabrda ratifikatsiya qilgan . Konvensiyaning 20– 21-moddalarida bola asrab olishning xalqaro tamoyillari belgilangan. Unda davlatlardan bolani asrab olishda uning shaxsiy manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yish, oilaviy muhitni ta’minlash va xalqaro asrab olishni faqat so‘nggi chora sifatida qo‘llash talab qilinadi. 2. Gaaga konvensiyasi (1993-yil 29-may) — “Bola asrab olish masalalarida hamkorlik va bola himoyasi to‘g‘risida”. O‘zbekiston bu Konvensiyaga 2019-yilda qo‘shilgan. Ushbu hujjat bola asrab olishning xalqaro shakllarida davlatlar o‘rtasida axborot almashinuvi, hujjatlarning qonuniyligini tasdiqlash va asrab olingan bola huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini belgilaydi. Shu orqali O‘zbekiston xalqaro huquqiy majburiyatlarni o‘z zimmasiga olgan bo‘lib, bola asrab olishni global standartlarga moslashtirish siyosatini yuritmoqda. 6. Bola asrab olish bo‘yicha amaldagi tartib va nazorat mexanizmlari Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, bola asrab olish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: 1. Fuqarolarning asrab olish to‘g‘risida ariza topshirishi; 2. Vasiylik va homiylik organlari tomonidan arizachining shaxsiy holati va yashash sharoitlarini o‘rganish; 3. Bola to‘g‘risidagi ma’lumotlarni maxsus reyestr orqali taqdim etish; 4. Sud tomonidan bola asrab olishni tasdiqlash to‘g‘risida qaror chiqarish; 5. Bola asrab olingandan keyin 1 yil davomida uning ahvoli yuzasidan ijtimoiy xizmatlar tomonidan monitoring olib borish. Nazorat mexanizmlari esa “Bola asrab olish agentligi”, mahalla fuqarolar yig‘inlari va vasiylik-homiylik organlari orqali amalga oshiriladi. 1 Xulosa qilib aytganda , O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olishni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar tizimi mukammal va izchil shakllangan. Bu tizim 1 16Konstitutsiyadan tortib, maxsus qonunlar, Prezident farmonlari, hukumat qarorlari va xalqaro konvensiyalarni o‘z ichiga oladi. Bu huquqiy asoslarning barchasi yagona maqsadga — bolaning manfaatlarini ta’minlash, unga oilaviy muhit yaratish, mehr va g‘amxo‘rlikni berish ga qaratilgan. Davlat tomonidan so‘nggi yillarda olib borilayotgan islohotlar, raqamli tizimlarning joriy etilishi va xalqaro hamkorlikni kengaytirish bola asrab olish institutining yanada takomillashishiga xizmat qilmoqda. Bugungi kunda bu jarayon nafaqat huquqiy, balki insonparvarlik, ma’naviy va ijtimoiy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘langan tizim sifatida shakllanmoqda. II BOB. BOLA ASRAB OLISh TARTIBI VA AMALIY MEXANIZMLARI 2.1. Bola asrab olish tartibi: ariza topshirish, tekshiruv va sud qarori chiqarish bosqichlari. O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olish jarayoni huquqiy jihatdan qat’iy belgilangan tartib asosida amalga oshiriladi. Bola asrab olishning maqsadi — ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan yoki yetim bolalarni oilaviy muhitda tarbiyalash, ularga 17mehr-muhabbat va ijtimoiy himoya yaratishdir. Shu bois, bola asrab olish tartibi har bir bosqichda bola manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan. 1 1. Ariza topshirish bosqichi Bola asrab olmoqchi bo‘lgan shaxs yoki er-xotin avvalo o‘zining doimiy yashash joyi bo‘yicha tuman (shahar) hokimligi huzuridagi vasiylik va homiylik organiga murojaat qiladi. Mazkur murojaat yozma ariza shaklida bo‘lib, unda asrab olish sabablari, oilaviy ahvol, moddiy sharoit, sog‘lig‘i va boshqa zarur ma’lumotlar ko‘rsatiladi. Ariza bilan birga topshiriladigan hujjatlar: 1. Bola asrab olish haqidagi yozma ariza; 2. Shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar (pasport yoki ID-karta nusxasi); 3. Nikoh guvohnomasi (er-xotin bo‘lsa); 4. Sog‘liqni saqlash muassasasi tomonidan berilgan tibbiy ma’lumotnoma ; 5. Ish joyidan maosh va lavozim haqida ma’lumotnoma ; 6. Yashash joyidan uy-joy sharoitlari to‘g‘risida ma’lumot ; 7. Sudlanmaganlik to‘g‘risidagi ma’lumotnoma (Ichki ishlar organlaridan olinadi); 8. Agar bola bilan ilgari aloqa bo‘lgan bo‘lsa, bu haqda izoh xati. Vasiylik va homiylik organi ariza va hujjatlarni qabul qilib olganidan so‘ng, ariza beruvchi shaxs (yoki er-xotin)ning bola asrab olishga mosligi va layoqatliligi ni o‘rganish maqsadida maxsus tekshiruvni boshlaydi. 2. Tekshiruv bosqichi Bu bosqich bola asrab olish jarayonining eng mas’uliyatli va hal qiluvchi qismidir. Chunki aynan shu jarayonda asrab oluvchi shaxsning bola tarbiyasiga layoqatliligi, shaxsiy fazilatlari, moddiy ahvoli, yashash sharoiti va sog‘lomligi o‘rganiladi. Vasiylik organi tomonidan maxsus komissiya tuziladi. Ushbu komissiya:  ariza beruvchining oilaviy muhiti ni o‘rganadi;  yashash sharoitini ko‘zdan kechiradi (uy, xona, tozalik, qulaylik darajasi);  psixologik moslik ni aniqlaydi (bola bilan muvofiqlik, mehr-oqibat, tarbiyaviy yondashuv); 1 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 05.05.2025 yildagi 294- son “Yetim va ota-ona qaramog idan ʻ ʻ mahrum bo lgan bolalarni har tomonlama qo llab-quvvatlash hamda ularga ijtimoiy yordam ko rsatish bilan bog liq xarajatlarni ʻ ʻ ʻ ʻ moliyalashtirishga doir qo shimcha chora-tadbirlar” to g risida 5. O zbekiston Respublikasining Qonuni, 02.01.2014 yildagi ʻ ʻ ʻ ʻ O‘RQ-364-son “Vasiylik va homiylik” to g risida ʻ ʻ 18 ariza beruvchining moliyaviy ahvolini tahlil qiladi;  kerak bo‘lsa, qo‘shnilar, mahalla faollari, tibbiy xodimlar fikrlarini ham o‘rganadi. Tekshiruv natijasi asosida “bola asrab olishga ruxsat berish yoki bermaslik to‘g‘risida xulosa” tuziladi. Ushbu xulosa bola asrab olish to‘g‘risidagi ariza bilan birga sudga yuboriladi. Tekshiruv odatda 15–30 kun davom etadi va natijalari maxfiy hisoblanadi. Bola manfaatlariga zid bo‘lgan holatlar aniqlansa, vasiylik organi bola asrab olishga ruxsat bermaydi. 3. Sud qarori chiqarish bosqichi. Bola asrab olish masalasi faqat sud tartibida hal qilinadi. Sud bola asrab olish to‘g‘risidagi ishni ko‘rib chiqishda barcha hujjatlar, xulosalar va ishtirokchilarning fikrlarini tahlil qiladi. Sudga taqdim etiladigan hujjatlar:  Bola asrab olish to‘g‘risidagi ariza;  Vasiylik va homiylik organining xulosasi;  Bola tug‘ilganlik to‘g‘risidagi guvohnoma;  Bola ota-onasining roziligi (agar ular tirik bo‘lsa);  Asrab oluvchining shaxsiy hujjatlari va tibbiy ma’lumotnomasi. Sud jarayonida:  asrab oluvchi shaxsning axloqiy fazilatlari, moddiy va maishiy sharoiti o‘rganiladi;  bolaning manfaatlari birinchi o‘ringa qo‘yiladi;  bola 10 yoshdan katta bo‘lsa, uning shaxsiy fikri ham tinglanadi;  zarurat bo‘lsa, psixolog, pedagog, tibbiy ekspertlar ham jalb qilinadi. Sud barcha dalillarni ko‘rib chiqib, bola asrab olish to‘g‘risida hal qiluv qarori qabul qiladi. Qaror ijobiy bo‘lsa, bola qonuniy jihatdan asrab oluvchining farzandi sifatida tan olinadi. Sud qarorining huquqiy oqibatlari:  Bola va asrab oluvchi o‘rtasida ota-ona va farzand huquqlari vujudga keladi;  Bola asrab oluvchining familiyasini, otasining ismini oladi;  Bola asrab oluvchining merosxo‘ri bo‘lish huquqiga ega bo‘ladi;  Bola asrab oluvchining tarbiyasiga, ta’limiga va parvarishiga o‘tadi. 194. Bola asrab olish to‘g‘risidagi guvohnoma Sud qarori qonuniy kuchga kirgach, fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organi (FHDYO) tomonidan asrab oluvchiga bola asrab olinganligi haqida guvohnoma beriladi. Shu bilan bola asrab olish jarayoni rasmiy tarzda yakunlanadi. Bola asrab olish haqida ma’lumotlar sir tutiladi va faqat qonunda ko‘rsatilgan hollarda oshkor etilishi mumkin. Bola asrab olish – ijtimoiy adolat va insonparvarlik tamoyillariga asoslangan murakkab, ammo zarur jarayondir. O‘zbekiston Respublikasida bu jarayonning har bir bosqichi qonuniy asosda amalga oshiriladi, bunda bola manfaatlari eng ustuvor hisoblanadi. Bola asrab olish tartibining aniq bosqichlarga bo‘lingani – ariza topshirish, tekshiruv o‘tkazish va sud qarori chiqarish – jarayonning shaffofligini, qonuniyligini va adolatli o‘tishini ta’minlaydi. Bu esa jamiyatda mehr-oqibat, insoniylik va bolalarga bo‘lgan g‘amxo‘rlik madaniyatini mustahkamlaydi. 2 .2 Bola asrab oluvchilarga qo‘yiladigan talablar va ularning huquqiy majburiyatlari. Bola asrab olish jarayonida eng muhim masalalardan biri — bu asrab oluvchilarga qo‘yiladigan talablar ni to‘g‘ri belgilash va ularning huquqiy majburiyatlarini aniq belgilab qo‘yishdir. Chunki bola asrab oluvchi shaxs bola hayotidagi yangi ota-ona rolini bajaradi, u bolaning taqdiri, tarbiyasi va kelajagi uchun javobgar bo‘ladi. 1. Bola asrab oluvchiga qo‘yiladigan asosiy talablar O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 149-moddasiga ko‘ra, bola asrab olish faqat voyaga yetgan, to‘liq muomala layoqatiga ega bo‘lgan shaxslar tomonidan amalga oshiriladi. Shu bilan birga, bola asrab oluvchiga nisbatan bir qator huquqiy, axloqiy va ijtimoiy talablar qo‘yiladi. 1.1. Huquqiy talablar Bola asrab olish huquqiga ega shaxs:  Voyaga yetgan bo‘lishi (ya’ni 18 yoshdan katta);  Muomala layoqatiga ega bo‘lishi ;  Sudlanmagan bo‘lishi;  Bola tarbiyasi uchun zarur moddiy sharoitga ega bo ‘ lishi ;  Sog ‘ lom bo ‘ lishi ( ruhiy yoki jismoniy kasalliklari yo ‘ qligi );  Bola manfaatlariga zid bo ‘ lmagan shaxs bo ‘ lishi lozim . 20Asrab oluvchi sifatida , odatda er - xotinlar afzal ko ‘ riladi , chunki bola uchun to ‘ liq oila muhiti yaratiladi . Ammo qonunchilikda yolg ‘ iz shaxslar tomonidan ham bola asrab olishga ruxsat beriladi . 1.2. Bola bilan yosh farqi talabi Oila kodeksining 152- moddasiga ko ‘ ra , bola asrab oluvchi bilan bola o ‘ rtasidagi yosh farqi kamida 16 yoshdan kam bo ‘ lmasligi lozim . Bu talab bola va asrab oluvchi o ‘ rtasidagi psixologik va tarbiyaviy uyg ‘ unlikni ta ’ minlash maqsadida joriy qilingan . 1.3. Asrab olish huquqiga ega bo‘lmagan shaxslar. Quyidagi shaxslar bola asrab olish huquqiga ega emaslar: 1. Sud tomonidan muomala layoqatsiz deb topilganlar; 2. Ota-ona huquqlaridan mahrum etilganlar ; 3. Bola tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan, axloqsiz turmush tarziga ega shaxslar; 4. Spirtli ichimlik yoki giyohvandlik ka ruju qo‘yganlar; 5. Doimiy daromad manbasi bo‘lmaganlar; 6. Jinoyat sodir etganlar (ayniqsa, bolalar, oila yoki axloqqa qarshi jinoyatlar bo‘yicha). Mazkur cheklovlar bolaning manfaatlarini himoya qilish, uni noqulay muhitdan asrash va sog‘lom ijtimoiy tarbiyani ta’minlash maqsadida belgilanadi. 2. Bola asrab oluvchilarning huquqlari. Bola asrab oluvchi shaxs huquqiy jihatdan bolaning qonuniy ota-onasi maqomini oladi. Shunga muvofiq, u quyidagi huquqlarga ega bo‘ladi: 1. Bolaning tarbiyasi , ta ’ limi va sog ‘ lig ‘ iga doir barcha qarorlarni qabul qilish huquqi ; 2. Bola familiyasi, ismi va otasining ismini o‘zgartirish huquqi; 3. Bolaning doimiy yashash joyini tanlash huquqi; 4. Bola uchun moliyaviy va moddiy ta’minot ni ta’minlash bilan bog‘liq davlat imtiyozlaridan foydalanish huquqi; 5. Bola asrab oluvchi vafot etgan taqdirda, bola miras huquqiga ega bo‘ladi ; 6. Bola tarbiyasi jarayonida ta’lim muassasalari, tibbiy tashkilotlar va boshqa idoralardan zarur yordam olish huquqi. Asrab oluvchi shaxsning huquqlari qonun bilan himoya qilinadi. Biroq bu huquqlar bola manfaatlariga zid bo‘lmasligi lozim. 213. Bola asrab oluvchilarning huquqiy majburiyatlari. Bola asrab oluvchi shaxsning eng muhim jihati — bu majburiyatlarni bajarish dir. Chunki bola asrab olish nafaqat huquq, balki ijtimoiy va axloqiy mas’uliyatdir. 3.1. Asosiy majburiyatlar . 1. Bolaning hayoti, sog‘ligi va xavfsizligini ta’minlash ; 2. Bolaning tarbiyasi, o‘qishi va axloqiy kamolotiga e’tibor berish ; 3. Bolani moddiy jihatdan ta’minlash , oziq-ovqat, kiyim-kechak va yashash sharoitini yaratish; 4. Bola shaxsini hurmat qilish , uning fikrini inobatga olish (10 yoshdan yuqori bo‘lsa); 5. Bola fuqarolik, diniy va madaniy huquqlarini hurmat qilish ; 6. Bola haqida ma’lumotni sir tuta bilish (bola asrab olinganligi haqidagi sirni oshkor etmaslik); 7. Bola asrab olish to‘g‘risida olingan sud qarori va vasiylik organi ko‘rsatmalariga rioya qilish . Ushbu majburiyatlar bajarilmagan yoki bola manfaatlariga zid harakatlar aniqlansa, sud qarori bilan bola asrab olish bekor qilinishi mumkin. 4. Bola asrab oluvchilarning axloqiy va ijtimoiy javobgarligi. Huquqiy majburiyatlardan tashqari, asrab oluvchi shaxs bola oldida axloqiy va ijtimoiy javobgarlikka ham ega. Bola yangi oilaga moslashish davrida ruhiy qo‘llab-quvvatlash, ishonchli muhabbat muhiti yaratish asrab oluvchining insoniy burchidir. Jamiyat nuqtayi nazaridan ham bola asrab olish — bu insonparvarlik, saxovat va mehr- oqibat timsolidir. Asrab oluvchi bola hayotida nafaqat ota-onalik rolini bajaradi, balki uni komil inson qilib tarbiyalash orqali davlatning ijtimoiy barqarorligiga ham hissa qo‘shadi. 5. Bola asrab oluvchilarning huquqlari buzilganda himoya choralari. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida bola asrab oluvchilarning huquqlarini himoya qilish mexanizmlari mavjud. Ular:  Sud orqali o‘z huquqlarini himoya qilish ;  Vasiylik va homiylik organlariga shikoyat berish ;  Ijtimoiy xizmatlar markazlariga murojaat qilish ;  Huquqiy yordam markazlaridan bepul maslahat olish huquqiga ega. 22Agar bola asrab oluvchi shaxsga nisbatan noqonuniy tekshiruv yoki tazyiq o‘tkazilsa, bu holatlar ham sud yoki prokuratura organlari orqali himoya qilinadi. Bola asrab oluvchi shaxs – bu bola hayotida yangi sahifa ochadigan insondir. Shu sababli, unga qo‘yiladigan talablar qat’iy, majburiyatlar esa kengdir. Bu talab va majburiyatlarning barchasi bola manfaatlarini himoya qilish tamoyiliga asoslanadi.Bola asrab oluvchilar nafaqat bola uchun, balki jamiyat uchun ham katta ahamiyatga ega shaxslar hisoblanadi. Ularning huquqiy, axloqiy va ijtimoiy javobgarligi — sog‘lom avlod va barqaror oilaviy qadriyatlarning kafolatidir. 