Borliq falsafasi ontologiya - Философия - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	970.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Философия

Borliq falsafasi ontologiya

Купить

Mavzu: BORLIQ FALSAFASI (ONTOLOGIYA)

R е j а:
1. B о rliq tushunch а sining m о hiyati v а m а' n о si . B о rliq
h а qid а gi t а ri х iy k о nts еп tsiyal а r .
2. B о rliqning sh а kll а ri v а n а m о yon bo'lish
х ususiyatl а ri .
3. M а t е riya tushunch а si , uning х ususiyatl а ri v а
n а m о yon bo'lish sh а kll а ri h а qid а z а m о n а viy
q а r а shl а r .
4. H а r а k а t – m а t е riyaning n а m о yon bo'lish sh а klidir .

Borliq tushunchasining mohiyati va ma'nosi. Borliq
haqidagi tarixiy konsepsiyalar
Borliq
tushunchasi. Ayrim faylasuflar
borliqni moddiylik,
moddiy jismlar bilan
bog’lab
tushuntirishadi.
Ularning nuqtai
nazarlaricha, borliq -
ob'ektiv realliknigina
qamrab oluvchi
tushunchadir.

Yo'qlik
tushunchasi. Hamma narsani hech
narsaga aylantiruvchi, hamma
narsaning ibtidosi ham, intihosi
ham yo'qlikdir. Bu ma'noda
yo'qlik cheksizlik, nihoyasizlik
va mangulik bilan birdir. Yo'qlik
chekingan joyda borliq paydo
bo'ladi. Yo'qlikni hech narsa
bilan qiyoslab bo'lmaydi. Fanda
yo'qlik nima, degan savolga
javob yo'q.

Markaziy Osiyo tupro g’ ida vujudga kelgan zardo'shtiylik ta'limotida borliq
quyosh va olovning hosilasidir, alangalanib turgan olov borliqning asosiy
mohiyatini tashkil etadi, deb hisoblangan.
Qadimgi yunon faylasufi Suqrot borliqni bilim bilan qiyoslaydi va
uningcha, biror narsa, biz uni bilsakkina bor bo'ladi, insonning bilimi qancha
keng bo'lsa, u shuncha keng borliqni qamrab oladi, deb hisoblaydi.
Qadimgi dunyoning atomist olimi Demokrit borliq atomlar majmuasidan iborat
deb tushuntirgan. Uning fikricha, borliqning mohiyati uning mavjudligidadir.
Mavjud bo'lmagan narsa yo'qlikdir.
Islom ta'limotida esa borliq bu ilohiy voqelikdir. Ya'ni u Olloh yaratgan
mavjudlikdir. Bu borada vahdati vujud va vahdati mavjud ta'limotlari bo'lgan. Borliq haqidagi konsepsiyalar

Islom diniga
mansub
mutafakkirlar
borliq haqidagi
ta'limotni har
taraflama
rivojlantirganlar.
Forobiy fikricha, ilk
borliq azaliy Ollohning
o'zidir. Beruniy fikricha, borliq
shunday umumiylikki, u
hamma narsaning
asosida yotadi, demak,
borliq hamma narsaning
asosidir.

Borliq o'ziga ob'ektiv va sub'ektiv
reallikni, mavjud bo'lgan va mavjud
bo'ladigan olamlarni, moddiylik va
ma'naviylikni, o'tmish va kelajakni,
o'limni va hayotni, ruh va jismni
qamrab oluvchi umumiy tushunchadir.

Materialistik mazmundagi borliq
tushunchasi bu: Faqat ob'ektiv real
olam, ongdan
tashqaridagi, unga
bog’liq bo'lmagan
jismoniy mohiyatga
ega bo'lgan
narsalargina kiritiladi.
Borliqning ideal,
virtual, potensial,
abstrakt, ma'naviy
shakllari bu ta'rifdan
tashqarida qoladi.

Mavjudlik — borliqning
hozirgi paytda namoyon
bo'lib turgan qismi bo'lib,
o'tgan va mavjud bo'ladigan
narsa va hodisalar ham
borliq tushunchasiga kiradi.
Reallik esa,
mavjudlikning
hammaga ayon
bo'lgan, ular
tomonidan tan
olingan qismi. Borliq mavjudlik va
reallik tushunchalariga
qaraganda ham
kengroq tushunchadir.

An'anaviy falsafiy
qarashlarda
borliqning uchta
sohasi ajratib
ko'rsatiladi. Tabiat
borlig’i
Jamiya
t
borlig’iOng
borlig’i

Borliqning shakllari va namoyon bo'lish
xususiyatlari
Tabiat borliqi odatda tabiatdagi
narsalar (jismlar), jarayonlar,
holatlar borliqi sifatida
tushuniladi. U ikkiga bo'linadi:
Azaliy tabiat borliq
Tabiat borliq

Azaliy tabiat borliqi (yoki
tabiiy tabiat borliqi, u
insondan ilgari va uning
ishtirokisiz ham mavjud
bo'lgan) va odam mehnati
bilan ishlab chiqarilgan
narsalar borliqi

tabiat borliqi esa,
o'z navbatida,
quyidagi
ko'rinishlarda
uchraydi:- inson borliqi
(insonning narsalar
olamidagi borliqi va
odamning o'ziga xos
bo'lgan insoniy borliqi); - ma'naviy borliq
(individuallashgan va
ob'ektivlashgan
ma'naviy borliq);
- sotsial borliq (ayrim
odamning tarixiy
jarayondagi borlibi va
jamiyat borlibi), u
ijtimoiy borliq ham deb
ataladi.

Borliqning moddiy shakli
materiya o'ziga barcha
jismlarni, hodisalarni,
jarayonlarni va ularning
xususiyatlarini qamrab oladi.
Bundan tashqari u tafakkurni
ham, olamda mavjud bo'lgan
barcha aloqadorliklarni va
munosabatlarni ham qamrab
oluvchi umumiy falsafiy
tushunchadir.

Borliqning moddiy
shakliga xos
umumiylikni
axtarishning uch
yo’nalishi mavjud.
Birinchi yo'nalishi
moddiy olamning
asosida yotuvchi
umumiy mohiyatni
axtarish yo'li bo'lib,
yuqorida qayd
etganimizdek,
substansiyani aniqlash
yo'lidir. Ikkinchi yo'l esa —
moddiy olamning asosiy
tarkibiga kiruvchi
«qurilish
elementlarini»-
substratni axtarish yo'li. Uchinchi yo'l — hamma
narsaning vujudga
keltiruvchi bosh
sababchisini, ota
moddani, ya'ni
pramateriyani axtarish
yo'li.

Materiya tushunchasi, uning xususiyatlari va namoyon
bo'lish shakllari haqida zamonaviy qarashlar
Materiya tushunchasi moddiy unsurga
nisbatan ham, atomga nisbatan ham,
pramateriyaga nisbatan ham umumiyroq
bo'lgan tushunchadir. Materiya
olamdagi barcha moddiy ob'ektlarni,
butun ob'ektiv reallikni ifoda etuvchi
eng umumiy tushunchadir. Faylasuflar
barcha moddiy ob'ektlarga xos
xususiyatlarni umumiy tarzda ifodalash
uchun qo'llaydigan tushuncha materiya
deb ataladi.

XX asrning o'rtalariga kelib, kvant
mexanikasi, nisbiylik nazariyasi va hozirgi
zamon kosmologiyasi sohalaridagi ilmiy
yutuqlar kishilarning ob'ektiv olam
haqidagi tasavvurlarini tubdan o'zgartirib
yubordi. Natijada, tabiatshunos olimlar
sezgilarimizga bevosita ta'sir etishining
imkoni bo'lmaydigan realliklar haqida ham
tadqiqotlar olib bora boshladi.

Materialistlar materiyani ob'ektiv reallik, deb ta'riflashadi.
Ob'ektiv reallik inson sezgilariga bobliq bo'lmagan holda,
undan tashqarida mavjud bo'lgan voqelikdir. Bu butun
mavjudlikning sub'ektiv reallikdan tashqaridagi qismi
hisoblanadi. Ob'ektiv reallikning mavjudligi qanday namoyon
bo'ladib Bu savolga javob topishda, borliqning ajralmas
xususiyatlarini o'rganishga to'bri keladi. Har qanday jismning
ajralmas xususiyati lotincha «atribut» so'zi bilan ataladi.

Fazo
Vaqt
In'ikosOng Harakat
Borliqning
ham bir
qancha
atributlari
mavjuddir.

Xarakat - materiyaning namoyon bo'lish
shaklidir
Harakat bu
Borliqning atributlari
ichida uning asosiy
mavjudlik usulini ifoda
etuvchi xususiyati
harakat hisoblanadi.
Chunki borliq harakatsiz
o'zining strukturaviy
yaxlitligini saqlay
olmaydi.

Harakat, bir tomondan, moddiy jismlar
o'rtasidagi va ularni tashkil etuvchi elementlar
o'rtasidagi aloqadorliklarning natijasi, boshqa
tomondan esa, ulardagi o'zgarishlar sifatida
sodir bo'ladi. Shu nuqtai nazardan ham
falsafaning harakat bu umuman har qanday
o'zgarishdir, deyilgan ta'rifi juda o'rinlidir.

O'zgarishlarning shunday bir shakli
borki, uni falsafada rivojlanish deb
ataladi. Rivojlanish bu
•
— muayyan sistemaning muayyan vaqt va fazodagi yaxlit,
kompleks, orqaga qaytmaydigan, ilgarilanma yo'nalishga ega
bo'lgan, miqdoriy va sifatiy o'zgarishidir.

Shu jihatdan harakatning ikki xil
turi bir-biridan farq qilinadi.
Harakatning birinchi turi
jismda uning sifati va
turg’unligini saqlagan
holda ro'y beradigan ichki
o'zgarishlarni o'z ichiga
oladi. Ya'ni har qanday
jismda beto'xtov ichki
o'zgarishlar ro'y berib
turadi, lekin bu
o'zgarishlar shu jismning
tashqi sifatiga jiddiy ta'sir
ko'rsatmaydi. Atrofimizni qurshab turgan har
bir jism molekulalardan,
molekulalar esa atomlar va
elementar zarrachalardan
tashkil topgan ekan, bu
jismlarning molekulyar va
atom tuzilish darajasida ham
beto'xtov o'zgarishlar ro'y
berib turadi. Mana shunday
o'zgarish, ya'ni jismning
sifatini o'zgartiruvchi harakat
ikkinchi turdagi harakatga
kiradi va u rivojlanish deb
ataladi.

Rivojlanish jarayoni
ham ikki turda bo'ladi.
Birinchi turdagi rivojlanish bo'yicha, jismda har qanday sifatiy
o'zgarish ro'y berishiga qaramasdan, uni tashkil etgan
materiyaning sifatiy tuzilish darajasi o'zgarmasdan
qolaveradi.
Jonli tabiatning vujudga kelishi, o'simliklar va hayvonot
olamining paydo bo'lishi, odamning shakllanishi, jamiyatning
vujudga kelishi singari sifatiy o'zgarishlar esa, rivojlanishning
ikkinchi turiga kiradi.

1) harakat shakllari bir-birlari bilan sifat
jihatidan farq qilib, ularning har biri
materiyaning tashkiliy tuzilishi
darajalarining muayyan bosqichida
namoyon bo'ladi;
2) materiyaning harakat shakllari bir-biri
bilan genetik jihatidan, kelib chiqishi
jahatdan ketma-ket boblangan, ya'ni
harakatning murakkabroq shakllari uning
nisbatan soddaroq shakllaridan kelib
chiqqandir;
3) harakatning yuqori shakllari tarkibidagi
quyi shakllari uning yuqori shakllariga
ham mansubdir, ammo harakatning yuqori
shakli o'zidan quyi shakldagi harakatga
mansub emasdir. Materalist bo'lgan faylasuflar harakat
shakllarini turkumlaganida, quyidagi
mulohazalarga tayanib ish yuritadilar:

Notirik tabiatda — elementar
zarrachalar va maydon
harakati
Tirik tabiatda - hayotning
namoyon bo'lishi
Jamiyatda - odamning
faoliyati. Bu konsepsiyada
harakat shakllari
uchta sinfga ajratiladi

Borliqning asosiy
yashash shakllariga
Fazo narsalarning ko'lamini, hajmini, o'zaro joylashish tartibini,
uzlukli yoki uzluksizligini ifodalasa,
Vaqt hodisalarning ketma-ketligi, jarayonlarning
davomiyligini ifodalaydi.

Fazo va vaqtning xususiyatlari. Fazo va
vaqt borliq miqdoriy va sifatiy jihatlarni
ifodalashiga qarab, metrik va topologik
xususiyatlarga ega.
Fazo va vaqtning metrik
xususiyatlari borliqning
miqdoriy
munosabatlarini aks
ettirib, o'lchanadigan,
ko'zga tashlanadigan va
nisbiy tabiatli
xususiyatlaridir. Ularga
ko'lam, bir jinslilik,
izotroplik (anizotroplik)
kabi xususiyatlar kiradi. Fazo va vaqtning
topologik xususiyatlari
esa, borliqning tub
sifatiy jihatlarini
ifodalaydi. Bunday
xususiyatlarga
uzuksizlik, boblanganlik,
o'lchamlilik, kompaktlik,
tartiblanganlik singari
xususiyatlar kiradi.

Borliq falsafasi ontologiya

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)