Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 71.5KB
Покупки 10
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang’ich sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish

Купить
Mavzu: Boshlang’ich sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish metodlari Reja: Kirish 1. Asosiy qism : Didaktik o ’ yinlarning tasnifi va klassifikatsiyasi 1.1 Sanoqqa doir ba’zi didaktik o’yinlarning tasnifi 2.Didaktik o’yinlarni foydalanish metodikasi 2.1 Didaktik o’yin: «Qaysi son yo’q» 2.2 2- sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 1 Kirish Ma’lumki, ota - bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo’lmish ilm - u ma’rifat, ta’lim va tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan” Albbatta, ta’lim - tarbiya - ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan, ya’ni xalq ma’naviyatini shakllantiradigan va boyitadigan eng muhim omildir. Binobarin, ta’lim - tarbiya tizimini va shu asosda ongni o’zgartirmasdan turib, ma’naviyatni rivojlantirib bo’lmaydi. Shu bois bu sohada yuzaki, rasmiy yondashuvlarga, puxta o’ylanmagan ishlarga mutlaqo yo’l qo’yib bo’lmaydi. Maktab ta’lim - tarbiya masalasi davlat va jamiyat nazoratida bo’lishi asosiy qonunimizda belgilab qo’yilgan. Shu bilan birga, bu keng jamoatchilik, butun xalqimizning ishtiroki va qo’llab - quvvatlashishini talab qiladigan umummilliy masaladir. Shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bo’lishi farzandlarining bugungi qanday ta’lim va tarbiya olishiga bog’liq. Buning uchun har qaysi ota - ona, ustoz va murabbiy har bir bola timsolida avvalo shaxsni ko’rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda, farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo’lgan ongli yashaydigan komil insonlar etib voya yetkazish - ta’lim - tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo’lishi lozim, deb qabul qilishimiz kerak. Bu esa ta’lim - tarbiya ishini uyg’un holda olib borishni talab etadi. Ta’limni tarbiyadan, tarbiyani esa ta’limdan ajratib bo’lmaydi. Bu sharqona qarash, sharqona hayot falsafasi. Boshlang’ich sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish o’quvchilarda tafakkur, diqqat, xotira, ijodiy tasavvur etish, kuzatuvchanlikni rivojlantirishga imkon beradi. 2 1.Asosiy qisim: Didaktik o’yinlarning tasnifi va klassifikatsiyasi Sanoqqa doir didaktik o’yinlar o’zining mazmuniga ko’ra, universal bo’ladi, ya’ni ularni («Jimjitlik», «Narvoncha», «Eng yaxshi hisobchi» va boshqalarni) butun yil bo’yi turli variantlarga o’tkazish mumkin. Ko’pchilik o’yinlarni hech qanday ko’rsatmali qurolsiz o’tkazish mumkin. Odatda ulardan darsning boshlanish qismida og’zaki hisoblash o’rnida yoki darsning oxirgi qismida (3—5 minut davomida) mustahkamlovchi vosita sifatida foydalaniladi. «Jimjitlik» (bir necha varianti), «Hisoblayver», «Ketgan kim», «Biz kamayib qoldik», «Nima o’zgardi», «Eng yaxshi hisobchi» (bir necha varianti), «Bir-biriga qarama-qarshi», «Tingla va o’yla», «Narvoncha» (bir necha varianti), «Zanjircha» «Qo’shish yoki ayirish», «Hisoblashni qaysi son bilan (boshlagan bo’lsang, o’sha son bilan tugat», «Anqayib o’tirma», «Kim aniqroq va tezroq», «Men bir sonni o’ylab qo’ydim», «Top-chi, qancha» va boshqa o’yinlar ana shular jumlasiga kiradi. «Teatr», «Jadvalni qidirib top», «Doiraviy misollar», «Do’koncha», «Yarmarka» (bir necha varianti), «Qaysi surat bekitildi. «Ko’rganni eslab qolish diktanti», «Sonli jadvallar- Qiziqarli kvadratlar» va boshqa ko’rsatma qurollari — jadvallari, o’yinchoqlari, maketi, plakatlari, turli buyumlari va maxsus tayyorlangan o’yinlar qatoriga kiradi. Sanoqqa doir o’yinlar bir necha gruppaga bo’linadi. Son operatsiyalarini, ya’ni birinchi va ikkinchi doirasidagi sonlarni qo’shishni, ayirishni so’ngra esa ko’paytirish va bo’lishni mustahkamlovchi o’yinlar birinchi gruppaga kiritiladi. Turli variantlarda son tuzishni mashq qildiruvchi, (sonlar o’rtasidagi bog’lanishlarni mustahkamlovchi o’yinlar ikkinchi gruppaga kiritiladi. Undan oshirib hisoblash malakalarini mustahkamlovchi o’yinlar uchinchi gruppaga kiritiladi. To’g’ri va teskari sanashni hamda son tarkibini mustahkamlovchi o’yinlar to’rtinchi gruppaga kiritiladi. Ko’paytirish va kamaytirish topshiriqlarini bajarish malakalarini mustahkamlovchi o’yinlar beshinchi gruppaga kiritiladi Xat-savodga doir o’yinlar o’qish va yozish darslarida o’tkaziladi. Jadvalda keltirilgan o’yinlardan ba’zilari 3 («Sholg’om», «Oldin qanday qo’yilganini ko’rib ol va xuddi shunday qilib qo’y (ko’rganni eslab qolish diktanti), «Xuddi shunday qilib joyla», «Bo’lishlar», ko’rsatma qurollardan foydalangan holda, qolganlari esa ko’rsatma materialsiz o’tkaziladi. Xat savod egallanishi bilan xat-savodga doir o’yinlarni o’tkazish ehtiyoji yo’qolaveradi. 1.1 Sanoqqa doir ba’zi didaktik o’yinlarning tasnifi I gruppa. Birinchi o’nlik doirasidagi son tarkibi malakalarini mustahkamlovchi o’yinlar «Buyumlarni 10 gacha sanash» O’ynatiladigan didaktik o’yin: «Jim-jitlik» (1-varianti). Didaktik topshiriq: bolalarning oddiy sanoq haqidagi tushunchalarini aniqlash va mustahkamlash. O’yin topshirig’i (bolalar uchun): konkret buyumlarni hayolda sanab, kerakli sonni barmoqlar bilan ko’rsatish. O’yinning borishi (o’yin bolalarni nari-beri so’rab chiqilgandan keyin o’tkaziladi). O’qituvchi: — Bolalar, hozir «Jimjitlik» o’yinini o’ynaymiz. Men sizlarga indamay har xil narsalarni ko’rsataman. Masalan , mana , men qancha cho ’ p ko ’ rsatdim ? Bir qancha bolalar birdan gapga tushib ketadilar — yo’q, bolalar. Javob qaytarishdan oldin qo’l ko’tarish kerak. Men kimdan so’rasam, o’sha javob beradi. O’qituvchi chaqirgan bolalar doiralar, cho’plarni Sanashadi. — Endi Sizlar ovoz barmoqlaringiz bilan ko’rsataman. Sizlar ovoz chiqarmasdan sanab, qancha bo’lganini barmoqlaringiz bilan bilan ko’rsatasiz. O’qituvchi bitta qalam ko’rsatadi. Bolalarning deyarli hammasi bir vaqtda bittadan barmoqlarini ko’rsatadilar. O’qituvchi 4 ta qo’g’irchoqni ko’rsatganda qariyb bolalarning hammasi to’rtta barmoqlarini ko’taradilar. Sinfda jimjitlik. Bolalarning butun diqqat e’tibori topshiriqni bajarishga qaratilgan. O’qituvchi: 4 — Barakalla, hammangiz to’g’ri hisobladingiz. Endi cho’pni bir qo’limdan ikkinchi qo’limga olaman, sizlar esa ovoz chiqarmasdan sananglar, keyin menga qancha bo’lganini ko’rsatasizlar. Bolalar indamay, o’qituvchining harakatlarini kuzatib, sanashadi va hammalari 10 ta barmoqlarini ko’rsatishadi. O’qituvchi: — Endi kvadratlarni sananglar, - deydida, taxtagachaga ketma-ket oq kvadratlarni qo’yadi. Bolalar sanashadi. Ular oltita narsa ko’rsatilganda oltita barmoqlarini ko’rsatadilar. O’yin 12 minut davom etadi. Bu o’rinda bolalarning birinchi o’nlik haqidagi bilimlarining taxminiy darajasi aniqlanadi, qancha ko’rsatilsa, o’shani barmoq bilan sanab ko’rsatish malakasi mustahkamlanadi. Bundan tashqari, ovoz chiqarmay, xayolda sanash bilish kabi shartli reflektor aloqalari ham mustahkamladi. Bolalar aslida sanashga ovoz chiqarib takrorlamasdan birdaniga erisha olmaydilar, jim talab etuvchi o’yin qoidasigina ularni bunga majbur qiladi va ular ovoz chiqarmay sanaydilar. Bunday qilishning yaxshi tomoni shundaki, bolalarning diqqat e’tibori faqat topshiriqni bajarish bilan band bo’ladi. Kelgusi darsda yana ham murakkablashtiriladi. Masalan, Bolalar barmoqda barcha kvadratlarni ko’rsatishadi. Sanashning shu tarzda murakkablashtirish natijasida bolalarni turli sonlarning tarkibi bilan tanishtiriladi. Bunda bolalar kerakli kvadratlar miqdorini turlicha ko’rsatadilar. Bu o’yinni o’ynatish tufayli o’quvchilarda tez harakat qilish malakasi mustaxkamlanadi. Shu bilan birga topshiriqni kim tez, kim esa sekin bajarayotganini aniqlab olish imkoni tug’iladi. 2. «To’g’ri va teskari sanash» O’ynatiladigan didaktik o’yin «Ko’rganni eslab qolish diktanti». Didaktik topshiriq: qo’shib sanash yo’li bilan geometrik shakllardan son qatorini tuzish. O’yin topshirig’i: o’qituvchi tomonidan ko’rsatilgan namunaga 3—4 daqiqa davomida diqqat bilan qarab olib, geometrik shakllarning soni va qanday joylashganini aniqlash hamda ularni uzining daftariga to’g’ri yozish. 5 Foydalaniladigan buyumlar: 1) 6 ta qizil doiracha va 6 ta kuk kvadrat solingan individual konvert; 2) o’rtasidan qizil chiziq tortilgan qalin oq qog’oz; 3) o’qituvchining qo’lida geometrik shakllar yopishtirilgan namunalar. Bolalar tezlik bilan ko’k kvadratlarni yoyadilar Oradan 5—7 sekund o’tgach, eng ziyrak o’quvchilar qo’llarini ko’taradilar. 15—18 bola 30—50 sekund mobaynida topshiriqni bajaradi. Ba’zi bolalar beparvo va befarq bo’ladilar. Masalan, bolalardan biri quyidagi uyga o’xshash shaklni teradi: (Bu yerda shakllarning nomlari bolalarga oldinda o’rgatilganligi nazarda tutiladi) O’yinning borishi: o’qituvchi o’quvchilarga geometrik shakllar rasmi solingan konvertlarni ulashib beradi. Bolalar konvertlarni kuzdan kechiradilar. O’qituvchi konvertlar bilan birga oq qog’oz ham ulashadi. — Bolalar,— deydi o’qituvchi,— hamma shakllarni bir yerga to’plab, konvert ustiga qo’yinglar va ularni partaning chetiga qo’yinglar. O’yinni mana bunday tartibda o’ynaymiz: men sizlarga kvadratlar yoki doiralar shakllari solingan qog’oz namunasini ko’rsataman (ko’rsatadi). Sizlar esa sanab, qog’ozda qancha shakllar borligi va ular qanday joylashganligini eslab qolinglar. Uchgacha sanayman, undan so’ng namunani olib qo’yaman, sizlar esa qo ’ lingizdagi qizil chiziqli oq qog ’ ozlarga shakllarni xuddi namunadagidek joylashtirishingiz lozim . Dastlab o ’ qituvchi eng oddiy variantni kamroq shakllar rasmi solingan bir xil shakllarni ) tanlaydi . — Diqqat ! — deydi o ’ qituvchi ,— ko ’ rsata boshlayman bir , ikki , uch ! To ’ rtta bola esa barcha kvadratlarni qatorasiga terib qo ’ ydi . Uchtasi doirachalarni bir chiziqqa tizishdi . O ’ qituvchi bolalarga o ’ z - o ’ zlarini tekshirish imkonini berish maqsadida namunani ikkinchi marta ko ’ rsatadi va topshiriqning to ’ g ’ ri yoki noto ’ g ’ ri bajarilganligini tekshirib chiqishni taklif qiladi . Oradan 5—10 sekund o’tgach, namunani olib qo’yadi. — Endi , bolalar ,— deydi o ’ qituvchi ,— aytinglar - chi , qancha kvadrat qo ’ ydingizlar ? — Beshta. 6 — Barakalla, hammangiz ham g’olib bo’ldingiz. Endi men sizlarga qiyin namunani ko’rsataman. Sizlar diqqat bilan qarab turing. Diqqat: bir, ikki, uch! O ’ qituvchi ikkinchi namunani ko ’ rsatadi . Ko’pchilik bolalar birdaniga kvadratlarni oladilar. O’qituvchi ularni ogohlantirib: “Sanab chiqishni unutmadinglarmi?”—deydi. 3— 4 bola ko’zini kvadratlardan uzib, namunaga diqqat bilan qaraydi va sanay boshlaydi. Shundan so’ng o’qituvchi namunani olib qo’yadi. Ikkinchi galga kelganda bolalar shakllarni birinchi galdagiga qaraganda tezroq tizadilar. O’yin uchinchi marta o’tkazilganda jonliroq o’tadi, lekin doirachalar qiyinchilik tugdirishi mumkin. Shunday qilib, o’yin paytida bolalar sanashni o’rganadilar, undan tashqari, shakllarni bir chiziqqa tizishni xam bilib oladilar, ana shunda shakl nomlari mo’stahkamlanadi va, nihoyat, o’yin o’zlashtiriladi. O’yin bolalarni bir-biriga juda ham yaqinlashtirib yuboradi va ularda o’yinga bo’lgan qiziqish ortib boradi o’qituvchi esa o’yin jarayonida bolalar xotirasi qanchalik taraqqiy etganligini, kimda eslab qolish xotirasi o’sgan yoki o’smaganligini aniqlab olishi mumkin. 3. «Ikkini qo’shish va ayirish» O’ynatiladigan didaktik o’yin: “Jim-jitlik” (murakkablashtirilgan varianti). Didaktik topshiriq: o’ngacha og’zaki sanash. O’yin topshirig’i: o’qituvchi ko’rsatgan son va belgilarni hayolda yechish, doskaning oldiga indamasdan borib, son natijasini topib, uni o’chirib tashlash. Bu o’yin juda ko’p marta turli variantlarda o’tkaziladi. O’qituvchi doskaga oldinroq doira chizib, uning atrofiga 1 dan 10 gacha bo’lgan raqamlarni yozib doiraning o’rtasiga 2 raqamini belgisi (bu belgi qo’shish yoki ayirishni bildiradi) bilan yozib qo’ygan bo’ladi. O’yin uyga berilgan topshiriq tekshirilgandan keyin o’tkaziladi. O’qituvchi bolalarga o’yin qoidalarini tushuntiradi:— O’yin mutlaqo jimjitlik vaziyatida o’tkaziladi,— deydi o’qituvchi.— Avval men doira ichidagi raqamni, keyin qo’shish yoki olib tashlash belgisini ko’rsataman. O’ndan so’ng doira atrofidagi raqamlardan birini ko’rsataman. Mana bu yerda -katakchalar ichida 7 3 4 5 6 7 1. 2. 3. 4. 5. javoblar berilgan (ko’rsatadi). Sizlar ko’rsatkichning qaysi raqamni ko’rsatishini yaxshilab kuzatinglar, u raqam bilan nima qilinishi kerakligini o’ylab turinglar. Mana (ko’rsatadi). Kimda-kim masalani yechsa, ovoz chiqarmay, qo’l ko’tarsin; men chaqirishim bilan u kataklar oldiga keladi-da, hosil bo’lgan sonni o’chiradi. Shundan keyin o’yin boshlanadi. O’qituvchi ikkiga to’rt qo’shilishi kerakligini ko’rsatadi. U 5 sekund davomida kerakli son va belgilarni ko’rsatkich bilan ko’rsatib turadi. Uning chaqirig’i bilan o’quvchilar topshiriqni ovoz chiqarmasdan bajarishadi. So’ngra o’qituvchi sur’atni tezlashtiradi (2 sekunddan). Sinfda jim-jitlik. Bolalar butun diqqatlarini bir yerga to’plab ish qiladilar. 10 ta bolaning bergan javobi aniqlanadi va ulardan kim g’olib chiqqanligi e’lon qilinadi. O’yin 5—6 minut davom etadi. Xulosa: o’yin juda sodda bo’lib, undan keng me’yorda foydalanish mumkin. Bu o’yin bolada iroda, tirishqoqlik tarbiyalashga va ularda sanoqqa bo’lgan qiziqishni oshirishga ko’p jihatdan yordam beradi. II gruppa Son tarkibini mustahkamlovchi o’yinlar. Ko’pchilik o’yinlar eng qiyin matematik bog’lanishlardan biri-son tarkibining bolalar tomonidan o’zlashtirilishiga ko’maklashuvchi ajoyib vositalardan hisoblanadi. Dasturga muvofiq, birinchi o’nlikdagi son va raqamlar bilan dastlabki tanisha boshlangan paytdayoq bolalar son tarkibini o’qib olishlar lozim. Shuni ham aytish kerakki, bu vazifa uchun hamma vaqt ham oson bo’lavermaydi, chunki buning uchun bolalarda sonlarning tarkibini farq qilishga asoslangan tahlil, tafakkurining yaxshi mashq qirilgan bo’lishi talab etiladi: olti — 3 va yana 3; 2 va 4; 5 va 1 ; 2, 2 va yana 2 demakdir. O’quvchilarning son va raqamlarni anchayin esda qolishlarining o’zi bilan ish bitmaydi, shuni 8 unutmaslik kerakki, son va raqamlarchi bu tariqa eslabgina qolish yetti yashar bolalar uchun juda ham xarakterlidir. O’qituvchi ishining g’oyat murakkabligi ham ana shundadir. Materialni puxtaroq o’zlashtirish va konkretlashtirish uchun «Teatr», «Nima o’zgardi» kabi maxsus o’yinlar o’tkazish yaxshi natija beradi. «4 soni va raqami» O’ynatiladigan didaktik o’yin: «Nima o’zgardi» Didaktik topshiriq: 4 soni tarkibining turli variantlarini mustahkamlash. O’yin topshirig’i: bolalarning turgan joylarini eslab qolish, ularning joy almashganlarini bilish (ya’ni 4 soni tarkibining yangi variantini ko’rsatish). O’yindan ilgari og’zaki hisoblash mashqi o’tkaziladi Bolalar masala o’ylab topishadi. Masalan: Karim «Bitta daraxt bor edi, yana uchta draxat o’tqazildi, endi daraxtlar 4 ta bo’ldi» - deydi. «Ikkita mashina turgan edi. Yana ikkita mashina ularning yoniga kelib to’xtadi, - deydi Rahim,— endilikda mashinalar soni 4 ta bo’ldi. O’qituvchi bu bolalarni doskaga chaqirib, ularning aytgan narsalari xayollarida qanday joylashtirilgan bo’lsa, o’sha narsalarni xuddi shunday tartibda jadvalga joylashtirishni taklif qiladi. O’qituvchi: «4 sonini yana qanday hosil qilish mumkin?»— deb so’raydi. Bolalar uzoq o’ylanib qolishadi. Nihoyat, ulardan biri quyidagi tarzda ko’rsatadi 4 So’ngra o’yin boshlanadi. O’qituvchi 4 bolani chaqirib, ularni bir safga qo’yadi. Keyin o’quvchilardan biriga «Bolalarning safda qanday turganlarini diqqat bilan ko’rib oladida sinfdan chiqib tur»,— deydi, O’qituvchi bolalarning birini alohida, uchtasini esa yonma-yon qo’yadi tashqariga chiqqan bola kirib keladi. O’zgarishni ko’rgach: «Uch o’quvchi bir joyda, bittasi alohida turibdi»,- deydi. — Jami qancha?—deb so’raydi o’qituvchi. -To’rt kishi,— javob beradi o’quvchi. — Demak, to’rt sonini qanday hosil qilish mumkin. — Uchta birni qo’shib. O ’ qituvchi doska oldiga boshqa o ’ quvchini chaqiradi . U ham safda turgan bolalarga bir nazar tashlab, tashqariga chiqadi. Qaytib kirgach: «Ilgari chap tomonda 9 uch kishi, o’ng tomonda bir kishi turgan edi, endi esa har ikkala tomonda ikkitadan kishi bor», — deydi. — Bunga qanday erishildi? — so’raydi o’qituvchi. — Uchta bo’lib turganlardan biri yakka turgan bolaning yoniga o’tib olibdi. — Demak, — deydi o’qituvchi, — 4 sonini yana qandan hosil qilish mumkin ekan? — Ikkiga ikkini qo’shib, — javob beradi o’quvchi. So’ngra uchinchi o’quvchi sinfdan chiqib turadi. O’qituvchi uch bolani birga, bittasini alohida qo’yadi. Sinfga qaytib kirgan o’quvchi yuz bergan o’zgarishni aytadi: — Ilgari ular ikki kishidan turishgan edi, endi esa bu yerda bir, anavi yerda uch kishi bo’lib qolibdi. — Qaysi tomondagilar ko’pchilikni tashkil etibdi? Mana bu tomondagilarmi, Ibrohim? To’g’ri. Demak, 4 soni yana qanday hosil bo’lar ekan? — Birga uchni qo’shish yo’li bilan, — deb javob beradi o’quvchi. So’ngra o’qituvchi butun sinfga murojaat qilib: — 4 soni qanday hosil bo’ladi? — deb so’raydi. Ko’pchilik o’quvchilar javob berish uchun qo’l ko’taradilar to’g’ri javob berishadi: — To’rtta birdan, o’ch bilan birdan, ikki bilan ikkidan bir bilan uchdan. O’yin jonli va qiziqarli o’tadi. Alohida-alohida so’rash natijasida doskaga chaqirilgan o’quvchilarnigina emas, sinfda o’tirgan boshqa o’quvchilarning ham to’rt sonining tarkibini yaxshi tushunganlari aniqlanadi. O’yin besh minut davom etadi. Shundan so’ng o’qituvchi bolalarni 4 raqami bilan tanishtiradi. «5 soni va raqami» O’ynatiladigan didaktik o’yin: «Teatr» («Nima » tipida). Didaktik topshiriq: 5 soni tarkibini mustahkamlash. O’yin topshirig’i: buyumlar (qo’g’irchoqlar) tarkibini eslab qolish, ularni solishtirib ko’rish, joylar almashgandan keyin o’zgarishni topib ko’rsatish. Foydalaniladigan buyumlar: pardasi bo’lgan ramka, beshta qo’g’irchoq. 10 O’qituvchi o’yin boshlangunga qadar o’quvchilar bilan besh soni tarkibini takrorlaydi. O’ndan so’ng o’yin shartlarini tushuntirishga o’tadi: — Hozir men sizlarga teatr ko’rsataman. Sizlar yaxshilab qarab, «sahna»da «artist»lar qanday turganligini eslab qolishinglar kerak. O’qituvchi qo’g’irchoqlarni bir qatorga tizib qo’yib, pardani ochadi. Bolalar zo’r diqqat bilan qarab turishadi. — Xo’sh, Yo’ldosh,— deydi o’qituvchi,- «artist»larimiz qanday holatda turibdilar? — Bir qatorga bittadan bo’lib tizilib olishibdi, - javob beradi Yo’ldosh. — Sahnada nechta «artist» bor? — Beshta. — Endi ular,— deb davom etadi o’qituvchi,— u joylarini o’zgartiradilar. Sizlar nima o’zgarganini aytasizlar? Parda tushirilib, ochiladi. — Xo’sh, bolalar,—deydi o’zgaribdi? — Ilgari beshtala qo ’ g ’ irchoq ,— bitta safga tizilgan edi , endi esa manavi yerda bitta qo ’ g ’ irchoq turibdi . — To ’ g ’ ri ,— deya Sharifning javobini ma ’ qullaydi o ’ qituvchi ,— bu qo ’ g ’ irchoq — ashula boshlovchi , shuning uchun u alohida turibdi . Endi doirachalari xuddi mana shu qo ’ g ’ irchoqlardek joylashtirilgan jadvalni topib bolalarga ko ’ rsat . Sharif o’sha jadvalni topib, bolalarga ko’rsatadi. Parda yana tushiriladi. O’qituvchi qo’g’irchoqlarning joyini o’zgartirib, Nazokatni doskaga chaqiradi. «Sahna»ga diqqat bilan qarab turgan Nazokat shunday deydi. - - - - - Hali bu yerda bitta, manavi yerda esa to’rtta qo’g’irchoq bor edi. Endi bo’lsa, bu yerda uchta, o’ng tomonda ikkita bo’lib qolibdi. — Bu o’zgarish, — deb so’raydi o’qituvchi, — qanday yuz beradi? — Ashula boshlovchining yoniga yana bitta "artist" kelib qo’shilgan va ular ikkita bo’lib qolgan. — Xo’sh, — deydi o’qituvchi, — shunda natija nima 11 — Chap tomondagi «artist»lardan bittasi kamayib bo’lib qoldi. — To’gri, endi jadvaldan ko’rsat, — deydi o’qituvchi Nazokat jadvalni topib beradi. Bolalar shodlikdan qarsak chalib yuboradilar. Parda tushiriladi. O’qituvchi butun sinfga murojaat qilib: Qanday qilib «artist»larimizni boshqacha joylashtirish mumkin? Kimda-kim boshqacha joylashtirishni o’ylab topsa, o’sha «artist»larni o’zi joylashtiradi va pardani ochadi, — deydi. Qariyib hamma bolalar qo’l ko’tarishadi. Doskaga chaqirilgan o’quvchi qo’g’irchoqlarni 2,2,1 tartibida joylashtirishni taklif etadi va bolalarga xuddi shunday jadvalni ko’rsatadi. O’yin bolalarning 5 soni tarkibini puxta o’zlashtirib olishlariga yordam beradi. Agar o’yin boshlangunga qadar faqat 10 — 12 bola 5 sonining qanday hosil bo’lishini aytib bera olgan bo’lsa, «Teatr» o’yini o’tkazilgandan keyin 5 sonini qanday hosil qilish mumkinligini 30 — 32 o’quvchi aytib beradi. Qo’g’irchoqlarning tashqi ko’rinishi, ularning joylarini almashtirib turish, qolgan 5 — 6 bolaga son tarkibidagi o’zgarishlarni tushunib, eslab olishiga yordam berganligi aniqlanadi (buning uchun «artist»larning qanday turganini esla» deyishning o’zi kifoya, bolalar o’sha zahotiyoq savollarga javob beraveradilar). O’yin 8 minut davom ettiriladi. Bu o’yinni boshqa son tarkibi bilan albatta takrorlash kerak. «10 ichida hisoblash» O’ynatiladigan didaktik o’yin: «Do’koncha». Didaktik topshiriq: arifmetik amallarni 10 ichida mashq qildirish. O’yin topshirig’i: ko’rsatilgan son («narx»)lardan 10 sonini tashkil qiladiganini tanlab olish — 10 so’mgacha bo’lgan sovga «sotib olish». O’yin darsning boshida, ilgari o’tilgan materialni mustahkamlash maqsadida o’tkaziladi. O’yinni o’tkazish uchun 18 minutdan ko’proq vaqt ajratiladi. Sinf tanaffus vaqtida jihozlanadi. Foydalaniladigan buyumlar: stolga yoyib qo’yilgan o’yinchoqlar, albbom va kitoblar. Har bir buyumda bahosi yozib qo’yilgan qog’oz bo’ladi. Bolalarga «pul» 12 (raqamlar yozilgan qogoz)lar konvertlarda tarqatiladi. «Do’koncha» degan yozuv stol yonidagi biror narsaga osib qo’yiladi. O’qituvchi o’yin shartlarini quyidagicha tushuntiradi. — Mana bu yerda turli o’yinchoq va buyumlar yotibdi. Ularning narxiga e’tibor bering: qaysi o’yinchoq yoki buyum necha pul turadi Lola, sen sotuvchi bo’lasan. Endi o’yinning qanday o’tkazilishini eshitib olinglar. Hammangizning onalaringiz sizlarga ukangizning tug’ilgan kuniga sovg’a sotib olish uchun 10 so’mdan pul berishgan deb faraz qilinglar. Qo’lingizdagi pul bir tiyini ham qolmasdan sarflanishi lozim. Do’konchadan nimalar sotib olishingiz kerakligi haqida o’ylab ko’ringlar. Bolalar 2 minut o’ylab o’tirishadi. So’ngra qo’l ko’taradilar. Doskaga chaqirilgan Dilorom stol yoniga borib, o’ziga jo’da ham yoqib qolgan o’yinchoq (qo’g’irchoq)ni olib, 5 «so’m» uzatadi. — Bolalar, Dilorom to’g’ri savdo qilyaptimi? - deb so’raydi o’qituvchi. — yo’q, unda yana 5 so’m qoldi! — deydi Sharif. Dilorom bir oz o’ylab turadi, so’ngra qat’iylik bilan o’ziga o’chta bir so’mlik rezina qo’g’irchoq va ikkita bir so’mlik kitobcha berilishini iltimos qiladi. Mahmud 8 «so’m»ga o’yinchoq, ikki «so’m»ga albom “sotib oladi». O’lmas 5 va 5 «so’m»lik, Turgun 2, 2, 2 va 4 “so’mlik”, Vali esa 4, 2, 1 va 3 «so’m»lik xarajat qilishdi. «Pul»ni to’g’ri «sarflay olmaganlar»ga 10 sonini qaysi sonlardan hosil qilish mumkinligini eslatib turish lozim. Bolalar qo’shish jadvalini yaxshi bilishlariga gasdan, «Do’koncha» o’yinida ularning sanoqqa doir ko’nikma va malakalarini qo’llanishda qiynalganliklari sezilib turadi. Bolalar bu o’yinda juda aktiv qatnashadilar, o’yin paytida ularning yuzlaridan quvonch alomatlari arimaydi. «Do’koncha» o’yinini takror o’tkazish ham mumkin. «10 gacha sanash» 13 2.Didaktik o’yinlarni foydalanish metodikasi Matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish o’quvchilar zehnini o’stirish, tez hisoblash ko’nikmalarini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Dam olish daqiqalarida og’zaki topshiriqlar aytib o’quvchilar faolligini oshirish mumkin. Masalan: 1. Bir gala qushlar uchib kelib daraxt shoxlariga qo’ndi. Ular shoxlariga ikkitadan qunsa, bitta shox ortib qoladi. Bittadan qo’nsa, bitta qush ortib qoladi. Qushlar nechta-yu ? SHoxlar nechta ? Javobi: qushlar 4 ta 2. Osmonda bir gala g’oz uchib ketayotgan edi. Bir g’oz ularga «salom, yuz g’oz» dedi. Bir g’oz ularga qarab shunday deb javob qaytardi. Biz yuz g’oz emasmiz, yarmimizni, yarmiga yarmini qo’shib bir g’oz qo’shilsa yuz g’oz bo’lamiz deb javob qaytaribdi. G’ozlar nechta bo’lgan. Sanoqqa doir didaktik o’yinlarga qo’shimcha material I gruppa uchun To’gri va teskari sanoq son ustida bajariladigan amallar. Didaktik o’yin: «Qaysi biri qo’shildi» Didaktik topshiriq: son qatori haqidagi tushunchani mustahkamlash. O’yin topshirig’i: oldin turgan bolalarni sanab chiqib, yana qancha qushilganini aytib berish. O’yin tasviri: Bir necha bola bir qatorga turadi. Qolgan bolalar ularni sanab chiqishadi. O’qituvchi signal berishi bilan o’tirgan o’quvchilar ko’zlarini yumadilar. O’qituvchi ovoz chiqarmasdan yana bir o’quvchini doskaga chiqarib, saflanganlar qatoriga turg’azib qo’yadi. “Mumkin” degan signal berilgach, o’quvchilar ko’zlarini ochib, nechanchi («beshinchi», keyin «oltinchi» va xokazo) kelib qo’shilganini aytib berishadi. Bu o’yin «Ketgan kim o’yiniga qaraganda anchagina yengil. Uni dastlabki kunlarda o’tkazish mumkin. Bunday o’yinlar turli variantlarda o’tkazilishi mumkin. Chunonchi: «Qaysi o’yinchoq yashirib qo’yildi», «Qaysi o’yinchoq qo’shib qo’yildi» va xokazo. Bolalarda noto’g’ri tushuncha hosil bo’lib qolmasligi uchun bir xil buyumlardan foydalanish kerak, chunki o’yinchoqlar har xil taqdirda bolalar 14 to’g’ri javob berolmay, “beshinchi” deyish o’rniga «o’yin choq» yoki «kubik» deb yuborishlari mumkin va hokazo. “Sanayver” tipidagi o’yinlar ham shu gruppaga kiradi. Bolalarni doskaga chiqarish va safga tizib qo’yish, keyinchalik esa to’g’ridan-to’g’ri qatorma-qator sanatish mumkin. 2. Didaktik o’yin: «Sanayver» yoki “Kim bilsa hisoblashni davom ettiraversin”. Didaktik topshiriq: son qatori haqidagi tushunchani mustahkamlash. O’yin topshirig’i: har qanday sondan boshlab sanay va uni davom ettira olish. O’yinning borishi: bolalarga bir xil buyumlar berib qo’yiladi. Buyumni ko’rsata turib bola: «bir» desa, ikkinchisi kelib: «ikki» deydi va hokazo. O’yinni buyumsiz o’tkazish va hisoblashni birdan boshlamaslik yo’li bilan bu o’yinni murakkablashtirish mumkin. Masalan, o’qituvchi «to’rt» desa, o’quvchi hisoblashni «besh» sonidan boshlab davom ettirishi lozim. So’ngra o’qituvchi uni to’xtatadi. Navbatdagi (chaqirilgan yoki partada o’tirgan) o’quvchi sanashni davom ettiradi. O’yin navbatma-navbat har bir qator bilan o’tkazilishi mumkin. Bu esa har bir safga tizilganlarda g’olib bo’lish istagini tug’diradi. 3. Didaktik o’yin: “Qo’shnilaringni top” Didaktik topshiriq: birinchi o’nlikda son bilan raqamning bir-biriga moslashuvi haqidagi tushunchan mustahkamlash. O’yin topshirig’i: tavsiya etilgan raqamlardan kerakligini topish va uni son qatorida o’z o’rniga qo’yish. O’yinning borishi: O’qituvchi (keyinchalik o’quvchi ham) doskada, sonlar kassasida yoki maxsus balandlikka bir necha raqam jadvallarini qo’yib, boshqa raqamlarga joy qoldiradi. Raqamlar o’qshuvchining stolida bo’ladi, o’quvchi stolga yaqinlashib, kerakli («qo’shni») raqamni qidirib topadi va bo’sh joyga qo’yadi. Murakkablashtirish bitta joyni bo’sh tashlab ketishdan boshlab 3, 4 joygacha bo’sh tashlab ketish. 15 Qatorasiga ikkita raqamni qoldirib ketish mumkin. Bitta raqamning o’zini qo’yish, masalan, «Buning ikkala qo’shnisidan birontasi ham yo’q. U zerikib qoladigan bo’ldi» deb, faqat 5 ni qo’yish mumkin. Bolalar uning yoniga 4 va 6 raqamini qo’yadilar, qolganlar esa 4 va 6 raqamiga «qo’shni» qidirishadi va hokazo. Ba’zan faqat bitta raqamni ko’tarib ko’rsatishning o’zi kifoya. Doskaga chaqirilgan bolalar uning «qo’shnilarini topib beradilar. Butun o’yinni bolalarning o’zlari ham o’tkazishlari mumkin. Son qatori haqidagi tushunchani mustahkamlash uchun (tekshirish maqsadida) ham individual raqam jadvallari bilan mashgulot o’tkazish yaxshi natija beradi. Bolalarning qo’llaridagi konvertlarda — 10 tadan raqam bor. O’qituvchi: — 2 raqami bilan 6 raqamini olinglar, partaga qo’yinglar. Men: «Qo’shnilarini topinglar!» deganimda, kerakli raqamlarni topib, ularning yoniga qo’yasizlar. O’qituvchining «Qushnilarini topinglar!» degan signali berilishi bilan topshiriqning bajarilishi o’yin momenti bo’ladi. O’qituvchi tez-tez u yoqdan bu yoqqa o’tib, bolalardan qaysi birining tushunmayotganligini, kimning to’g’ri, kimning noto’g’ri qo’yganligini ko’rib turadi. So’ngra o’qituvchi o’quvchilarni raqamlar bo’yicha “sanatish” uchun doskaga chiqaradi. Doskaga chiqqan baland ovoz bilan «Bir, ikki, uch» va hokazo deb sanay boshlaydi. 2.1 Didaktik o’yin: «Qaysi son yo’q» Didaktik topshiriq: 20 gacha bo’lgan son qatori haqidagi miqdoriy tushunchani mustahkamlash. O’yin topshirig’i: son qatorini tahlil qilib, o’zi yo’q son bilan qo’shni sonlarni ajratib tashlab, o’sha sonni aytish. O’yinning borishi: Darsning oxirida o’qituvchi: — Men sonlarni qatorasiga yozib boraveraman, sizlar diqqat bilan qarab o’tiringlar, biron joyi noto’g’ri bo’lsa, aytasizlar,— deydi. 16 O’qituvchi doskaga quyidagicha qilib sonlarni yoza yooshlaydi: 10, 11, 12, 13, 14, 16 va hokazo. Bolalar tushirib qoldirilgan sonni darhol payqaydilar va o ’ qituvchi « yodidan chiqardi », deb o ’ ylaydilar . Chaqirilgan o ’ quvchi xatoni « tuzatadi » doskaga qaysi raqam « tushirib qoldirilgan » bo ’ lsa , o ’ sha yerdan boshlab yozilgan narsalarni o ’ chirib , o ’ sha yerdan boshlab yozib ketadi ( yoki nima yozilishi kerakligini aytadi ). Misol istalgancha o’zgartirilishi mumkin, masalan, 10 dan boshlab, 11, 12, 9, 13 va hokazo deb yozish mumkin. Bolalar raqamlar to’g’ri yozilmaganini sezadilar, o’qituvchi ulardan qaysi son qaysi son ketidan yozilishi kerakligini surab oladi. Sinfdagi o’quvchilarga baravariga hisoblatish mumkin, bunda o’qituvchi raqamlarni ko’rsatib turadi. 4. Didaktik o’yin: «Narvoncha» Didaktik topshiriq: 20 ichida qo’shish misollarini yechish. O’ y i n topshirig’i: «Narvoncha»ga tezda chiqish ya’ni hamma misollarni yechish. O’yinning borishi: O’qituvchi oldindan har bir qator uchun alohida uchta «o’t o’chirish» narvonchasini chizadi. O’qituvchi: — Bolalar , narvonchaga , pog ’ onali narvonchaga emas , balki « o ’ t o ’ chirish narvonchasi » ga tez chiqib - olish kerak ,— deydi - da , 3 o ’ quvchini doskaga chaqiradi va ularga javobni qaerga ( katak qarshisiga ) yozish kerakligini tushuntiradi . 14+6= 13+5= Hamma o ’ quvchilar o ’ z qatorlaridan chiqqan bolalarning masalalarni qanday yechayotganlarini kuzatib turishlari yaxshi natija beradi . Agarda biror o ’ quvchi masalani noto ’ g ’ ri yechsa , O ’ quvchilar darhol qo ’ l ko ’ tarib , uning narvondan « yiqilib tushganini ) aytishadi . Murakkablashtirish — har bir qator « o ’ z » o ’ quvchisini emas , boshqa qator o ’ quvchisini kuzatadi , masalan , III qator o ’ quvchilari II qator o ’ quvchilarini , II qator 17 o ’ quvchilari I qator o ’ quvchilarini , I qator o ’ quvchilari esa III qator o ’ quvchilarini kuzatadilar . Bu esa barcha o’quvchilar aktivligini va masala yechayotganlar mas’uliyatini oshiradi. Bo’shroq o’quvchilarning kamroq «yiqilishi»ga kerak, ularga yengilroq masalalar berib turish lozim. Bu o’yin bolalarga doskada bajarilayotgan amallarni yaxshilab tushunib olish imkonini beradi. Bolalar bu o’yinni o’ynash jarayo nida esda saqlab qolishini ilgari qiyin bo’lgan qo’shish amalini puxta , o’rganib oladilar va ularda barmoq bilan sanab o’tirishga ehtiyoj qolmaydi. Bu o’yinni barcha amallar bilan turli variantlarda o’tkazish mumkin. II gruppa Son tarkibi haqidagi tushunchani mustahkamlovchi o’yinlar Bu o’yinlarning ko’pchiligi jadvallar yoki ko’rsatma individual qurollar (geometrik shakllar solingan konvertlar) va hokazolar yordamida o’tkaziladi. 1. Didaktik o’yin: «Shuncha ajratib qo’y» Didaktik topshiriq: son tarkibini (5, 6, 7 va hokazo) mustahkamlash. O’yin topshirig’i: a) tavsiya qilingan jadvalga qarab o’zining daftarida ham xuddi shuncha son ajratish; b) o’zining xohishiga qarab shakllarni almashtirib qo’yish. O’yinning borishi: Tanaffus vaqtida bolalarga geometrik shakllar solingan konvertlar hamda o’rtasidan chiziq tortilgan qalin qog’oz beriladi. O’yin «Ko’rganni eslab qolish diktanti» tarzida o’tkaziladi. Lekin o’qituvchining qo’lidagi namunada shakllarning oddiy joylashuvi emas, balki muayyan bir tarkib ko’rsatilgan bo’ladi. O’qituvchi qo’lida namunani ko’rsatib turib, baland ovoz bilan: «Diqqat!.. Bir, ikki, uch!»—deydida namunani olib qo’yadi. Bolalar masalani xuddi o’qituvchi ko’rsatgan namunadagidek qilib tez bajaradilar. O’z-o’zini tekshirish uchun namunalarga takror qarab olishga ruxsat etiladi. O’yin shu yo’sinda 3—4 marta o’tqaziladi. So’ngra o’qituvchining bolalarga xuddi shu o’yinning o’zini boshqa variantlarda mustaqil suratda o’ynatishi yaxshi natija beradi. 18 Bu o’yin bolalar qobiliyatini o’stiradi. O’qituvchi qatorlar oralab yurib, masalani kim qanday yechganligini aniqlaydi. O’yin oxirida bolalardan biror sonning qanday hosil bo’lishini takrorlab olishni albatta talab qilish kerak. Agar ular o’zlari tergan bo’lsalar, kimniki yaxshi chiqqanini aytish lozim. Odatda hamma o’quvchilar berilgan topshiriqlarni durustgina bajaradilar, ya’ni “g’olib chiqadilar”. O’qituvchi ularning yaxshi o’ynaganliklarini qayd qilinadi. 2.2 2- sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish Doskaga oldindan ikkita variantga mos 6 tadan topshiriq yozib qo’yiladi. I. O’tilgan mavzuni tekshirish: O’tilgan mavzu bo’yicha har bir o’quvchining bilimini tekshirish maqsadida variantlar bo’yicha quyidagi topshiriqlar beriladi. 1. variant 1. 28-10= a) 9 b) 8 d) 18 2. Baliq ovida uchta bola uchtadan baliq tutdi. Hamma baliq nechta? a) 9 b) 6 d) 3 3. 50 - X = 40 a) 10 b) 8 d) 9 4. Qish kunlari 90 kun, bahor kunlari esa undan ikki kun ortiq. Bahor necha kun davom etadi? a) 88 b) 91 d) 92 5. Eng katta ikki xonali sonni ayting. a) 99 b) 100 d) 90 6. II variant 1. 45 + 20 = a) 65 b)60 d) 55 2. Bolalar 3 qatorga beshtadan saflanishdi. Nechta bola saflangan? a)15 b)10 d)8 3. 50-X= 41 a)10 b)8 d)9 4. Alifboda 23 undosh, 6 ta unli harf bor. Hammasi bo’lib nechta harf bor? a) 30 b) 29 d) 28 5. Eng katta bir xonali son? 19 a) 10 b) 9 d) 1 Bu testlarning javoblari variantlar o’zaro almashgan holda o’quvchilar tomonidan tekshiriladi va baholanadi. II. O’tilganlarni mustahkamlash. Bugungi darsdan ko’zlangan maqsad e'lon qilinadi. Doskaga oldindan tayyorlangan mahalla sxemasi va qog'oz kartochkalarda matematik topshiriqlar qo’yiladi. O’qituvchi: - Bugungi darsimiz boshqalaridan farqliroq "Mahalla bo’ylab sayohat" deb nomlanadi. Bizning mahallamizda ikkita yo'1 orqali maktabimizga borish mumkin. Bu darsimizda biz birinchi yo’ldan maktabga boramiz. Bu yo’lda to’yxona, bozor, sartaroshxona, dorixona, madaniyat uyi uchraydi. Biz bu yerlardan berilgan topshiriqlarni bajarish orqali o’ta olamiz. Yo’lda esa yerga to’kilgan barglarni yig'ib, ya'ni unda berilgan misollarni bajarib borasiz. (Misollarni yechish bilimi bo’shroq o’quvchilarga beriladi.) Dars davomida to’yxona, bozor, dorixona, sartaroshxona, madaniyat uyi haqida tushuncha berilib, ular haqidagi masalalar bolalar tomonidan bajarib boriladi. Topshiriqlar: 1. To’yga 30 ta ayol mehmonlar va undan 9 ta ortiq erkak mehmonlar kelishdi. Hammasi bo’lib nechta mehmon keldi? Ayollar - 30 ta — Erkaklar - ?, 9 ta ortiq L ? Yechish: 30 + 9 =39 ta 30 + 39 — 69 ta Javob: 69 ta mehmon. 2. Bozordan onam 5 kg olma va 4 kg pomidor olib keldi. Hammasi necha kg? 3. Dorixonada 85 so ’ mga dori olish kerak edi . 100 so ’ mdan necha so ’ m qaytim olinadi ? 4. Sartaroshxonaga tushgacha 10 ta , tushdan keyin undan 2 ta kam bola sochini to'g'irlatdi. Bir kunda hammasi bo’lib nechta bola sartaroshxonaga kirdi? 5. Doira chalish to ’ garagiga 10 ta o ’ g ' il bola , raqsga esa 35 ta qiz bola qatnashadi . Hammasi bo’lib nechta bola to’garakka qatnashadi? 20 6. 2-" a " sinfda 17 ta qiz va 13 ta o’g'il bola bor. Bugun 2 ta o’quvchi darsga kelmadi. Nechta bola darsga keldi? Yuqoridagi topshiriqlar birinchi masalaga o’xshash tartibda, ba'zilari umumiy, ayrimlari mustaqil tarzda bajariladi. III. Dars o’qituvchi tomonidan yakunlanadi: - Bugungi darsda qaysi mavzularga doir masala, misollarni bajardik? - Qaysi topshiriqlarni bajarishda qiynaldik yoki xatoga yo’l qo’ydik? Savollarga javob olingach sayohat davomida berilgan topshiriqlarni bajarishda faol qatnashgan o’quvchilarning baholari e'lon qilinadi. V. Uy ishi: O’quvchilarga o’zlari istiqomat qilayotgan mahalladagi bolalar bog'chasi, novvoyxona, etikdo’z haqida masalalar tuzib, yechib kelish topshiriladi. Bu sayohat darsi ikki yo’nalish bo’ylab musobaqa tarzida ham o’tkazilishi mumkin. Shu bilan birga bu uslubda dars o’tishni boshqa fanlarda ham qo’llash mumkin. 21 XULOSA Didaktik o’yinlar o’zining shakli jihatidan asosan o’qitish vazifasiga xizmat etadi va o’quvchilar e’tiborini o’ziga jalb qilib, qiziqarli, maroqli, tushunarli darajada olib boriladi. O’quvchilar berilgan har bir topshiriqni izchil bajarishga odatlanishadi, ularda didaktik topshiriqlarni bajarishga bo’lgan qiziqish orta boradi.Didaktik o’yinlar ta'limning ko’rgazmaliligini, tarbiyachining nutqini va bolalar harakatini o’z ichiga oladi. Buning natijasida idrok etishda (ko’rish, eshitish, teri sezgisi belgilarida) mushtaraklik vujudga keladi. Bu esa maktabgacha tarbiya yoshidagi alohida yordamga muhtoj bolalar tarbiyachi oradan eshitgan ekologiyaga oid bilimlarni zehn bian o’ylab olishga va o’sha aytilganlarni ifodalab berishga, ya'ni didatik o’yinlar qoidalarini o’quvchlarning o’zlari bajarishlariga imkon beradi. Didaktik o’yinlarning bu tarzda tuzilishi xususiyatlari bolalar faoliyatini tahlil qilish imkoniyatini tug’diradi. Shu bois ular o’yin vaqtida qiziqish bilan harakat qiladi. Ikkinchi bobda boshlang’ich sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish, ya’ni «Jimjitlik», «Narvoncha», «Eng yaxshi hisobchi»,«Hisoblayver», «Ketgan kim», «Biz kamayib qoldik», «Nima o’zgardi», «Eng yaxshi hisobchi» (bir necha varianti), «Bir-biriga qarama-qarshi», «Tingla va o’yla», «Narvoncha» (bir necha varianti), «Zanjircha» «Qo’shish yoki ayirish», «Hisoblashni qaysi son bilan (boshlagan bo’lsang, o’sha son bilan tugat», «Anqayib o’tirma», «Kim aniqroq va tezroq», «Men bir sonni o’ylab qo’ydim», «Top-chi, qancha»,«Teatr», «Jadvalni qidirib top», «Doiraviy misollar», «Do’koncha», «Yarmarka» (bir necha varianti), «Qaysi surat bekitildi. «Ko’rganni eslab qolish diktanti», «Sonli jadvallar- Qiziqarli kvadratlar» didaktik o’yinlarni o’tkazish metodikasi keltirildi. Xulosa qilib aytganda didaktik o’yinlar o’quvchining xis - tuyg’usiga ta’sir etib, unda o’zida ijobiy munosabat va qiziqish xislatlarini targ’ib toptiradi.O’quvchilar o’yinni zo’r mas’uliyat bilan o’ynaydilar. O’yin boshlanishini sabrsizlik bilan kutadilar, ularning ongida ertangi o’quv kirishish quvonchi manzarsini gavdalantiradi. 22 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Sh.M.Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. - Toshkent: O’zbekiston, NMIU, 2018. 2. Sh.M.Mirziyoyev. Konstitutsiya — erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir. –Toshkent: O‘zbekiston NMIU, 2018. 3. Jumayev M.E. va boshqalar 1-sinf daftari- Toshkent.: Sharq, 2006, 64 bet. 4. Jumayev M. „Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasidan labaratoriya mashg’ulotlari “ Toshkent.: Yangi asr avlodi, 2006, 256- bet. 5. Jumayev M.E. ”O’quchining ijodiy shaxs sifatida rivojlanishida bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarining metodik - matematik tayyorgarligi” - Toshkent.: Fan, 2009, - 240 b. 6. Tadjiyeva Z.G’. Boshlang’ich sinf matematika darslarida tarixiy materiallardan foydalanish.-T.: ”Uzkomsentr”, 2003, 24- bet. 7. Tadjiyeva Z.G’. Boshlang’ich sinflarda fakultativ darslarni tashkil etish.- T.: 2005, 68- bet. 8. Tadjiyeva Z.G’. va boshqalar „Boshlang’ich sinf matematika, ta’lim samaradorligini oshirishda tarixiy materiallardan foydalanish“-Toshkent.: Jahon Print, 2007, 100 bet. 9. Mardonova G’.I. „Matematikadan test topshiriqlari 1-sinf”- Toshkent.: O’qituvchi, 2007, 48 bet. 10. Mardonova G’.I. „Matematikadan test topshiriqlari 2-sinf”- Toshkent.: O’qituvchi, 2007, 60 bet. 11. Mardonova G’.I. „Matematikadan test topshiriqlari 3-sinf”- Toshkent.: O’qituvchi, 2007, 64 bet. 12. Mardonova G’.I. „Matematikadan test topshiriqlari 4-sinf” -Toshkent.: O’qituvchi, 2007, 56 bet. 23 Annotatsiya: Ushbu malaka ishida : Boshlang’ich sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish o’quvchilarda tafakkur, diqqat, xotira, ijodiy tasavvur etish, kuzatuvchanlikni rivojlantirishga imkon beradi. Tayanch so’zlar : Sanoqqa doir didaktik o’yinlar , Sanoqqa doir o’yinlar bir necha gruppaga bo’linadi . 24

Boshlang’ich sinf matematika darslarida didaktik o’yinlardan foydalanish

Купить