Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 58.8KB
Покупки 2
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang'ich sinf o'quvchilarining imloviy bilimlarini takomillashtirishda ona tili darslarining ahamiyati

Купить
Mundarija: Kirish I. Bob. O`quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirish metodlarining ilmiy–nazariy asoslari 1.1. O`quvchilar imlosiga qo`yilgan bilim, ko`nikma va malaka talablari 1.2. O`quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirishning zamonaviy usullari. II. Bob. Imloviy bilimlarni imloga doir mashqlar va mashg`ulotlar asosida takomillashtirish. 2.1. Ona tili darslarida o`quvchilarning imloviy sa vodxonligini oshirish 2.2. Imloviy bilimlarni ta`limiy diktantlar va bayonlar vositasida takomillashtirish III. Xulosa IV. Foydalanilgan adabiyotlar KIRISH Mavzuning dolzarbligi . O`zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida ta`lim-tarbiya jarayoni tubdan o`zgardi. Bu jarayon o`z navbatida ta`lim sohasidagi davlat siyosatining huquqiy – tarbiyaviy asoslarini yaratishdan boshlandi. Ta`lim – tarbiyani milliy istiqlol g`oyalari asosida yuksak darajaga ko`tarish davlatimizning qat`iy talabi va jamiyatning ijtimoiy asosiga aylandi. Kelajagi buyuk davlat barpo etish, avlodlarga ozod va obod Vatanni meros qoldirish borasidagi olijanob ishlar taqdiri, oxir-oqibatda yoshlarning ilm-fan yutuqlari va zamonaviy bilimlarni nechog`lik mukammal egallashga bog`liq. Binobarin, barkamol avlodni tarbiyalash, ularga zamon talablari darajasida bilim berish O`zbekistonda yangi jamiyat barpo etishning eng muhim shartidir. Mamlakatimizda qabul qilingan ―2004-2009-yillarda maktab ta`limini rivojlantirish umummilliy Davlat dasturi to`g`risidagi Qaror ijrosi asosida mamlakatimizdagi barcha maktablar zamonaviy o`qitish uchun mo`ljallangan shart- sahroitlarga ega bo`ldi. Binobarin, O`zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, qisqa vaqt ichida Vatan ravnaqi uchun bir qator buyuk ishlar qilind va qilinmoqda, lekin oldimizda undanda yuksakroq vazifalar turibdi. Bugun qilayotgan yaxshi ishlarimiz kelgusi avlod barkamolligi uchun xizmat qilishi shubhasiz. Bugun qanday ko`chat eksak, ertaga shunday meva olamiz. - jamiyatimizda bugungi kunda mavjud bo`lgan hurfikrlilikdan qat`iy nazar yoshlarni jipslashtiradigan xalqimiz va davlatimiz daxlsizligini asrydigan elyurtimizni eng yuksak maqsadlar sari chorlaydigan yangi g`oya, milliy mafkuraga sadoqat ruhida tarbiyalash; - yosh avlodni ulug` ajdodlarimizning munosib vorislari ekanliklarini ayni vaqtda jahon va zamonning umumbashariy yutuqlarini egallash ruhida tarbiyalash eng muhim dolzarb vazifadir. Davlatimiz rahbari aytganlaridek, ta`lim tarbiya sohasidagi islohotlar: Birinchidan, ijtimoiy - iqtisoiy ta`limga ijobiy ta`sir ko`rsatishga; Ikkinchidan, insonning hayotda o`z o`rnini topishini tezlashtirishga; Uchinchidan, mustaqil fikrlari teran shaxsni shakllantirishga; To`rtinchidan, insondagi mavjud salohiyatni ro`yobga chiqarishga qaratilgandir. Boshlang`ich sinflarda ta`lim-tarbiyaning zamon talablari darajasida takomillashtirilishi, yoshlarning ma`naviy barkamol shaxslar bo`lib yetishida asosiy omillardan hisoblanadi. Buning uchun o`qituvchilarning ilmiy-pedagogik va metodik tayyorgarligini oshirish, darslarni ilmiy jihatdan takomillashtirish, ilg`or va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni ta`lim jarayoniga to`liq joriy qilish to`grisida ko`plab fikrlar bayon etilmoqda. Bugungi kunda xalq ta`limi hodimi oldida turgan eng muhim masala bu– yosh avlodni barkamol insonlar qilib tarbiyalashdir. Buning uchun salohiyatli, zamonaviy ilm-fan sirlarini puxta o`zlashtirgan kadrlarga ehtiyoj sezilmoqda. Yurtboshimiz alohida ta`kidlaganidek, ―Biz xalqimizning dunyoda hech kimdan kam bo`lmasligi, farzandlarimizning bizdan ko`ra kuchli, bilimli dono va albatta baxtli bo`lib yashashi uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan 6 ekanmiz bu borada ma`naviy tarbiya masalasi, hech shubhasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi.1 Zero, boshlang`ich sinf ona tili darslarida o`quvchilarning ham ta`limiy ham tarbiyaviy ahamiyat kasb etuvchi dars maqsdiga erishishda o`quvchilarning imloviy savodxonligi, uni yanada takomillashtirish usulllaridan foydalanish va darslarni tashkil qilish o`ziga xos ahamiyat kasb etadi. Boshlang`ich sinflarda o`quvchilar nutqiy va imloviy savodxonlikka ega bo`ladigan ona tili ta`limida o`quvchi o`z fikrlarini ravon bayon qila oladigan bo`lishi va to`g`ri savodli yoza oladigan bolishi kerak. Shu jihatdan, boshlang`ich sinflarning ona tili darslarida o`quvchilarning imloviy bilimlarini bosqichmabosqich, tadrijiy ravishda takomillashtirib borish lozim. Shunga ko`ra, ona tili darslarida o`quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirishning eng samarali usul va metodlarini qo`llash bo`lajak boshlang`ich sinf o`qituvchisi oldida turgan muhim vazifa hisoblanadi. Ta`limning takomillashgan turlaridan foydalanish har jihatdan xususan, ona tili darslarida ham o`ta dolzarbdir Kurs ishining predmeti. Umumiy o`ta ta`lim maktablarida keng qo‘llanilayotgan eng samarali metodlar asosida darslarni tashkil qilish, noan`anaviy usullardan o`rinli foydalanish metodlarini ishlab chiqish va uni hayotda tadbiq etishdir. Vaholanki, boshlang`ich sinflar ona tili darslarida o`quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirish va mustahkamlashda turli-tuman qiziqarli texnologiyalarni qo`llash o`quvchilar faolligini ta`minlaydi. Kurs ishining maqsadi . Boshlang`ich sinf ona tili darslarida imloviy bilimlarni yanada takomillashtirish uchun har jihatdan samarali bo`lgan dars uslublarini ishlab chiqish, tajriba –sinov darsida ko`proq samarali deb baholangan usullarni tadbiq qilish mazkur ish alohida alohida turgan eng muhim maqsaddir. Bunday usullar jumlasiga grammatik o`yinlar, testlar, diktant turlari, boshqotirmalar mansub bo`lib, ulardan boshlang’ich sinf ona tili darslari uchun maqsadga muvofiqlarini tanlab olish lozim Kurs ishining ob ‟ yekti. Boshlang’ich sinflarda o`quvchilari uchun tushunarli bo`lgan materiallar asosida imloviy bilimlarni takomillashtirish samarali deb topilgan uslublarni to`pladik va bu usullarni dars jarayonida qo`llash metodikasini bayon qildik. Ishda qo`laniladigan metodlar. Mazkur ishni yozish jarayonida o`qitishning umumdidaktik tamoyillari asosida qo`llaniladigan metodlardan foydalandik: - dastlab o`quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olib adabiyotlar bilan ishlash metodidan; - o`quvchilarning qiziqish va istaklarini hisobga olib suhbat metodidan; - o`quvchilarning o`zlashtira olish qobiliyatiga mos ravishda ta‘lim texnologiyalaridan hamda didaktik o`yinlardan; Boshlang’ich sinf ona tili ta‘limida muhim bo`lgan mummoli ta‘lim metodidan; - shu bilan birga, zamonaviy pedagogik texnologiya usuli hisoblanmish interfaol metodlardan foydalandik. Kurs ishining tuzulishi: Kirish, Ikki Bob, To’rtta qism, Xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tashkil topgan. I.BOB. O`QUVCHILARNING IMLOVIY BILIMNLARINI TAKOMILLASHTIRISH ILMIY-NAZARIY ASOSLARI 1.1. O`quvchilarning imlosiga qo`yilgan bilim ko`nikma va malaka talablari. O`zbekiston Republikasi davlat mustaqilligiga erishgandan keyin iqtisodiy hamda ijtimoiy rivojlanihning o`ziga xos yo`liga ega bo`ldi. Mustaqillik omili ta`lim sohasini ham tubdab yangilash zarurratini vujudga keltiradi. Davlat talim standartlarini bajarish O`zbekiston Republikasining barcha ta`lim muassasalari uchun majburiydir. ―O`zbekiston Republikasida umumiy o`rta ta`lim to`g`risida gi Nizomda ta`kidlanganidek: ―Boshlang`ich ta`lim o`qish, yozish, sanash, o`quv faoliyatining asosiy malaka va ko`nikmalari, ijodiy fikrlash xislatlari, o`zini o`zi nazorat qilish uquvi, nutq va xulq–atvor madaniyati, shaxsiy gigiena va sog‘lom turmush tarsi asoslari egallab olinishini ta‘minlashga da‘vat etilgan. Shu asosga ko‘ra, boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning umumadaniy va axloqiy ko‘nikmalari, dastlabki savodxonlik malakalari shakllantirilishi lozim. Boshlang‘ich ta‘lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish saloxiyatini, aqliy rivojlanishini, dunyoqarashini kommunikativ savodxonligini va o‘z–o‘zini anglash saloxiyatini shakllantirishga, jismonan sog‘lom bo‘lishga, moddiy borliq go‘zalliklarini his eta olishga, go‘zallik va nafosatda zavqlana olishga, milliy urf–odatlarini o‘ziga singdirishga va ardoqlashga, ularga rioya qilishga o‘rgatadi. Boshlang‘ich ta‘lim bosqichi oldiga qo‘yilgan vazifalarining bajarilishini nazorat qilish ta‘lim standarti orqali amalgam oshiriladi. Ta‘lim standarti asosida davlat boshlang‘ich sinf o‘quvchilaridan standartda belgilab qo‘yilga minimal ko‘rsatgichlarga erishish uchun zarur bo‘lgan ta‘limiy xizmatlar va vositalar bilan ta‘minlanadi. Davlat ta‘lim standarti boshlang‘ich ta‘lim jarayoni oldiga qo‘yilgan ijtimoiy talabga asoslangan holda o‘quvchilar egallashlari taqazo qilinadigan ko‘nikma va malakalarga qo‘yiladigan talablarni belgilab beradi. Bu esa o‘z navbatida, o‘quvchilarning egallagan ko‘nikma va malakalarni baholash me‘zonlarini belgilashga imkon beradi. Boshlang‘ich ta‘lim standartining asosini davlat va jamiyatning dolzab ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ayni shu boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini ko‘nikma va malaka hosil qilishga qaratilgan ta‘lim sohalarining mujassamlashgan parametrlari tashkil qiladi. Boshlang‘ich ta‘lim standarti mazkur ta‘lim bosqichining har bir ta‘lim sohasi uchun belgilangan standart parametrlari, mazkur ta‘lim sohasining modernizatsiyalashtirilishi ko‘zda tutilgan mazmuni, shu mazmunning tarkibiy qismlari, ta‘lim jarayonining vosita va metodlari hamda umumpedagogik, texnologik tizimi va darajasi belgilab berishga xizmat qiladi. Bunda boshlang‘ich ta‘lim berishning maqsadi yuzasidan butunlik, uzviylik, tadrijiylik va to‘laqonlilikni saqlab qolishga butun e‘tibor qartiladi. Davrning dolzarb talablari va jamiyat taraqqiyoti bilan barobar rivajlanib boruvchi ta‘lim tamoyillariga asoslanib, jahon tajribasiga tayangan holda O‘zbekiston Respublikasidagi boshlang‘ich ta‘lim tayanch o‘quv rejasi doirasiga ona tili, matematika, tabiat hamda inson va jamiyat ta‘lim sohalari kiritiladi. Uzluksiz ta‘lim tizimida boshlang‘ich ta‘lim muhim bosqich hisoblanadi va unda ona tilini o‘qitish asosiy o‘rin egallaydi. Ona tili dasturi quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi: 1. Savod o‘rgatish, nutq o‘stirish. 