2.3. Bola asrab olish jarayonida vasiylik va homiylik organlarining roli. O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olish jarayoni qat’iy huquqiy tartib asosida amalga oshiriladi. Bu jarayonda vasiylik va homiylik organlari alohida o‘rin tutadi. Ular bola manfaatlarini himoya qiluvchi, nazorat qiluvchi hamda asrab olishning qonuniyligi va shaffofligini ta’minlovchi davlat organlaridir. Mazkur organlar faoliyati bola manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yish, uning huquq va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan. 1. Vasiylik va homiylik organlarining huquqiy maqomi. O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi va **“Vasiylik va homiylik to‘g‘risidagi nizom”**ga muvofiq, vasiylik va homiylik organlari — bu tuman (shahar) hokimliklari huzurida faoliyat yurituvchi maxsus davlat organlaridir. Ularning asosiy vazifasi ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan yoki ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar huquqlarini himoya qilishdan iborat. Huquqiy asoslar:  O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksi (XII bob);  “Vasiylik va homiylik to‘g‘risidagi nizom” (Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 15- martdagi 222-son qarori);  “Bola huquqlari to‘g‘risidagi qonun” (2008-yil 7-yanvar). Mazkur hujjatlar vasiylik va homiylik organlarining huquqlari, majburiyatlari hamda ularning faoliyat yo‘nalishlarini belgilab beradi. 2. Bola asrab olish jarayonidagi asosiy vazifalar Vasiylik va homiylik organlari bola asrab olish jarayonida bir necha bosqichda faol ishtirok etadi. Ularning vazifalari quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: 232.1. Bola asrab olish uchun nomzodni o‘rganish Vasiylik organi bola asrab olish istagini bildirgan shaxs (yoki er-xotin) to‘g‘risida:  uning oilaviy ahvoli , axloqiy fazilatlari , moddiy imkoniyatlari ni;  uy-joy sharoiti ni;  sog‘liq holati ni;  psixologik tayyorgarligi ni o‘rganadi. Shuningdek, ular mahalla, ish joyi va boshqa manbalardan ma’lumot to‘playdi. Bu jarayon bola manfaatlariga zid bo‘lmagan nomzodni tanlash ga xizmat qiladi. 2.2. Bola haqidagi ma’lumotlarni tayyorlash. Vasiylik organi bola haqida quyidagi ma’lumotlarni to‘playdi:  bolaning tug‘ilganlik guvohnomasi ;  ota - onasining o ‘ lim to ‘ g ‘ risidagi guvohnomasi yoki rozilik arizasi ;  bolaning sog‘lig‘i haqida tibbiy ma’lumotnoma ;  bolaning tarbiya joyi va ijtimoiy holati haqida ma’lumot. Mazkur hujjatlar sudda ko‘rib chiqiladigan bola asrab olish ishining asosiy dalillari sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. 2.3. Xulosa tayyorlash. Eng muhim bosqichlardan biri – bu vasiylik va homiylik organining xulosasini tayyorlash dir. Xulosada quyidagilar aks ettiriladi:  asrab oluvchi shaxsning bola tarbiyasiga layoqatliligi ;  bola uchun yaratilayotgan moddiy va ma ’ naviy sharoitlar ;  bolaning yangi oilaga moslashish imkoniyatlari ;  asrab olish bola manfaatlariga to ‘ liq javob beradimi , degan savolga asosli javob . Bu xulosa sudga taqdim etiladi va sud qaror qabul qilishda asosiy hujjat sifatida xizmat qiladi . 3. Bola asrab olingandan keyingi nazorat va monitoring Bola asrab olingandan so‘ng ham vasiylik va homiylik organlarining roli tugamaydi. Ular bola yangi oilaga moslashish jarayonini muntazam nazorat qilib boradilar. 24Nazorat shakllari: 1. Uyga borib tekshirish — asrab olingan bolaning yashash sharoiti , ta ’ limi va tarbiyasi o ‘ rganiladi ; 2. Mahalla yoki ta ’ lim muassasalari orqali ma ’ lumot yig ‘ ish ; 3. Davriy hisobotlar tayyorlash – bola hayotidagi o‘zgarishlar to‘g‘risida ma’lumot to‘planadi; 4. Psixologik maslahat va yordam ko‘rsatish. Agar asrab oluvchi bola manfaatlariga zid harakat qilsa, vasiylik organi sudga murojaat qilib, bola asrab olishni bekor qilish ni so‘rashi mumkin. 4. Vasiylik va homiylik organlarining huquq va vakolatlari. Vasiylik va homiylik organlari quyidagi huquqlarga ega: 1. Bola asrab olishga doir hujjatlarni talab qilish va tekshirish; 2. Bola tarbiyasi uchun zarur shart-sharoit mavjudligini baholash; 3. Bola asrab olish masalalarida sudga xulosa taqdim etish ; 4. Bola asrab olinganidan so‘ng uning taqdirini nazorat qilish; 5. Zarur hollarda bola manfaatlarini himoya qilib, prokuratura yoki sudga murojaat qilish ; 6. Bola asrab oluvchilarga psixologik, ijtimoiy va huquqiy yordam ko‘rsatish. Shu bilan birga, vasiylik organi o‘z faoliyatini insonparvarlik , bolaning manfaatlari ustuvorligi , maxfiylik va adolat tamoyillari asosida amalga oshiradi. 5. Vasiylik va homiylik organlari faoliyatining ijtimoiy ahamiyati. Vasiylik va homiylik organlarining faoliyati nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Ular:  yetim va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni jamiyatda ijtimoiy himoya qilish da;  insonparvarlik va mehr - oqibat tamoyillarini qaror toptirishda ;  barqaror oilaviy muhit ni yaratishda muhim rol o ‘ ynaydi . Bu organlarning samarali ishlashi natijasida har yili minglab bolalar yangi oilalarda o ‘ z o ‘ rnini topadi , mehr va g ‘ amxo ‘ rlik muhiti yaratilib , ularning hayoti yaxshilanadi . Xulosa qilib aytganda , vasiylik va homiylik organlari bola asrab olish tizimining yuragi hisoblanadi . Ular bola manfaatlarini himoya qiladi , asrab oluvchilarni tanlaydi , sud 25jarayonida ishtirok etadi va asrab olingan bola hayotini doimiy nazorat qilib boradi . Ularning faoliyati orqali bola asrab olish jarayoni shaffof , qonuniy va insonparvar tarzda amalga oshiriladi . Shu sababli , bu organlarning faoliyatini yanada kuchaytirish , ularning moddiy - texnik bazasini mustahkamlash , mutaxassislarni tayyorlash bola himoyasi tizimini yanada takomillashtirishga xizmat qiladi . XULOSA 26O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olish masalasi davlat siyosatining eng muhim ijtimoiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki bola – jamiyatning ertangi kuni, uning ma’naviy va axloqiy barkamolligi, millat kelajagi uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun ham yetim yoki ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalarning taqdiri davlat tomonidan qat’iy nazorat ostiga olingan, ular uchun oilaviy muhabbat va tarbiya muhiti yaratish masalasi doimo dolzarb bo‘lib kelmoqda.Bola asrab olish – bu faqat huquqiy jarayon emas, balki eng avvalo insoniylik, mehr-muruvvat, axloq va vijdon masalasidir. Bola asrab oluvchi shaxs bolaning hayotida yangi sahifa ochadi, uni jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga, barkamol shaxs sifatida voyaga yetishiga yordam beradi. Shu bois bola asrab olish institutining nazariy-huquqiy asoslarini, tartib va mexanizmlarini chuqur o‘rganish katta amaliy ahamiyatga ega.Mazkur kurs ishida bola asrab olishning mohiyati, tarixiy shakllanish bosqichlari, huquqiy asoslari hamda amaliy tartiblari tahlil qilindi. Ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksi, “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi nizom, “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi qonunlar bola asrab olish sohasida muhim huquqiy bazani tashkil etishi qayd etildi. Ushbu hujjatlar bola manfaatlarini ustuvor qo‘ygan holda, asrab olish jarayonining har bir bosqichini aniq belgilab beradi. O‘rganish natijasida ma’lum bo‘ldiki, bola asrab olish jarayoni uch bosqichda amalga oshiriladi: ariza topshirish, tekshiruv va sud qarori chiqarish . Har bir bosqich o‘ziga xos tartib-qoidalar, tekshiruv mexanizmlari va nazorat choralariga ega. Ariza topshirish bosqichida asrab oluvchining shaxsiy, oilaviy, moddiy va axloqiy sharoitlari o‘rganiladi. Tekshiruv bosqichida esa vasiylik va homiylik organlari ariza beruvchining layoqatini, bola uchun yaratiladigan sharoitlarni sinchkovlik bilan tahlil qiladi. Yakuniy qaror esa sud tomonidan, bola manfaatlarini inobatga olgan holda, mustaqil tarzda chiqariladi. Sud qarori bilan bola asrab olingan deb topilgach, bola to‘liq huquqiy jihatdan asrab oluvchi shaxsning farzandi maqomini oladi. Bu esa ularning o‘zaro huquq va majburiyatlarini to‘liq tenglashtiradi. Shu nuqtai nazardan, bola asrab oluvchilarning huquqiy mas’uliyati nihoyatda katta. Ular bolani moddiy jihatdan ta’minlash, unga ta’lim va tarbiya berish, sog‘lig‘ini saqlash va har tomonlama rivojlanishi uchun sharoit yaratish majburiyatini zimmasiga oladi.O‘zbekiston qonunchiligida bola asrab oluvchilarga qo‘yiladigan talablar aniq belgilangan. Jumladan, ular sog‘lom, sudlanmagan, bolaga yetarli darajada moddiy va ma’naviy sharoit yarata oladigan, voyaga yetgan shaxslar bo‘lishi 27lozim. Bunday talablar bolani himoya qilish, uni salbiy ta’sirlardan asrash, kelajakda u to‘laqonli hayot kechirishi uchun zarur kafolatdir.Shuningdek, bola asrab olish jarayonida vasiylik va homiylik organlarining roli beqiyosdir. Ular bola manfaatlarini himoya qiluvchi, nazorat qiluvchi hamda bola asrab olishga doir barcha ma’lumotlarni yig‘uvchi asosiy tashkilotlardir. Ushbu organlar asrab olishdan oldin va so‘ngra ham nazoratni davom ettiradi. Bola asrab olingandan so‘ng ham, ular bolaning yangi oiladagi ahvolini kuzatadi, zarurat bo‘lsa, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatadi.Bugungi kunda mamlakatimizda bola asrab olish jarayonlari raqamlashtirilmoqda, bu esa byurokratik to‘siqlarni kamaytirish, shaffoflikni ta’minlash va bola manfaatlarini himoya qilish tizimini yanada kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, davlat bola asrab oluvchi oilalarni rag‘batlantirish, ularni ijtimoiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash siyosatini olib bormoqda.Shu o‘rinda, ayrim muammolar ham mavjudligini ta’kidlash joiz. Masalan, ayrim hollarda asrab olingan bolalar huquqlari yetarlicha nazorat qilinmaydi, ayrim ota-onalar bola bilan psixologik muloqotda muammolarga duch keladi. Bu esa vasiylik organlarining nazorat tizimini yanada takomillashtirish, psixologik maslahat markazlarini kengaytirish zarurligini ko‘rsatadi. Umuman olganda, bola asrab olishning huquqiy va amaliy tizimini yanada mukammallashtirish uchun quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: 1. Bola asrab olish jarayonini to‘liq raqamlashtirish va yagona elektron bazani yaratish; 2. Asrab oluvchi ota-onalarni psixologik tayyorlov kurslaridan o‘tkazish majburiyatini joriy etish; 3. Asrab olingan bolalarning huquqiy holatini muntazam monitoring qilish tizimini kuchaytirish; 4. Bola asrab oluvchilarni moddiy va ijtimoiy jihatdan rag‘batlantirish mexanizmlarini kengaytirish; 5. Mahalliy jamoatchilik, NNT va OAV orqali bola asrab olish madaniyatini targ‘ib qilish. Shuningdek, xalqaro tajriba tahlillari shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda bola asrab olish jarayonida psixologik moslik testi , uy sharoitini sertifikatlash tizimi va bolaning shaxsiy fikrini hisobga olish amaliyoti keng qo‘llanadi. 28O‘zbekistonda ham bu kabi tizimlarni bosqichma-bosqich joriy etish bola manfaatlari himoyasini yanada kuchaytiradi. Xulosa qilib aytganda, bola asrab olish – bu davlat va jamiyat zimmasiga yuklatilgan muhim insonparvarlik vazifasidir. Bu jarayonning samarali tashkil etilishi orqali biz har bir bolaning mehrga, g‘amxo‘rlikka, oilaviy muhabbatga bo‘lgan tabiiy huquqini ta’minlaymiz. Bola asrab olish institutining huquqiy asoslarini yanada mustahkamlash, uni amalda takomillashtirish esa jamiyatning insoniylik darajasini oshiruvchi eng muhim omillardan biridir. Shunday qilib, bola asrab olish tizimi nafaqat bolalarning, balki jamiyatning ham kelajagini belgilaydi. Chunki bugungi kunda asrab olingan har bir bola – ertangi kunda Vatan uchun xizmat qiluvchi, mehr-muruvvatli, vatanparvar inson sifatida voyaga yetadi. 29FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari 1. O‘zbekiston Respublikasi O ila K odeksi. – T oshkent : Adolat, 2000 . 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013 yil 15 fevraldagi “Kam ta’minlangan oilalarga ijtimoiy nafaqalar va moddiy yordam tayinlash va to‘lash tartibi to‘g‘risida”gi 44-sonli Qarori. 3. 2017-2021-yillarda qishloq joylarda yangilangan namunaviy loyihalar bo‘yicha arzon uy-joylar qurish dasturi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. 2016- yil 21-oktabr. 4. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi / O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017, 6-son, 70-modda. II. Rahbariy adabiyotlar: 1. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 2. Sh.M.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017 yil . 3. Sh.M.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 491 b. III . O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar 1. Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti. Darslik. – MEHNAT, 2009. 2. Akbarova Z.R. Mehnat statist ikasi. O‘quv qo‘llanma.TDIU, 2006. 3. Bakieva I.A., Xolmurodov S.E. Inson resurslari iqtisodiyoti. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDIU, 2006. 4. Ganieva M.X. osnovi sosialnoy raboti. O‘quv-metodik qo‘llanma. Tashkent. Chashma print, 2009.112bet. 5. Ganieva M.X., Latipova N.M.Ijtimoiy ish asoslari. Uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2011. 6. Saidov K.S., Seytmuratov R.A., Aslanova D.X. Sosial iqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Sharq, 2006 307. Juraev X.S. Yetim bolalarni ijtimoiylashtirishning pedagogik asoslari . — Toshkent: TDPU, 2018. 8. E.X.Zaitov.,O‘.G‘ Xolmurodov. “Ota ona qaramog’isiz qolgan bolalar bilan Ijtimoiy ish amaliyoti”- Toshkent ,2024. Zokirova M. Muassasalarda tarbiyalanayotgan bolalarning psixologiyasi. — Toshkent, 2020. 9 Qo‘ldoshev T. O‘zbekistonda ijtimoiy yetimlikning sotsiologik tahlili. — Toshkent: Ijtimoiy fanlar, 2021. 10. Turg‘unboyeva N.X. Oilaviy tarbiyaning muqobili sifatida muassasa sharoitidagi tarbiya. — Toshkent: Fan, 2019. 11. Jo‘rayev Sh. O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish tizimi. — Toshkent: Adolat, 2022. IV. Internet tarmog‘lari 1. https://www.edu.uz/ 2. https:/www.ziyo.net.uz/ 3. https://www.my.gov.uz/

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BOLA ASRAB OLISh INSTITUTINING NAZARIY–HUQUQIY ASOSLARI

Bola asrab olish tushunchasi, mohiyati va ijtimoiy ahamiyati

Bola asrab olishning tarixiy shakllanishi va rivojlanish bosqichlari

O‘zbekiston Respublikasida bola asrab olishni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar

II BOB. BOLA ASRAB OLISh TARTIBI VA AMALIY MEXANIZMLARI

Bola asrab olish tartibi: ariza topshirish, tekshiruv va sud qarori chiqarish bosqichlari

Bola asrab oluvchilarga qo‘yiladigan talablar va ularning huquqiy majburiyatlari

Bola asrab olish jarayonida vasiylik va homiylik organlarining roli

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить