Бўш вақтда маданий эҳтиёжларни шакллантириш муаммолари - Социология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	44.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Социология

Бўш вақтда маданий эҳтиёжларни шакллантириш муаммолари

Купить

Бўш вақтда маданий эҳтиёжларни шакллантириш муаммолари.

Режа: Кириш I-боб. Эҳтиёжлар – ҳар қандай шахснинг фаолият манбаи сифатида 1.1. Эҳтиёжларнинг пайдо бўлиши ва турлари. 1.2. Моддий ва маънавий эҳтиёжларнинг пайдо бўлиши ва уларнинг ўзаро фарқланиши. II-боб. Инсонлар фаолиятидаги бўш вақтда маданий эҳтиёжларни шакллантириш муаммолари. 2.1. Бўш вақтни оммага тадбиқ қилишда маданий эҳтиёжлардан фойдаланиш. 2.2. Бўш вақтни ташкил этишда маданий эҳтиёжлар: кино, театр, адабиёт ва мусиқа санъатидан фойдаланиш муаммолари. Ҳулоса ва таклифлар Фойдаланилган адабиётлар рўйҳати 2

КИРИШ Мутақиллигимиз шарофати билан жамиятимизда, давлатимизда кўзга кўринарли ўзгаришлар рўй берди, қолаверса, инсон манфаатларини ҳимоя қилиш ишлари кенг қўллашда амалга оширилмоқда. Бу эса ўз навбатида ҳар бир инсоннинг жамиятда ўз ўрнига, мавқейига эга бўлишига замин яратади. “Биз истиқлолнинг дастлабки йилларидан бошлаб халқимизнинг асрлар давомида интилиб келган орзу – мақсадлари ва замон талаблари, дунёвий тараққиёт мезонларини ҳисобга олган ҳолда жамиятимизнинг ҳаётида ана шу икки омилнинг уйғун тарзда ривожланишига алоҳида эътибор қаратдик. Мустақиллик биз учун нафақат иқтисодий, балки беқиёс маънавий имкониятлар манбаи эканини англаб мамлакатимизнинг ички ва ташқи сиёсатини, иқтисодий – ижтимоий янгиланиш жараёнларини айнан шу асосида ташкил этишга устивор аҳамият бердик” 1 . Ҳоз

этишда янги технологиялардан фойдаланиш йўлларини ўрганишдан иборатдир. Чақалоқ дунёга келар экан, у ҳали индивид ҳисобланади. Табиат қонунини, ҳаёт кечиришни бошлаган чақалоқда турли эҳтиёжлар пайдо бўла бошлайди. Яъни вақт ўтиши билан қорни оч қолади, ўз навбатида эҳтиёжини қондириш мақсадида ҳаракат қила бошлайди: йиғлайди, чинқиради, ҳуллас онасига муносабат билдира бошлайди. Бундан кўриниб турибдики, биз туғилгандан бошлаб то умримизнинг охиригача ўз эҳтиёжларимизни қондиришга ҳаракат қиламиз. Эҳтиёж – бу шахсниг яшаши ва ўзини ўзи сақлаши учун зарур бўладиган восита ва шарт – шароитларни яратиш тўғрисида ғамҳўрлик қилиши, яшаш мухити (ҳаёт ва ижтимоий муҳит) барқарор муносабатни сақлашга интилишдир. Инсон эҳтиёжларининг кўпгина таснифлари мавжуд бўлиб, улар учун асос сифатида инсон э

Инсонларнинг бўш вақтларини фойдали ишлар билан ўтказиш мақсадида маданий – маърифий ишлар соҳаларида турли мақсадга элтувчи, кенг қамровли ишлар олиб борилмоқда. Битирув малакавий ишимиз мавзусининг долзарблиги шундаки, инсонларнинг бўш вақтини тўғри ташкил қилишда маданий эҳтиёжлардан фойдаланиш, уни шахс фаолиятининг давоми сифатида шакллантириш мақсадида мавжуд муаммоларни бартараф этиш лозим. Битирув малакавий ишининг методологик асосини Республикамиз Президенти И.А.Каримовнинг, шарқ алломалари ва маданиятшунос олимлар- нинг мавзунинг долзарблигини тасдиқловчи фикр ва қарашлари ташкил этади. Битирув малакавий ишимизнинг мақсади инсонлар бўш вақтини тўғри ташкил қилишда маданий эҳтиёжларнинг ўрни беқиёс эканлигини очиб беришга қаратилган. Ушбу мақсаддан келиб чиқиб қуйидаги вазифалар

“Маданиятшунослик”, “Маънавият асослари” соатлари битирув малакавий ишининг предмети бўлиб ҳизмат қилди. Битирув малакавий ишида инсон эҳтиёжлари, турлари, уни қондириш йўллари ва маданий ҳаракатлар ҳақида келтирилган фикрлар унинг назарий асосини ташкил этса, амалий аҳамияти шундаки жамият ичида амалиётда инсон эҳтиёжларини қондириш мақсадида олиб борилаётган ишлар кўламини англатади. Битирув малакавий ишининг ёзилиш жараёнида турли тадқиқот усуллари ва ишлари олиб борилди, маданият муассасаларининг иш фаолияти билан бевосита яқиндан танишишга эришдик. Давлатимиз томонидан чиқарилган қонунлар қай даражада амалга оширилаётганини таҳлил қилдик. Битирув малакавий ишимизнинг ҳажми кириш, икки боб, тўрт бўлим, ҳулоса ва тавсиялар ҳамда фойдаланилган адабиётлар рўйҳатидан ташкил топган бўлиб,

I-БОБ. ЭҲТИЁЖЛАР – ҲАР ҚАНДАЙ ШАХСНИНГ ФАОЛИЯТ МАНБАИ СИФАТИДА 1.1. Эҳтиёжларнинг пайдо бўлиши ва турлари. Жамият аъзоларининг яшаш тарзи турли ички ва ташқи ундовчи кучларнинг ўзаро боғлиқлиги билан белгиланади. Ички ундовчи кучлар эҳтиёж ва манфаатлар, истак ва интилишлар, қадрият ва қадриятли йўналишлар, иделлар ва сабабларни ўз ичига олади. Бундан кўриниб турибдики, ҳар бир инсон яшаши, ҳаёт кечириши даврида ўз эҳтиёжларини қондиришга ҳаракат қилади. Эҳтиёжларни қондириш учун эса меҳнат қилади. Ҳўш, эҳтиёжнинг ўзи нима, унинг турлари қандай? Ижтимоий тараққиёт қонунларининг шаклланиш, амал қилиш, намоён бўлиш механизмининг асосий объектив омилларидан бири инсонларнинг эҳтиёж ва манфаатларидир. Эҳтиёж ва манфаатлар қонунларнинг объектив талабаларини субъектлар, яъни инсонларнинг ўзига х

билан реал мавжуд ҳолати ўртасида фарқ, зиддият пайдо бўлсагина эҳтиёж ва зарурат туғилади. Шундай экан, эҳтиёж муайян тизимнинг шундай ички, қонуний зиддиятики, у эҳтиёжнинг сохиби, эгаси билан муҳит ўртасидаги зиддиятдан келиб чиқади ва оқибатда ўзининг реал мавжудлик ҳолати, фаолияти учун зарур бўлган моддий ва маънавий қувват, энергия, ахборот компонентларини олади. Биологик ва ижтимоий тизимлар ўзини ўраб турган табиий ва ижтимоий муҳит билан бўладиган ўзаро алоқа ва муносабатларида ўзларига хос бўлган фаолликлари туфайли ушбу зиддиятларни бартараф этиб боради. Шунинг учун ҳам ижтимоий эҳтиёж мавжуд тизимнинг ички зиддиятларни ҳал қилишга қаратилган фаолиятга, ҳаракатларга қодирлиги билан чамбарчас, боғлиқдир. Демак, эҳтиёж деганда биз муайян ижтимоий тизим қонунлари асосида келиб чиқ

Бизга маълумки, “жамият ҳаёти ҳам биологик, ҳам ижтимоий эҳтиёжларни ўз ичига олади. Шу туфайли инсоннинг ижтимоий ҳаёти ундаги биологик жиҳатларини, яъни эҳтиёжларини инкор қилмасдан, аксинча, уларни такомиллаштиради. Ижтимоий ҳаётда бу иккила эҳтиёж алохида- алохида, параллел ҳолда эмас, аксинча, ўзаро чамбарчас узвий боғланишда бўлади, бироқ ижтимоий эҳтиёжлар бунда асосий аҳамиятга эга бўлади”. Шуни таъкидлаб ўтиш лозимки, кишилик жамиятининг вужудга келишида, аввало, инсон ҳаётини таъминлаб берувчи табиий эҳтиёжларнинг аста-секин ишлаб чиқариш воситаси ёрдамида инсон организмининг ташқи мухит билан бўлган муносабатининг, аввалги биологик мослашувдан фарқ қиладиган янгича усул билан алмашувига ва шу асосда биологик эҳтиёжларнинг ижтимоийлашувига олиб келади. Пировард натижада эса фақат

усулининг мавжудлиги ва ривожланишини белгилаб берадиган қонунларнинг субъектиқ ифодасидир. Ижтимоий эҳтиёжлар доимо кишиларнинг ижтимоий ҳаётнинг у ёки бу жихатларига, жумладан, ўзи яшаётган жамиятда маълум ижтимоий мавқега эга бўлиш ва шу мавқени сақлаб туриш имкони берадиган муҳим фаолиятга, маънавий қадриятларга бўлган эҳтиёжини ифодалайди. Демак, кишиларнинг ижтимоий эҳтиёжлари жамият қонунларида объектив талабларнинг намоён бўлиши, ифодаланиши шаклидир. Ижтимоий тараққиёт қонунларининг шаклланиш, амал қилиш, намоён бўлиш механизмининг асосий объектив омилларидан бири инсонларнинг эҳтиёж ва манфаатларидир. Эҳтиёж ва манфаатлар қонунларнинг объектив талабаларини субъектлар, яъни инсонларнинг ўзига хос одати, хусусияти ва мотивига айлантириш орқали, уларни ҳаётнинг объектив шарт-шароити

зарур бўлган моддий ва маънавий қувват, энергия, ахборот компонентларини олади. Биологик ва ижтимоий тизимлар ўзини ўраб турган табиий ва ижтимоий муҳим билан бўладиган ўзаро алоқа ва муносабатларида ўзларига хос бўлган фаолликлари туфайли ушбу зиддиятларни бартараф этиб боради. Шунинг учун ҳам ижтимоий эҳтиёж мавжуд тизимнинг ички зиддиятларни ҳал қилишга қаратилган фаолиятга, ҳаракатларга қодирлиги билан чамбарчас, боғлиқдир. Демак, эҳтиёж деганда биз муайян ижтимоий тизим қонунлари асосида келиб чиқадиган заруриятнинг кўриниши, намоён бўлишини, организм, инсон шахси, ижтимоий гуруҳ, миллат, халқ ва, умуман, жамиятнинг мавжудлиги ва ривожланиши учун объектив равишда зарур бўлган фаолиятни юзага чиқарувчи ички сабабиятни тушунамиз. Ижтимоий ҳаётда эҳтиёж субъектнинг объектив хоссаси шакли

Шуни таъкидлаб ўтиш лозимки, кишилик жамиятининг вужудга келишида, аввало, инсон ҳаётини таъминлаб берувчи табиий эҳтиёжларнинг аста-секин ишлаб чиқариш воситаси ёрдамида инсон организмининг ташқи мухит билан бўлган муносабатининг, аввалги биологик мослашувдан фарқ қиладиган янгича усул билан алмашувига ва шу асосда биологик эҳтиёжларнинг ижтимоийлашувига олиб келади. Пировард натижада эса фақат моддий исътемолга бўлган эҳтиёж эмас, балки айнан шу моддий эҳтиёжни қондиришда унинг йўллари, усуллари ва воситаларини яратиб берадиган амалий фаолиятга қаратилган ғоялар, билимлар, маънавий-руҳий фаолиятга ҳам эҳтиёж пайдо бўлди. Демак, эҳтиёжни фақат инсонга ҳос бўлган фаолият, яъни меҳнат қилиш фаолияти билан биргаликда олингандагина тўғри англаш мумкин бўлади. Маълумки, меҳнатга бўлган эҳтиёж

ижтимоий эҳтиёжлари жамият қонунларида объектив талабларнинг намоён бўлиши, ифодаланиши шаклидир. Ижтимоий тараққиёт қонунларининг шаклланиш, амал қилиш, намоён бўлиш механизмининг асосий объектив омилларидан бири инсонларнинг эҳтиёж ва манфаатларидир. Эҳтиёж ва манфаатлар қонунларнинг объектив талабаларини субъектлар, яъни инсонларнинг ўзига хос одати, хусусияти ва мотивига айлантириш орқали, уларни ҳаётнинг объектив шарт-шароити билан бевоситабоғлайди. Эҳтиёж ва манфаат ижтимоий қонунлар талабларининг дастлабки ифодасидир. Ҳозиргача фалсафий адабиётда “эхтиёж” ва “манфаат” тушунчалари кўпинча айнанлаштирилади, тенглаштирилади. Ҳақиқатдан ҳам, улар мазмун жиҳатидан бир-бирига яқин ва ўзаро чамбарчас боғлиқдир. Бироқ уларни инсон фаолиятининг занжиридаги турли бўғинлар сифатида фарқлаш зар

ҳал қилишга қаратилган фаолиятга, ҳаракатларга қодирлиги билан чамбарчас, боғлиқдир. Демак, эҳтиёж деганда биз муайян ижтимоий тизим қонунлари асосида келиб чиқадиган заруриятнинг кўриниши, намоён бўлишини, организм, инсон шахси, ижтимоий гуруҳ, миллат, халқ ва, умуман, жамиятнинг мавжудлиги ва ривожланиши учун объектив равишда зарур бўлган фаолиятни юзага чиқарувчи ички сабабиятни тушунамиз. Ижтимоий ҳаётда эҳтиёж суб-ектнинг объектив хоссаси шаклида мавжуд бўлиб, унинг зарурий параметрлари, реал, хақиқий аҳволи билан объектив хоссаси бўлмиш эҳтиёж ўртасида бўлган зиддият шаклида, яъни шу ижтимоий ходиса мавжудлигининг субъектив шарт-шароити сифатида намоён бўлади. Кишиларнинг яшашлари ва инсон сифатида камол топишлари учун зарур бўлган барча нарсалар уларнинг ҳаётий эҳтиёжларини ташкил э

эҳтиёжларнинг ижтимоийлашувига олиб келади. Пировард натижада эса фақат моддий исътемолга бўлган эҳтиёж эмас, балки айнан шу моддий эҳтиёжни қондиришда унинг йўллари, усуллари ва воситаларини яратиб берадиган амалий фаолиятга қаратилган ғоялар, билимлар, маънавий-руҳий фаолиятга ҳам эҳтиёж пайдо бўлди. Демак, эҳтиёжни фақат инсонга ҳос бўлган фаолият, яъни меҳнат қилиш фаолияти билан биргаликда олингандагина тўғри англаш мумкин бўлади. Маълумки, меҳнатга бўлган эҳтиёж икки омилдан келиб чиқади. Биринчи омил меҳнатсиз ҳаётий эҳтиёжларни қондириб бўлмаслиги бўлса, иккинчи омил инсон ўз ақл-идроки ва қобилятининг ўсиб бориши орқали ҳаётда ўз мақсадларига эришиш йўлини, ўз ўрнини топишидир. Инсонларнинг табиий-биологик эҳтиёжлари муайян тарихий даврдаги аниқ бир ишлаб чиқариш усули сифатида на

уларнинг функционал вазифаси, амалга ошириладиган фаолият тури ва бошқалар олинади. Бизнингча, эҳтиёжлар иерархиясининг поғонасини америкалик психолог А.Маслоу анча тўлиқ ва мувофаққиятли тарзда ишлаб чиққан бўлиб, у эҳтиёжларни туғилиш даражасига кўра беш турга ажратади: 1. Одамларнинг такрор кўпайиши, озиқ – овқат, нафас олиш, жисмоний ҳаракат, кийим – бош, дам олиш ва хоказоларга бўлган физиологик ва жисмоний эҳтиёжлар; 2. Экзистенциал эҳтиёжлар – турмушнинг ҳавф – ҳатарсиз бўлишига эҳтиёж, эртанги кунга ишонч, ҳаёт фаолиятининг барқарор шарт – шароитлари, инсонни қуршаб турган социумнинг – муайян даражада доимий ва мунтазам бўлишига эҳтиёж, меҳнат соҳасида эса кафолатланган бандликка, бахтсиз ходисалардан суғурталанишга ва шу кабиларга бўлган эҳтиёжлар; 3. Жамоага боғлиқликка, унга ман

Маскур эҳтиёжларнинг дастлабки икки турини бошланғич туғма, қолган учтасини иккиламчи ҳосил қилинган эҳтиёжлар деб атаган. Шу билан бирга эҳтиёжларнинг ортиш жараёни бирламчи, қуйи эҳтиёжларни иккиламчи юқори эҳтиёжлар билан алмашинуви сифатида намоён бўлади. Иерархия приципига кўра ҳар бир янги даражадаги эҳтиёж аввалги эҳтиёж қондирилишидан кейингина шахс учун долзарб эҳтиёжга айланади. Шунинг учун ҳам иерархия приципини доминанга принциплари ҳозирги вақтда ҳукмрон бўлган эҳтиёжнинг ҳукмрон белгиси деб атайдилар. Маслоу фикрича, эҳтиёжни қондиришнинг ўзи инсон ҳатти – ҳаракатининг асосий сабаби бўлиб майдонга чиқмаган. Маълумки, эҳтиёжнинг таъсир кўрсатиш кучи унинг потенциали уни қониқиш даражасининг функциясидир. Бундан ташқари эҳтиёжнинг жадаллиги унинг умумий поғонадаги тутган ўрни б

- наслни давом эттиришга ва ўз – ўзидан кўпайишга эҳтиёж, ишда оиласи ва қариндош – уруғларининг, яқинларининг яхши кун кечириши уларнинг жамиятда мартабаси ортишига аҳамият бериш, меҳнат натижалари орқали яратувчилик ва ниманидир мерос қилиб беришга интилишни амалга ошириш; - дам олиш ва бўш вақтга бўлган эҳтиёж камроқ ишлаб, кўпроқ бўш вақт бўлишини афзал кўриш ишини яшашнинг асосий мақсади эмас, балки қадрият деб билиш; - ўз соғлигини сақлаш мақсадида камроқ ҳақ олишга ҳам рози бўлиш ва ҳоказо эҳтиёжлар шулар жумласидандир. Ҳар қандай эҳтиёж хилма – хил қизиқишларни вужудга келтириши мумкин. Масалан, билимларга бўлган қизиқиш ҳодимларда ўзининг касб махоратини оширишга бўлган қизиқишини шаклллантириши мумкин; ижодий, хилма – хил ва мазмунли ишга бўлган қизиқиш ўзининг касбий билмини дои

кенгаяди. Шу тариқа яшаш, ҳаёт кечириш занжири уланиб бораверади. Энди унда шахс сифатида жамиятда ўз ўрнини топишга бўлган эҳтиёж туғилади. Бунинг учун эса тинмай меҳнат қилиш керак бўлади. Демак, меҳнат орқали биз мавжуд эҳтиёжларимизни қондиришимиз ва яхши шароитда яшашимиз мумкин экан-да. Шу ўринда “меҳнат” га атрофлича таъриф бериб ўтсак. Меҳнат – бойлик манбаидир. У инсон фаолиятининг биринчи ва зарур шарти ҳисобланади. Инсон ва жамият тараққиётининг тарихи бу жараёнда меҳнатнинг ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканлигидан далолат беради. Одамлар атрофдаги табиатни ўзгартирар эканлар, ўзларининг ўзгариб бораётган эҳтиёжлари таъсирида ўз табиатларини ҳам ўзгартирадилар: билимларини бойитиб, қобилиятларини ривожлвнтирадилар ва янги кўникмалар ҳосил қиладилар. Меҳнат ўзининг таркибий ривожи ж

бўлган қобилиятни ривожлантирадилар; ўз билимларини бойитадилар, улардан фойдаланиш имкониятини кенгайтирадилар; меҳнат фаолияти соҳасини кўпайтирадилар. Жамият ривожланиб борган сари инсон фаолияти машиналар, механизмлар яратишга, олдиндан берилган хоссаларга мувофиқ, бевосита табиатда учрамайдиган материалларни вужудга келтиришга, адабиёт ва санъат асарлари илмий кашфиётлар яратишга қаратилган. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиб боришига қараб кишилик жамиятининг ўзи ҳам кишиларнинг турмуш тарзи ҳам ўзгариб боради. Жамият тарихини илмий тарзда тушунишнинг калити ҳам мана шундадир. Меҳнатни таҳлил этишнинг энг муҳим методологик жиҳатларидан бири меҳнат функцияларини билиб олишдир. Бу функциялар қанчалик хилма – хил бўлмасин, уларнинг деолектик бирлигини ҳам таъкидлаб ўтмасдан бўлмайди.

Шундай қилиб юқорида келтирилган меҳнат функциялари ўз навбатида мавжуд эҳтиёжларни қондиришга хизмат қилади. Ушбу бўлимга юқоридаги фикр – мулоҳазаларимиздан келиб чиққан холда хулоса ясар эканмиз, инсоннинг барча турдаги эҳтиёжлари, ҳеч шудҳасиз ўз меҳнати орқали қондирилади. Қолаверса, мана шу эҳтиёжларимизнинг борлиги ва уни қондириш мақсадида қилган ҳаракатларимиз натижасида жамиятимиз ривож топади. 1.2. Моддий ва маънавий эҳтиёжларнинг пайдо бўлиши ва уларнинг ўзаро фарқланиши. Маданий ҳодиса ўрганиш жараёнида шубҳасиз, икки йўналишга дуч келамиз. Бу икки йўналиш – моддий ва маънавий маданиятдан иборатдир. Маданиятнинг бу икки тури бир–бири билан ўзаро алоқада бўлиб, бир– бирига таъсир этади ва бир–бирини тақозо қилиб, тараққий этиб боради. Моддий маданият маънавий маданиятнинг ҳоси

айрим халқларни (масалан, италияликларни) “Бутун олам бир мамлакатдир” деган тасаввурга олиб келган. Ҳодиса ва буюмларнинг бир хиллиги ва турғунлигини инсон табиатидаги ўхшашликда кузатиш мумкин. Ибтидоий давр шароитида яшаётган қабилалар ҳаётини кузатаётган олимлар, барча ёввойи қабилалар бир–бирига ўхшайди, деган хулосага келганлар. Масалан, музей экспонатларидаги дунёнинг исталган ҳудудидан топилган меҳнат қуроллари, инсоннинг яшаш шароитига хос буюмлар ва бошпаналар бу фикрларни яна бир бор тасдиқлайди. Дунёнинг исталган музейи экспонатларидан тошдан ясалган болта, чўкич, пичоқ, найза ва б. иш қуролларини топиш мумкин. Даврлар ўтиб маънавий фаолият моддий маданиятдан ажралиб чиқди. Маълум бир даврга хос аҳлоқий мезонлар шаклланди, дин, санъат, хуқуқ, сиёсат, фан пайдо бўлди, маълум дои

киришиш жараёнида таркиб топади. Масалан, табиий нарса одам учун қандайдир йўл билан қўлга киритилган нарса эмас, балки фақат биологик мазмунга эга бўлган “егулик” арсага айланиб қолади. Одам нарсаларни қурол ёрдами билан тарихий тарққиёт махсули бўлган ўзининг эҳтиёжларига мослаб ўзгартириш қобилиятига одам эҳтиёжлари унинг шахс сифатида намоён бўлади. Шунинг учун одамнинг эҳтиёжларини қондириш просесси унинг иштирокида маълум ижтимоий тараққиёт натижасида юзага келган фаолият формасини фаол мақсадга мувофиқ ўзлаштириш жараёни сифатида намоён бўлади. Одамнинг эҳтиёжлари ижтимоий – шахсий характерга эгадир. Бу биринчидан жуда тор шахсий характерга эга бўлган эҳтиёжларни қондириш учун , масалан (овқатланиш эҳтиёжи билан боғлиқ бўлган) ижтимоий меҳнат тақсимотининг натижасидан фойдаланади (с

мароқли бўлгани учун ўзида кучли эҳтиёж сезаётгани боис қунт билан тайёрланади. Эҳтиёжлар пайдо бўлишига кўра табиий ва маданий турларга бўлинади. Табиий эҳтиёжларда одамни фаоллаштирувчи фаолияти унинг ва авлод – аждодларининг ҳаётини сақлаш ҳамда давом эттириш учун зарур бўлган шароитларга боғлиқлиги ифодаланади. Ҳамма одамларда ейиш – ичишга, уйқуга, совуқдан ва жазирама иссиқдан сақланишга ҳамда шу кабиларга табиий эҳтиёж туғилади. Агар табиий эҳтиёжлардан қандайдир бирортаси узоқ муддат давомида қондирилмаса одам муқаррар ҳалок бўлади ёки ўз жинсини давом эттиришдан маҳрум бўлади. Гарчи табиий эҳтиёжлар одамнинг ҳайвон авлод – аждодлари ва ибтидоий одамларда қандай бўлса шундайлигича ўзгармай қолган бўлса ҳам улар ўзининг психологик моҳиятига кўра ҳайвонлар табиий эҳтиёжларидан тубдан

Эҳтиёжлар ўз даражаларига ва бу эҳтиёжлар сабабли юзага келган фаолиятларга қараб хилма – хил баҳоланади, шахснинг аҳлоқий жиҳатдан тўғри бўлган эҳтиёжлари унинг ўзи яшаб турган жамият талабларига жавоб берувчи эҳтиёжлардир. 5 Бунда эҳтиёжлар шу жамиятда қабул қилинган дидларга, баҳоларга ва асосан дунёқарашларига мос бўлади. Эҳтиёжлар ўз предметининг характерига кўра моддий ва маънавий бўлиши мумкин. Моддий эҳтиёжларда одамнинг моддий маданият предметларига боғлиқлиги намоён бўлади (овқатга, уй – жойга, кийим – кечакка, турмушда керак бўладиган барча нарсаларга бўлган эҳтиёж). Маънавий эҳтиёжларда одамнинг ижтимоий онг махсулотларига боғлийлиги ифодаланади. Бу боғлиқлик маънавий маданиятни ўзлаштиришда намоён бўлади. Одам бошқа кишилар биалн ўз фикри ва туйғулари ҳақида суҳбатлашиш, газе

Яъни одамнинг кундалик ҳаёти ва фаолиятида моддий ва маънавий асослар бир – бирига нисбатан қандай ўрин тутиши, уларнинг қайси бири устиворлик касб этиши ҳақида турли – туман, баъзан эса зиддиятли фикр ва қарашлар мавжуд бўлганини ва бундай тортишувлар ҳозиргача давом этаётганини кузатиш қийин эмас. Башарият тарихида яшаб ўтган не – не буюк алломалар бу масала бўйича кўплаб асарлар яратиб қолдиргани ҳам шундан далолат беради. 6 Мисол учун, қадимий Ҳиндистон, Хитой ёки Юнон файласуфларини оласизми, ўрта асрлардаги Шарқ ва Ғарб уйғониш даври намоёндаларини оласизми, ислом оламида ном қозонган мутафаккир зотларни оласизми – уларнинг илмий меросида моддий ва маънавий олам орасидаги муносабатларга кенг ўрин берилганини кўриш мумкин. Масалан, антик давр файласуфлари бўлмиш Суқрот ва Платон, Эпи

тарихимиздан шўро замонида материалистик қарашни устун қўйиш натижасида материя биринчи, онг эса иккиламчи, деган тамойилнинг ҳукмрон дунёқараш даражасига кўтарилгани, бунинг оқибатда инсоннинг маънавий қадриятлари айниқса, унинг миллий ва диний туйғуларига беписанд қараб келингани мисолида ҳам кўриш мумкин. Ушбу масалага чуқурроқ ва атрофлича назар ташлайдиган бўлсак, аввало шуни айтиш керакки, бу кўҳна дунё, биз яшаётган ҳаёт ягона, яхлит бир воқеликдир. Шундай экан, моддий эҳтиёжларни инсоннинг руҳий оламига қарама – қарши қўйиш уларнинг бирини устун деб билган ҳолда тирикликнинг асосий мақсади сифатида қабул қилиш қандайдир бирёқлама қараш ифодаси деб айтсак хато бўлмайди. 7 Қолаверса, бу масалага бундай кескин ёндашув, хусусан инсоннинг руҳий дунёсини менсимаслик, уни иккиламчи ўринга

Биз истиқлолнинг дастлабки йилларидан бошлаб халқимизнинг асрлар давомида интилиб келган орзу – мақсадлари ва замон талаблари, дунёвий тараққиёт мезонларини ҳисобга олган ҳолда жамиятимизнинг ҳаётида ана шу икки омилнинг уйғун тарзда ривожланишига алоҳида эътибор қаратдик. Мустақиллик биз учун нафақат иқтисодий, балки беқиёс маънавий имкониятлар манбаи эканини англаб мамлакатимизнинг ички ва ташқи сиёсатини, иқтисодий – ижтимоий янгиланиш жараёнларини айнан шу асосида ташкил этишга устивор аҳамият бердик. 8 Шу ўринда баъзи бир сиёсатчи ва назариётчиларнинг олдин моддий ҳаётни, кейин маънавий ҳаётни масалалари бўлишини ўйлаш керак, деган мазмундаги фикрлари мутлақо хато бўлиб, янги жамият, янги ҳаёт қуриш жараёнида фақат зарар етказиши мумкинлигини бугун ҳаётнинг ўзи ҳар қадамда тасдиқлаб

харакатлари билан тамомила уйғун равишда ривожлана боришни доимо давлатимиз ва жамиятимизнинг эътибор марказига қўйиб келмоқдамиз. Мамлакатимизда бозор иқтисодиёти муносабатларини юксалтиришимиз юртдошларимизнинг онгу – тафаккури ва дунёқараши қанчалик ўзгариб кетганлигидан далолат беради. Кўпчиликка яхши маълумки, 90- йилларнинг бошларида аксарият одамлар бизда ҳам кимнингдир хусусий заводи ёки фирмаси бу ёқда турсин, кичкинагина дўкони бўлишлиги бўлишини ҳам тасаввур эта олмас, тасаввур этган ҳолда ҳам ўзига қабул қила олмас эди. Чунки ҳамма нарса давлат мулки бўлган, эски тузумда хусусий мулкка эга бўлиш, тадбиркорлик ва кичик бизнес билан шуғулланиш бизга бегона бўлган тушунчалар сифатида баҳоланар эди. Бугунги кунда эса хусусий мулк тушунчасига нисбатан муносабат қандай ўзгариб, у ҳаё

Энг муҳими, юртимизда моддий ва маънавий жараёнларни ўзаро мутаносиблиги тарзида ривожланаётгани сиёсий – ижтимоий барқарорлик ва тараққиётнинг мустаҳкам гарови бўлиб хизмат қилмоқда. II-боб. Инсонлар фаолиятидаги бўш вақтда маданий эҳтиёжларни шакллантириш муаммолари. 30

2.1. Бўш вақтни оммага тадбиқ қилишда маданий эҳтиёжлардан фойдаланиш. Битирув малакавий ишимизнинг ушбу бобида асосан инсонларнинг меҳнат фаолиятидан кейинги вақти, яъни бўш вақтлари тўғрисида атрофлича фикр юритишимиз керак бўлади. Биринчи бобда асосан инсон эҳтиёжлари ва мана шу эҳтиёжларни қондириш йўллари ҳамда эҳтиёжнинг турлари ҳақида фикр юритгандик. Ушбу маълумотларнинг давоми сифатида бўш вақтда инсонларни маданий эҳтиёжларини қондириш йўллари ва муаммолари ҳақида маълумот берамиз. Энг аввало бўш вақт ўзи нима?, у қай вақтда юзага келади?, деган саволларга жавоб излаймиз. Ҳозирги вақтда бўш вақт социологик сўз сифатида шаклланганлиги ҳеч кимга сир эмас. 50 – 60 йилларда ўтказилган тадқиқотлар, яъни социологик предметларнинг янги кўриниши шу бўш вақт социологиясининг предмети пайд

ижтимоий вазифалардир. Социологияда зарурий ва эркин бўш вақт тушунчалари алоҳида ажратилиб ўрганилади. Зарурий бўш вақт – кунлик керак бўладиган, зарур эҳтиёжларни қондириш мақсадидаги бўш вақтга айтилади; эркин бўш вақт эса – ишдан ташқаридаги вақтдан инсоннинг эркин ривожи учун сарф қилинган қисмини айирмасдан қолдирилган вақтга айтилади. Инсоннинг вақт бюджетининг фақат эркин бўш вақтини қуйидагилар ташкил қилади: - жисмоний ривожланишга кетадиган вақт: физкультура, спорт, туризм, турли сайрлар ва ҳ.к.; - маданий ҳаваскорликка қаратилган вақт: ижтимоий фаолият, ўқиш, лексияларга қатнашиш, музейларга бориш, китоб, газета ва журналларни ўқиш, бадиий ҳаваскорлик билан шуғулланиш; - маданий ҳордиқ: кинотеатр ва бошқа кўнгилочар томошаларни кўриш, шахмат – шашка ва бошқа ўйинларни ўйнаш; -

Ишлаб чиқаришнинг ривожланиши натижасида зарурий бўш вақт қисқариб, эркин бўш вақт узайиб боради. Бунда ишлаб чиқаришдаги вақтнинг иқтисодий самарадорлиги қонуний намоён бўлади. С.Г.Струмименнинг 80-йилларда ўтказган тадқиқотига кўра Россияда яшовчи эркаклар учун 20 %, аёллар учун эса 15 % вақтни эркин ташкил қилган. Эркин бўш вақтни рационал ишлатиш, яъни бу вақтда малака ошириш маданиятини кўтариш, янги фан ёки билимларни ўзлаштириш, ижтимоий фаолият билан шуғулланиш учун қолган вақт, ишлаш учун сарф қилинадиган кучни тежаш ва жамоанинг маънавий кучини кўтариш имкониятларини кенгайтиради. Шу ўринда шуни таъкидлаш жоизки, эркин ва зарурий бўш вақт фондини ҳисоблаш методикаси ҳар – хил социологик йўналишлар ва мактаблар учун турлидир. Баъзи бир концепциялар эркин бўш вақтни мактабга кетад

Бу йўналишнинг асосий ҳусусияти шундаки, шахсларнинг бўш вақтларида бу фаолиятнинг турига бўлган муносабатни аниқлашдир. Тўртинчидан, социал режа ва иншоотлар учун ижтимоий демократик гуруҳларнинг бўш вақт бюджетини шакллантириш ва ҳаракатини, шахсини ўрганишдир; Олимларнинг таъкидлашича, бўш вақтнинг режали, иродали ва энг қулай усулларидан бири регионларда ҳамда айрим корхоналардадир. Шунинг учун бўш вақтни структураси мазмун – моҳияти алоҳида корхона, қишлоқ, шаҳар ва бошқа даражали кўрсаткичлар таркибига киради. Бўш вақт икки қисмдан иборат бўлади: Биринчи қисм, бўш вақтнинг ижтимоий иқтисодиёт билан боғлиқ бўлган ҳаракатга, фаолиятга қаратилган вақт (малака ошириш, ўқиш, болалар билан машқ қилиш ва бошқалар); Иккинчи қисмда эса бу дам олишдир (касб фаолияти билан боғлиқ бўлмаган моҳия

билан белгиланади. Бўш вақтни жамоа номидан ўзгартирилган фаолият ва индувидуал фаолият билан боғлиқлиги инобатга олинади. Бугунги кунда мамлакатимизда янги ҳаёт, янги жамият пойдеворини барпо этишда эркин фуқаро маънавиятини шакллантириш масаласи учун ғоят долзарб аҳамиятга эга. Ҳаётимизнинг барча соҳаларида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг самарадорлиги аввало халқ маънавиятининг тикланиши, бой тарихий меросимизнинг чуқур ўрганилиши, анъана ва урф-одатларимизнинг сақланиши, маданият ва санъат, фан ва таълим ривожи, энг муҳими жамият тафаккурининг ўзгариши ва юксалиши билан узвий боғлиқдир. Шу боисдан ҳам ўз ҳақ-ҳуқуқини танийдиган, ўз кучи ва имкониятларига таянадиган, ён-атрофида содир бўлаётган воқеа-ҳодисаларга мустақил ёндаша оладиган айни замонда шахсий манфаатларни м

борасида айнан маънавият масаласига алоҳида тўхталиб, халқ ноиблари, бутун халқимизга қарата Президентимиз қуйидаги фикрларни билдирган эдилар: “Бугунги кунда олдимизда турган энг мухим вазифаларни кўз олдимиздан ўтказар эканмиз, ахолининг кундалик эхтиёжларига бевосита дахлдор долзарб масалаларни хал қилиш билан бир қаторда биз эски тузум даврида инсон инсон ҳаётининг негизи ва мураккаб томонлари, миллий қадриятлар тарихий анъаналар, умуминсрний маънавий бойликлар билан ҳисоблашмаслик жамятимизга қанчадан-қанча зарар келтирганини унутмаслигимиз керак. Бу борада асосий ишларимиз нималардан иборат бўлиши керак ? Биринчи навбатда миллий маданиятимиз, халқ маънавий бойлигининг илдизларига эътибор бериш лозим. Бу хазина асрлар давомида мисқоллаб тўпланган.Тарихнинг не-не синовларидан ўтган. Ин

Жамиятимиз маънавиятини юксалтириш билан боғлиқ жараёнларнинг мураккаб томони шундаки, бугунги кунда бошимиздан кечираётган ижтимоий – сиёсий тараққиёт йўлида учрайдиган жуда кўп муаммоларни ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатдан фақат ўз кучимиз ва салоҳиятимизга таяниб ҳал этишга тўғри келмоқда, 11 қолаверса инсонларнинг, айниқса, ёш авлоднинг бўш вақтидан самарали фойдаланишида адабиёт, санъат соҳаларининг ўрни беқиёслиги ва бу неъматлардан бўш вақтда фойдалана олиш имкониятлари борлиги билан бир қаторда, турли муаммоли вазиятлар вужудга келмоқдаки, галдаги фикрларимиз шу ҳақда. Ўзбекистон ўз мустақиллигини мустаҳкамлаш жараёнида ва жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрин эгаллаш мақсадида сиёсий, ижтимоий, ииқтисодий соҳаларни янгилашга харакат қилмоқда. Кишилар тафаккурида қайта ўзгариш янги милли

уринишлар хунук натижаларга олиб келган. Бунга 1920-йилларда совет Россия си да «Пролетар маданияти» ни яратишга уринишни ёки «маданий инқилоб» мисол тариқасида келтириш мумкин. Бу инқилоблар жараёнида янги маданиятлар яралмади, аксинча бори ҳам йўқ қилинди: Қ ўлёзмалар, китоблар, суръатлар ёқилди; меъморий ёдгорликлар бузилди, энг ачинарлиси маданий қадрият эгалари халок қилинди. Оқибатда ўтмиш билан боғлиқ узвийлик бузилиб жамият орқага кетди. Маданиятнинг меъёрий ривожланиши уни асраб келгуси авлодларга мерос қилиб қолдиришини билдиради. Бироқ бу жараён оддий ва бир хилда содир бўлмайди. Маънавий қадриятлдарнинг мундарижаси, уларни қайта кўриб чиқиш, қайта бахолаш, уларнинг ўзаро боғликлик усуллари, муносабат типлари билимларни асраш ва узатиш ҳаёт меъёрлари, воқеаликни эстетик идрок қи

Агар маданият ва маънавият соҳалари таркибида тил, удумлар, анъаналар ва бошқалар бўлса маълум халқнинг маданият тарихи доирасида мерос қолдириш жараёни яхшироқ кечади. Бошқа сохаларда эса – техника, фан, санъат каби соҳалардаги бир халққа тегишли мерос бошқа халқларга ҳам тегишли мулкга айланади. Кейинги авлодларга м е рос қолдириш учун маданиятда белгиланган усул ва механизм мавжуд. Улардан баъзилари қадимдан мавжуд бу намойиш қилиш оғзаки узатиш , фолькл о р сан ъ ат и. Б ошқа усуллар кейинроқ пайдо бўлди. Масалан кино . М а ъ навий меросни фойдаланиш имкониятларини ўзгартириш шароити бир хилда эмас. Улар ижтимоий , иқтисодий , сиёсий , ғоявий омиллар билан белгиланади. Бу омиллар мероснинг хажми ни танлаш хусусияти интенсивлигига боғлиқ. Бизга маълумки совет жамиятида ком му нистик ғоя

таъсиридан фарзандларимизнинг онгу тафаккурини химоя қилишда илму – фан ва маданият жамоатчилиги, ижод аҳлининг ўрни ва роли тобора ортиб бормоқда. Нега деганда, бизнинг миллий руҳимиз ва табиятимизга ёд ва бегона бўлган анъана шундай “маданият” намуналарни фақат танқид ва инкор қилиш ёки уларни таъкидлаш билан бирор натижага эришиб бўлмайди. Бундай ҳатарлардан ҳаётимизни асраш маънавий бўшлиққа йўл қўймаслик учун авваламбор эзгу инсоний ғоялар ва юксак маҳорат билан яратилган асарлар орқали халқимизнинг маданий савиясини юксалтириш, бошқача айтганда, бугун жаҳон майдонида юз бераётган кескин ақл – заковат ва истеъдод мусобақасида беллашувга қодир бўлишимиз шарт. Демак, ҳар қайси инсоннинг меҳнат фаолиятидан кейин пайдо бўлувчи бўш вақтини беҳудага сарфлашини олдини олиш учун маданий эҳтиё

Хозирги даврда матбуот, оммавий ахборот воситалари шундай қудратли кучга айланмоқдаки, ўз келажагини ўйлайдиган ҳар қайси халқ ва миллат буни сезмаслиги, хис этмаслиги мумкин эмас. Оммавий ахборот воситаларининг маънавият ва маърифатнинг тарғиб ташвиқ қилиш, жамият ва ҳаёт муаммоларини ўртага ташлашдаги тезкорлик ва оммавийлик хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда: уларнинг савиясини кўтариш, чинакам маънода тўртинчи ҳокимият даражасига етказиш; газета, журнал, радио эшиттиришлар фаолиятини такомиллаштириш, телекўрсатувларда ҳаётий муаммоларни кўтариш муҳитини вужудга келтириш, айниқса кўрсатувларда миллий қадриятлар, замонавий анъаналарга кенг эътибор қаратиш; республика радио ва телевидения тизимида ишлаётган кадрларнинг савиясини кўтариш, бу соҳада миллий тушунчалари шаклланган юқори малак

чиқаргиси келади. Шу билан биргаликда оммавий ахборот воситалари, радио, телевидениянинг ўрнини ҳам алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз. Глобаллашув жараёнида дунёдаги бўлаётган турли хил ўзгаришлар айнан мана шу оммавий ахборот воситалари орқали кишилар онгига кириб келади. Ушбу реакцияни тўғри йўлга қўйиш эса ҳар биримизнинг вазифамиздир. Ушбу бўлимга якун ясар эканмиз, битирув малакавий ишимизни ёзишдан мақсад, ҳали у даражада тўла ўрганилмаган, ечими кутиб ётган муаммоларни топиб уни атрофлича ўрганиш эди. 42

Хулоса Битирув малакавий ишимиздаги барча боб ва бўлимларда келтирилган фикр ва мулоҳазалар, келтирилган қисқача хулосалардан келиб чиқиб, умумий хулоса ясашга мумкин. 1. Эҳтиёж – биологик ва ижтимоий тизимларнинг муҳим хоссаси. Умуман олганда, “эҳтиёж” деганда муайян табиий ёки ижтимоий предмет, ҳодисанинг мавжуд бўлиши, яшаши учун зарур бўлган шарт-шароитни тушунилади. 2. Инсоннинг барча турдаги эҳтиёжлари, ҳеч шудҳасиз ўз меҳнати орқали қондирилади. Қолаверса, эҳтиёжларимизнинг борлиги ва уни қондириш мақсадида қилган ҳаракатларимиз натижасида жамиятимиз ривож топади. 3. Ҳар бир шахснинг бўш вақтини унумли ташкил этишда маънавий- маърифий ишларнинг моҳиятини, мақсади, вазифаларини ва асосий йўналишларини тўғри тушуниш, ёшларнинг мафкуравий иммунитетини мустаҳкамлашда бор имкониятларни и

яшайдиган инсонлар орасида маданий эҳтиёжларини қондиришда катта фарқ борлиги яққол кўзга ташланади. Тўғри, айтиш мумкин, бугунги кунда техника – технология асрида яшаяпмиз. Чекка қишлоқларда яшовчи инсон ҳам радио – телевидения орқали бемалол маданий ҳордиқ чиқариши мумкин. Лекин кино саройларида томоша қилиш, театрда турли замонавий ва миллий руҳдаги тарбиявий аҳамиятга эга асарларни кўрганчалик фойдалилиги оз. Шаҳар шароитида яшовчи аҳоли ҳоҳлаган пайтда театр томошаларига, турли саёҳатларга чиқиб ўзининг куч манбаини тиклашга ёрдам берадиган маданий ҳордиқ чиқариш имкониятига эга. Қишлоқлардаги мавжуд клублар ўз фаолиятларини яхши йўлга қўймаганликлари учун меҳнатдан кейин бўш вақтни ташкил қилинишида турли хил муаммоларга дуч келинмоқда. 5. Оила – тарбия маскани. Ҳар бир оила аъзолари

Таклиф ва мулоҳазалар Битирув малакавий ишимизнинг мазмун – моҳиятидан, унинг савиясидан келиб чиқиб қуйидаги тавсияларни берамиз: 1. Ҳар бир шахс яшаш ҳуқуқига эга ва ўз манфаатларини, яъни эҳтиёжларини қондиришга ҳақли. Шу маънода бўш вақтнинг тўла маъносини оммага тушунтириш, етказиб бериш мақсадида олий ўқув юрти талабалари, яъни бўлажак тарғиботчиларга тўла ўргатиш мақсадида кенг кўламли ишлар олиб борилиши лозим. Масалан, “Бўш вақт социологияси” фани мавжуд, лекин ўқув адабиётлари жуда кам. Шуни инобатга олган ҳолда профессор ўқитувчиларимиз ўқув адабиётларини яратишса мақсадга мувофиқ бўларди. 2. Бундан ташқари бўш вақтни тўғри ташкил этишда маданият муассасалари, маиший хизмат кўрсатиш масканлари: турли тўгараклар, ўқув марказлари фаолиятини янада кенгайтириш, бу жараёнларни қишло

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ. 1. Каримов И.А. – Ўзбекистон XXI бўсағасида: хавсизликка таҳдид, тараққиёт шартлари ва кафолатлари. Т., “Ўзбекистон”, 1996. 2. Каримов И.А.Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда. Т.: “Ўзбекистон”, 1999. 3. Каримов И.А. Миллий истиқлол мафкураси-халқ эътиқоди ва буюк келажакка ишончдир. Т.: “Ўзбекистон”, 2000 йил. 4. Каримов И.А. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт – провард мақсадимиз. Т.: “Ўзбекистон”, 2000 й. 5. Каримов И.А. Баркамол авлод орзуси. Т.: «Шарқ» нашриёт-матбаа концерни. 1999 й. 6. Каримов И.А. “ Баркамол авлод — Ўзбекистон тарққиётининг пойдевори”. Тўплам. Т.: «Шарқ»1997. 7. Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари. Т.: “Ўзбекистон”, 1998 й. 8. Каримов И.А. “Ўзбекистон – бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли ” . Т.: “Ўзбекистон”, 200

18. Ромашов Н. “Социология труда”. М. 1999 г. 19. Жалолов А. “Мустақиллик масъулияти”.Т.: Ўзбекистон. 1996 й. 20. Отамуродов С. ва бошқалар “Маънавият асослари”.Т.: 2000 й. 21. Тўланов А., З. Ғофуров “Фалсафа”.Т.: 1991 й. 47

Купить