Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	37.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	18 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi

Купить

Borliq – f alsafaning f undamental k ategoriyasi Reja: 1. Falsafa tarixida borliq muammosi. Borliq shakllari. 2.Substansiya muammosi. Materiyaa tushunchasi va uning tashkillashuv darajalari. 3. Olamning paydo bo‘lishi va evolyusiyasi . 4.Harakat tushunchasi. Harakatning tiplari va shakllari. Makon va vaqt.

Falsafa tarixida borliq muammosi. Borliq shakllari. Ontologiya tushunchasi . О‘quv kurslarida asosiy falsafiy muammolarni о‘rganish odatda ontologiyadan boshlanadi. Ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi bо‘lib, unda borliq va yо‘qlik, mavjudlik va nomavjudlik muammolariga doir masalalarning keng doirasi о‘rganiladi, shuningdek mavjudlik sifatiga ega bо‘lgan barcha narsalarning mohiyati aniqlanadi. «Ontologiya» atamasi falsafada faqat XVII asrdan beri ishlatiladi, lekin u yunoncha о‘zaklarga ega bо‘lib (ontos – borliq, logos – sо‘z, ta’limot), borliq haqidagi ta’limot degan ma’noni anglatadi. Ontologiya falsafada alohida о‘rin egallaydi. Ikki yarim ming yillik faol falsafiy izlanishlar natijasida falsafiy bilim tizimida ontologiyadan tashqari falsafaning muhim falsafiy mazmun kasb

Chunki, u modda ham emasdir, sub’ekt ham emasdir, uning surhati ham bo’lmaydi, uning bir o’zi bu borliqda yakkayu-yagonadir, u shu jihatdan ham birinchidir. Fan va amaliyot taraqqiyoti natajasida dunyoning yaratilganligi, uning fazo va vaqtda chegaralanganligi, cheklanganligi to’g’risidagi oldingi qarashlar asta-sekin cheksiz chegarasizligi, shu bilan birga uning bir butunligi, doimiyligi, abadiyligi to’g’risidagi qarashlar bilan almashinib borgan. Abadiy dunyodagi barcha narsalar, turli-tuman jonsiz va jonli organizmlar, insonlar va ularning faoliyati hatto, bir butun jamiyat ham, shubhasiz vaqtincha o’tkinchidir. Demak, borliq abadiy, ammo undagi barcha narsalar o’zgarishda va rivojlanishda; bir holatdan ikkinchi holatga, bir turdan ikkinchi turga o’tishda, chunki ular bordan yo’q, yo’qd

hayotda inson ehtiyojini qondirish zaruriyati, ijtimoiy turmushda biron bir funktsiyni bajarish zaruriyati tufayli yaratiladi. «Birlamchi» va «ikkilamchi» tabiatlar borlig’i o’zaro aloqadorlikda bo’lib, bir tomondan, bir-biri bilan umumiylikka, o’xshashlikka, birlikka ega bo’lsa, ikkinchi tomondan, bir-biriga nisbatan ma’lum farqlarga ham ega. «Birlamchi tabiat» makonda cheksiz, zamonda abadiy va doimiy bo’lsa, «ikkilamchi tabiat» inson mavjudligi bilan, uning faoliyti va ongi bilan, bir butun Jamiyat bilan bog’liq holda mavjud bo’ladi, u fazo va vaqtda ibtidoga va intihoga ega. «Birlamchi tabiat» inson unda yashab, uni bilib borayotgan bitmas-tuganmas, cheksiz dunyo (olam) bo’lsa; «ikkilamchi tabiat» esa inson tabiat qonunlarini bilib olish tufayli, ular asosida yaratgan narsa va hodisala

laboratoriylari, ommaviy axborot muassasalari, aloqa bo’limlari va x.k. ijtimoiy borliqning har xil ko’rinishlarini tashkil etadi. Borliq faqat moddiy shaklda emas, ma’naviy, ruxiy shaklda ham namoyon bo’ladi. Ma’naviy borliq inson tomonidan yaratilgan rang-barang madaniyat va san’at asarlari, til, ilmiy kashfiyotlar, g’oyalar, axloq-odob qoidalari, falsafiy, estetik, badiiy, siyosiy, tafakkurlash madaniyati, ruhiy kechinmalar, diniy tasavvurlar, tushunchalar va x.k. majmui kiradi. Kishilarning ichki xolati, kechinmalari, his-tuyg’ulari, ruhiy ma’naviy dunyosi, oy- fikrlari, maqsad va manfaatlari hamda kayfiytlari ham ma’naviy borliqning ko’rinishlaridir. Ma ’ naviyat, Jamiyat, shax s, millat taraqqi yot ining manbaidir. Shuni alohida qayd etish lozimki, mustaqillik tufayli o’zbek xalqinin

Inson ongi ayni vaqt da uning o‘z-o‘zini anglashi, ya’ni o‘z tanasi, fikrlari va tuyg‘ularini, o‘zining boshqa odamlarga bo‘lgan munosabatini va o‘zining jamiyatdagi o‘rnini anglab etishi, ya’ni o‘zini o‘zi bilishdir. O‘zlikni anglash – bu ongimizning o‘ziga xos asosidir. Individual ong o‘zining o‘limga mahkumligi bilan tavsiflanadi, lekin uning ayrim qismlari noindividual ma’naviy shakl-shamoyil kasb etadi, shu ningdek boshqa kishilar mulkiga aylanadi. Xatti-harakatlarda inson ongining fragmentlari moddiylashadi, ularga qarab odamlarning niyatlari, mo‘ljallari, maqsadlari, g’oyaalari haqida xulosa chiqariladi. Noindividual ma’naviy borliqning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uning elementlari saqlanadi, takomillashadi va ijtimoiy makon va vaqt da erkin harakatlanadi; I jtimoiy borliq ayrim

vositasida sun’iy yaratilgan kompyuter axboroti egallaydi. Virtual borliq amalda yo‘q narsa, uni qo‘l bilan tutish, uning ta’mi va hidini his qilish mumkin emas. Shunga qaramay, u mavjud va inson bu xayoliy olamga kirib, uni nafaqat kuzatadi va boshdan kechiradi, balki unga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatiga ham ega bo‘ladi, ushbu olamda mustaqil harakat qiladi, uni o‘zgartira oladi. Virtual olam – inson borlig‘ining o‘ziga xos shakli va odamlar ma’naviy aloqasining alohida madaniy ifodasidir. Muhandislik sohasida, ayniqsa, xavfli sharoitlarda: ochiq kosmosda, dengiz va okeanlarning chuqur joylarida, yadro muhandisligida robotlarni masofadan turib boshqarishda virtual borliq keng qo‘llanilmoqda. Muhandislik dizaynini avtomatlashtirish jarayonida virtual borliq texnologiyasi ayniqsa qo‘l kelmoq

ko‘rinishida ko‘rish imkonini beradi. Ammo bu tasviriy echish qobiliyati ancha yuqori bo‘lgan displeylarni taqozo etadi. Shunday qilib, virtual borliq nazariy izlanishlardan ommaviy axborot vositalari va telekommunikatsiyalar ajralmas qismi bo‘lgan hozirgi zamon madaniyatining tarkibiy qismiga aylandi. Yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga intilish bizga rivojlangan jamiyatlarda tobora katta rol o‘ynayotgan yangi tajribaning cheksiz imkoniyatlarini qo‘lga kiritish imkonini beradi, degan umid bilan bog‘liqdir. Virtual borliq tizimlari bu tajribadan va insonning «yangi o‘ziga xos xususiyati»dan foydalanish imkonini amalda ta’minlaydi. Inson faqat o‘z tasavvuri bilan cheklanadigan sun’iy tarzda yaratiluvchi virtual olamlar orasida yashay boshlaydi. Bunday dunyoni yaratish mumkinmi? B

barqaror va hech narsa bilan bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud o‘ta keng asosga aylandi. Inson idrok etadigan dunyoning butun rang-barangligi va o‘zgaruvchanligi substansiya bilan bog‘lana boshladi. Bunday asoslar sifatida falsafada asosan materiyaa, Xudo, ong, g’oyaa, flogiston, efir va shu kabilar amal qil gan . Niderland faylasufi Benedikt Spinoza (1632-1677) «causa sui» – «o‘z-o‘zining sababchisi» iborasidani ya’ni o‘z holicha mavjud bo‘lgan va o‘zi orqali zohir bo‘lgan, ya’ni o‘zining mavjudligi uchun boshqa narsaga muhtoj bo‘lmagan narsani tushun gan . B unda b ir tomondan, substansiya materiyaa sifatida tushuniladi, boshqa tomondan – u o‘zining barcha shakllari sababi va «sub’ekti» sifatida amal qiladi. Bunda B.Spinoza substansiyani bir vaqtning o‘zida ham tabiat, ham Xudo sifatida ta’

«Materiyaa» atamasi lotincha “materia” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “modda” degan ma’noni anglatadi. Shunga qaramay, falsafa tarixida «materiyaa» tushunchasining mazmuni, tabiatshunoslik va falsafaning rivojlanishiga muvofiq bir necha marta o‘zgargan. Q adimgi yunon falsafasida materiyaaning etimologik talqinidan keng foydalanilgan. «Materiyaa» tushunchasi ni asosiy falsafiy kategoriya sifatida ilk bor Platon ishlatgan. U hyle atamasini muomalaga kiritgan va u bilan kattaligi va shakl- shamoyili har xil jismlar paydo bo‘lishiga asos bo‘lib xizmat qiladigan sifatlardan mahrum substrat (material)ni ifodalagan. Platon talqinida materiyaa shaklsiz va nomuayyan bo‘lib, har qanday geometrik shakl ko‘rinishini kasb etishi mumkin bo‘lgan makon bilan tenglashtiriladi. Materiyaning tashkil topish

Hozirgi davrda materiyaaning uch tarkibiy darajasi farqlanadi: - mikrodunyo – atomlar va elementar zarralar dunyosi. ( bunda ... dan tashkil topadi» tamoyili amal qilmaydi ) - megadunyo – koinot dunyosi (sayyoralar, yulduzlar komplekslari, galaktikalar, megagalaktikalar); - makrodunyo – barqaror shakllar va insonga mos kattaliklar dunyosi (unga molekulalarning krisstallashgan komplekslari, organizmlar, organizmlarning hamjamiyatlari ham kiradi); Materiyaa tarkibiy darajalarining aniq chegarasini aniqlash mushkul , u ni fan doimo qayd etavermaydi. Bizning bilimlarimiz tobora chuqurlashib, darajalarning yangi sifat chegaralarini aniqlaydi. Xususan, materiyaa ning subelementar, mikroelementar, yadroviy, atom, molekulyar, makroskopik va kosmik darajalar i ham tilga olinadi. Materiyaaning mikro

o‘zlashtirishda inson qadriyatlari shkalasini andoza sifatida qabul qiluvchi falsafiy ta’limot – «Antropologizm» zamirida ana shu tezis yotadi. Moddiy olamning asosida yotuvchi umumiy mohiytni axtarish falsafada materiya haqidagi tasavvurlarning rivojlanishiga sababchi bo’ladi. Umuman materiya — bu tushuncha, abstraktsiy, fikrning maxsulidir, chunki, olamda «umuman materiya» uchramaydi, balki materiyaning konkret ko’rinishlari uchraydi. Shunday qilib faylasuflar barcha moddiy ob’ektlarga xos xususiytlarni umumiy tarzda ifodalash uchun qo’llaydigan tushuncha bu «materiya»dir. Olamdagi barcha narsa va hodisalarning umumiy belgisi, xususiyti shundan iboratki, ular bizning ongimizdan tashqarida, mustaqil ravishda mavjuddir. Hamma narsaga xos bo’lgan bu umumiy xususiyt materiya tushunchasida o’

ma y d o n – bular materiyaning ma y d o n k o’ rini shl aridir. Tajribalar o rqali materiyaning m o dda va ma y d o n k o’ rini shi ning bir-biriga a y lani shi ni k o’ ri sh mumkin. D e mak, materiyaning m o dda va ma y d o n k o’ rini shi ning bir-biriga a y lani shi zarralarning zarra va antizarralardan ta shk il t op ganligini k o’ rsatadi. Materiyaning benihoyligi va cheksiz tuzilishi, murakkab xususiytlari haqidagi masala moddiy olamning sifat jixatdan bitmas-tuganmasligini o’z ichiga oladi. U organiq jixatdan dunyoning moddiy birligi printsipi bilan bog’liq. Dunyoning moddiy birligini quydagilardan yqqol ko’rishimiz mumkin: 1. Borliq, materiya ob’ektiv r e allikdir, u ins o n o ngi ir o dasi, xox i shi va istagidan ta shq ari r e al mavjuddir. Demak, dunyoning moddiy birligi insonn

4/3. Olamning paydo bо‘lishi va evolyusiyasi . Notirik tabiat о‘z shakllari va holatlarining son-sanoqsizligi va rang-barangligi bilan aqlni lol qoldiradi. U turli jismlar, predmetlar, zarralar, gazlar, maydonlar, xossalar, hodisalar kо‘rinishida amal qilar ekan, muttasil harakat va о‘zgarishlar jarayonini boshdan kechiradi. Dunyoning paydo bо‘lishi va evolyusiyasi haqidagi hozirgi ilmiy tasavvurlar sо‘nggi 400 yil ichida vujudga keldi, galaktikalar va ularning tо‘dalari, makro va mikrodunyoning hayratomuz rang-barangligi haqida odamlar XX asrdagina xabar topdilar. Olamning cheksiz bо‘shlig‘i qarshisida bizning dunyo haqidagi tasavvurlarimiz hozir ham dengizdan bir tomchi bо‘lib tuyuladi. Lekin, shunga qaramay, bugungi kunda biz bilgan va tushungan narsalar butun Olam va uning ayrim qismla

Shunday qilib, Yer jonsiz tabiatining moddiy dunyosi о‘zining aniq geologik yil hisobiga ega va uning borlig‘i sayyoramizning umumiy evolyusion jarayonlari bilan bog‘liq. Yerning tabiiy kosmik jism sifatidagi evolyusiyasini esa nafaqat tog‘ jinslari yoki qit’alar tarixi, balki minerallar, foydali qazilmalar, keyinroq esa – oliy shakllar darajasigacha rivojlangan jonli mavjudodlarning paydo bо‘lishi ham tasdiqlaydi. «Ikkilamchi tabiat». Inson yaratgan narsalar borlig‘i ko‘p jihatdan insonning o‘z borlig‘i bilan bog‘lanadi, zero u bunyod etgan «ikkilamchi tabiat» avvalo, uning turli- tuman ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Shu sababli «ikkilamchi tabiat»ning aksariyat predmetlari borlig‘i odamzot borlig‘i kabi o‘tkinchidir. Umuminsoniy ahamiyat kasb etadigan muhim asarlar, odamlarning

tagiga yetish uchun barcha zamonlarda o‘z aqli va tasavvuri kuchidan to‘la foydalangan. Ammo insonning tadqiqotchilik imkoniyatlari behad oshgan, biologiya fanlari esa o‘z rivojlanishida ancha olg‘a siljigan bugungi kunda ham bu muammo o‘zining to‘la yechimini topgan deb aytish mushkul. Ayni shu sababli jonli modda jonsiz moddadan evolyusiya yo‘l bilan paydo bo‘lgani haqidagi ilmiy tasavvurlar bilan bir qatorda hayot kelib chiqishining o‘z ildizlari bilan tarixga, xususan falsafa tarixiga bog‘lanadigan turli nazariyalar ham amal qilishda davom etmoqda. Ibtidoiy jamoa davridayoq odamlar hayotni har xil ruhlar, jonlarning mavjudligi bilan tushuntirishga harakat qilganlar. Ularning fikricha, bunday ruhlar va jonlarga nafaqat odamlar, balki hayvonlar, shuningdek atrof borliqning barcha narsala

qaraganda, Quyosh sistemasida Yerdan boshqa joyda hayot mavjudligi yoki mavjud emasligi masalasi yaqin kelajakda o‘z yechimini topsa kerak. Ammo butun koinotga nisbatan (u inson bilishi uchun cheksizligi tufayli) bu masala saqlanib qoladi. Shuningdek, hayot u Yerda va faqat shunday usulda mavjud bo‘lishi mumkin, deb aytish uchun biron-bir asos mavjud emas. Hayotning paydo bo‘lishi haqidagi falsafiy optimizm. Hayotning paydo bo‘lishi muammosi ustida bosh qotirar ekan, inson ortiqcha optimizm namoyish etishi va o‘zining haqiqatning tagiga yetish qobiliyatiga haddan ortiq ishonishi ham, muammoning murakkabligi qarshisida o‘z ojizligini tan olishi ham mumkin. Bunday sharoitda XX asr boshida Amerika pragmatizmining taniqli namoyandasi Uilyam Jems (1842-1910) ta’riflagan yondashuv o‘rinli bo‘lsa

butun tiriklik yer va suvdan paydo bo‘lgan va ularga qaytib boradi, deganida, ayni shu aloqa ni nazarda tutganlar Fan, ayniqsa biologiyaning rivojlanishi bilan XIX asr boshlaridan organik dunyo evolyusiyasi haqidagi yaxlit ta’limotlar vujudga keldi. Avvaliga J.Lamark g‘oyalari (1744-1829), so‘ngra CH.Darvin (1809-1882) ta’limoti, keyinchalik esa genetika kashfiyotlari, biologiya, kimyo va geologiyaning rivojlanishi jonli narsalar jonsiz narsalardan abiotik (nobiogen, tabiiy) yo‘l bilan vujudga kelgan aminokislotalar atrof muhitning muayyan sharoitida birikishi jarayonida tabiiy yo‘l bilan yuzaga kelgan, deb qayd etish uchun zamin hozirladi. Masalan, CH.Darvin hayotning vujudga kelishi va uning tabiiy tanlanish natijasida tadrijiy rivojlanishi zamirida yotuvchi o‘sish, nasl qoldirish, irsiy

Ilmi y falsafa ta’limotiga k o’ ra harakatning falsafi y ma h n o si shu ki, u materiyaning borliq sha klidir. Materiya harakati qanday shaklda bo’lmasin u ob’ektiv ravishda materiyadan ajralmagan xolda sodir b´ladi. Materiyaning mavjudlik shakli bo’lgani uchun harakatning ob’ektiv real bo’lish xususiyti materiyaning ham xususiyti hisoblanadi. E ng umumi y tarzda harakat umuman o’ zgari shd an, m o ddi y ob’ekt larning har qanda y o’ zar o ta’siridan ib o rat. Materiya harakati xech qanday tashqi turtkiga, g’ayri tabiiy kuchga muxtoj emas. Materiya o’ziga xos ichki qarama-qarshiliklarga ko’ra harakat qiladi, rivojlanadi. Materiya harakati va taraqqiyotining manbai ichki qarama- qarshiliklardir. Harakatni rivojlanish tushunchasi bilan aralashtirmaslik kerak. Harakat r e al v o q e alikda r

3) kim yov i y harakat (kim yov i y biriki sh va p ar cha lani sh , agr e gat xo latlarning bir- biriga o’ ti shi ) 4) Bi o l o gik harakat ( o rganiq ha yot ) 5) ijtim o i y harakat. Rivojlanish. Jonsiz tabiatda rivojlanishga yulduzlarda yuz berayotgan evolyusiya jarayonlari; jonli tabiatda – turli organizmlarning о‘sishi; jamiyatda – fan, texnika, sanoat ishlab chiqarishining о‘sishi, ijtimoiy munosabatlarning о‘zgarishi va shu kabilar misol bо‘lib xizmat qilishi mumkin. «Rivojlanish» tushunchasi nafaqat moddiy, balki ideal dunyoga, xususan, inson tafakkuriga nisbatan, masalan, umuman ongning yoki ayrim fikr, g‘oya, nazariyaning rivojlanishi tо‘g‘risida sо‘z yuritilgan holda, qо‘llanilishi mumkin. Fikrning rivojlanishi uning «pishib yetilishi»ni, ya’ni murakkablashuvi, takomillashuvi, ya

-birinchidan, fazo bilan vaqtning ob’ektivligi, inson ongi, irodasi va g’oyalariga bog’lik emasligi, ular o’rtasidagi umumiylikning muhim tomonlaridan birini tashkil etadi, -ikkin chi dan, faz o bilan vaqt abadi y azali y dir. Faz o bilan vaqtning abadi y ligi materiyaning abadi y ligidan k e lib chi qadi, -u chi n chi dan, faz o bilan vaqt che ksiz che garasiz b ep a yon dir. Fazoning o’ziga xos xususiyati va vaqtdan farqi, uning uch o’lchovga ega bo’lishidadir. Bu uch o’lchov materiya boyiga va balandligiga, oldiga va orqasiga qarab uning cheksiz ekanligini ko’rsatadi. U turli narsa va hodisalarda har xil bo’ladi. Hozirgi zamon fizikasining nisbiylik nazariysida to’rt o’lchovli geometrik fazo haqida so’z boradi. Bunda to’rtinchi o’lchov sifatida vaqt olingan. Vaqt fazo bilan chambarchas

bо‘lishiga ham olib keladi. Zero, har bir shakl butun olam universal rivojlanish jarayonining imkoniyatlaridan birini rо‘yobga chiqarishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan manbalar ro'yxati: Аsоsiy adabiyotlar: 1. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Kоnstitusiyasi. – T.: O`zbеkistоn . 201 4 . 2. Mirziyoyev Sh. “Aziz va yagonamsan jonajon О‘zbekistonim!” – О‘zbekiston mustaqilligining 27 yilligiga bag‘ishlangan bayram tantanasidagi nutqi. // “Xalq so’zi”, 2018 yil 1 sentabr. 3. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak // «Xalq so’zi». 15 yanvar 2017 yil. 4. Mirziyoyev SH.M. Demokratik islohotlarni izchil davom ettirish, xalqimiz uchun tinch va osoyishta, munosib hayot darajasini yaratish-barqaror taraqqiyot kafolatidir. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining VIII sezdidagi ma’ruzasi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining rasmiy sayti. 5. Mi

9. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 21 fevraldagi «O’zbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan takomillashtirish va faoliyati samaradorligini oshirish chora –tadbirlari to’g’risida»gi PF-4966-son Farmoni // «Xalq so’zi» gazetasining 2017 yil 22 fevraldagi 38 (6732)-soni. 10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 fevraldagi “Fanlar akademiyasi faoliyati, ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirishni yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi Qarori // Xalq so’zi, 2017 yil 18 fevral 11. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. -176. 12. Karimov I.A. “ Keng ko’lamli islohotlar-elu yurtimiz farovonligining asosiy omilidir”. 13. (Prezident I.A.Karimov ma’ruzasi asosida).Qashqadaryo

Купить