2. Sinfda va sinfdan tashqari o‘qish va nutq o‘stirish. 3. Fonetika, grammatika, imlo va nutq o‘stirish. Boshlang‘ich sinflarni ona tili ta‘limi o‘quvchilarda nutq faoliyatining asosiy turlarini o‘stirish bilan bir qatorda, quyidagi muhim masalalarni hal etishni ko‘zda tutadi. Boshlang‘ich sinflarda ona tilidan beriladigan bilimlar mazmunini o‘zbek tilining tovush tuzilishi va yozma nutqda tovushlarni ifodalash usullari haqidagi, so‘zlarning o‘zgarishi va gapda so‘zlarning bog‘lanishi haqidagi, so‘zlarning morfemik tarkibi va so‘z yasalishi, so‘zlarning leksik–semantik guruhi haqidagi, o‘zbek tilining to‘g‘ri yozuv qoidalarini va tinish bekgilarining ishlatilishi haqidagi bilimlar tashkil etadi. Berilgan bu bilimlar o‘quvchilar nutqini o‘stirishga xizmat qiladi. Ona tili o‘qitishning mazmuni va metodlari o‘quvchilarga dastur talab qilgan hajmda puxta bilim berish, ko‘nikma va malakalar hosil qilshga ko‘maklashishi lozim. Maktabni bitirib chiqqan yoshlar ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotning rang–barang jabhalarida, muloqot va munosabatning barcha turlarida o‘zbek tilidan bemalol erkin, samarali va to‘g‘ri foydalana olish, uning cheksiz imkoniyatlaridan to‘laqonli bahramand bo‘lish, zaruriy ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishlari kerak. Ona tili darslarida o‘quvchilar mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltirish lozim. Shuning uchun ushbu dastur va u asosida yaratilajak darsliklarda grammatik qoidalarni yodlatishdan voz kechish, ijodiy tafakkur tarzini shakllantirish, dars va mashg‘lotlarni o‘quvchilarning nutqiy malakasini yuzaga keltirishga qaratish maqsad qilib olinadi. Ona tili ta‘limi oldidan quyidagi bosh maqsad turadi: ona tili mashg‘ulotlari bolalarda ijodiylik, mustaqil fikrlash, ijodiy fikr mahsulini nutq vazuyatiga mos ravishda og‘zaki va yozma shakllarda to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishga qaratilishi lozim. Savod o‘rgatish, sinfdan tashqari o‘qish va imlo qoidalari o‘rgatiladi. Ona tili ta‘limi bolalarning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirish, erkin fikrlay olish, 12 o‘zgalar fikrini anglash, o‘z fikrlarini og‘zaki va yozma ravishda ba‘yon qila olish, jamiyat a‘zolari bilan erkin muloqotda bo‘la olish ko‘nikma va malakalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu o‘rinda ona tili ta‘limiga o‘quv fani sifatida emas, balki butun ta‘lim tizimini uyushtiruvchi ta‘lim jarayoni sifatida qaraladi. Ona tili ta‘lim standarti ko‘rsatkichlari bolani fikrlay olishi, ifodalangan fikrni anglash va o‘z fikrini savodli, mantiqiy izchillikda bayon eta olishga o‘rgatish nuqtai nazaridan belgilanadi. Boshlang‘ich ta‘lim bosqichida o‘quvchilarning ona tili ta‘limi bo‘yicha tayyorgarlik darajasiga qo‘yiladigan talablar quiyidagi uch parametrli standart mezoni orqali aks ettiriladi: o‘qish texnikasi, o‘zgalar fikrini va matn mazmunini anglash hamda fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi murakkab jarayon bo‘lib, ona tili ta‘limining maqsadi shu parametrda mujassamlashadi va o‘quvchi tomonidan yaratilgan matnda aks etadi. Bu parametr bo‘yicha ta‘lim sifatining natijasini baholashda o‘qituvchi tomonidan quyidagi ko‘nikmalarning darajasi aniqlanadi: - fikrni mantiqiy izchillikda ifodalay olish; - mavzuning murakkablik darajasi (sodda, murakkab, aniq va hokazo); - tavsifning mavzuga muvofiq va mukammal bo‘lishi; - tavsifda tilning ifoda vositalaridan foydalana bilishi; - imloviy (yozma) savodxon bo‘lishi. Imlo o‘rgatish metodlari. O‘zbek maktablari tajribasida imlo o‘rgatishning qator metodlari ishlab chiqilgan. Ko‘chirib yozish–imlo o‘qitishning alohida metodi bo‘lib, buning bir qancha ko‘rinishlari mavjud: sidirg‘asiga ko‘chirib yozish – matn qanday bo‘lsa, o‘z holicha, biror narsa qo‘shmay va tushurib qoldirmay yozib olish demak; o‘zgartirib ko‘chirib yozish – nuqtalar o‘rniga ko‘plik (- lar), egalik (-im, - ing, -i), kelishik (-ning, -ni, -ga, -da, -dan) qo‘shimchalaridan mosini kiritib, gaplarni yoza olish; ijodiy vazifaliko‘chirib yozish – matnga o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha o‘zgartirishlar kiritib yozish. Masalan, ―Undalma mavzusi o‘tilayotgan 13 paytdaaytilgan yoki berilgan matnga undalmalar kiritib yozish ijodiy vazifali ko‘chirib yozishdir. Izohli yozuv – imlo o‘rgatishning bu usuli ona tili didaktikasiga o‘tgan XX asrning 60 – yillarida lipetsklik o‘qituvchilar tajribasida kirib kelgan edi. Izohli yozuv bu mustahkamlanayotgan orfogrammani ovoz chiqarib izohlay turib yozish demakdir. Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar imlo va uni o‘zlashtirish borasida zarur bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishi lozim. Xususan, biz o‘rganayotgan 3– sinf ona tili darslarida o‘quvchilarning o‘zlashtirishi zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malaka talblari quyidagicha: Bilim: gap, darak gap, so‘roq gap, buyruq gap; gap bo‘laklari, bosh bo‘laklar; ega va kesim; ikkinchi darajali bo‘laklar, so‘z tarkibi; o‘zak, o‘zakdosh so‘zlar; qo‘shimcha: so‘z yasovchi qo‘shimcha, so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimcha; so‘z turkumlari: ot, sifat, son, fe‘l; otlarda birlik va ko‘plik; sifatning ma‘no turlari; sanoq sonlar va tartib sonlar; fe‘l, bo‘lishli va bo‘lishsiz fe‘l. Ko’nikma: So‘z va iboralarni to‘g‘ri yoza olish; gaplarni ifoda mazmuniga ko‘ra farqlay bilish; gaplarni ohangga rioya qilib o‘qiy olish; gapning bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarini ajrata olish: gapni ikkinchi darajali bo‘laklar qo‘shib kengaytira olish; gapda so‘zlarnio‘rinli qo‘llay bilish; matnda so‘zlarni takrorlashdan saqlanish va sinonimlarni qo‘llay olish; diktant turlari: ta‘limiy diktant va nazorat diktantini farqlay olish; ma‘nodosh, qarama – qarshi ma‘noli, shakldosh so‘zlar guruhini tuza bilish; xabarnoma, xat, alifbo tartibida ro‘yxat tuza bilish. Malaka. 50 – 60 so‘zdan iborat diktantni matn asosida to‘g‘ri yozish; xabar, tasvir, ijodiy matnning mantiqiy izchilligiga rioya qilish; diktant turlarini farqlay olish, saylanma diktant, lug‘at diktant, ta‘kidiy diktant, yoddan yozuv diktanti, nazorat diktanti, izohli diktant, ko‘rsatish diktantlarini yozish, tahrir qilish, tabriklash kabi nutq madaniyatiga doir murojaat qoidalariga rioya qilish. 1.2. O`quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirishning zamonaviy usullari Boshlang'ich maktabning muhim vazifalaridan biri kichik yoshdagi o'quvchilarning og'zaki va yozma nutqini o'stirishdir. Shubhasiz, hamma fanlar o'quvchilarning lug'at boyligini o'stirishga, imlodan savodxonligini oshirish va nutq malakalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ona tilini muvaffaqiyatli o'qitishning muhim sharti ta'limni o'quvchilarning hayotiy tajribasi bilan, ularning bevosita ko'rganlari, kitoblardan o'qib bilganlari bilan bog'lash hisoblanadi. Ma'lumki, o'qish darsliklaridagi matnlar turli manbalardan olinganligi aniq. Ona tili darsini o'qish bilan bog'lansa, o'quvchilarning o'qish darsida o'qiganlari asosida olgan haqiqiy bilimlaridan foydalanishga imkon yaratiladi. Buning uchun o'quvchilarga mamlakatimizda, maktabda, oilada sodir bo'lgan qiziq voqea-hodisalar haqida, tabiatdagi o'zgarishlar haqida o'qiganlaridan foydalanib gap tuzish, ayrim parchalarni kitobdan ko'chirib yozish, grammatik tahlil kabi topshiriqlarni bajartirish maqsadga muvofiqdir. Shuni ham aytib o'tish lozimki, ona tili darsida o'qishdan beriladigan topshiriq o'ylanmasdan, puxta tayyorgarlik ko'rilmay, mavzuga moslamay berilsa, yaxshi natijaga erishib bo'lmaydi. Ona tilidan ko'zlangan maqsadga erishish uchun: birinchidan, ona tili darsida o'qishdan beriladigan topshiriq oldindan tayyorgarlik ko'rib, puxta o'ylab, so'ng berilishi; ikkinchidan, ona tili darsida o'tilgan mavzuni mustahkamlashga imkon berishi hisobga olinishi; uchinchidan, topshiriq (misol qaysi asardan olingan bo'lsa) berilgan asar g'oyasini yana ham mustahkamlashga yorlashishini hisobga olish kerak. Ma'lumki, grammatik bilim tilni ongli egallashni va savodli yozish malakasini shakllantirishning asosi hisoblanadi. Shuning uchun ham o'quvchilarning grammatikadan olgan bilimlari to'g'ri yozuv malakalarini shakllantirish bilan birga olib boriladi. To'g'ri yozuv malakasini rivojlantirishda imloviy mashq turlari: grammatik imloviy tahlil, matnni ko'chirib yozish, ta'limiy diktant va bayondan mashq sifatida foydalanish maqsadga muvofiqdir. Imloviy mashqlarni amalga oshirishda ona tili darsligi sahifalarida berilgan mashqlardan foydalanish bilan birga boshqa materiallardan foydalanish yaxshi natija beradi. Chunki o'quvchilar yangi materialga qiziqish bilan kirishadilar, o'ylashga, fikrlashga harakat qiladilar. 2-sinfda "Kishilarning ismi va familiyasida bosh harf" mavzusini o'tishda "O'qish kitobi"dan samarali foydalangan holda o'rgatish mumkin. Mavzuni mustahkamlashda mashqlardan birini ko'chirib yozish topshirig'i berilganda, masalan, "Inoqlikda gap katta" she'rining to'rtta: - Bizlar yetti og'ayni: Men, Anvar, Ramz, G'ani, Tolib, Uchqun va Quvnoq, - O`ynaymiz ahil, inoq. - satrini o'qib, faqat kishilarning ismini xato qilmay, chiroyli yozuv qoidalariga rioya qilib ko'chirib yozish topshiriladi. Topshiriq bajarilgach (ishni tekshirish uchun yig'ib olish mumkin), uch-to'rt o'quvchining ishi o'qitilib, tahlil qilinadi. - Kishilarning ismi qanday harf bilan yoziladi? Ularga qanday so'roq beriladi? savollariga javob olinadi. To'g'ri javob bergan, xatosiz, chiroyli yozgan o'quvchilar rag'batlantiriladi. Shuningdek, "Ular qanday bolalar ekan?" "Sizlar-chi?" savollariga javob olinib, tarbiyaviy tomoni ham yoritiladi. 3-sinfda "Bo'g'in" mavzusi takrorlanganda, "O'qish kitobi"dan imlosi va o'qilishi (talaffuzi) qiyin so'zlar uchraydigan gaplar tanlab olinib, ularni doskaga yozib, awal bo'g'inga bo'linmaydigan, so'ng bo'g'inga bo'linadigan so'zlarni yozib, awal bo'g'inlab, so'ng sidirg'a o'qish mashq qilinsa, o'qilishi va yozilishi qiyin bo'lgan so'zlarni to'g'ri o'qishni, to'g'ri yozishni bilib oladilar. Masalan, "Shayx Mazididdin ot choptirish, qilich urishtirish, zarb berish bo'yicha ko'rikdan o'tishga shoshilardi" gapi sinf yozuv taxtasiga yoziladi. So'ng yozilgan gapdan awal bo'g'inga bo'linmayc gan, so'ng bo'g'inga bo'linadigar so'zlarni tanlab yozish topshiriladi, O'quvchilar "Shayx, ot, zarb" so'zlarini 16 yozadilar. Topshiriq bajarilgach, o'quvchilardan: "Shayx, ot, zarb bir bo'g'inli so'z. Chunki uiarda bitta unli bor", degan javob olinadi va shu so'zlarni to'g'ri o'qish -mashq qilinadi. Shundan so'ng Mazididdin so'zini bo'g'inga bo'lib yozish topshiriladi: "Ma-zi-did-din" va yozilgan so'zni avval bo'g'inlab, so'ng sidirg'a o'qish mashq qilinadi. Shunda o'quvchilar Shayx, zarb, Mazididdin so'zlarini to'g'ri o'qiydigan va yozadigan bo'ladilar. Bu ish ona tili o'qitish samaradorligini oshiradi. "Son‘ mavzusi o'rganilganda o'quvchilarga 3-sinf "O'qish kitobi" da berilgan "Bayramingiz qutlug' bo'lsin!" matnidan sonlarni tanlab yozing" topshirig'i beriladi. O'quvchila 1991 yilning 31 avgusti va 1991 yi . rinchi sentabr" so'zlarini ko'chirib yozadilar. Topshiriq bajarilgach oz: gan so'zlar qaysi so'z turkumi ekanilgi, uning turlari, so'roqlari, yozilishi so'rab aniqlanadi. Bu bilan o'quvchilar "Son" mavzusini o'qib-o'rgangan hayotiy misollardan foydaianib, o'zlashtiradilar. O'qituvchi esa o'quvchilarning "Son" mavzusini o'zlashtirib olganliklari haqida ishonch hosil qiladi. Shuningdek, "Jigarlarga tilaklarim" she'ridan "Son"ga misollar topib yozing, ularga qanday so'roq berilishini, turini ayting" topshirig'i berilib, o'quvchilardan quyidagicha javob olinishi mumkin: Bir, ikki, uch so'zlarini yozdik. Ularga qancha? so'rog'i beriladi. Bular sanoq son. Rasmli diktant o'tkazish uchun "Do'stlar" matniga mos berilgan rasmdan foydalanish mumkin. Buning uchun quyidagicha topshiriq beriladi. - Rasmda nimalarni ko'rayapsiz? Ular nomini yozing. "Yozgan so'zlaringizni (Qarg'a, Sichqon, Toshbaqa, Ohu, ovchi) matndan tekshiring va to'g'ri yozilishini bilib oling". Ishning bajarilishi tekshiriladi. Izohli yozuv o'tkazilganda "Ibn Sino shogirdlari" matnidan tubandagi parcha asqotishi mumkin. "Ibn Sino qoldirib ketayotgan zo'r tabiblarning biri tozalik, ikkinchisi - parhezdir. Uchinchisi badantarbiyadir va qolgan ikkitasi mijoz bilan kayfiyatdir". So'zni bir vaqtda hamma yozadi. O'qituvchi o'quvchining izohini kuzatib, lozim 17 bo'lsa, zarur tuzatishlar kiritadi, ta-bib-lar-ning, ik-kin-chi- si, par-hezdir, kay-fiyat, mi-joz so'zlarini bo'g'inlab aytib yozdiradi. (Bu tanlab izohlashdir). Lug'at diktant o'tkazishda bog'lanishli matn yoki gaplar emas, balki o'rganishgan ayrim imlosi qiyin so'zlar aytib turib yozdiriladi va lug'atdan tekshiriladi. Shu o'rinda aytmoqchimizki, ayrim so'zlarning o'zbekcha atamasi bo'lishiga qaramay, hamon bolalar nutqida sekretar, buxgalter, zvonok, koridor, spravka, ostanovka, baza, kassir, kassa kabi so'zlarni uchratamiz. Shu so'zlarning o'zbekcha atamalarini kotiba, hisobchi, qo'ng'iroq, yo'lak, ma'lumotnoma, bekat, omborxona, xazinachi deb yozilishi va qo'llanilishini o'rgatish zarurligini hisobga olib, lug'atdiktant yozdirish zarur. Chunki yuqorida tilga olingan ruscha so'zlarning o'zbekcha atamasini boshlang'ich sinfdanoq o'rgatish lozimdir. Shunday qilinsa, o'quvchilarning so'z boyligi ortadi, tilning sofligiga ham erishiladi. 4-sinfda "Otlarning kelishik qo'shimchalari bilan turlanishi" mavzusi o'rganilganda darsni mustahkamlash maqsadida saylanma diktant o'tkazilib, "O'qish kitobi" dan olingan quyidagi matn: Qanaqasiga sening iting bo'larkan? - dedi Samad. Bizning To'rtko'z bu! Rasul ostonaga yaqin joyda xumday boshini oyoqlariga qo'yib yotgan itiga g'amgin tikildi. Itining holiga achindi. Lekin sir boy bermay, chegarachilarga imo qildi". (Ona tili. 21-bet, 2003-yil) - o'qib, tahlil qilinib, "Otlarning kelishik qo'shimchalari bilan turlanishi" bo'yicha matndan qaratqich, jo'nalish va o'rin-payt kelishigi qo'shimchalari bilan turlangan otlar tanlab yoziladi va kelishik qo'shimchalariga tegishli belgi qo'ydiriladi. O'quvchilar ostonaga, joyda, boshini, ustiga, bermaslikka so'zlarini yozib, qo'shimchalar ustiga tegishli belgi qo'yadilar. Agarda, o'quvchilarda sening, bizning so'zlarini yozib qo'yish hollari uchrasa, o'qituvchi alohida vaqt ajratib, shu o'quvchilar bilan yakkama-yakka ishlab "Olmosh" va "Ot"ning farqini tushuntiradi. "Gapning uyushiq bo'laklari" mavzusi o'tilganda mavzuni mustahkamlash 18 maqsadida 4-sinf "O'qish kitobi"dan "Oltin fasl" ("O'qituvchi", 2002-yil, 26-bet) matnida: "Uyushiq bo'laklar qatnashgan gap topib yozing va o'qilishini, yozilishini tushuntirib bering", topshirig'i beriladi. O'quvchilardan quyidagi misolni yozishlari kutiladi. - "Issiqsevar qaldirg'ochlar, uzunqanotlar, ko'kqarg'alar birinchi bo'lib uchib ketishadi - O'quvchilar gapdagi uyushiq bo'laklar - qaldirg'ochlar, uzunqanotlar ko'kqarg'alar ni o'qiydilar, ular sanash ohangi bilan bog'langan. Ular orasiga yozuvda vergul qo'yiladi, degan javobni beradilar. Boshqa bir o'quvchidan "Ona suti" (O'sha kitob, 248-bet) matnidan uyushiq bo'laklar qatnashgan gap topib yozish va qanday bo'lak uyushganini aytib berish talab qilinadi. O'quvchilarning "Bolaning ichi, ko'zi, tishi, qulog'i og'ribdi" yoki "Bolaning ichi, ko'zi, qulog'i tuzalibdi" gaplarini yozishlari so'raladi. O'quvchilar gapdagi ichi, ko'zi, tishi, qulog'i so`zlarini o'qib, ular gapning egasi bo'lib uyushib kelganligini, ular birdan ortiq bo'lib, bir xil so'roqqa javob bo'layotganini va bir kesimga bog'langanini tushuntiradilar. Demak, boshlang'ich sinf ona tili darslarini o'qish faniga bog'lab olib borishda yuqoridagi usullardan foydalanish ona tili darslarining samaradorligini oshiradi. O'quvchilarning so'z boyligi ortadi, ayniqsa, yozma savodxonligi rivojlanadi. II.BOB. IMLOVIY BILIMLARNI IMLOGA DOIR MASHQLAR VA MASHG`ULOTLAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH. 2.1. Imloviy bilimlarni imloga doir mashqlar va mashg`ulotlar asosida takomillashtirish. O'qituvchi imloviy malakaning psixologik tabiatidan kelib chiqib, kichik yoshdagi o'quvchilarda imloga oid malakani shakllantirish ustida ishlash metodikasini belgilaydi. Imloviy malaka maxsus nutq malakasidir. To'g'ri yozuv - maxsus nutq faoliyati; yozuv ham murakkab harakat bo'lib, uning asosida nutq yotadi. Imloviy malaka nutq faoliyatining komponenti sifatida gapni sintaktik jihatdan to'g'ri tuzish, so'zni uslubiy aniq qo'llashni ham o'z ichiga oladi. Imloviy malaka murakkab malaka bo'lib, uzoq davom etadigan mashqlar jarayonida yaratiladi va so'zni fonetik tomondan tahlil qilish, uning morfemik tarkibini aniqlash ko'nikmasi kabilarga asoslanadi. Psixologiya malakani avtomatik harakat, ya'ni mashqlar natijasida asta-sekin avtomatlashgan ongli harakat deb belgilaydi. Avtomatla-shish o'rganilgan imlo qoidasining oson yoki qiyinligiga bog'liq. Imloviy malaka o'z tabiati bilan avtomatik hisoblanmaydi. Malaka asosiga qo'yilgan ko'nikma mustahkamlanadi, takomillashadi, yaxshi-lanadi (harakat tezlashadi, aniq va to'g'ri bo'la boshlaydi, ishonarli va tejamli bajariladi); shuning bilan birga, faoliyatning tuzilmasi qayta quriladi: mayda birlik bilan ishlash kengroq, butun, qo^shilgan birliklar bilan ishlashga o'tadi (masalan, so'zni harflab ko'chirish, bo'g'inlab ko'chirish bilan, keyin so'zni yaxlit ko'chirish bilan, so'ngra u gapni ko'chirish bilan almashadi). Bir imlo malakasi avtomatlashadi, imloga oid boshqa hodisa o'rganiladi va asta-sekin so'zni to'g'ri yozish malakasi hosil bo'ladi. Umuman olganda, yozuv murakkab harakat sifatida ongli jarayonligicha qoladi. To'g'ri yozuv malakasining shakllanishi uchun o'quvchidan fikr-lash faoliyati talab etiladi. Biror to'g'ri yozuv hodisasini o'zlashtirish uchun o'quv va yodda saqlashgina emas, balki analiz va sintez ham tatbiq etiladi. Bunda grammatik va imloviy hodisalarning o'xshash va farqli tomonlarini aniqlash uchiin taqqoslash 20 usulidan foydalanish hamda so'z va so'z shakllarini ma'lum grammatik yoki grafik gu-nihlarga ajratish, muayyan tizimga solish, tushuntirish va isbotlash mashqlaridan foydalanish muhim o'rin tutadi. Shunday qilib, orfografiyani o'rgcitishda, grammatikani o'rgatish kabi, o'quvchilarning analitik-sintetik faoliyatini asta takomillashtira borish talab etiladi. Imlo qoidasi ustida ishlash metodikasi. O'quvchilarda to'g'ri yozuv malakasini shakllantirish grammatik nazariyani va imlo qoi-dasini o'zlasbtirishga asoslanadi. Imlo qoidalari bir so'znigina ernas, balki umumiylik mavjud bo'lgan butun so'zlar guruhining yozilishini tartibga soladi. Bu xususiyati bilan u qoida xat yozuvchini har bir so'zni yodda saqlash, xotirlashdan qutqaradi va qoidaga amal qilib, belgilangan me'yorga muvofiq butun so'zlar gumhini yozish imkonini yaratadi. Imlo qoidasi grammatik umumiylik asosida biriashgan so'zlarning yozilishini bir xiilashtiradi. Bu yozma ravishdagi aloqani yengillashtiradi va imlo qoidalarining ijtimoiy ahamiyatini ta'kidlaydi. Imlo qoidalarini grammatik, fonetik, so'z yasalishiga oid material-larni ma'lum darajada bilmasdan turib o'zlashtirish mumkin emas. Grammatik nazariya imlo qoidalari uchun poydevor hisoblanadi. Shuning uchun boshiang'ich sinflarda imlo qoidasi shu qoidaga asos bo'ladigan grammatik nazariyaga bog'liq holda o'rganiladi. Masalan, shakl yasovchi qo'shimchalarning yozilishi haqidagi qoidalar „Ot", „Sifat", „Son", „Kishilik olmoshlari", „Fe'l" mavzulari ichiga kiritil-gan. Materialning bunday joylashtirilishi grammatika bilan orfografiyani bir-biriga bog'liq holda o'rganishni ta'minlaydi. Imlo qoidasi bevosita grammatik nazariya elementlaridan so'ng o'rganiladi. Masalan, otlarning keiishiklar bilan turlanishi o'rganilgach, kelishik qo'shimchalarining yozilishi haqidagi ko'nikma shakllantiri-ladi. „Sifat" mavzusini o'rganish -roq qo'shimchasining va qip-qizil, yum-yumaloq kabi sifatlarning yozilishiga, „Fe'l" mavzusini o'rganish bo'lishsizlik (-ma) va o'tgan zamon (-di) qo'shimchalarining yozilishiga zamin yaratadi. Imlo qoidalarini o'rgatishga bunday 21 yondashish boshiang'ich sinflarda barcha orfografik materiallarni o'rganishda tipik hisoblanadi. Imlo qoidalari ustida ishlash — murakkab jarayon, qoidaning mohiyatini ochish, o'quvchilarning qoida ifodasini o'rganib olishlari, qoidani yozuv tajribasiga tatbiq etish lining asosiy komponentlari hisoblanadi. Qoida mohiyatini ochish qoida so'zning qaysi qismini, qaysi so'z turkumi yoki grammatik shaklni yozishni boshqarishini, bunda qaysi belgilar yetakchi ekanini tushuntirish demakdir. O'quvchilarni qoida bilan tanishtirish uchun material tanlashda o'qituvchi bu yetakchi belgilarni albatta hisobga oladi. Qoida ifodasi ustida darslik bo'yicha ishlanadi. Bunda o'quv-chilarning qoida tarkibini anglab yetishlari ahamiyatlidir. Shuning uchun darslikdagi qoida qismlarga bo'linadi (Aslida o'quvchilar bu vazifani mashq jarayonidavoq bajarib qo'yadilar). O'quvchilar o'rganilgan qoidaga misoUrytish va xilma-xil mashqlarni bajarish yoii bilan uni yangi til materialiga, ya'ni yozuv tajribasiga tatbiq etadilar. Qoida ustida ishlash metodikasi shu qoidaning xarakteriga qarab tanlanadi. Masalan, bo'lishsizlik qo'shimchasi (-ma) ning yozilishini deduktiv yo'l bilan o'rgatish mumkin. Jo'nalish kelishigi qo'shimchasi (-ga) ning oxiri -k bilan tugagan otlarga - ka, -q bilan tugagan otlarga -qa shaklida qo'shilishi haqidagi qoidani indukgiv yo'l bilan tushuntirish maqsadga muvofiq. O'quvchilar qoidadagi asosiy fikrni ajratishga yordam beradigan vazifalarni bajarsalar, uni o'zlashtirish xiyla qulay bo'ladi. Chunki bolalar aniq material bilan ishlaydilar va uni tahlil qilish vaqtida qoidaning muhim qismlarini ajratadilar, qoidani ongli o'zlashtiradilar. Nimanidir, masalan, so'zlarning talaffuzi va yozilishini, so'z turkum-larini, so'z qismlarini bir- biriga taqqoslash o'quvchilarning aqliy faol-ligini oshiradi. Bunda yana qoidaning ajratilgan belgisini aniq yozib ko'rsatish ham ahamiyatli hisoblanadi. Qoidada aks ettirilgan muhim fikrni ajratishga o'qituvchining savollari yordam beradi. Bu savollar, o'z navbatida, qoidani shakllantirish rejasi ham hisoblanadi Qoida ustida jamoa bo'lib ishlash bilan birga, darslikdan foyda-lanib, mustaqil ishlash usulini qoilash ham mumkin. Yangi qoidani o'zlashtirishda o'rganilgan bilimlarga suyani-ladi. Buning uchun yangi qoida ilgari o'rganilgan qoidalar bilan bog'lanadi. Bunda qarshi qo'yish yoki taqqoslash usulidan foydala-niladi va o'xshash tomonlari aniqlanadi. Masalan, tushum kelishigi qo'shimchasining yozilishini o'zlashtirishda u ilgari o'rganilgan qaratqich kelishigi qo'shimchasining yozilishi bilan taqqoslanadi va tushum kelishigi qo'shimchasi otning fe'l tomonidan boshqarilishini bildirishi aniqlanadi. Qoidani bilib olish o'quvchilarda u haqdagi aniq tasawurning mav-judligiga bog'liq. Qoida asosida hosil bo'lgan aniq tasawur so'zlarda ifodalanadi. Shuning uchun o'quvchilardan qoidani quruq yodlab berish talab etilmasligi, balki so'zni to'g'ri yozishdagi xususiyatlar aniq material misolida qayta tushuntirilishi lozim. Imloga oid mashqlar. Imloviy malaka ongli nutq faoliyatining avtomatlashgan komponentidir. Faoliyat avtomatlashishi uchun uzoq vaqt davomida maqsadga qaratilgan mashqlar bajarib boriladi. Imloga oid mashqlar imloviy ziyraklik ko'nikmasini shakllantirishga, tegishli o'rinda qoidani tatbiq qilishga, mashqlarning qismlari o'rtasidagi bog'lanishni belgilash, ularni umumiv va yagona faoliyat tizimiga kiritishga, o'quvchilar uchun qoidaning mohiyatini aniqlash va uni shakllantirishga qaratiladi. Qoidani tatbiq qilish davridagina uning mazmuni chuqurroq o'zlashtiriladi. Metodikada imloga oid mashqlar-ga: 1) grammatikorfografik tahlil; 2) ko'chirib yozuv: 3) diktantlar; 4) leksik-grammatik tahlil; 5) bayonlar kiradi. Grammatik-orfografik va leksik-orfografik tahlilda orfografiyaning grammatika va leksika bilan bog'lanishi, ko'chirib yozuv va diktantda o'quvchilar faoliyatini belgi-laydigan omillar, xususan, ko'chirib yozuvda ko'ruv va qo'l harakati uquvi, diktantda eshituv uquvi hisobga olinadi. Ko'chirib yozuv ko'rib idrok qilingan so'z, gap va matnni yozma shaklda ifodalashdir. Boshlang'ich sinflarda husnixat va imlo qoidalari-ga rioya qilib, tuzatishlarga yo'l qo'ymay va tartibli, harflarni tushirib qoldirmay, o'rnini almashtirmay, tinish belgilarini to'g'ri qo'llab ko'chirib yozuv ko'nikmasi shakllantirilishi kerak. O'quvchilarda bu ko'nikmani hosil qilish maqsadida o'qituvchi alifbe davridan boshlab ularga ko'chirib yozuvni izchillik bilan o'rgatib boradi. O'quvchilarda ko'chirib yozuv ko'nikmasini shakllantirishga oid asosiy qoidalarga quyidagilar kiradi: 1. Ko'chirib yozishdan oldin ko'chirib yozadiganingni yaxlit o'qib chiq. 2.Har bir gapdagi so'zlarni bo'g'inlarga ajrat va ichda bo'g'inlab aytib, yoz. 3. Ko'chirib yozganingni asliga solishtir va xatolaringni to'g'rila. Ko'chirib yozuv uchun so'z, alohida gap va kichik matnlardan foydalaniladi. O'qituvchining qo'ygan maqsadiga bog'liq holda ko'chirib yozishdan oldin unga tayyorgarlik ko'riladi; bunda imlosi qiyin so'zlarni izohlab o'qish, so'zning nima uchun shunday yozilishini asoslash, o'rganilgan qoida asosida yoziladigan so'zlarni aniqlash kabi mashqlar-dan foydalaniladi. Bu ko'nikma qay darajada shakllanganligini aniqlash maqsadida kontrol (tekshiruv) ko'chirib yozuv o'tkaziladi. Ko'chirib yozuv mashqlari grammatik, leksik yoki so'z yasalishiga oid vazifalarni bajarish bilan birga olib boriladi. Bu imlo qoidasini tatbiq etishni yaxshi bilib olish imkonini beradi. Chunki vazifaning xarakteri imloviy malakani shakllantirishga nazariy asos bo'ladigan grammatik, fonetik bilimlarni faollashtirishni talab etadi. Bulardan tashqari, kompleks mashqlar orfografiya bilan birgalikda nutq o'stirish vazifalarini ham bajarish imkonini beradi. Kompleks mashqlarga misol qilib quyidagilarni ko'rsatish mumkin: 1. Ko'chirish. O'zakdosh so'zlarni aniqlab, o'zakni ajratish. 2.Tushirib qoldirilgan qo'shimchalarni qo'yib ko'chirish, qanday qo'shimcha ekanini aytish; yozilishini tushuntirish. 3. Matn mazmuniga mos so'zni qavs ichida berilgan so'zlardan topib qo'yib ko'chirish. Shu so'z qaysi so'z turkumiga oid ekanini, uning yozilishini tushuntirish. 4.Aralash berilgan so'zlardan gap tuzish va yozish. 5. Tartibsiz berilgan gaplardan bog'lanishli matn tuzish. 6.Tanlab ko'chirish (Berilgan gaplardan yoki matndan muayyan bir so'z turkumini; ot va fe'ldan yoki ot va otdan, sifat va otdan tuzilgan so'z birikmalarini ko'chirish). 2.2. Imloviy bilimlarni ta`limiy diktantlar va bayonlar vositasida takomillashtirish Diktant eshitib idrok qilingan so'z, gap, matnni yozishdir. O'quvchilarning og'zaki yozma nutqini o'stirishda, savodxonligini oshirishda diktantning ahamiyati katta. O'quvchi diktant yozish jara-yonida xato qilmaslikka harakat qiladi. Xato qilmaslik ularning fonetik, leksik va grammatik bilimlarni qay darajada o'zlashtirganliklanga bog'liq bo'Iadi. Imlo qoidalari grammatik hodisalar bilan bog'liq bo'ladi. Demak, savodli diktant yozish uchun o'z navbatida grammatik qoidalarni ham bilish zarur. Boshlang'ich sinflarda diktant uchun matn tanlashda bir qancha tamoyillarga rioya qilish zarur: 1. Matnning monologik nutq shaklida bo'lishi. Unda ko'chirma gaplar, undalmali, kirish so'zli, ajratilgan bo'lakli gaplar, qo'shma gap bo'lmasligi lozim. 2. Matn hajmi 1—4-sinf o'quvchilarining o'qish sur'tiga asos-langan bo'lishi. 3. Matn mazmuni bolalar hayoti bilan bog'liq bo'lishi. 4. Diktant matni o'quvchilarga u yoki bu haqda bilim berishi. 5. Tanlangan matn g'oyaviy-badiiy jihatdan yiiksak bo'lishi, bolalar hissiyotiga ta'sir qilishi. 6. Matn tarbiyalovchi xarakterda bo'lishi. 7. Matnda o'rganilayotgan hodisa kamida 5—6 marta uchrashi. Diktantlar maqsadiga ko'ra ikki xil bo'ladi: 1. Ta'limiy diktantlar — bilim berishga yo'naltirilgan diktantlar. 25 2. Tekshiruv diktantlari — o'quvchilarning bilim, ko'nikma va ma-lakalarini nazorat qilishga qaratilgan diktantlar. Ta'limiy diktantlarni o'tkazish vaqtini, o'rnini, turini o'qituvchining o'zi belgilaydi. Ta'limiy diktantlar uchun darsning ma'lum bir qismi (5—10 daqiqasi), ba'zan bir dars ajratiladi. Bu diktant o'quvchilar bilimini mustahkamlash maqsadida o'tkaziladi. Ta'limiy diktantda o'qituvchi o'quvchilarga o'rgatiiayotgan hodisaning imlosini bir necha tahlil usullaridan foydalanib tushuntiradi, o'quvchilar so'zlarni to'g'ri yozishlariga ishonch hosil qilgach, uni yozishga aixsat beradi. Har qanday yo'l bilan xatoning oldini olish chorasi ko'riladi. Masalan, 1- sinfda a va o unlilari o'rganilayotgan darsda bo'g'in-tovush, tovush-harf tahlili o'tkaziladi. Baho, bahor so'zlarining birinchi bo'g'inida a harfi yozilishini o'quvchilar bilib olgach, o'quvchilardan biri shu so'zlarni xattaxtaga yozadi. So'ng so'z o'chirib tashlanadi, shundan keyin aytib turib yozdiriladi. Ta'limiy diktantlar tashkil etish va bajarilish usuliga ko'ra quyidagi turlarga bo'linadi: 1. Ta'kidiy diktant. 2. O'z diktant yoki yoddan yozuv diktanti. 3.Izohli diktant. 4. Saylanma diktant. 5. Erkin diktant. 6.Rasm diktant. 7. Lug'at diktant. 8. Ijodiy diktant. Shulardan saylanma, erkin va ijodiy diktantlarda matn ma'lum o'zgarishlar bilan yoziladi. Tekshiruv diktantida yaqinda yoki ilgari o'rganilib, mashqlar bilan mustahkamlangan qoidalarni o'quvchilar qay darajada o'zlash-tirganliklari aniqlanadi. Tekshiruv diktanti biror bo'lim o'rganilgandan so'ng yoki chorak 26 oxirida o'tkaziladi. Tekshiruv diktanti o'quv yili davomida 5—6 marta o'tkaziladi. Diktantning bu turida yo'l qo'yilgan xatolar chuqur tahlil qilinadi, ularni bartaraf qilish usullari belgilanadi. Shu jihatdan tekshiruv diktantining ta'limiy ahamiyati katta. Imloviy mashq sifatida diktantning xilma-xil turlaridan foydalaniladi. Ta'kidiy diktantdan qoidani amaliyotga tatbiq etish usullarini yaxshi bilib olish maqsadida foydalaniladi. Matnni yozishdan oldin, uni yozish jarayonida, izohli yozuvdagi kabi, o'quvchilar so'zni qanday yozishni va nima uchun shunday yozilishini tushuntiradilar. O'z diktant yoki yoddan yozuvda o'rganilgan imloviy qoida asosida yoziladigan so'zlar bo'lgan matnni o'quvchilar o'zlari o'qib yodlaydilar (ko'rib idrok qiladilar) yoki o'qituvchi rahbarligida eshitib yodlaydilar (idrok qiladilar), keyin o'zlari mustaqil yozadilar. Izohli diktant o'quvchilarning qobiliyatiga qarab ikki xil o'tkaziladi. O'quvchi, odatda, o'qituvchining ko'rsatmasi bilan ma'lum so'zning yozilishini diktant yozishdan oldin yoki keyin izohlaydi. So'zning yozilishini bo'g'in-tovush, tovushharf tomondan tahlil qiladi, unga qoidani tatbiq etadi. Masalan, „Kitob — bilim manbai" — Kitob: Ki-tob. Ikki bo'g'in. Birinchi bo'g'inida k, i; ikkinchi bo'g'inida t, o, b tovushlari bor. Oxirgi b tovushi p tovushi tarzida talaffuz qilinadi. Unda b yoki p tovushini ifodalovchi harming yozilishini tekshirib aniq-laymiz. Buning uchun so'z oxiriga i tovushini qo'shamiz va aytamiz: kitobi. B tovushi yozilar ekan" kabi izohlanadi. Bu diktantda o'quvchilar qoidalarga oid so'zlarning tagiga chizadilar. Saylanma diktantda o'quvchilar diktovka qilingan gaplar yoki matnning hammasini yozmaydilar. Uning o'qituvchining topshirig'iga mos qisminigina (o'rganilgan qoida asosida yoziladigan so'zlarni, so'z birikmalarini) yozadilar. Masalan, bosh harf bilan yoziladigan so'zlarnigina yozish (1-sinf), qaratqich kelishigidagi so'zni ubog'langan ot bilan yoki tushum kelishigidagi so'zni u bog'langan fe'l bilan birga yozish (4-sinf) kabi. Saylanma diktant o'quvchilarda imloviy ziyrak-likni o'stiradi. Erkin diktantda o'quvchilarga mazmunni buzmay, gap tuzilishini o'zgartirish, bir so'zni unga yaqin ma'noli so'z bilan almashtirish erkinligi beriladi. Diktant uchun 3-5 qismli matn tanlanadi. O'qituvchi awal matnni bir marta ifodali o'qib beradi, so'ngra matn mazmuni yuzasidan suhbat o'tkazadi. Ayrim qoidalarni eslatadi. Keyin matnning bir qismi qayta o'qib beriladi, o'quvchilar uning mazmunini yozadilar. Erkin diktant imlo qoidalarini mustahkamlashga xizmat qilishi bilan birga, o'quvchilar nutqini o'stiradi, fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Rasm diktant predmet rasmini yoki o'zini ko'rsatib o'tkaziladi: Predmetrasmiko'rsatiladi,o'quvchilaruningnorniniaytadilarvayozib vergul qo'yadilar, ish shunday davom etadi (Birinchi so'z bosh harf bilan, qolganlari qoidaga ko'ra yozilishi eslatiladi). Rasm diktantda o'rganilgan qoidani, ayniqsa, o'quv yili davomida o'rganiladigan imlosi qiyin so'zlarni to'g'ri yozishni puxtalash, shuningdek, ularni o'quvchilar qanday o'zlashtirganliklarini sinash maqsadi ko'zda tutiladi. O'qituvchi mazkur maqsaddan kelib chiqib, imloviy malakani shakllantirish ustida ishlash bosqichini hisobga olgan holda, diktant-ning barcha turlaridan izchillik bilan foydalanadi. Tekshiruv diktanti o'quv dasturining biror bo'li-mi o'rganilib, xilma-xil ta'limiy mashqlar bilan mustah-kamlangach, ular o'quvchilar tomonidan .qay darajada o'ziashtirilganini sinash maqsadida o'tkaziladi. Tekshiruv diktanti uchun sintaktik tuzilishi jihatidan shu sinf o'quvchiiari saviyasiga mos, o'rganilgan imlo qoidalari asosida yoziladigan so'zlar va tinish belgilari ko'proq qo'llanilgan matn tanlanadi. Matnda o'rganilmagan qoida asosida yoziladigan va imlosi qiyin so'zlar bo'lmasligi kerak. Tekshiruv diktanti uchun matnlardangina emas, balki o'rganilgan qoidalarni o'z ichiga olgan alohida terma gaplardan ham foydalanish mumkin. Lekin har ikki 28 holda ham gaplardagi so'zlar soni DTS talablariga mos bo'lishiga e'tibor berish lozim. Tekshiruv diktanti uchun tanlangan matnda so'zlar soni DTSga ko'ra quyidagicha bo'lishi lozim: 1-sinfga sabod o'rgatish davridan so'ng 8—10 so'z, o'quv yili oxirida 15—20 ta so'z, 2-sinf o'quv yilining birinchi yarmida 20-25 ta so'z, o'quv yili oxirida 30—40 ta so'z; 3-sinf o'quv yilining birinchi yarmida 14—16 ta so'z, o'quv yili oxirida 50—60 ta so'z; 4-sinf o'quv yilining birinchi yarmi oxirida 30—40 ta so'z; o'quv yili oxirida 75—80 ta so'z, Ko'rrnib turibdiki, o'quv yili oxirida o'"tk~aziladigan diktantdagi so'zlar soni keying! o'quv yili boshida o'tkazila-digan diktantdagi so'zlar soniga teng bo'ladi va asta-sekin ortib boradi. O'qituvchi o'rganilgan va mashqlar bilan mustahkam-langan mavzuga mos matnni diktant o'tkazishdan bir necha kun oldin tanlaydi. Matnda shu sinf o'quvchiiari uchun imlosi qiyin so'z boisa (yaxshisi matnda o'rganilmagan so'zlar bo'lmagani ma'qul), shu so'zlarning ma'nosi, talaffuzi va yozilishi diktantni yozgunga qadar bo'ladigan ona tili darslarida tushuntirilib, mashqlar bilan mustahkamlanishi lozim. Shuning uchun imlosi qiyin so'zni qatnashtirib gap tuzish, so'zning talaffuzi va yozilishini tushuntirish, imlosi O'qituvchi matndagi ma'nosi yoki imlosi qiyin so'zlarni doskaga yozib, talaffuzi va imlosini qisqa izohlaydi. Keyin o'qituvchi doskaga, o'quvchilar esa daftarlariga Sana, ish turi (tekshiruv diktanti) va sarlavhani tartib hi Ian, har birini xat-boshidan yozadilar. Shundan so'ng matn aytib yozdiriladi. O'qituvchi sodda yig'iq gaplarni biilunicha, sodda yoyiq gaplarni so'z birikmasiga va qo'sjima hamda sodda gaplarni ma'noli qismlarga bo'lib aytib luiadi. Shuni ta'kidlash zarurki, so'/.ni bo'g'inlab yoki so'zrna-so'z aytish yaramaydi. Har bir gap yoki SO'z blrikmasi ko'pi bilan uch marta takrorlanishi lozim. Aytish sur'ati shu sinf o'quvchilarining gaplarni yozib ulgurishlarini hisobga olinishi kerak. Tekshiruv diktanti yozib bo'lingach, o'quvchilar diqqatini jalb etib, o'qituvchi matnni sekinroq sur'at bilan yan'a bir marta o'qib beradi. O'quvchilar o'z yozuvlarini mustaqil ravishda 29 tekshirishlari uchun matn o'qib bo'lingach, biroz muddat (ikki-uch daqiqa) beriladi. Bu vaqt ichida o'quvchilar o'z ishlarini tekshiradilar, xatolarini topsalar, to'g'rilaydilar. O'qituvchi esa o'quvchilarning har birini diqqat bilan kuzatib, ular e'tiborining bo'linmas-ligiga ahamiyat beradi. O'quvchilar o'rtoqlarining ishini ko'rishga, u yoki bu so'zni qanday yozganlarini bilishga qiziqadilar, ba'zan o'rtog'ining ishini ko'rib, o'zining to'g'ri yozgan so'zini o'zgartirishga urinish hollari ham uchraydi. Bunday paytlarda o'qituvchi bolalarga mustaqil ishlash, fikrlash lozimligini eslatadi. O'quvchilar imlo va tinish belgilarga oid qoidalarni qay darajada o'zlashtirganliklarini, ulardan amaliy foydalana olishlarini, ko'nikmalarini sinash bilan birga, grammatik mavzularni ongli o'zlashtirishlarini tekshirish maqsadida boshlang'ich sinflarda grammatik topshiriqli tekshirish diktanti ham o'tkaziladi. Grammatik topshiriq darsdan oldin doskaga yozilib, parda bilan to'sib qo'yiladi (ko'chma doska yoki katta qog'ozga yozib foydalansa ham bo'iadi). O'quvchilar tekshirish diktanti matnini yozib bo'lgach, o'rganilgan mavzular yuzasidan berilgan grammatik topshiriqlarni bajaradilar. Grammatik topshiriqlar quyidagi mazmunda bo'lishi mumkin: biror gapda qatnashgan so'zlardagi unli yoki undosh harflarning tagiga chizish; berilgan so'zlarni bo'g'in ko'chirish qoidasiga ko'ra bo'laklarga ajratib, chiziqcha bilan yozish; talaffuzida va yozilishida farq qilgan undoshlarni aniqlab, tagiga chizish; talaffuzda lushib qoladigan undoshnihg tagiga chizish; gaplarning (ular aniq ko'rsatiladi) ega va kesimini aniqlab, eganing tagiga bir, kesimning tagiga ikki to'g'ri chiziq chizish; biror gapdagi so'zlarning o'zak va qo'shimchalarini aniqlab, chiziqlar bilan belgilab ko'rsatish. (Masalan, ishla: o'zak Bu matnlarni eshitib yozish orqall ulardi mas'uliyatni his va idrok etish uquvi paydo bo'ladi. Muslqa orqali ta'sir ctisb uchun diktant yozish paytida mayin kuy eshittfrlsh, diktant yozish oralig'ida jismoniy harakatlar bajarib, dam olish daqiqasini o'tkazish, tasviriy san'at, badiiy mehnat, matematika fanlari bilan ham bog'lanish o'quvchilar savodxonligini, estetik didini o'stirishga yordam beradi. . 30 Diktantni tekshirish va tahlil qilish O'quvchilarga diktant yozdirilganidan keyin uni tekshirish, baholash va navbatdagi yozuv darsida uni tahlil qilish mubim ta'lim-tarbiyaviy ahamiyatga egadir. Chunki o'quvchilar diktantni yozganlaridan kcyin yo'l qo'ygan kamchiliklarini va olgan baholarini bilishga qiziqadilar. Tekshirilgan diktantni bclgilangan vaqtda tahlil qilish bilan o'quvchilarning ana shu istaklari qondirishuli. Bundan tashqari, diktantda yoi qo'ygan xatolari takrorlanishining oldi olinadi. Ayrim o'qituvchilar kun ora diktant yozdirsalar ham, uning natijasi bilan o'quvchilarni xabardor qilmaslik hollari uchraydi. Bunda o'quvchilar savodxonligi tekshirib ko'riladi-yu, kamchiliklarning oldi olinmaydi. Natijada, o'quvchi qaysidir so'z yoki gapni bir necha marta xato yozib qo'yadi. Buning oldini olish uchun barcha turdagi yozma ishlar me'yoriga rioya qilish va vaqtida tekshirib, tahlil qilish maqsadga muvofiqdir. O'quvchilarning barcha turdagi yozma ishlarini tekshi-rishda imlo va tinish belgilaridagi xatolar bilan bir qatorda chiroyli yozuv sifatiga ham e'tibor beriladi. i—2-sinflarda o'quvchi xato yozgan so'zni chizib, ustiga to'g'risini yozib ko'rsatiladi. Tinish belgilari ham shu tartibda to'g'rilanadi. 3—4-sinflarda o'quvchi xato yozgan so'zning tagiga chizib qo'yilishi kifoya. Tinish belgilari qo'yilmagan bo'lsa qo'yiladi, xatolari bo'lsa, tuzatiladi. O'quvchilar yozma ishini baholashda quyidagi me'yor-dan foydalanish mumkin: —agar o'quvchi xatosiz, chiroyli yozib, topshiriqni ongli bajargan bo'lsa, uning ishini namuna sifatida maqtab, ko'rgazmaga qo'yiladi; —agar o'quvchi yozma ish va qo'shimcha topshiriqlar-ning to'rtdan uch qismini to'g'ri va ongli bajarsa, «4» baho qo'yiladi. Uning xatolari asta tushuntiriladi va unda keyingi safar, albatta, a'lo bajarishi mumkinligiga ishonch hosil qilinadi; —agar o'quvchi yozishi va bajarishi kerak bo'lgan ishning yarmidan ko'prog'ini to'g'ri va ongli bajarsa, bunday o'quvchi bilan qo'shimcha ravishda ish olib boriladi. 1-sinf o'quvchilarining ishlari «qoniqarli» yoki «qoni-qarsiz» deb og'zaki baholanadi. 2—4-sinf o'quvchilarining ishlari quyidagicha baholanadi: —agar o'quvchi tckshirish diktantini to'g'ri va chiroyli yozgan, biroq ayrim harfJarni tuzatgan bo'Isa, keyingi safarxatoga yo'l qo'ymasligi ta'kidlanadi; —agar o'quvchi diktantda 2 ta imlo va bitta tinish belgiiariga oid xatoga yo'l qo'ygan bo'Isa, shuningdek, ayrim harf shakliarini noto'g'rl yozib tuzatgan bo'Isa, bunday o'quvchilar bilan yakkama- yakka ish olib boriladi; —agar o'quvchi 3 ta imlo va 2 3 la tinish belgiiariga oid yoki 4 la imlo va 2 la tinish belgiiariga oid va undan ko'p xaloga yo'l qo'ygan bo'Isa, yo/nv sifati talabga javob bcrmasa va fuzatishlari bo'Isa, bunday o'quvchilarga amaliy yorclam beriladi. Diktantda quyidagi xatolar hisobga olinmaydi: a) o'quvchilarga o'rgatilmagan qoidalar yuzasidan qilingan xatolar; b) gap oxiriga nuqta qo'yilmagan bo'lsa-yu, keyingi gap bosh harf bilan yozilsa; d) gap ma'nosini buzmagan holda biror so'/ boshqa so'z bilan almashtirib yozilsa. O'quvchilar ishini tekshirish va baholash ehliyotkorlik bilan amalga oshirilishi kerak. Buning uchun xatolarning sabablari aniqlanib, ko'pchilik o'quvchilar tomonidan yo'l qo'yilgan xatolar ustida ishlanadi. Jumladan, o'quvchilar quyidagi sabablarga ko'ra xato yozishlari mumkin: —gap yoki undagi biror so'z ma'nosini tushunmagan-Jarida. Shuning uchun yozdiriladigan malncla o'quvchilarga notanish so'zlar bo'Isa, doskaga yozib ko'rsatish va ma'nosini tushuntirish lozim. — imlo va grammatika qoidalarini ongli o'zlashtir-maganliklari sababli. Bu xatolikning oldini olish uchun, albatta, darslarda har bir qoidaning o'quvchilar tomonidan puxta va mustahkam o'zlashtirilishiga e'tibor berish kerak. Buning uchun o'rganilgan qoidaga daxldor mashqlarni bajarish, har bir mashqni bajarishda ularga daxldor qoidani eslatib turish zarur. —imlo qoidalarini bilsa ham, uni unutib qo'yish natijasida. Bunday xatoga yo'l qo'ymaslik uchun shu qoidaga oid mashqlardan ko'proq ishlatish kerak. Masalan, «Shahar nomlari bosh harf bilan yoziladi» qoidasi o'rganilganidan keyin, Namangan, Toshkent, Samarqand kabi shahar nomlari yozib ko'rsatiladi. Shahar nomlari gap orasida kelganda ham o'quvchilar xatoga yo'l qo'yishlari mumkin. Demak, o'quvchilar bilimi puxta emasligi, e'tiborsizlik bilan yozishlari, imlo qoidalarini unutib qo'yishlari va yozayotgan so'zlarining ma'nosiga tushunmasliklari natijasida xatolarga yo'l qo'yar ekanlar. Bunday xatolarning oldini olish uchun diktant yozdirishdan oldin o'rganilgan qoidalarga mos turli mashqlarni bajartirish lozim. O'quvchilarning ko'pchiligi xato yozgan so'zlar to'g'rilanib, doskaga ustun shaklida yoziladi. Bu so'zlarni o'quvchilar daftarlariga ko'chirib yozadilar. Yozdirilgan matn tekshirilib, baholanganidan keyin navbatdagi yozuv darsida yoki darsning bir qismida o'quvchilar bilan tahlil qilinadi. Tahlil, xatolar ustida ishlash o'quvchilarning savodxonligini oshirishga ijobiy ta'sir etadi. Bayon ustida ishlash. Yozma ish turlaridan biri bayondir. 3-sinfda yoziladigan hamma bayonlarni, asosan, ikki turga bo’lish mumkin. Birinchi turi o’qituvchi tavsiya qilgan tayyor reja, ikkinchi turi esa o’qituvchi rahbarligida o'quvchilar bilan hamkorlikda tuzilgan reja asosida yoziladi. To’plamdagi matnlarni joylashtirishda yuqoridagi bos linish usuli asos qilib olingan. Ikki turda bayon yozishga o’rgatish ishlari butun o’quv yili davomida olib boriladi. 0’qituvchi o’quvchilarga tayyor reja asosida bayon matnlari ustida ishlash va bayon rejasini tuzishga o’rgatishni o’z tizimiga kiritadi hamda matn hajmining katta-kichikligiga qarab ularni joylashtiradi. Bayonga oid bo’lgan topshiriqlarni murakkablashtirib boradi. Tayyor reja asosida bayon yozish butun o’quv yilida davom etadi. 33 0’qituvchi taqvim reja tuzishdan oldin matnlarni tanlaydi. Matndagi so’zlar, gaplar ona tilidagi qaysi mavzuga ko’proq mos ekanligini ham aniqlaydi. Shundan kelib chiqib matnlarni taqvim-mavzu rejasiga joylashtirish kerak. To’plamda ham iloji boricha shu tartibni hisobga olishga harakat qilingan. 0’qituvchi 3-sinf o’quvchilarini bayon yozishga o’rgatar ekan, dastur va matnlarning mazmuni orasidagi bog’lanishlarni nazarda tutadi. Ishni yengillashtirish maqsadida matndagi imlo qoidalariga oid so’zlar beriladi. Shuningdek, kuzatishdagi, o’qish darsligidagi materiallar bilan bayon matni orasidagi bog’lanishni tiklaydi. , 0’quvchilarning tayyor reja asosida yozadigan bayon matnlarining hajmi 60- 80 so’zdan tuzilishi mo’ljallanadi. 0’qituvchi bu bo’limda to’liq bayon uchun hajmi katta matnlar tanlaydi. So’ngra saylab yoki tanlab bayon yozish uchun hajmi katta matnlar beriladi. Ishning bunday turi o’quvchilarni to’rtinchi sinfda o’tkaziladigan matn mazmunini qisqartirib yozishga tayyorlaydi. Bo’lim boshida berilgan bayonning birinchi turi, tayyor reja asosida, bayon yozishda rejaning har bir qismiga javob bir yoki ikki gapdan iborat bo’lishi kerak. Shu bilan birga reja sarlavhasi ko’proq so’roq gap shaklida bo’lsa maqsadga muvofiqdir. Bu ish usuli ikkinchi sinfda ham qo’llanilgan. Bunday matnlar mumkin qadar yozuv taxtasida yoki qog’ozda berilishi lozim. Matnning rejasi qismlar va uning mazmuniga muvofiq bo’lishini o’quvchi doim o’z diqqat markazida tutishi zarur. Boshqacharoq aytganda, u reja bandiga javob nechta gapdan iborat, qaysi xat boshi yoki qaysi gap rejada aniq ifodalanmagan, nima uchun ifodalanmagan, yozuv taxtasidagi gaplardan foydalanish lozimligi ustida bosh qotiradi. Dastlabki bayonlarga tayyorgarlik ko’rishda o’quvchilarni matnni qismlarga bo’lib gapirtirishga ko’proq e‘tibor berish kerak va reja savollariga sodda gaplar bilan to’g’ri javob olishga erishish lozim. Shu bilan birga, bayonga puxta imloviy tayyorgarlik ko’riladi. Bu bayon darsning o’zida va oldingi ona tili darslarida xuddi ikkinchi sinfdagidek olib boriladi. 34 Asta-sekin atov va ikki tarkibli gaplar («Samad yordam berdi», «Bola shirin» va boshqa hikoyalar), shuningdek, umumiy xarakterdagi so’roq gaplardan iborat rejalar beriladi. Bu hoi o’quvchilarga doimo qulaylik tug’dirmaydi. Chunki reja bandlarining (yuqoridagidek) ifodalanishi butun xat boshini (qismni) kengaytirib bayon qilishni talab qiladi. Bunday reja bo’yicha ishlash o’quvchilarga qulay bolishi uchun bayonning biror qismini birgalashib puxta tahrir qilish taqozo etiladi. Masalan, «Eng zo’r sovg’a» matnidagi rejaning to’rtinchi bandida «Oxiri ammasi sovg’asini uzatdi» deb berilgan. Bu qismga matndagi to’rtta gap javob bo’la oladi. Bayon mazmunini o’quvchi ongiga to’liq yetkazish maqsadida quyidagicha yordam beriladi. Ushbu parcha (to’rtta gap) oldindan yozuv taxtasiga yoziladi. 0’quvchilar parchani ichda o’qiydilar, so’ng hikoya qiladilar. Rejaning bu qismida yana boshqacha ish turini qo’llash mumkin. Berilgan qismga toiiq javob olishda o’quvchilarga yordamchi savollar beriladi. So’ng yozuv taxtasiga yozilgan matn bilan o’quvchilarning hikoyasi taqqoslanadi. Berilgan parchani to’liq bayon qilishda o’quvchilarga shu tarzda yo’llanma berib boriladi. Matnning bir-ikki qismi ustida xuddi shunday mashg’ulot olib borish natijasida o’quvchilar, birinchidan, o’qituvchining o’qigan hikoyasini diqqat bilan tinglashga, ikkinchidan, reja sarlavhalarini puxta o’ylashga va bayon matnini to’liq qayta hikoyalashga o’rgatiladi. Birinchi yarim yilda to’liq qayta hikoyalashga o’rgatish uchun «Yaxshilik yerda qolmas» matni yuzasidan tayyorgarlik ko’rish darsini namuna sifatida ko’rsatamiz. Bayonga tayyorgarlik ko’rishda sinfdan tashqari o’qish dasrlarida yaxshilik qilish, bir-biriga yordam berish haqida suhbat o’tkazish ma‘qul. Ona tili darslarida jo’nalish va chiqish kelishiklari qo’shimchalarining yozilish qoidasi eslatiladi. Holatga, falokatdan, tuzoqqa so’zlari mashq qilinadi. Darsning borishi: Qisqagina suhbat. Arining turli joylarda uchib yurishi, uning qanotlari nozik bo’lishi, kabutarning tadbirkorligi, bir-biriga yaxshilik qilish, yaxshilikka-yaxshilik qaytishi haqida qisqacha so’zlanadi. 0’qituvchi matnni ifodali o’qiydi va savollar asosida tahlil qiladi. «Hikoyaning uchinchi qismidagi «... falokatdan qutildi» iborasi qanday ma‘noni anglatadi? 0’ylab ko’ring-chi? «Ari suvda oqib ketmadi» ma‘nosini bildiradi, Kabutar Arining suvdan chiqishi uchun nima qildi? (Bu savol kabutarning arini qutqarish uchun qilgan ishini gapirishni talab qiladi.) Kabutar bir chopni suvga tashladi. Ari cho'pni кета qilib falokatdan qutildi». Ari so 6 zini takrorlamaslik uchun o’qituvchi quyidagilarni so’raydi: «Matnda ishtirok etuvchilarni ayting (ari, kabutar, bola). Hamma o'rinlarda ari so'zi ishlatilganmi? (Yo‘q.) 0’ylab ko'ring- chi, hikoyaning qaysi qismida ari yoki ari o’rnida и so’zini ishlatish ma‘qul. Shuningdek, matnda kabutar so’zini doimo ishlatish kerakmi yoki matnning qaysi qismida и so'zini ishlatish o’rinli bo’ladi. Bola so’zi hamma o’rinlarda ishlatilganmi? (Ha, ishlatilgan.)» Shundan keyin o’qituvchi matnni qismlar bo’yicha ifodali o’qiydi. 0’quvchilar esa qismlararo qaysi so’zlar ishlatilganini ko’rsatadilar. 0’qituvchi ko’rsatilgan so’zlarni reja qismlariga moslaydi va savol- ning qatoriga yozib, tik chiziq bilan ajratadi. Birinchi qism o’qiladi. Ari so’zi ajratiladi. Bu qismda hikoyaning boshlanishi va arining qayerda uchib yurganligi, hikoya qahramonining nomini ko’rsatish lozimligi aytiladi. Ikkinchi qism o’qiladi va bu qismdagi voqea ariga tegishli bo’lganligi uchun ari so’zi o’rnida и so’zi qollanganligi aytiladi. Uchinchi qismda kabutar haqida gapirilgan. Shuning uchun kabutar so’zi ishlatilganligini aytadilar. To„rtinchi qismda ari haqida gap boradi. Bunda ari so’zining berilishi to’g’riligi uqtiriladi. Beshinchi qism o„qiladi. Bu qismdagi voqea bolaga tegishli. Oltinchi, yettinchi qismlar ham o’qiladi. Ari, bola so’zlarining berilishi to’g’ri ekanligi aytiladi. 36 Sakkizinchi qism o’qiladi. Bunda kabutar so’zi berilgan. Bu o’rinda shu nom mos kelgan. Chunki gap kabutar haqida boradi. «Ari, kabutar va bola» so’zlari ustida ishlash Ari qayerda uchib borardi? ari U birdan suvga yiqilib, qanday holatga tushdi? и Kabutar arini ko’rib nima qildi? kabutar Ari qanday qilib falokatdan qutildi? ari Bola tuzoq qo’yib nima qildi? bola Ari kabutami qutqarmoqchi bo’lib nima ish qildi? ari Kabutar nimadan qutildi? kabutar Matnni so’zlab berishda birinchi qismda bitta gap berilishiga qaramay « и » ga e‘tibor beriladi. Arining falokatga uchrashi shu gapdan boshlanadi. Matnning asosiy qismlari (2-, 6-) ustida ish olib borish zarur. Bu qismlardagi ikkita gapda ari haqida fikr yuritiladi. 0’quvchilar ari so’zi o’rnida « и » ni qo’llab, so! zlab beradilar. Yozishga tayyorgarlik Agar matn yozuv taxtasiga yoki kartonga yozilgan bo’lsa, o’quvchilar uni ichda o’qiydilar. Shundan so’ng ayrim so’zlarni (holatga, rahmi, darhol, cho'pni, falokatdan, ко ‘rib) bo’g’inlab aytadilar yoki ularning imlosini izohlaydilar. 0’quvchilarga reja asosida yozish uchun o’ylashga vaqt beriladi. Yozuv taxtasidagi matn yopiladi. Matn mazmunini eslashda o’quvchilar tomonidan aytilgan imlosi qiyin so’zlardan 2-3 ta- sini o’qituvchi yozuv taxtasiga yozib qo’yadi. Tanlab bayon yozish Muallif K. Qosimovaning «Ona tili o’qitish metodikasi» darsligida ko'rsatilishicha, tanlab bayon yozish bayon matnining biror qismini tanlab qayta hikoyalashdir. Masalan, o’qilgan matndan faqat qatnashuvchilarning tashqi ko'rinishi, tasvirlangan qismnigina qayta hikoya qilish, faqat ikki qatnashuvchining uchrashish manzarasini qayta hikoyalash, faqat tabiat tasvirini hikoya qilish kabidir. 37 Tanlab bayon yozish yozma bayon sifatida ham o’tkaziladi. Tanlab bayon yozishda matn o’quvchining ko’z oldida bo’lmaydi. 0’quvchi butun matn mazmunini yoritib berishda qiynaladi. Shuning uchun matn qismlarining mazmuni tugallangan bir fikrda bayon qilinadi. Tanlab bayon yozishda quyidagi ish turlarini qo’llash o’quvchilar uchun foydali va qiziqarlidir. Hajmi kattagina boigan matn mazmunini aralashtirib beriladi - bu esa voqeani tushunishga va ko’proq tafsilotlarni kiritishga imkoniyat beradi. Shu usulda o’quvchilarning mantiqiy faoliyatlarining ayrim tomonlari taraqqiy ettiriladi. Bolalar material tanlash, uni chegaralash, mavzuni qisqaroq bayon qilishga o’rgatiladi. Ayrim vaqtlarda tanlab bayon yozishda qismlararo bog’lanishga erishish lozim. Bayon yozishni boshlashda mustaqil so’zlarni almashtirish, o’zicha ijod qilish o’quvchilarning ijodiy qobiliyatini o’stiradi. Bu ishlar o’qituvchi rahbarligida olib boriladi. Tanlab bayon o’tkazishda o’quvchilar hikoyani eshitadilar va sinchiklab o’rganadilar. So’ng bayonda nima haqida to’xtalish lozimligi to’g’risida aniq ma‘lumot oladilar. Bayonning bu turiga «Sariq ip» matniga oid dars namunasi beriladi. Matn ifodali o’qiladi (71-bet). 0’qituvchi o’quvchilar matn mazmunini qay darajada tushunganliklarini aniqlash uchun ularga savollar beradi: «Nima uchun Karima sevindi? Ular nima qilmoqchi edilar?» kabi. Shundan keyin matnning ikkinchi qismi haqida so’z boradi. Bu qismda o’quvchilarga faqat Karimaning siri ochilishi haqida yozish kerakligi aytiladi. 0’qituvchi oldindan yozuv taxtasiga yozib yopib qo’ygan rejani ochadi. Hikoyani boshlashdan oldin rejaning birinchi qismiga javob o’ylash uchun ozgina vaqt beriladi. Qisqa suhbatdan so’ng hikoyani taxminan quyidagicha boshlash tavsiya etiladi: «Nasibaning sariq ipi tamom bo'lgan edi. U Karimadan ozgina ip so'radi». Shunday qilib, o’quvchilar reja qismlarining har biriga javob beradilar. 0’quvchilar hikoyani ijodiy so’zlab berishga yaxshi tayyor bo’lsalar, mazmunini to’g’ridan- 38 to’g’ri to’liq so’zlab beradilar. Bu namuna asosida bir necha marta saylanma bayon o’tkazish mumkin. Hamma o’quvchilar bayonni qanday boshlash va nima bilan tugatishni tushunib oladilar. Buning uchun o’quvchilar reja tuzadilar, tuzilgan rejani bir o’quvchi yozuv taxtasiga yozadi. Shu vaqtda 2-3 o’quvchidan bayonni qanday boshlamoqchi ekanligini so’rash lozim. Agar vaqt bo’lsa, matrmi qayta hikoyalatish kerak. Hikoya qilish vaqtida bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilarning bayonga hozirligini aniqlash lozim, 0’qituvchi hikoyalash vaqtida ayrim o'quvchilarning qiynalayotganini sezsa, ularga hikoya qilish va yozish vaqtida yordam beradi. Rejasi o’zgartirilgan bayonda o’quvchilar qiynalmaydilar. Chun- ki, bayon rejasini o’qituvchining o’zi voqeaning ketma-ketligiga qarab beradi. Os qituvchi matn qismlari orasidagi bog’lanishda tu- shuntirilishi kerak bo’lgan o’rinlar uchrashi mumkinligini hisobga olishi kerak. Ayrim vaqtlarda hikoyaning qismlari o’rtasidagi bog’lanishning muvaffaqiyatli chiqishi uchun bir-ikkita yangi so’z qo’shish mumkin. To’plamga kiritilgan bayonning ikkinchi turida uchinchi sinf o’quvchilari reja tuzishga o’rgatiladi. Hikoya rejasini tuzishda, avvalo, matnni qismlarga bo’lish lozim. Bunda voqeaning izchilligiga, uning rivojlanishiga va voqealar orasidagi o’zaro bog’lanishga ahamiyat beriladi. Buning uchun matn ko’z o’ngimizda bo’lishi shart. Hikoyaning har qismini qayta-qayta o’qish, uning mavzusini aniqlash, matnni qismlarga bo’lish, mazmuni bir-biriga yaqin bo’lgan qismlarga bitta sarlavha qo’yish talab etiladi. 0’qituvchi tomonidan berilgan mavzuni yoritish uchun parchaning boshlanishi va oxirini topish kerak. Matnlarni mustaqil ravishda qismlarga bo’lishda xatboshi muhim ahamiyatga ega. 0’quvchilarga reja tuzish o’qish darslarida ham o’rgatiladi. Uchinchi, to’rtinchi sinf o’quvchilari matnni eshitish orqali yaxshi qabul qiladilar 39 («Ona tili» darsligidagi bayondan tashqari), so’ng voqealarning ketma-ketligini aniqlash, qismlar va ular orasidagi chegaralanishni ko’rsatishlari kerak. Ko’pincha o’qituvchilar bayon yozdirishda o’quvchilarga reja tuzishni ycngillashtirish maqsadida quyidagi usuldan foydalanadilar: o’qituvchi ovoz chiqarib parchani o’qiydi, so’ng to’xtalib, bu qismda gap nima haqida ekanligini aniqlaydi va o’quvchilardan unga sarlavha qo’yishni so’raydi. Navbatdagi parchalar ham shu tartibda davom etadi. Bunday usullardan faqat ayrim vaqtlardagina foydalanish mumkin. Bizningcha, reja ustida ishlash ko'proq o’quvchiga taalluqlidir. Matnni mantiqiy tugallangan qismlarga bo’lishda o’quvchilarni har xil usullardan foydalanishga o’rgatib borish kerak. Buning uchun o’quvchilar tomonidan qo’yilgan (o’ylab topilgan) sarlavhalar o’qiladi va muhokama qilinadi. Muhokama natijasida eng yaxshi sarlavhalar varianti tanlab olinadi va o’qituvchi tomonidan yozuv taxtasiga yoziladi. Shunday qilib, bayon uchun yagona reja tuziladi. Sarlavhalash zarur ta‘limiy ish hisoblanadi. Maqsad - o’quvchilar mavzu yoki matnning sarlavhalangan qismi mazmunini to’g’ri aniqlashlaridan iborat. Rasmli reja asosida bayon yozish uchinchi sinfda ham davom etadi. Buning uchun o’qituvchi 3-sinf «Q’zbek tili» darsligida berilgan rasmlardan foydalanadi. Shunday qilib, uchinchi sinf o'quvchilari matnning mazmuniga mos sarlavha topishga, reja tuzishga tayyorlanadilar. Agar o’quvchilar bu topshiriqni bajarayotganlarida matn ularning ko’z oldida bo’lsa, yana ham yaxshi bo’ladi. Bu o’quvchilarning bayonga tayyorlanishdagi va reja tuzishdagi mustaqilligini oshiradi. Dastlabki davrlarda sarlavha tuzish mashqlari jamoa tartibida o’rganiladi. Shundan keyin reja tuziladi. Agar o’quvchilar oldida matn bo’lmasa, tahlildan so’ng matn ikkinchi marta o’qib beriladi. Matnni o’qishdan oldin o’quvchilardan matn necha qismdan iborat ekanligi haqida fikr bildirishlari so'raladi. 0’quvchilar uchun matnni qismlarga bo’lish va ularni sarlavhalash ancha murakkab ish hisoblanadi. Shuning uchun bayon yozish darslarida matnni 40 qismlarga bo’lishni birinchi chorakdanoq boshlash kerak. Ushbu maqsadda to’plamda jamoa bo’lib ishlash vaqtida uncha katta bo’lmagan matnlarni (26-40 so’zlik) yozuv taxtasiga yozish lozim. Ona tili darsida o’quvchilar daftariga bayon matnini yoki uning biror qismini yozdirib qo'yish maqsadga muvofiq. Buning uchun o’qituvchi bayon matnidan (o’quvchiga bildirmagan holda) imloviy tahlil, izohli diktant o’tkazganda yoki boshqa mashqlarda foydalanishi zarur. Matn yozilgan daftar o’quvchilar qo’lida qoladi. Ular navbatdagi bayon darsida daftardagi matn ustida ishlaydilar va uni qismlarga bo’ladilar. Reja tuzishga o’rgatishda qismlarga oson bo’linadigan matnlar tanlab olinadi. Bunga misol qilib «Tirishqoqvoy» (89-bet) matnini keltiramiz. Tirishqoqvoy degan chumoli bor ekan. U sheriklari bilan ariq bo'yida don terib yurgan ekan. Birdan suvga tushib ketibdi. Tirishqoqvoy cho'ka boshlabdi, Shunda oldidan uzun o‘t poyasi chiqib qolibdi. Tirishqoqvoy unga tirmashib olibdi. Baliqchalar o‘t poyasini qirg'oqqa sura boshlabdilar. Uni bir g'umay o'tga ilintiribdilar. Tirishqoqvoy g'umay bargiga tirmashib, qirg'oqqa chiqib olibdi. Baliqchalarga minnatdorchilik bildiribdi. 0’quvchilar yozuv taxtasidagi matnni o’qiydilar va uning mazmunini tahlil qiladilar. 0’qituvchi o’quvchilarga hikoyaning rejasini mustaqil ravishda o’zlari tuzishlarini aytadi. 0’quvchilar matn qismlarini tartib bilan o’qib, har bir qismda kim haqida yoki nima haqida gap borayotganini aniqlaydilar. 0’qituvchi qo’shimcha savollar berish orqali o’quvchilarning har bir qism mazmunini aniqlashga bo’lgan qiziqishini oshirib boradi. «Nihol tuzaldi» matnini yuqoridagiga o’xshash tarzda o’tkaziladi. Ularning har bir qismida yangi shaxs ishtirok etadi. Xulosa Biz o‘z malakaviy ishimiz nihoyasida quyidagicha xulosaga keldik. ―Yoshlikda olingan bilim toshga o‘yilgan naqsh kabidir – degan edi buyuk allomalarimizdan biri. Shunga ko‘ra, boshlang‘ich sinfda egallangan bilimni kelgusidagi bilimlar uchun poydevor deb atasak, noto‘g‘ri bo‘lmaydi. Poydevor qanchalik mustahkam bo‘lsa, qurilajak imorat ham shunchalik ko‘p yil, balki asrlarga ham asqotadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ta‘lim- tarbiya beruvchi o‘qituvchiga juda ko‘p narsa bog‘liq bo‘ladi. Hozirgi zamon boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi erkin fikrli keng dunyoqarashli, izlanuvchan, intiluvchan, yangiliklarni tezda ilg‘ab oluvchi va innovatsion texnologiyalardan boxabar bo‘lishi lozim.Shundagina u ko‘zlagan maqsadiga yetishadi. Ona tili darslarida imloviy bilimlarni takomillashtirishning samarali metod va usullarini tanlay bilish hozirgi kun tilshunoslik ta‘lim tizimi oldida turgan eng muhim vazifadir. O‘quvchilarda imloviy bilimni shakllantirishni savod o‘rgatish davridanoq boshlagan ma‘qul. Chunki, bu bilimlar ta‘limning keyingi bosqichlari uchun zarur bo‘ladi. Shuningdek, imloga oid tushunchalarni faqatgina ona tili darslarida emas, balki o‘qish, matematika, tabiatshunoslik, musiqa, odobnoma va boshqa darslarda ham kerakli o‘rinlarda shakllantirib borilsa, ko‘zlangan natijaga erishish mumkin. O‘quvchilarning imloviy bilim va tushunchalarini rivojlantirish uchun yangi pedagogik texnologiyalar, interfaol usullardan foydalanish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bolaning ongi va tafakkuri endi shakllanib kelayotgan boshlang‘ich sinflarda o‘qituvchining mahorati, uning zamonaviy texnologiyalarni ta‘lim jarayoniga mohirona tadbiq eta olishi, ta‘limning yangi-yangi yo‘l va usullarini izlashi, ilg‘or pedagogik tajribalardan ijodiy foydalana olishi juda muhimdir. Ona tili darslarini yangi pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish, yangi metodlardan samarali, unumli va o‘rinli foydalanish kutilgan natija beradi. Chunki, yangi pedagogik texnologiyaning har bir ko‘rinishi bolani fikrlashga, o‘z shaxsiy munosabatlarini izhor qilishga, ijod qilishga undaydi. Ayniqsa, ―Klaster, ―Bumerang, ―Aqliy hujum, ―Dumaloq stol, ―Muammoli vaziyat kabi yangi pedagogik texnologiyalardan unumli va o‘z vaqtida foydalanilsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘quvchilarning imloga oid bilimlarini aniqlashda diktant va bayonlarning ahamiyati ham juda katta. Chunki, diktant va bayonlar o‘tilgan mavzular yuzasidan olingan bilimlarni yaqqol aks ettirguvchi ko‘zgudir. Tekshiruv diktantlari yozdirayotganda o‘qituvchi o‘tilgan mavzularga oid, imloga oid tushunchalarni aytib, ogohlantirib o‘tishi lozim. Bayonlar ham o‘quvchilarning imloviy bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi. Bayonlar, diktantlardan farqli o‘laroq, o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishga, erkin, mustaqil fikrlay olishga, ijodiy faollikni ta‘minlashga xizmat qiladi. Yuqorida sanab o‘tilgan omillarni hisobga olgan holda, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilariga quyidagicha tavsiyalar berish mumkin: - ona tili darslarida o‘quvchilarning imloga oid bilimlarini takomillashtirishning eng maqbul usul va metodlarini ishlab chiqish; - fanlararo integratsiyani to‘g‘ri tashkil etish, ya‘ni nafaqat ona tili darslarida, balki matematika, o‘qish, musiqa, odobnoma va shu kabi o‘quv fanlarini o‘tayotganda ham imloga oid tushunchalarni shakllantirib borish; - tekshiruv diktantlari va bayonlar vositasida o‘quvchilarning imloga doir bilimlarini mustahkamlash, tekshirish, lozim bo‘lsa, qo‘shimcha darslar tashkil etish; - an‘anaviy dars o‘tish tizimini inkor etmagan holda, innovatsion usullardan foydalanib, darslarni yanada qiziqarliroq , yanada samaraliroq o‘tkazish va bu orqali o‘quvchilarni bilimga chanqoq, keng dunyoqarashli va erkin fikrlovchi insonlar bo‘lib yetishishlariga imkon yaratiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati 1. Mirziyoyev Sh . M . “ Tanqidiy tahlil , qat ’ iy tartib - intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo ’ lishi kerak ”. T .: O ’ zbekiston 2017. 2. Mirziyoyev Sh.M “ Harakatlar strategiyasi 2017-2021 y” T.: Ma’naviyat, 2017 3. Mirziyoyev Sh.M “ Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz.T.:O’zbekiston, 2017 4. Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 2020 yil 5. “Ilk qadam” maktabgacha ta’lim muassasining davlat o’quv dasturi.T.: 2018 6. Qodirova F.R, Qodirova R.M. Maktabgacha ta’lim konsepsiyasi.T, Fan va texnologiya 2011 7. Qosimova K, Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi Toshkent 1985. 8. Qosimova K. Ona tili o’qitish metodikasi Toshkent 2009. 9. O’zbekiston Respublikasi davlat maktabgacha ta’lim muassasasi to’g’risidagi Nizom. T: 2017 10. Hasanboyeva O,Tadjiyeva M, Toshpulatova Sh va boshq. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. T.: Ilm-ziyo, 2012 11. Qodirova.F, Toshpulatova Sh, A’zamova M. Maktabgacha pedagogika. O’quv qo’llanmaT.: Ma’naviyat, 2013 12. Qodirova F.R, Tashpulatova Sh.K. Bolalar bog’chasida metodik ishlar.Darslik T.: Voris, 2012 13. D.R.Babayeva. Bolalar nutqini o’stirish . T.2018 14. Qodirova.F.R, Toshpo’latova Sh.Q, Kayumova N.M, A’zamova M.N Maktabgcha pedagogika. Darslik “Adabiyot uchqunlari ” nashriyoti 2018 15. Qodirova.F.R, Toshpo’latova Sh.Q, Kayumova N.M, A’zamova M.N Maktabgcha pedagogika. Darslik “Tafakkur” nashriyoti 2019 16. Davlat ta’lim standarti 2020 yil 23-sentabr Elektron ta’lim resurslari: 17. www.pedagog.uz 18. www.ziyonet.uz 19. www.edu.uz 20. www.kasu.uz

Boshlang'ich sinf o'quvchilarining imloviy bilimlarini takomillashtirishda ona tili darslarining ahamiyati

Купить