Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 105.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Bolalarga nisbatan shavqatsizlikning ijtimoiy diagnostikasini o‘tkazish xususiyatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI BOLALAR VA YOSHLARNING IJTIMOIY HIMOYASI VA TA’MINOTI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Bolalarga nisbatan shavqatsizlikning ijtimoiy diagnostikasini o‘tkazish xususiyatlari Bajardi: Qabul qildi: Toshkent-2024 MUNDARIJA: KIRISH I BOB. BOLALARGA NISBATAN SHAVFQATSIZ MUNOSABATDA BOLADAGI PSIXOLOGIK TA’SIR VA O‘ZGARUVCHANLIK. 1.1. Bolalarga nisbatan sha v fqatsiz munosabat yuzaga kelishi sabablar i va tarixi. 1.2. Bolalarga nisbatan shavqatsiz munosabatlarda psixologik jarayon. II BOB. BOLALARNI ZO‘RAVONLIKDAN HIMOYA QILUVCHI QONUN LOYIHASI JAMOATCHILIK MUHOKAMASIGA QO‘YILDI 2.1. Bolalarga nisbatan sha v fqatsiz shakllari va himoya qilish choralari. 2.2. Shavfqatsizlik ostida bo‘lgan bolalar himoya qilish O‘zbekiston va chet davlatlar talqinida. XULOSA FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Kurs ishimizning asoslanishi sifatida zamonaviy jamiyatda maktab yoshidagi bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va shafqatsiz munosabat muammosi eng dolzarb muammolardan biridir. Zamonaviy adabiyotlarda bolalarning alkogolni, g‘ayrioddiy xatti-harakatlari, giyohvandlik va jinoyatlarning kelib chiqishida bolaning g‘ayritabiiy rivojlanishiga olib keladigan zo‘ravonlik yotadi. Yoshi tufayli har doim ham qarshilik ko‘rsata olmaydigan bolalarning sog‘lig‘iga xavf tug‘dirishi xavfsiz hayot sharoitlarini ta’minlash yo‘llarini, ijtimoiy moslashuvga yordam berish usullarini izlashga yordam beradi. Bu faoliyatda maktab psixologlarning ham o‘rni katta. Bu o‘z navbatida insoniyat yaratgan an’anaviy ilmiy boyliklarga, insonning o‘ziga yangicha munosabat yondoshuvini yuzaga keltirdi. O‘zbekaston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev "Har qanday jamiyat taraqqiyotida uning kelajagini ta’minlaydigan yosh avlodning sog‘lom va barkamol bo‘lib voyaga yetishi hal qiluvchi o‘rin tutadi. Shu sababli biz islohotlarimiz ko‘lam va samarasini yanada oshirishda har tomonlama yetuk, zamonaviy bilan va hunarlarni puxta egallagan, azmu shijoatli, tashabbuskor yoshlarimizga tayanamiz" 1 deb yoshlarga yuksak ishonch bildirib turgan bu paytda yoshlar o‘rtasida turli nizolarning kelib chiqishi tog‘ri kelmaydi. Kurs ishining obyekti va predmeti. Kurs ishining obyekt sifatida shafqatsz munosabatdatlarda bo‘luvchi shaxslar, ota-onalar va jabrlanuvchi bolalar va ularning jazolanishi hamda qonuniy huquqlarini ko‘rishimiz mumkin. Kurs ishining predmeti esa qaysi yosh vakillari hamda qaysi jins vakillari ko‘proq aziyat chekayotgani shuningdek psixologik jihatdan sog‘ayish uchun ko‘rilayotgan choralar predmet sifatida qabul qilsak bo‘la oladi. 1 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojatnomasi 2020-yil 29-dekabr 5-6- 11-betlar Kurs ishining maqsadi: Bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘ladigan psixologik ta’sir va o‘zgaruvchanlikni o‘rganish kurs ishining maqsadi hisoblanadi. Kurs ishining vazifasi: Kurs ishining vazifasi sifatida shafqatsiz munosabatlarni o‘rganish, u qay yo‘sinda amalga oshirilayotgani va unga nisbatan qonuniy choralar ko‘rilishi hamda qonunda belgilab qo‘yilganligini o‘rganish ustuvor vazifa hisoblanadi. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi . Kurs ishimizda asosan zaruriy olimlarning ilmiy ishlaridan foydalandik, xususan D. Levinson, 1 J. Kobrin, 2 E. Miller 3 va boshqalar asarlari orqali kurs ishimizda o‘z mavzumizni tahlil qildik. Bugungi kunga qadar ommaviy adabiyotlarda tibbiyot, sotsiologiya va huquqshunoslikning ushbu bo‘limlari bo‘yicha ko‘rib chiqilayotgan muammoning o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi turli xil materiallar nashr etilgan. Zamonaviy adabiyotda zo‘ravonlik destruktiv xatti-harakatlarning asosiy omillaridan biri sifatida qaraladi (S.A.Belicheva, E.N.Volkova, E.M.Vrono, I.N.Grigovich, V.E.Drujinin, R.N.Klayberg, A.A.Rean va boshqalar) 4 Ko‘pincha, ekspertlar tajribali zo‘ravonlik, insonning kognitiv qobiliyatining pasayishi, ularning asarlaridagi intellektual va kognitiv qobiliyatlan va natijada, akademik ko‘rsatkichlar va xatti harakatlarining o‘zgarishi natijasida hissiy buzilishlarni belgilaydilar tahlillarni kurs ishimizda foydalandik. Ishning tarkibiy tuzilishi: Kirish, 2 ta bob 4 ta reja, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 1 D.Levinson S0 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifi yoki hammuallifi bo’lgan va Qo’shma shtatlardagi 11 ta patent bo’yicha psixologik ixtirochi nomiga sazovor bo’lgan. 2 Stiven Kobmuang amaliyot qo'shilish va sotib olish, korporativ bitimlar va intellektual mulkka qaratilgan 3 Miller-kanadalik va amerikalık ssenanynavis, yozuvchi va aktyor, eramizdan avvalgi Vankuvenda joylashgan 4 Приводится по: Ботова М.Г. Соотношение понятий «Насилие» и «Агрессия»: теоретико-эмпирическое исследование // Вестник КГУ им. Н.А. Некрасова. 2012. №1. С. 101. I BOB. BOLALARGA NISBATAN SHAFQAT SIZ MUNOSABATDA BOLADAGI PSIXOLOGIK TA’SIR VA O‘ZGARUVCHANLIK. 1.1 Bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabat yuzaga kelishi sabablari va tarixi. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik yoki shafqatsizlik bu bola yoki bolalar guruhiga ota-ona yoki tarbiyachi tomonidan jismoniy, jinsiy va yoki ruhiy zo‘ravonlik qilinishi yoki, umuman, beparvolikdir. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik ota-ona yoki tarbiyachining bolaga haqiqiy yoki potensial zarar yetkazishiga olib keladigan har qanday xatti-harakat yoki harakatsizlikni o‘z ichiga olishi mumkin va bu holat odatda bolaning uyida yoki bola vaqt o‘tkazadigan tashkilotlar, maktablar yoki jamoalar joylarida sodir bo‘ladi. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lish atamalari ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Shunga qaramay, ba’zi tadqiqotchilar bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lish atamasini beparvolik, ekspluatatsiya va odam savdosani o‘z ichiga oluvchi soyabon atama sifatida ko‘rishadi 1 . Turli yuridiksiyalar shartli hisobot berish, turli hollarda bolalarni o‘z oilalaridan ajratish yoki jinoiy ayblov e’lon qilish uchun bolalarga nisbatan zo‘ravonlik tushunchasining turli ta’riflanga nisbatan o‘z pozitsiyalarini ishlab chiqdilar. XIX asrning oxirlarida ish beruvchilar va o‘qituvchilar tomonidan bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘linishi odatiy va keng tarqalgan hol bo‘lib, ko‘plab mamlakatlarda jismoniy jazo qo‘llash tartibi tabiydek qabul qilinardi. Ammo XIX asrning birinchi yarmida filitsid holatlarini (ota-onalar tomonidan bolalarning o‘ldirilishi) o‘rganuvchi patologanatomlar otalik g‘azabi, takroriy jismoniy zo‘ravonlik, ochlik va jinsiy zo‘ravonlik natijasida sodir bo‘lgan o‘lim holatlari haqida xabar berishdi 2 . 1860-yilgi izlanishlarida buyuk fransuz sud tibbiyoti eksperti Auguste Ambroise Tardieu 32 ta shunday holatni qayd etdi, ulardan 18 tasi o‘limga olib kelgan bo‘lib, bolalar ochlik va yoki takroriy jismoniy zo‘ravonlik oqibatida halok bo‘lgan, ular orasida 8 yoshida bobosi va buvisi tomonidan qaytarib berilgan va 9 yil davomida ota-onasi tomonidan qiynoqqa 1 https :// uzwikipedia . org / wiki / Ayblov 2 https :// uzwikipedia . org / wiki / Yurisdiksiya solingan, har kuni qamchilangan, bosh barmoqlariga osib qo‘yilgan, mixlangan taxta bilan kaltaklangan va issiq cho‘g‘ bilan kuydirilgan Adeline Defert ismli qiz bo‘lgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, uning yaralari nitrat kislota bilan yuvilib, tayoq bilan defloratsiya qilingan. Ular bu yerga kelgandan keyingi holatlarini kuzatadi, himoyaga olinganda bolalarning yuzlaridagi qayg‘u va qo‘rquv yo‘qolgan edi. U shunday deydi: Biz har kuni deyarli soatlab vahshiyliklarga, tasavvur qilib bo‘lmaydigan qiynoqlarga va og‘ir ko‘rguliklarga duchor bo‘lgan bu bechora himoyasiz bolalarning hali go‘dakligini hisobga olsak, ularning hayoti bir umrlik shahidlikdir va biz ularning azoblovchilari aynan ularga hayot bergan onalari ekanligiga duch kelganimizda biz axloqchining qalbi yoki adolat vijdonini bezovta qiladigan eng dahshatli muammolardan biriga duch kelamiz. Uning kuzatuvlarini Boileau de Castelnau tomonidan yangraydi va Aubry va bir nechta bilan tasdiqlanadi. 1 Bu erta fransuz kuzatuvlari tillar to‘sig‘idan o‘ta olmadi va boshqa xalqlar hanuz chaqaloqlar va yosh bolalar bilan bog‘liq ko‘plab travmatik holatlarning sabablarini bilmas edilar, insoniyat Tardieuning "dahshatli muammosi" bilan muntazam ravishda kurasha boshlagunga qadar oradan deyari yuz yillar o‘tib ketdi. XX asrda patologiya va pediatrik rentgenologiyada, ayiqsa, surunkali subdural gematoma va oyoq-qo‘llarning sinishi bilan bog‘liq ko‘plab dalillar to‘plana boshladi. Subdural gematoma qiziq bimodal taqsimotga ega bo‘lib, chaqaloqlarda idiopatik va kattalarda travmatik xususiyatga ega, ya’ni un suyaklarning noma’lum ossifikatsion periostitlan chandiq ekstraktsiyalan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olib tashlanganidan keyin sodir bo‘lganiga o‘xshardi. 1946-yilda amerikalik pediatriya radiologiyasi Jon Kaffi uzun suyak sinishi va surunkali subdural gematomaning asctratsiyasiga e’tibor qaratdi va 1955-yilda tajovuzkor, balog‘atga yetmagan va hissiy jihatdan kasal ota-onalarning qaramog‘idan chiqarilgan chaqaloqlarda yangi jarohatlar paydo bo‘lmaganligini qayd etdi. Natijada 1960-yillarda mavzu bo yicha professional tadqiqotlar yana boshlabʻ yuborildi. 1962-yil iyul oyida asosan pediatrik psixiatriya bilan shug‘ullanuvchi C. 1 https :// uzwikipedia . org / wiki / Yurisdiksiya Geni Kempe tomonidan yozilgan va Amerika Tibbiyot Assotsiatsiyasi jurnalida chop etilgan "Kaltaklangan bola sindrom" maqolasining nashri bolalarga nisbatan yomon munosabatda bo‘lish umumiy tushunchaga kirgan paytni anglatadi. Maqola nashr etilishidan oldin bolalarning shikastlanishi, hatto suyaklarning takroriy sinishi ham qasddan sodir etilgan jarohatlar natijasi sifatida tan olinmagan. Buning o‘rniga o‘sha paytlarda shifokorlar ko‘pincha boladan tashxis qo‘yilmagan suyak kasalliklarini qidirdilar yoki ota-onalarning tasodifiy baxtsiz hodisalar haqiqat deb qabul qildilar. 1 Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarini o‘rganish akademik intizom sifatida 1970-yillarning boshlarida Qo‘shma Shtatlarda paydo bo‘lgan. Elisabeth Young- Bruchining ta’kidlashicha, bolalar huquqlari himoyachilari sari va bolalarni himoya qilishga qiziqisi ko‘rsatkichlari ortib borayotganligiga qaramay, bolalari "zo‘rlanganlar" "zo‘rlanmaganlar" guruhlanga bo‘lish bolalar huquqlari tushunchasini toraytiruvchi sun’iy farqni keltirib chiqardi va bolalarning jamiyatda qanday qamatilganini tekshirish harakatlariga ma’lum ma’noda to‘sqinlik qildi. Young-Bruchining so‘zlariga ko‘ra, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va ularga nisbatan loqaydlik holatlarini o‘rganishning yana bir sababi bolalarning o‘zlari shafqatsizliklar qanday qabul qilishlari va kattalarning ularga bo‘lgan munosabatiga ahamiyat berishilari borasidagi izlanishlar edi. Young-Bruchiga ko‘ra, toki Jamayatda bolalarning kattalardan “bir pog‘ona pastda turish"lari haqida qarashlar mavjud ekan zo‘ravonlik holatlari yuz berish yoki bermasligidan qat’i nazar barcha bolalar azoblanadi. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlariga berilgan ta’riflar professionallar, ijtimoiy va madaniy guruhlar o‘rtasida va vaqt o‘tishi bilan farq qiladi. Adabiyotda zo‘ravonlik va yomon muomala atamalari ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lish, shuningdek, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va e’tiborsizlikning barcha shakllarini qamrab oladigan soyabon atama bo‘lishi mumkin. Bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatlarni aniqlash ustuvor 1 Ta ’ lim muassasasida zo ’ ravonlikning oldini olish Uslubiy qo ’ llanma / V . Adescalita , R . Jasaru , I . Moldavaru , T . Epoyan tomonidan tahrirlangan - Kishinyov , 2017 –128 b madaniy qadriyatlarga bog‘liq, chunki ular bolalarga, bolaning rivojlanishiga va ota- onalarga tegishli. Bolalarga qastdan shafqatsiz munosabat tushunchasining ta’riflari jamiyatning ushbu muammo bilan shug‘ullanuvchi sohalari, masalan, bolalarni himoya qilish agentliklari, yuridik va tibbiy jamoalar, sog‘liqni saqlash xodimlari, tadqiqotchilar, amaliyotchilar va bolalar himoyachilari o‘rtasida bir-biridan farq qilishi mumkin. Ushbu turli sohalar vakillarining har bir o‘zlarining ta’riflaridan foydalanishga moyil bo‘lganligi sababli fanlar bo‘ylab muloqot cheklangan bo‘lishi mumkin, bu bolalarga nisbatan yomon munosabatni aniqlash, baholash, kuzatish, davolash va oldan olish harakatlariga to‘sqinlik qiladi. Umuman olganda, zo‘ravonlik (odatda qasddan qilingan) komissiya harakatlariga, beparvolik esa harakatsizlikka tegishli. Bolaga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lish ota- onalamang yoki tarbiyachilarning bolaga haqiqiy yoki tahdid ostidagi zarar yetkazadigan xatti-harakatlarini ham, harakatsizligini ham o‘z ichiga oladi. Ba’zi sog‘liqni saqlash sohasi mutaxassislari va mualliflar bolaga nisbatan e’tborsazlikni zo‘ravonlik ta’rifining bir qism deb bilishadi, boshqalari esa yo‘q, buning sababi zararning beixtiyor bo‘lishi yoki bolani qanday tarbiyalash kerakligi haqidagi madaniy e’tiqodlar natijasida tarbiyachilar muammoning jiddiyligini tushunmaganligi bo‘lishi mumkin. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va beparvolikning kechiktirilgan oqibatlari, ayniqsa, hissiy beparvolik va bolalarga nisbatan zo‘ravonlik sifatida baholanadigan xatti-harakatlarning xilma-xilligi ham mavjud omillardir. shafqatsizlikni "mas’uliyat, ishonch yoki kuch munosabatlari kontekstida bolaning sog‘lig‘i, omon qolishi, rivojlanishi yoki qadr-qimmatiga haqiqiy yoki potensial zarar yetkazishga olib keladigan jismoniy yoki hissiy, jinsiy zo‘ravonlik, loqaydlik yoki beparvo munosabat yoki tijorat yoxud boshqa ekspluatatsiyaning barcha shakllari" deb ta’riflaydi. JSSTga ko‘ra, shuningdek, "bolalarga nisbatan zo‘ravonlik 18 yoshgacha bo‘lgan shaxslarga nisbatan ularning ota-onalari yoki boshqa g‘amxo‘rlik qiluvchilar, tengdoshlar, ishqiy sheriklar yoki notanish shaxslar tomonidan sodir etilgan zo‘ravonlikning barcha shakllarini o‘z ichiga Amerika Qo‘shma Shtatlarida Kasalliklarnii nazorat qilish va oldini olish markazlan (CDC) bolalarga nisbatan yomon munosabatda bo‘lish atamasini har ikkala komissiya (zo‘ravonlik) harakatlariga nisbatan qo‘llaydi, ular orasida "bolaga zarar, potensial zarar yoki zarar yetkazish tahdidiga olib keladigan so‘zlar yoki ochiq harakatlar va harakatsizlik (beparvolik), ya’ni "bolaning jismoniy, hissiy yoki ta’lim ehtiyojlarini ta’minlamaslik yoki bolani zarar yoki mumkin bo‘lgan zarardan himoya qilmaslik" kabilar bor. Amerika Qo‘shma Shtatlarining Bolalarga nibatan zo‘ravonlikning oldini olish va davolash to‘g‘risdagi federal qonuni bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va e’tiborsizlikni kamida "ota-ona yoki vasiyning o‘limga, jiddiy jismoniy yoki ruhiy shikastlanishga, jinsiy zo‘ravonlik yoki ekspluatatsiyaga olib keladigan yaqinda sodir bo‘lgan har qanday harakati yoki harakatsizligi" yoki "jiddiy zarar yetkazish xavfini tug‘diradigan harakat yoki harakatsizlik" deya ta’riflaydi. 2006-yil holatiga ko‘ra, Jahon sog‘liq saqlash tashkiloti bolalarga nisbatan yomon zo‘ravonlik holatlarni to‘rt guruhga ajratdi - jismoniy zo‘ravonak; - jinsiy zo‘ravonlik; - hissiy (yoki psixologik) zo‘ravonlik; - e’tiborsizlik. 1.2 Bolalarga nisbatan shavqatsiz munosabatlarda psixologik jarayon Mutaxassislar va keng jamoatchilik o‘rtasida qanday xatti-harakatlar bolaga nisbatan jismoniy zo‘ravonlikni aks ettirishi haqida kelishmovchiliklar mavjud. Jismoniy zo‘ravonlik ko‘pincha alohida emas, balki avtoritar nazorat, tashvish uyg‘otuvchi xatti-harakatlar va ota-onalarning iliq munosabati yo‘qligi kabi xatti- harakatlar turkumining bir qismi sifatida sodir bo‘ladi JSST jismoniy zo‘ravonlikni quyidagicha ta’riflaydi. Bolaga nisbatan qasddan jismoniy kuch ishlatish bu bolaning sog‘lig‘i, hayoti, rivojlanishi yoki qadr-qimmatiga zarar yetkazishga olib keladigan yoki buning yuqori ehtimoli bo‘lgan jismoniy kuch ishlatish. Bunga urish, turtish, tepish, silkitish, tishlash, bo‘g‘ish, kuydirish, zaharlash kiradi Uyda bolalarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlikning ko‘plab holatlari jazolash obyekti bilan amalga oshiriladi. Bolalarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlik va jismoniy jazolashning bir-biriga o‘xshash ta’riflar zo‘ravonlik va jazo o‘rtasidagi nozik yoki mavjud bo‘lmagan farqi ta’kidlaydi, ammo jismoniy zo‘ravonlik holatlarning aksariyati “niyat, shakl va ta’sirga ko‘ra" jismoniy jazodir. Masalan, 2006-yil holatiga ko‘ra, Paulo Sergio Pinharo BMT Bosh kotibining bolalarga nisbatan zo‘ravonlik haqidagi tadqiqotida shunday yozgan: Jismoniy jazo bolalarini qo‘l yoki biror ashyo, masalan, qamchi, tayoq, kamar, poyabzal, yog‘och qoshiq va hokazo bilan urishni o‘z ichiga oladi. Lekin u bolani tepish, silkitish, uloqtirish, tirnash, chimchilash, tishlash, sochlarini yulish quloqlarini tortish, bolani noqulay holatda qolishga majburlash, kuyish yoki yoki quloqlarini tortish, bolani noqulay holatda qolishga majburlash, kuyish yoki nimanidir yutishga majburdashni (masalan, bolaning og‘zini sovun bilan yuvish yoki achchiq ziravorlarni yutishga majburlash) ham o‘z ichiga olishi mumkin 1 . Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik to‘g‘risidagi qonunlar mavjud bo‘lgan aksariyat davlatlar bolaga qasddan jiddiy zarar yetkazish, shikastlash yoki uni o‘lim xavfi ostida qoldiradigan harakatlarni sodir etishni noqonuniy deb biladi. Ko‘karishlar, tirnalgan joylar, kuyishlar, singan suyaklar, yaralar, shuningdek, takroriy "baxtsiz hodisalar va jismoniy shikastlanishga olib kelishi mumkin bo‘lgan qo‘pol davolash usullari jismoniy zo‘ravonlik hisoblanishi mumkin. Davolashning turli bosqichlarida orttirilgan ko‘plab jarohatlar yoki sinishlar zo‘ravonlik haqida shubha tug‘dirishi mumkin. Psixolog Alice Miller, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik haqidagi kitoblarida ta’kidlaganidek, haqorat qilish, kaltaklash, yuzga urish va hokazolarning barchasi zo‘ravonlikning darhol ko‘nmasada, zo‘ravonlikning ko‘rinishi deb hisoblaydi, chunki oqibatlari darhol ko‘rinmasada, ular bolaning butunligi va qadr-qimmatiga putur yetkazadi. Bolalikdagi jismoniy zo‘ravonlik kelajakda jismoniy va ruhiy qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin, jumladan, takroriy qurbonlik, shaxsiyatning buzilishi, travmadan keyingi stress buzalishi (PTSD-post-traumatic stressdisorder), dissotsiativ kasalliklar, depressiya, tashvish, o‘z joniga qasd qilish fikri ovqatlanish buzilishi, oziq-ovqat mahsulotlarini iste’mol qilish va agressivlik kabilar. 1 Ta ’ lim muassasasida zo ‘ ravonlikning oldini olish Uslubiy qo ‘ llanma / V Adescalita , R . Josanu , I Moldovanu , T Epoyan tomonidan tahnrlangan - Kishunyov , 2017 Ulg‘ayganda boshpanasiz qolish holatlari bari bolalikdagi jismoniy zo‘ravonlik oqibatlaridan biri sanaladi 1 . II BOB. BOLALARNI ZO‘RAVONLIKDAN HIMOYA QILUVCHI QONUN LOYIHASI JAMOATCHILIK MUHOKAMASIGA QO‘YILDI 2.1 Bolalarga nisbatan shafqatsiz shakllari va himoya qilish choralari “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun loyihasi jamoatchilik muhkamasi uchun portalga joylandi. Hujjat Prezident huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligi, Adliya vazirligi hamda UNICEF hamkorligida ishlab chiqilgan. “Gazeta.uz” hujjat sharhini taqdim etadi. Taklif etilayotgan qonun loyihasi 5 ta bob, 49 moddadan iborat. Uni ishlab chiqishda Germaniya, Fransiya, Daniya, Singapur, BAA , Vengriya, Bolgariya, Albaniya, Filippin, Gruziya davlatlari tajribasi o‘rganildi. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish faoliyatini bevosita amalga oshiruvchi davlat organlari va tashkilotlar bolalar masalalari bo‘yicha milliy komissiya tomonidan muvofiqlashtiriladi. Ijtimoiy himoya milliy agentligi komissiyaning ishchi organidir. Qolaversa, agentlik qonun ijrosini ta’minlash bo‘yicha vakolatli organi ham hisoblanadi. Hujjat bilan bolalarga nisbatan zo‘ravonlik shakllariga tarif berilib, ularni sodir etishni taqiqlash hamda qonunga binoan ta’qib qilishning huquqiy asoslari mustahkamlash taklif etilmoqda. Zo‘ravonlik shakllari: - jismoniy zo‘ravonlik; - jinsiy zo‘ravonlik; - ruhiy zo‘ravonlik; - g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik; - majburlash (ekspluatatsiya qilish); 1 Safarova T . Ya ., Tsymbal E . I . Bolalarga nisbatan zo ’ ravonlik va uning oqibatlari ;// Bolalarga nisbatan zo ’ ravonlik : mohiyati , sabablari , ijtimoiy va huquqiy himoyasi . MI, 1993 yil - zo‘rlik qilish (bulling); - kamsitish. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning umumiy chora-tadbirlari quyidagilardan iborat: - qonunchilik hujjatlari, standartlar, davlat dasturlari, hududiy va boshqa dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish; - oilalarini mustahkamlash va qo‘llab quvvatlash, ota-onalik ko‘nikmalarini rivojlantirish, bolalarda zo‘ravonlik holatlariga qarshi hayotiy ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish; - bolalar uchun xavfsiz va zo‘ravonlikdan xolis bo‘lgan muhitni yaratishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish; - zo‘ravonlikning sabablari hamda shart-sharoitlari bo‘lgan omillarni tahlil qilish, o‘rganish va bartaraf etish; - aholi o‘rtasida huquqiy targ‘ibot olib borish; - bolalarni o‘z huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari to‘g‘risidagi, shuningdek himoya qilish kafolatlari haqidagi axborot bilan ta’minlash maqsadida axborot-ma’rifiy faoliyatni amalga oshirish; - bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarining statistik hisobi va hisobotini yuritish, ularni davlat statistika organlariga taqdim etish hamda zo‘ravonlik holatlarini oldini olish chora-tadbirlarini rejalashtirishda ulardan foydalanish; - bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarini aniqlash va himoya qilishning samarali huquqiy mexanizmlarini joriy etish; - aybdorlarni qonunda belgilangan javobgarlikka tortish. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olishga doir quyidagi yakka tartibdagi chora-tadbirlar belgilanmoqda: - profilaktika suhbatini o‘tkazish; - bolalarga himoya orderini berish; - bolani ota-onadan (ularning biridan) yoki bolani o‘z qaramog‘iga olgan boshqa shaxslardan olish; - individual himoya rejasini tuzish; - zo‘ravonlik xulq-atvorini o‘zgartirish bo‘yicha tuzatish dasturlaridan o‘tish; - jinsiy zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarning huquqlarini cheklash. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning yakka tartibdagi chora- tadbirlarini qo‘llash uchun — zo‘ravonlik qurbonining murojaati, jismoniy yoki yuridik shaxslarning xabarlari, zo‘ravonlik sodir etish yoxud ularni sodir etishga urinish faktlarining tegishli davlat organlari va tashkilotlar xodimlari tomonidan bevosita aniqlanishi, OAVlar, internet, shu jumladan ijtimoiy tarmoqlar xabarlari, davlat organlaridan va boshqa tashkilotlardan kelib tushgan ma’lumotlar asos bo‘la oladi. Zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalar quyidagi huquqlarga ega bo‘ladi: - zo‘ravonlik to‘g‘risidagi ariza bilan tegishli vakolatli organlarga yoki sudga murojaat etish; - maxsus markazlarda, shuningdek bepul telefon liniyasi orqali tekin huquqiy, iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik, tibbiy va boshqa yordam olish; - himoya orderi berish to‘g‘risidagi talab bilan murojaat qilish; - yetkazilgan moddiy zararning o‘rni qoplanishi hamda ma’naviy ziyon kompensatsiyasini talab qilish; Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish faoliyatini bevosita amalga oshiruvchi davlat organlari va tashkilotlar — Vazirlar Mahkamasi, Bolalar ombudsmani, Ijtimoiy himoya milliy agentligi, prokuratura va ichki ishlar organlari, Oila va xotin- qizlar qo‘mitasi, Yoshlar ishlar agentligi, davlat boshqaruv organlari va ta’lim muassasalari, hokimiyatlar, MFY va boshqalardan iborat. Ularning vakolatlari (8−21-moddalarda) aniq belgilab berilmoqda. Bundan tashqari, Ijtimoiy himoya milliy agentligiga zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi, shuningdek o‘zlariga nisbatan zo‘ravonlik sodir etish xavfi ostida bo‘lgan bolalarni aniqlash, ularni hisobini yuritish hamda zarur hollarda ularga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olishga doir yakka tartibdagi chora-tadbirlar qo‘llanilishini ta’minlash bo‘yicha vazifalar yuklatilmoqda. Quyidagilar zo‘ravonlik xavfi ostida bo‘lgan bolalar hisoblanadi: - yetim yoki ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lganlar; - hayoti yoki sog‘lig‘iga xavf tug‘diradigan yoxud ta’minlash, tarbiyalash, ta’lim berish va parvarishlash talablariga javob bermaydigan sharoitda bo‘lganlar; - ota-onasi yashash joyi bo‘yicha vaqtincha bo‘lmaganda yoki ularning ota- onalik majburiyatini vaqtincha bajara olmasligi davrida vasiy yoki homiy tayinlanmaganlar; - nazoratsiz yoki qarovsiz qolganlar; - ijtimoiy jihatdan og‘ir ahvolda bo‘lganlar; - nogironligi bo‘lganlar, shu jumladan aqliy va jismoniy rivojlanishida muammolari bo‘lganlar; - otasi yoki onasi (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar) ruhiy asab kasalliklari dispanseri yoxud narkologiya muassasalarida hisobda turganlar; - ikkala ota-onasiga yohud biriga (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar) nisbatan qamoqqa olish ehtiyot chorasi yoki ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanilganlar; - otasi yoki onasi (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar) Jinoyat kodeksining 118−122−1, 125−1, 126, 126−1, 127, 127−1, 128, 128−1, 129, 130, 130−1, 131, 135, 148−1- moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarni va O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 188, 188−3 va 190-moddasida nazarda tutilgan huquqbuzarlikni sodir etganlar; - g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar sodir etganlar; - fohishalik bilan shug‘ullanayotganlar; - vakolatli organ tomonidan aniqlanadigan boshqa toifadagi bolalar. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish faoliyatini bevosita amalga oshiruvchi davlat organlari va tashkilotlar, sudlar, jismoniy va yuridik shaxslar o‘zlariga nisbatan zo‘ravonlik sodir etish xavfi ostida bo‘lgan bolalar haqidagi faktlar yoki bolalarga nisbatan zo‘ravonlik alomatlari aniqlangan taqdirda bu haqda vakolatli organ — agentlikka hamda tegishli ichki ishlar organlariga darhol xabar qilishi shart. Ichki ishlar organlari zo‘ravonlik to‘g‘risida og‘zaki yoki yozma xabar olganda bunday harakatlarga chek qo‘yish va ularning oldini olish yuzasidan kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar ko‘rishi hamda bu haqda vakolatli organga xabar berishi shart. Ijtimoiy himoya milliy agentligi zo‘ravonlikdan jabrlanuvchilarga yordam ko‘rsatish, maslahat berish, bolalarga zo‘ravonlik holatlarining oldini olish mexanizmlari va chora-tadbirlari to‘g‘risida axborot olishni ta’minlash maqsadida O‘zbekistonning butun hududida tunu kun ishlaydigan, bepul telefon liniyasi tarmog‘i (ishonch telefoni) ishlab turishini ta’minlaydi. Telefon liniyasi tarmog‘i maxfiylikka rioya etgan holda faoliyat ko‘rsatadi. Ishonch telefoni orqali olingan axborotni oshkor etishga yo‘l qo‘yilmaydi, bundan qonunchilikda belgilangan hollar mustasno. 2.2 Shavqatsizlik ostida bo‘lgan bolalar himoya qilish O‘zbekiston va chet davlatlar talqinida Vakolatli organ — murojaat kelib tushgandan keyin zudlik bilan bolaning hayotiy vaziyatini baholaydi. Bolaning hayoti yoki sog‘lig‘i bevosita xavf soluvchi omillar aniqlansa, darhol ularni bartaraf qilish choralari ko‘riladi. Birlamchi baholashdan so‘ng, zo‘ravonlik fakti bolaning hayoti yoki sog‘lig‘i bevosita xavf solmasligi haqida xulosaga kelinsa, vakolatli organ 14 kun ichida jabrlanuvchi yoxud xavf ostida bo‘lgan bolalarning hayotiy vaziyatini kompleks baholaydi. Uning natijasiga ko‘ra, himoya rejasi ishlab chiqiladi. Bolalarning hayotiy vaziyatini baholash tartibi va mezonlari Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Himoya rejasi jabrlanuvchiga nisbatan yakka tartibda qo‘llaniladigan chora- tadbirlarni o‘z ichiga oladi. U jabrlanuvchi (xavf ostidagi) bolalar va ularning qonuniy vakillari hamda davlat organlari vakillari ishtirokida tayyorlanadi. Himoya rejasini tugatish vaziyat o‘zgarishiga qarab hal etiladi, undan oldin esa monitoring ishlari olib boriladi. Tugatish uchun esa zo‘ravonlik oqibatlari yoki xavf omillari bartaraf etilgani, bolaning 18 yoshga to‘lgani yoki bolaning vafot etgani asos bo‘ladi. Himoya rejasini ishlab chiqish, amalga oshirish va monitoring qilish tartibi hukumat tomonidan belgilanadi. Himoya orderi Himoya orderi Ijtimoiy himoya milliy agentligi tomonidan zo‘ravonlikdan jabrlanuvchining qonuniy vakiliga yoki bolani o‘z qaramog‘iga olgan boshqa shaxsga hamda zo‘ravonlikdan jabrlanuvchining o‘ziga beriladi. Zo‘ravonlik sodir etgan yoxud ularni sodir etishga moyil bo‘lgan shaxsga himoya orderining nusxasi beriladi. Himoya orderida u rasmiylashtirilgan sana va joy, uni rasmiylashtirish uchun asos bo‘lgan holatlar; zo‘ravonlikdan jabrlanuvchining hamda zo‘ravonlik sodir etgan shaxsning familiyasi, ismi va otasining ismi, tug‘ilgan sanasi va joyi, kasbi hamda yashash joyi hamda cheklovlar turlari ko‘rsatilgan bo‘ladi. Agentlik zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi, uning qonuniy vakili yoki bolani o‘z qaramog‘iga olgan boshqa shaxsning murojaati yoxud sodir etilgan zo‘ravonlik holati yuzasidan ma’lumotlar kelib tushgan paytdan boshlab 24 soat ichida zo‘ravonlik xavfi darajasini baholaydi va natijasiga ko‘ra himoya orderini beradi yoki himoya orderini berishni rad etadi. Himoya orderi 30 kungacha beriladi va ushbu order rasmiylashtirilgan paytdan e’tiboran kuchga kiradi. Himoya orderini topshirish va ijrosini ta’minlash ichki ishlar organlari tomonidan amalga oshiriladi. Zo‘ravonlikning yakka tartibdagi profilaktikasisha javobgar IIO mansabdor shaxsi himoya orderi kelib tushishi bilan darhol uni ijroga qaratishi shart. IIO xodimi zo‘ravonga himoya orderining shartlari hamda uni bajarmaslik oqibatlari va zo‘ravonlik xulq-atvorini o‘zgartirish bo‘yicha tuzatish dasturlaridan o‘tish zarurligi to‘g‘risida xabar qiladi. Zo‘ravon himoya orderini olish to‘g‘risidagi tegishli hujjatni imzolashni rad etgan taqdirda, himoya orderini topshirayotgan vakolatli organ xodimi tomonidan xolislar ishtirokida dalolatnoma tuziladi. Agar jabrlanuvchi hamda zo‘ravon birga o‘qisa yoki ishlasachi? Bu holatda IIO xodimi jabrlanuvchiga himoya orderi berganidan keyin bir ish kuni ichida zo‘ravonlikdan jabrlanuvchining o‘qish yoki ish joyiga bevosita aloqani taqiqlash bo‘yicha taqdimnoma yuboradi. Bordiyu, zo‘ravon yoki shunga moyil shaxs jabrlanuvchi o‘qiydigan/ishlaydigan tashkilot rahbari bo‘lsa, undan yuqori turuvchi tashkilotga tegishli taqdimnoma kiritiladi. Taqdimnomani qabul qilib olgan tashkilot rahbari esa 3 ish kunida jabrlanuvchi hamda zo‘ravon yoxud shunga moyili bor shaxs o‘rtasidagi bevosita aloqani bartaraf etishga qaratilgan harakatlarni amalga oshiradi. Agar xavf hali bartaraf etilmagan bo‘lsa, himoya orderining amal qilish muddati jinoyat ishlari bo‘yicha sud tomonidan ko‘pi bilan bir yilgacha muddatga uzaytirilishi mumkin. Himoya orderini berish yoki himoya orderini berishni yoxud uzaytirishni rad etish ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin. Himoya orderi talablarining ijrosi ustidan nazorat vakolatli organ tomonidan amalga oshiriladi. Himoya orderini berish tartibi, zo‘ravonlik xavfi darajasini baholash mezonlari va himoya orderining shakli Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Himoya orderida quyidagi cheklovlar nazarda tutilishi mumkin: - tazyiq o‘tkazishni va zo‘ravonlik sodir etishni taqiqlash; - Zo‘ravon va jablanuvchining aloqasini taqiqlash (ish joyi va ta’lim muassasalarida jabrlanuvchi va zo‘ravon bilan bilvosita aloqasiga yo‘l qo‘yiladi); - jabrlanuvchi va zo‘ravonning bir xonada yoki transport vositasida birga bo‘lishini taqiqlash; - zo‘ravonga qurol (bundan xizmat quroli mustasno) saqlash va olib yurishni himoya orderi vaqtida yoki belgilangan muddatga cheklash yoxud taqiqlash, shuningdek qurol sotib olish uchun ruxsatnoma olishga doir huquqini taqiqlash. Himoya orderi muddatini uzaytirish davomida sud quyidagi cheklovlarni ham qo‘yishga haqli: - zo‘ravonning muayyan joylarga borishini taqiqlash; - narkologik kasallikdan ambulatoriya yoki statsionar sharoitlarda davolanish kabi majburiyatlardan birini yoki bir nechtasini zo‘ravon zimmasiga yuklash; - zo‘ravonning jabrlanuvchi uy-joy maydonidan yoki uning bir qismidan foydalanish, jabrlanuvchining o‘qish yoki ish joyiga yoxud u joylashgan boshqa joylarga yaqinlashish huquqini vaqtinchalik cheklash. Shuningdek, himoya orderida zo‘ravon tomonidan jabrlanuvchining davolash, unga maslahat berish, yordam ko‘rsatish bo‘yicha maxsus markaz xarajatlari, yetkazilgan moddiy zarar va ma’naviy ziyon o‘rnini qoplash majburiyati kiritilishi shart. Himoya orderi muddati uzaytirilsa, zo‘ravonga xulq-atvorini o‘zgartirish bo‘yicha tuzatish dasturidan o‘tishi to‘g‘risidagi shart majburiy tartibda kiritiladi. Agarda, himoya orderini berish yo muddatini uzaytirishda jinoyat alomatlari aniqlansa, huquq-tartibot idoralari tomonidan zo‘ravonga nisbatan jinoyat ishi qo‘zg‘atiladi. Kompleks yordam ko‘rsatish Zo‘ravonlikdan jabrlanuvchi, shuningdek o‘zlariga nisbatan zo‘ravonlik sodir etilishi xavfi ostida bo‘lgan bolalarga quyidagilarni o‘z ichiga olgan zarur huquqiy, iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik, tibbiy va boshqa yordam ko‘rsatiladi: - bola kechirgan ruhiy va jismoniy jarohatning uning kelgusi rivojlanishiga salbiy ta’sirini kamaytirish; - hayot sifatini oshirish va psixoemotsional farovonligini ta’minlash; - xulq-atvorida og‘ishishlar yoki oila a’zolari, tengdoshlari bilan munosabatlaridagi buzilishlar paydo bo‘lishini oldini olish va (yoki) oqibatlarini tuzatish; - sog‘lig‘ini tiklash va mustahkamlash; - bolani jamiyatga, shu jumladan, tengdoshlari jamoasi, oilaviy muhitiga reabilitatsiyasi va ijtimoiy moslashuvini yengillashtirish; - yuridik yordam ko‘rsatish, huquqiy axborot bilan ta’minlash va huquqiy maslahatlar berish; - bolaning vaqtincha xavfsizligini ta’minlash, uning parvarishi va g‘amxo‘rligini amalga oshiradigan shaxsni belgilash; - xavfsiz boshpana bilan ta’minlash va boshqalar. Jabrlanuvchi va xavf ostidagi bolalarning eng ustun manfaatlarini ta’minlash maqsadida ularning oila a’zolariga, shu jumladan zo‘ravonga nisbatan xavf omillarini bartaraf etishga qaratilgan oilani mustahkamlovchi va qo‘llab- quvvatlovchi xizmatlar ko‘rsatiladi. Bu maqsadda bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish faoliyatini bevosita amalga oshiruvchi davlat organlari va tashkilotlardan tegishli soha mutaxassislari jalb etilib quyidagi xizmatlar ko‘rsatiladi: - zo‘ravondagi emotsional barqarorlikni ta’minlash, ota-onalik salohiyati, mas’uliyati va ko‘nikmalari hamda zo‘ravonlik oqibatlarini anglashi uchun psixologik, pedagogik va ijtimoiy yordam ko‘rsatish; - oila a’zolarining huquqiy savodxonligini oshirish; - zo‘ravonda ruhiy-asab buzilishlar kuzatilganda majburiy tibbiy davolash choralarini ko‘rish; - spirtli ichimliklar, giyohvand, psixotrop yoki kuchli ta’sir etuvchi boshqa moddalarni muntazam iste’mol qiladigan ota-onalarni ixtisoslashtirilgan diagnostika va davolash muassasalarida majburiy davolanishini ta’minlash; - zo‘ravonlikka bilvosita ta’sir qilgan iqtisodiy qiyinchiliklarni bartaraf etish uchun oilaning moddiy barqarorligini ta’minlash (ish bilan yoki o‘zini- o‘zi band etish, kasb va hunarga o‘qitish) choralarini ko‘rish. Zo‘ravonlik sodir etish xavfidan kelib chiqib xavf omillarini bartaraf etish uchun oilani mustahkamlash va qo‘llab quvvatlashga qaratilgan qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa chora-tadbirlar ko‘rilishi mumkin. Bolani ota-onadan olib qo‘yish Bolaning hayoti va sog‘lig‘i bevosita xavf ostida qolganda vakolatli organ bolani ota-onadan (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslardan) yoki ularning biridan, o‘z qaramog‘iga olgan boshqa shaxslardan zudlik bilan olishga haqlidir. Bolani zudlik bilan olish MFY dalolatnomasi asosida amalga oshiriladi. Bola olinganda vakolatli organ tezda prokurorga xabar berishi, bolani vaqtincha muayyan yerga joylashtirishi va MFY dalolatnomasi tuzilgandan keyin 7 kun ichida ota-onani ota-onalik huquqini cheklash to‘g‘risida sudga da’vo kiritishi shart. Bolalar olib qo‘yilganda quyidagi joylarga joylashtirilishi mumkin: - bolaning eng ustun manfaatlariga muvofiq sharoit yarata oladigan ota- onaning birinikiga; - bolaning qarindoshlarinikiga; - bolaga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish istagini bildirgan shaxsnikiga; - vakolatli organda hisobda turgan shaxslarnikiga; - tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanuvchilarga yordam ko‘rsatish bo‘yicha maxsus markazlarga; - bola sog‘lig‘ida muammo bo‘lganda tibbiyot muassasasiga; - voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-huquqiy yordam ko‘rsatish markazlariga. Bolani oilaga joylashtirishning imkoniyati bo‘lmagan taqdirda, uni ixtisoslashtirilgan muassasalarga joylashtirish oxirgi choradir. Sudning ota-onani ota-onalik huquqini cheklash to‘g‘risidagi qarori qabul qilingach, bolaning boshqa joyda yashab turishi muddati himoya rejasida belgilanadi. Jinsiy zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarning huquqlarini cheklash Qo‘llanilgan jazo chorasidan, sudlanganlik holati tugatilganligidan yoki olib tashlanganligidan hamda o‘ziga nisbatan amnistiya yoki afv etish akti qo‘llanilganligidan qat’i nazar jinsiy zo‘ravonlik bilan bog‘liq jinoyat sodir etgan shaxslarning ta’lim, tarbiya, bolalar sog‘lomlashtirish, sport va ijodiy tashkilotlarida ishlashi hamda bolalar bilan bevosita ishlashni nazarda tutuvchi boshqa faoliyat turlari bilan shug‘ullanishi taqiqlanadi. Jinsiy zo‘ravonlarning reyestri yuritiladi, ular reyestrda bo‘lgan davrda ichki ishlar organlari tomonidan profilaktik hisobga olinadi. Reyestrga kiritilgan shaxslar yashash joyi va ish joyini o‘zgartirganda bu haqda tegishli ichki ishlar organlariga xabar berishlari shart. Zo‘ravonlikdan jabrlanuvchiga yordam ko‘rsatgan shaxslarga ma’lum bo‘lib qolgan barcha shaxsga doir ma’lumotlar shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik bilan qo‘riqlanadi. Zo‘ravonlikdan jabrlanuvchining shaxsiga doir ma’lumotlari ishonib topshirilgan yoki kasbiy, xizmat va mehnat majburiyatlarini bajarishi munosabati bilan bu ma’lumotlar o‘ziga ma’lum bo‘lib qolgan shaxslar ushbu ma’lumotlarni oshkor etgan yoki oshkor etilishga yo‘l qo‘ygan taqdirda qonunda belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladi. Ta’lim muassasalarida bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka yo‘l qo‘yilmaydi Ta’lim dasturlari bolalarga nisbatan va bolalar o‘rtasida zo‘ravonlikni, shu jumladan bullingni oldini olish hamda bolaning qonuniy manfaatlarini mensimaslikni bartaraf etishga ko‘maklashishi kerak. Ta’lim muassasalarida intizomiy jazo chorasi sifatida zo‘ravonlikni har qanday shakli, shu jumladan jismoniy jazo va boshqa shafqatsiz xatti-harakatlarni amalga oshirish yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomalani qo‘llashga yo‘l qo‘yilmaydi. Ta’lim muassasalarida bolalarga nisbatan zo‘ravonlik masalalari bo‘yicha mas’ul shaxslar belgilanadi. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishda ta’lim muassasasi rahbariyati zo‘ravonlikka olib keluvchi sabablar hamda shart-sharoitlarni bartaraf etishi, ta’lim muassasasida inson huquqlari va qadr-qimmatini hurmat qilishga asoslangan zo‘ravonliksiz munosabatlarni shakllantirishi, xavfsiz va ijobiy psixologik muhitni tashkil etishi va uni ta’minlash choralarini ko‘rishi shart. Taklif etilayotgan hujjatga ko‘ra, loyihani qabul qilinishi bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solish, bolalar huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya etish hamda ularni hurmat qilishning huquqiy asoslarini takomillashtirish, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlariga murosasiz munosabatda bo‘lish va zo‘ravonlik sodir etgan shaxslarga nisbatan javobgarlikning muqarrarligini ta’minlashga xizmat qiladi. Bolalarga nisbatan zo ravonlik holatlari qurbonlari uchun bir qator davolashʻ usullari mavjud. Biroq bolalik jarohatini boshdan kechirgan jabrlanuvchilarda zo ravonlikdan qolgan jarohatlar osonlikcha tuzalmaydi ʻ [ 173 ] . Birinchi marta jinsiy zo ravonlikka uchragan bolalarni davolash uchun ishlab chiqilgan yo naltirilgan ʻ ʻ kognitiv xulq-atvor terapiyasi mavjud bo lib, u hozirda har qanday jarohatlar ʻ qurbonlari uchun qo llanadi. U travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD), ʻ klinik depressiya va tashvish kabi bolalardagi travma bilan bog liq alomatlarga ʻ yo naltiriladi. Shuningdek, u huquqbuzarlik qilmaydigan ota-onalar uchun ʻ komponentni ham o z ichiga oladi. Bir qator tadqiqotlar shuni ko rsatdiki, TF-CBTʻ ʻ dan o tgan jinsiy zo ravonlikka uchragan bolalar boshqa terapiyadan o tgan ʻ ʻ ʻ bolalarga qaraganda ko proq o nglanib keta olgan. Jinsiy bo lmagan zo ravonlikni ʻ ʻ ʻ ʻ boshdan kechirgan bolalar uchun TF-CBT ta siri to g risidagi ma lumotlar, 2006-yil ʼ ʻ ʻ ʼ holatiga ko ra, mavjud emas edi. Travma bilan bog liq fikrlar va his-tuyg ular bilan ʻ ʻ ʻ shug ullanishdan maqsad atrof-muhitdagi yoki odamning miyasida har qanday ʻ kamsituvchi stimullar natijasida o z-o zidan paydo bo lishi mumkin bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ dahshatli tushlar, xotiralar va boshqa intruziv holatlarga qarshi kurashishdir. Bu odamda qo rquv, g azab, qayg u va boshqa salbiy his-tuyg ularni uyg otadigan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o ziga xos stimullardan qo rqmaslikka yordam beradi. Boshqacha qilib aytadigan ʻ ʻ bo lsak, odam bu his-tuyg ularni nazorat qilish yoki boshqarish qobiliyatiga ega ʻ ʻ bo ladi ʻ [ 174 ] . Ota-onlarni tarbiyalash bo yicha treninglar esa qisqa muddatda bolalarga ʻ nisbatan zo ravonlik holatlari yuz berishining oldini oladi va turli xil hissiy va xulq- ʻ atvor muammolari bo lgan bolalarga yordam beradi, ammo bu o z farzandlariga ʻ ʻ nisbatan zo ravonlik sodir etgan ota-onalarga qanday ta sir ko rsatishi borasida ʻ ʼ ʻ haqida yetarli dalillar yo q. ʻ Zo ravonlikka qaratilgan kognitiv xulq-atvor terapiyasi jismoniy ʻ zo ravonlikni boshdan kechirgan bolalar uchun mo ljallangan. U tashqi xulq-atvorga ʻ ʻ yo naltirilgan bo ladi va ijtimoiy xulq-atvorni kuchaytiradi. Huquqbuzar ota-onalar ʻ ʻ ota-onalik ko nikmalarini/amaliyotlarini yaxshilash uchun davolanishga tavsiya ʻ etiladi. Bu bitta randomizatsiyalangan tadqiqot tomonidan qo llab-quvvatlanadi. ʻ Ratsional kognitiv hissiy xulq-atvor terapiyasi o nta aniq, ammo bir-biri bilan ʻ o zaro bog liq bo lgan bosqichlarni o z ichiga oladi. Ushbu qadamlar uchta nazariy ʻ ʻ ʻ ʻ yo nalishdan biriga kiradi (ya ni, ratsional yoki yechimga yo naltirilgan, kognitiv ʻ ʼ ʻ hissiyot va xulq-atvor) va zo ravonlikka uchragan bolalar va ularning farzand asrab ʻ olgan ota-onalariga ijobiy xulq-atvor hamda tuzatuvchi shaxslararo ko nikmalarni ʻ yetkazishni ta minlaydi. ʼ Ular: 1. fikrlash va xulq-atvorni aniqlash va normallashtirish 2. tilni baholash 3. e tiborni muammoli nutqdan uzoqlashtirishʼ 4. biriktirilgan muammo sodir bo lmagan vaqtlarni tasvirlash ʻ 5. oila a zolari muammoli bog lanish xatti-harakatlarini qanday qilib ʼ ʻ „muvaffaqiyatli“ hal qilishlariga e tibor qaratish ʼ 6. salbiy o zaro ta sir shakllari ostida yotgan „yoqimsiz his-tuyg ular“ (ya ni, ʻ ʼ ʻ ʼ g azab, qayg u, qo rquv)ni tan olish ʻ ʻ ʻ 7. xulq-atvordagi oldingi holatlarni (nazorat qiluvchi sharoitlarni) va ular bilan bog liq bo lgan salbiy kognitiv hissiy aloqalarni aniqlash (xatti-harakatlarni ʻ ʻ yuzaga kelishida fikr va hissiyotning o zaro roli) ʻ 8. ilgari zo ravonlikka uchragan bolalarni salbiy fikrlar va ular bilan bog liq ʻ ʻ bo lgan noxush hissiy tuyg ularni boshdan kechirishga yoki „o z“lashtirishga ʻ ʻ ʻ undash. 9. ijobiy xulq-atvor o zgarishini modellashtirish va mukofotlash (o zlari bilan va ʻ ʻ munosabatlarda) 10. fikrlash va o zini boshqacha tutishni rag batlantirish va mukofotlash ʻ ʻ Ushbu turdagi terapiya qurbonlarning fikrlarini yomon nuqtadan uzoqlashtiradi va ularning xatti-harakatlarini o zgartiradi. Ota-ona va bolaning ʻ o zaro ta siri terapiyasi oilada yuz bergan zo ravonlik hodisasidan so ng bola va ota- ʻ ʼ ʻ ʻ ona munosabatlarini yaxshilashga qaratilgan. U chaqaloqlar, yosh bolalar va maktabgacha yoshdagi bolalarda travma bilan bog liq alomatlar, jumladan, ʻ travmadan keyingi stress buzilishi (PTSD), tajovuzkorlik, bo ysunmaslik va ʻ tashvish bilan ishlashga yo naltiriladi. Bu bitta namunadagi ikkita tadqiqot ʻ tomonidan qo llab-quvvatlanadi. ʻ Zo ravonlikdan keyin omon qolgan bolalarni davolash uchun maxsus maktab ʻ dasturlari ham ishlab chiqilgan [ 176 ] bo lib, bu yondashuv bolalarga, ota-onalarga, ʻ o qituvchilarga va boshqa maktab xodimlariga bolalarga nisbatan zo ravonlik ʻ ʻ belgilarini qanday farqlash, shuningdek, bolalarga nisbatan yomon munosabatda bo lishning oldini olishda foydali bo lishi mumkin bo lgan boshqa ko nikmalarniʻ ʻ ʻ ʻ o rgatadi. ʻ Davolashning boshqa shakllari guruh terapiyasi, o yin terapiyasi va art ʻ terapiya kabilarni o z ichiga oladi. Ushbu davolash turlarining har biri, ular boshdan ʻ kechirgan zo ravonlik shakliga qarab, mijozga yaxshiroq yordam berish uchun ʻ ishlatilishi mumkin. O yin terapiyasi va art-terapiya bolalar bilan ularga yoqadigan ʻ narsalar (rang, chizish, rasm chizish va hokazo) ustida ishlash orqali terapiyani yanada samaraliroq yo lga qo yish usullaridir. Bola tomonidan yaratilgan badiiy ʻ ʻ asar dizayni uning his-tuyg ulari, do stlari yoki oilasi bilan munosabatlari va ʻ ʻ boshqalarni anglatuvchi ramziy ifodalar bo lishi mumkin. Bolaning badiiy asarini ʻ muhokama qilish va tahlil qila olish mutaxassisga bolani yaxshiroq tushunish imkonini beradi. Bolalarga nisbatan zo ravonlik murakkab va o rganish qiyin bo lgan ʻ ʻ ʻ hodisadir. Jahon sog liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma lumotlariga ko ra, bolalarga ʻ ʼ ʻ nisbatan shafqatsiz munosabatda bo lish ko rsatkichlari turli mamlakatlarda turlicha ʻ ʻ namoyon bo ladi, bu bolalarga nisbatan zo ravonlik tushunchasi o sha mamlahatda ʻ ʻ ʻ qanday qabul qilinishiga, o rganilgan yomon muomala turiga, to plangan ʻ ʻ ma lumotlarning ko larni va sifatiga, shuningdek, bolalarga nisbatan yomon ʼ ʻ munosabatda bo lish darajasiga bog liq. Xalqaro tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, ʻ ʻ ʻ barcha katta yoshlilarning to rtdan bir qismi bolaligida jismoniy zo ravonlikka va ʻ ʻ har 5 nafar ayoldan 1 nafari va har 13 erkakdan 1 nafari jinsiy zo ravonlikka duchor ʻ bo lgan. Hissiy zo ravonlik va e tiborsizlik esa bolalik davrida tez-tez kuzatiladigan ʻ ʻ ʼ hodisalardir. 2014-til holatiga ko ra dunyo bo ylab har yili 15 yoshgacha bo lgan 41 000 ʻ ʻ ʻ nafar bola qotillik jinoyati qurboni bo ladi. JSSTning ta kidlashicha, bu raqam ʻ ʼ bolalar o limi holatlarining haqiqiy ko rsatklichlarini ifoda etmaydi; noto g ri ʻ ʻ ʻ ʻ munosabatda bo lingan bolalar o limining asosiy qismi yiqilish, kuyish va cho kish ʻ ʻ ʻ kabi bir-biriga bog liq bo lmagan omillar bilan bog liq. Shuningdek, qiz bolalar ʻ ʻ ʻ qurolli to qnashuvlar va qochqinlar sharoitida jangchilar, xavfsizlik kuchlari, jamoat ʻ a zolari, yordam xodimlari yoki boshqalar tomonidan jinsiy zo ravonlik,ʼ ʻ ekspluatatsiya va zo ravonlikka uchrashi ayniqsa keng tarqalgan holdir. ʻ Milliy tadqiqot kengashi 1993-yilda shunday deb yozgan edi: „…mavjud dalillar bolalarga nisbatan zo ravonlik va beparvolik hodisalari Qo shma Shtatlarda ʻ ʻ muhim, keng tarqalgan muammo ekanligini ko rsatadi … Bolalarga nisbatan ʻ zo ravonlik va beparvolik boshqa muhim bolalik muammolari bilan solishtirganda, ʻ ayniqsa, ahamiyatliroqdir, chunki ular ko pincha bolalar va oilalarning jismoniy va ʻ ruhiy salomatligiga salbiy ta sir ko rsatishi bilan bevosita bog liqdir“. ʼ ʻ ʻ 2012-yilda Bolalarni himoya qilish xizmatlari (CPS) agentliklari Qo shma ʻ Shtatlardagi taxminan 1000 boladan 9 nafari bolalarga nisbatan zo ravonlik qurboni ʻ bo lganini taxmin qildi. Ularning ko pchiligi (78 ʻ ʻ %) qarovsizlik qurboni bo lgan. ʻ Jismoniy zo ravonlik, jinsiy zo ravonlik va boshqa zo ravonlik turlari kamroq ʻ ʻ ʻ tarqalgan bo lib, mos ravishda 18 ʻ %, 9 % va 11 % holatlarni tashkil etgan („boshqa turlar“ hissiy zo ravonlik, ota-onalar tomonidan giyohvand moddalarning iste mol ʻ ʼ qilinishi va noto g ri nazoratni o z ichiga oladi). AQSH Sog liqni saqlash va aholiga ʻ ʻ ʻ ʻ xizmat ko rsatish departamentining Bolalar byurosi tomonidan e lon qilingan ʻ ʼ ma lumotlarga ko ra, bolalarni himoya qilish xizmatlari tomonidan bolalarga ʼ ʻ nisbatan zo ravonlik holatlari bo yicha 3,5 ʻ ʻ milliondan ortiq da volar ko rib ʼ ʻ chiqilgan va ular, o z navbatida, 2017-yilda bu holatlarning 674.000 tasini ʻ tasdiqlagan. Biroq, CPS hisobotlari bolalarga nisbatan zo ravonlarcha munosabatda ʻ bo lish holatlarining haqiqiy ko larnini yetarlicha baholay olmaydi. Kasalliklarni ʻ ʻ nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) taqdim etgan ma lumotlarga ko ra, ʼ ʻ CPS doirasida bo lmagan yana bir tadqiqot natijalari shuni ko rsatdiki, Amerikada ʻ ʻ har to rt nafar boladan bir nafari hayoti davomida qandaydir shaklda yomon ʻ muomalaga duch keladi. 2017-yil fevral oyida Amerika sog liqni saqlash assotsiatsiyasi Vashington ʻ universiteti tadqiqotini e lon qildi, unda qayd etilishicha, amerikalik bolalarning 37 ʼ foizi 18 yoshida (yoki agar ular afro-amerikalik bo lsa, 53 foiz) bolalarni himoya ʻ qilish xizmatlari tekshirishuvi bilan ro baro kelgan. ʻ ʻ 1990-yildan 2010-yilgacha bo lgan davrni o z ichiga olgan bolalarga nisbatanʻ ʻ zo ravonlik hodisalari hisoboti (NCANDS) ma lumotlarini kuzatgan ʻ ʼ David Finkelhor ning so zlariga ko ra, jinsiy zo ravonlik holatlari 1992-yildan 2009- ʻ ʻ ʻ yilgacha bo lgan davr oralig ida 62 foizga, shuningdek, jismoniy zo ravonlikning ʻ ʻ ʻ uzoq muddatli tendensiyasi ham 1992-yildan beri 56 foizga kamaydi. U shunday deydi: „Afsuski, bolalarga nisbatan zo ravonlik tendensiyalari to g risidagi ʻ ʻ ʻ ma lumotlar yetarlicha oshkor etilmayapti. Jinsiy va jismoniy zo ravonlikning uzoq ʼ ʻ muddatli inkor etilishi davlat siyosati uchun muhim oqibatlarga olib kelishi mumkin“. 1998-yilda AQShning Bolalarga nisbatan zo ravonlik va beparvolik ʻ markazining birinchi direktori Douglas Besharov ta kidlaganidek, „mavjud qonunlar ʼ ko pincha noaniq va haddan tashqari keng“ ʻ [ 185 ] , „mutaxassislar va bolalarni himoya qilish xizmatlari (CPS) o rtasida konsensus yo q“, „xodimlar zo ravonlik va ʻ ʻ ʻ e tiborsizlik atamalari nimani anglatishi haqida yetarli tushunchaga ega emas“ ʼ [ 186 ] . Ma lumotlarga ko ra Qo shma Shtatlarda 2008-yilda 1730 ta bola zo ravonlik ʼ ʻ ʻ ʻ bilan bog liq omillar tufayli vafot etdi; bu AQShdagi har 100 000 nafar bolaning 2 ʻ tasi demakdir. Bolalarni xavf ostiga qo yadigan oilaviy vaziyatlarga ko chib o tish, ʻ ʻ ʻ ishsizlik va oilada unga tegishli bo lmagan a zolarning yashashi kiradi. Qo shma ʻ ʼ ʻ Shtatlarda bolalar zo ravonligi bilan bog liq o lim holatlarini yaxshiroq tushunish va ʻ ʻ ʻ oldini olishga harakat qilish uchun bir qator siyosat va dasturlar ishlab chiqilgan. 1995-yildagi bir martalik sud qarori shuni ko rsatdiki, ota-onalar o z farzandlari ʻ ʻ bilan uyda milliy standart tilda yetarli darajada gaplashmasliklari sudya tomonidan vasiylik masalasida bolalarga nisbatan zo ravonlikning ko rinishi sifatida qayd etildi ʻ ʻ XULOSA Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, zo‘ravonlik hodisalarini tushunishning nazariy yondashuvlarini ko‘rib chiqishni umumlashtirgan holda, shuni ta’kidlash kerakki, ushbu tarixiy davrda fanda "bolaga nisbatan zo‘ravonlik" tushunchasining yagona ta’rifi mavjud emas, u ko‘pincha shunga o‘xshash tushunchalarga o‘zgartiriladi: bolalarga nisbatan shavqatsiz munosabat, ota-ona huquqlarini suiiste’mol qilinishi va hokazo. Bu muammoga ko‘plab sohalar jalb qilingan bo‘lib, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik fenomenini o‘rganish maqsadini ko‘zlaydi, jumladan, huquqshunoslik, sotsiologiya, deviantologiya, psixologiya va boshqalar. Bu holatga so‘zsiz salbiy munosabatda bo‘lish mumkin emas, chunki ular mavjud ta’riflarni to‘ldirib, hodisani o‘z fanlari predmeti prizmasi orqali ko‘rib chiqadilar. Shunday ekan har qanday mamlakat tarixida shunday davrlar bo‘ladiki, u qandaydir muammo yoki jarayonlarning dolzarbligi favqulodda va umume’tirof etilgan bo‘lib qoladi. Yangi O‘zbekistonda bunday shubhasiz muammolar orasida, birinchi navbatda, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik va shafqatsizlikning oldini olish vazifasi mavjud. Maqolada muhokama qilingan ma’lumotlarga asoslanib, muammo ijtimoiy ekanligini ta’kidlash mumkin - nafaqat oilalarda bolalarga nisbatan zo‘ravonlik faktlarining ko‘pligi, hayot davri va deviant xulq-atvorni shakllantirish va amalga oshirish tendentsiyasi, balki olimlarning bolalik o‘rtasidagi munosabatlarga oid bayonotlari bilan ham bog‘liq. Boshqacha aytganda, zo‘ravonlik qurboni bo‘lgan bola odamlar bilan muloqotda ijtimoiy ijobiy munosabatlarga ega bo‘lmaydi, kelajakda hayotga to‘g‘ri moslasha olmaydi. Bu muammo zudlik bilan aralashuv va yechimni taqozo etadi, chunki yuqorida aytib o‘tganimizdek, jamiyatni beqarorlashtirishga tahdid soluvchi barcha muammolar ro‘yxatining faqat bir qismi bo‘lishiga qaramay, u butun jamiyat barqarorligi va farovonligiga xavf tug‘diradi. Yana bir tashvishlanarli holat keyingi vaqtlarda bolalar bilan bog‘liq huquqbuzarliklar, bolaga qarshi jinoyatlar uchramoqda. Ushbu holatlarda bolaning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishning kafili bo‘lishi nuqtayi nazaridan Bola huquqlan bo‘yicha vakilning tergovga qadar tekshiruvini amalga oshiruvchi organ, surishtiruv, dastlabki tergov organlari, prokuratura va sud bilan hamkorligi ham belgilab qo‘yilmoqda. Qonun loyihasini ishlab chiqish jarayonida Norvegiya, Daniya, Shvetsaya, Finlyandiya, Yangi Zelandiya, Kanada, Avstnya, Rossiya, Qozog‘iston kabi xorijiy mamlakatlaring tajibasi o‘rganildi. Albatta, mazkur qonun loyihasining qabul qilinishi Bolalar ombudsmani bolaning huquq va erkinliklarini hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishning muhim kafili bo‘ladi. Shu bilan birga, bolaning shaxsiy, ijtimoiy-iqtisodiy hamda madaniy huquqlarini ta’minlanishiga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Prezident asarlari va ma’ruzalari 1. Erkin va farovon, demokrat Uzbekiston davlatini birlashma barpo O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kanshish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalanning qushma majlisidagi nutk/Sh M. Mirziyoyev. Toshkent "O‘zbekiston", 2016. -56 b. 2. 2016-yilda Mamlakat izhtimoiy-iktisodiy rivojlantirishning asosi yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iktisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasidan olingan ma’ruza, 2017 yil 14 yanvar - Toshkent "O‘zbekoston", III. Asosiy adabiyotlar 1. Yulbarsova, X. A., & Rustamova, D. (2022). Gender tengligini ta’minlash sotsial muammo sifatida. O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(14), 193-196 2. Yulbarsova, X. A., & Boliboyev, A. X. (2022). Nogironligi bor shaxslarga mehnat qilish sharoitlarini yaratish mexanizmlari. O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(13), 409-414. 3. D.Levinson S0 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifi yoki hammuallifi bo‘lgan va Qo‘shma shtatlardagi 11 ta patent bo‘yicha psixologik ixtirochi nomiga sazovor bo‘lgan. 4. Stiven Kobmuang amaliyot qo‘shilish va sotib olish, korporativ bitimlar va intellektual mulkka qaratilgan 5. Miller-kanadalik va amerikalık ssenanynavis, yozuvchi va aktyor, eramizdan avvalgi Vankuvenda joylashgan Levinson, arthur david (1977). Identification and characterization of adenovirus tumor antigens (thesis). 6. Sokolova Ye T. Vliyaniena samoosenku narusheniy emosional’nix kontaktov mejdu roditelemi rebenkomi formirovanie anomaliy lichnosti // Sem’ya i formirovanie lichnosti M MRU im. M.V.Shomonomova, 1981 yil 7. Ta’lim muassasasida zo‘ravonlikning oldini olish Uslubiy qo‘llanma /V Adescalita, R. Josanu, I Moldovanu, T Epoyan tomonidan tahnrlangan - Kishunyov, 2017-128b\ 8. Volkova EN, Volkova IV, Isaeva OM. Bolalarga msbatan zo‘ravonlikning tarqalisini baholash // Ijtunoiy psixologiya va jamiyat 2016. 7-jild No 2 19-34- betlar 9. Aptilaeva LR. Aptilaev AX. Bursakova MS Zo‘ravonlikdan omon qolgan o‘smirlar bilan psixologik-pedagogik ishlarnii tashkil etish // UZ Orenburg davlat universtetining axborotnomasi No 9 (170), 2014 P4-9 10. Malkina-Pykh IG Inqirozli vaziyatlarda psixologik yordam Moskva nashriyoti, 2005-960 p IV. Internet-resurs 1. https://uzauz/oz/posts/bolalar-ombudsmani-bolaning-huquq-va erkinliklanni- himoya-qilishning-muhim-ka fili_534288 2. https://www.gazeta

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BOLALARGA NISBATAN SHAVFQATSIZ MUNOSABATDA BOLADAGI PSIXOLOGIK TA’SIR VA O‘ZGARUVCHANLIK

Bolalarga nisbatan shavfqatsiz munosabat yuzaga kelishi sabablari va tarixi

Bolalarga nisbatan shavqatsiz munosabatlarda psixologik jarayon

II BOB. BOLALARNI ZO‘RAVONLIKDAN HIMOYA QILUVCHI QONUN LOYIHASI JAMOATCHILIK MUHOKAMASIGA QO‘YILDI

Bolalarga nisbatan shavfqatsiz shakllari va himoya qilish choralari

Shavfqatsizlik ostida bo‘lgan bolalar himoya qilish O‘zbekiston va chet davlatlar talqinida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить