Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi

Купить

Borliq – falsafaning
fundamental kategoriyasi


1.Borliq tushunchasi va uning turlari.

2.Substantsiya va materiya, ularning o’zaro aloqadorligi.

3.Harakat va rivojlanish tushunchasi. Harakatning asosiy shakllari

4. Borliqning fazo va vaqtda mavjudligi.

5.Tabiat - borliqning ajralmas qismi

6.Inson va tabiatning o’zaro aloqadorligi

• Bоrliq - u o’zigа ob’yektiv vа
sub’еktiv riаllikni , mаvjud bo’lgаn
vа mаvjud bo’lаdigаn оlаmlаrni ,
mоddiylik vа mа’nаviylikni , o’tmish
vа kеlаjаkni , o’limni vа hаyotni ,
ruх vа jismni qаmrаb оluvchi
tushunchаdir .


Borliq tushunchsi falsafiy jihatdan juda keng
ma’noda bir butun reallik sifatida tushuniladi.

Borliq muammosining falsafiy tahlili shuni
ko’rsatadiki dunyo bir butun abadiy mavjud
lekin uni tashkil etgan narsalar o’z
mavjudligijihatidan har xil o’tkinchidir.

Hozirgi zamon falsafiy adabiyotlarida “ borliq ”
so`zini tor va keng ma`noda tushinish hollariga
duch kelamiz. Tor ma`noda “borliq” ongga
bogliq bo`lmagan ob`ektiv olamni bildiradi;
keng ma`noda - bu barcha mavjud narsalardir.

Borliq
Moddiy borliq Manaviy borliq
Insonning , uning
ongidan tash q arida
ob'ektiv reallik
sifatida mavjud
bo'lgan narsalar
h odisalar va
jarayonlardan iborat . Faqat inson ongi
bilan bog’liq , sub'ek
tiv reallik sifatida
mavjud bo'lgan fikr-
lar , hoyalar , qarash -
lar tarzidagi bor -
liqning ko'rinishidir.


Moddiy borliq 3 turga bo’linadi
1. Tabiiy borliq yoki tabiat
borlig’i
2. Insoniy borliq yoki inson
borlig’i.
3. Ijtimoiy borliq yoki
jamiyat moddiy borlig’i.

Ma’naviy borliq 2
turga bo’linadi
Individuallashgan
ma’naviy borliq.
Ob’yektivlashgan
ma’naviy borliq.

Borliq muammosi barcha falsafiy
ta’limotlarda asosiy o’rin egallab
kelgan. Bu bejiz emas, albatta.
Kishilar azaldan voqelikni falsafiy
nuqtai nazardan tushunishga
intilib kelganlar. Borliq
tushunchasi voqelikni falsafiy
anglash uchun ishlatiladigan
asosiy tushunchadir.
Ilmiy falsafa nuqtai nazaridan
borliq tushunchasi sermazmun,
ko’p qirrali bo’lib, voqelikdagi
barcha narsa va hodisalar,
jarayonlarni ifodalash, aks ettirish
uchun ishlatiladi. Borliq
tushunchasi yordamida kishilar
o’z ongida dunyoning mavjudligi,
uning cheksizligi, abadiyligi, yaxlit
va bir butunligi haqida umumiy
tasavvurga ega bo’ladilar.

Borliqning asosiy shakllarini moddiy
predmetlar, jarayonlar borlig’i, inson borlig’i,
ijtimoiy borliq, ma’naviy borliq tashkil etadi.
Moddiy predmetlar borlig’i turkumiga tabiatdagi
barcha narsalar, eng mayda zarrachalardan tortib
yer, Quyosh, koinotgacha kiradi. Shuningdek,
moddiy borliqga kishilar tomonidan yaratilgan
«ikkinchi tabiat», ya’ni har xil moddiy ne’matlar
(zavod, fabrika, binolar, turli mashina,
mexanizmlar, asbob-uskunalar va h.k.) ham
kiradi.

Substantsiya va materiya, ularning o’zaro
aloqadorligi
Substantsiya tushunchasi odatda moddiy substrat va narsa o’zgarishlarining boshlang’ich asosini
ifodalaydigan atama sifatida ishlatiladi.
Falsafa tarixida dastlabki vaqtlarda substantsiya hamma narsani tashkil etadigan moddiy zarrachalar,
deb tushunilgan. Masalan, atom Demokrit ta’limotida, Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd asarlarida ham
substantsiya tushunchasi moddiy asos, mohiyat sifatida talqin etildi.
Forobiyning fikricha, «o’z zoti mavjud (narsalar)ni substantsiya (javhar), deb ataladi, masalan, olam va
shunga o’xshash barcha jismlar. O’z zoti bilan mavjud bo’lmagan (narsalar)ni aktsidentsiya deb ataymiz,
masalan, olmaning qizilligi va shunga o’xshaganlar. Bundan kelib chiqadiki, barcha vujudga keltirilgan narsalar
yoki substantsiya (masalan, olma), yoki aktsidentsiyalar
(masalan, olmadagi qizillik)dan iborat bo’lar ekan».
Yangi zamonda Dekart substantsiya muammosini eng keskin qilib qo’ydi. U ikki xil substantsiya —
materiya va ruh parallel ravishda mavjud, bularning har ikkalasi esa Xudoga bo’ysunadi, deb hisoblaydi.
Spinoza tabiatni yakkayuyagona substantsiya deb, ko’lam va tafakkurni yagona bir substantsiyaning atributlari
hisoblardi va substantsiyani o’z-o’ziga sababchi, deb qarardi.
Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri.-T.:“Xalq merosi”,1993.-180-bet.

Harakat va rivojlanish tushunchasi. Harakatning asosiy shakllari
Tabiat va jamiyatda hamma narsa harakatda, o’zgarishda, o’zaro ta’sirda va o’rin almashishdadir.
Hech bir muloqot tinch turgan, harakatsiz narsa emas. Olamdagi narsalar harakatda bo’lib, ular bir-
biriga aylanadi, biri ikkinchisini yo’qotadi, biri ikkinchisidan paydo bo’ladi. Butun tabiat, eng kichik
zarradan tortib, eng katta jismlargacha, qum donasidan tortib Quyoshgacha, bir hujayrali organizmdan
tortib odamzodgacha doimo paydo bo’lish va yo’q bo’lish, uzluksiz oqish, beto’xtov harakat qilish va
o’zgarish holatini kechirib turadi.
Tevarak atrofimizdagi olamni bilib borar ekanmiz, unda o’zgarmaydigan hech narsa yo’qligini,
hamma narsa harakatda bo’lib, bir shakldan ikkinchi bir shaklga o’tib turishini ko’ramiz. Barcha
moddiy ob’ektlarda elementar zarralar, atomlar, molekulalarning harakati sodir bo’lib turadi, har bir
ob’ekt uni qurshab turgan muhit bilan o’zaro bir-biriga ta’sir qilib turadi, o’zaro ta’sir esa u yoki
boshqa turdagi harakatni o’z ichiga oladi. Har bir jism, hatto yerga nisbatan osoyishta turgan jism ham
u bilan birga Quyosh atrofida aylanadi, Quyosh bilan yer esa Galaktikaning boshqa yulduz
sistemalariga nisbatan o’rin almashinib turadi va h.k.

Borliqning fazo va vaqtda mavjudligi.
Materiya cheksiz ravishda sodir bo’lib turadigan harakat, o’sish, o’zgarish va taraqqiyot hamisha
fazo bilan vaqtda yuz beradi. Harakat singari fazo va vaqt ham materiya mavjudligining tub ob’ektiv
shaklidir. Demak, harakatni materiyadan ajratish mumkin emas, shuningdek, fazo bilan vaqtni ham
materiyadan ajratib bo’lmaydi.
Harakat fazo bilan vaqtning mohiyatidir. Boshqacha aytganda, harakat fazo bilan vaqtning
birligidir. Fazo bilan vaqt o’z tabiatining mavjudligini materiya harakatida ochiq-oydin ko’rsatadi.
Fazo harakatdagi materiya mavjudligining tub ob’ektiv shaklidir. Fazo tushunchasi moddiy
ob’ektlarning birgalikda mavjudligini va bir-biridan uzoqligini, ularning ko’lamini, bir-biriga nisbatan
joylashish tartibini ifodalaydi. Tabiatdagi hamma jismlar, jumladan, insonning o’zi ham ob’ektiv
olamda sodir bo’ladigan hamma moddiy jarayonlar fazoda o’rin tutadilar, muayyan masofaga ega
bo’ladilar. Olamda mavjud bo’lgan predmetlar bir-biridan sifat jihatidangina emas, uzunligi, kengligi,
hajmi, baland-pastligi, katta-kichikligi, o’rin jihatidan ham farqlanadi. Ularning har biri bir-biriga
nisbatan yaqin yoki uzoq, quyi yoki yuqori, chap yoki o’ngda joylashgan bo’ladi. Bularning hammasi
fazo tushunchasida ifodalanadi.

Tabiat - borliqning ajralmas qismi
Insonni qurshab turgan tabiat, uning paydo bo’lishi va rivojlanishi qonuniyatlarini falsafiy nuqtai
nazardan tushunish, ilmiy bilish va amaliyotda katta ahamiyat kasb etadi. Tabiat benihoyat xilma-xil
shakl va ko’rinishlarda bo’lib, insonni qurshab turgan moddiy olam, butun borliqni o’z ichiga qamrab
oladi. U keng ma’noda olganda, materiya, koinot tushunchalarini ham ifodalaydi.
Sharq falsafasi va islom ta’limotida Olloh hamma narsaning ibtidosi, materiyani ham, tabiatni
ham Tangri taolo yaratgan, deyiladi.
Ilmiy falsafa esa tabiatning mavjudligi insonga, uning ongi va sezgisiga bog’liq emas, deb
uqtiradi. O’tmishda yer shunday bir holatda bo’lganki, unda o’zining sezgilari va ongiga ega bo’lgan
inson u yoqda tursin, hatto boshqa har qanday jonli mavjudotlarning ham yashashi uchun hech bir
imkoniyat bo’lmagan. yer, Quyosh sistemasi, umuman tabiat har qanday ongdan tashqarida va unga
bog’liq bo’lmagan holda mavjuddir. Kishi ongi tabiat taraqqiyotining faqat muayyan bosqichidagina
uning mahsuli sifatida vujudga kelgan.

Inson va tabiatning o’zaro aloqadorligi
Kishilik jamiyati moddiy olamning, tabiatning ko’p ming yillik tadrijiy
taraqqiyotining qonuniy mahsulidir. U taraqqiyotining ma’lum bir bosqichida, insonlar
jamoasi kelib chiqqan davrda yuzaga kelgan. Demak, jamiyat tarixi va uning taraqqiyoti
inson ma’lum jamoaga birlashib mehnat qilgan, ishlab chiqarish qurollarini yaratgan,
ma’lum ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar shakllangan davrdan boshlandi.
Jamiyat tarixi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy munosabatlar tarixidir. Jamiyat
rivojlanishi esa shu munosabatlarning o’sishi va takomilashishi shaklida bo’ladi. Jamiyat
tarixi tabiat rivojlanishi tarixining ma’lum bir davridan boshlandi.
Shunday qilib, inson va jamiyat tabiatning ajralmas bir qismi bo’lishi bilan birga
uning alohida ongli qismidir. Jamiyat hamisha tabiat bilan o’zaro aloqada bo’ladi. Inson har
doim tabiatning bag’rida yashaydi. Biz butun borlig’imiz bilan tabiatnikimiz va uning
ichida yashaymiz, olamiz va ulardan to’g’ri foydalana bilamiz.

Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)