Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 263.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l o’qitish bo’yicha bitiruv malakaviy ishi

Купить
M U N D A R I J A K I R I SH I BOB. BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA FE’LNING VAZIFA S H AKLLARINI O’RGATIS H NING NAZARIY - METODIK ASOSLARI…………………………………………. 1.1 . Fe’l so’z turkumi bo’yicha nazariy ma’lumot. 1.2. Boshlang’ich sin f ona tili darslarida fe’l so’z turkumi o’rgatish metodikasi va uni amalga oshirishning samarali yo’llari 1.3. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda texnologik yondashuv II BOB. BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA FE’L SO’Z TURKUMINI O’RGATISHDA INTERFAOL USULLARDAN FOYDALANISHNING TURI VA SHAKLLARI ………. 2.1. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda interfaol usullardan foydalanish …………… 2.2. Tajriba-sinov natijalari ……………….. XULOSA VA USLUBIY TAVSIYALAR FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston istiqlolga erishishi bilan bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik huquqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyatini qurish yo’lini tanlaganligi sababli, yangi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar barcha sohalar qatorida ta’lim tizimi oldiga ham mazmun-mohiyati jihatidan butkul yangi vazifalarni qo’ydi. Bu vazifalarning amalga oshirilishi ta’lim tizimining muntazam takomillashtirib borilishini va shu orqali yosh avlodni ilm-fan asoslari bilan chuqur qurollantirishni taqozo etadi. Zero, ilm olish yo’lidagi izlanish insonning e’tiqodi va dunyoqarashini shakllantiradi, ma’naviy-axloqiy kamolot sari etaklaydi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning qabul qilinishi, muhtaram Prezidentimiz Islom Abdug’anievich Karimov tomonidan taklif etilgan uzluksiz ta’limning tamomila yangi tizimi, Kadrlar tayyorlash Milliy modelin ing yaratilishi O’zbekistonning xalqaro talablardagi zamonaviy taraqqiyotini ta’minlay oladigan dadil, mustaqil, ijodiy tafakkurli, malakali, bilimli mutaxassis, ayni paytda shaxsiy insoniy sifatlari shakllangan barkamol kadrlarni tayyorlash maqsadini ko’zlaydi. Kadrlar tayyorlash milliy modelining tarkibiy qismi bo’lgan, uzluksiz ta’lim tizimiga kiritilgan ta’limning yangi turi - o’rta maxsus, kasb-hunar ta’lim turining joriy etilishi – oliy ta’lim tizimi oldiga bir qancha vazifalarni qo’ydi. Respublikamiz Prezidenti Islom Karimov ham: “Dasturni tadbiq etishning uchinchi murakkab tomoni maxsus bilim yurtlarida dars berishga yaroqli o’qituvchilarni tayyorlash masalasidir”, - deb bu masalaga alohida e’tibor berilishini ta’kidlagan. [1] “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni qabul qilinishiga qadar, o’rta maxsus, kasb-hunar va oliy ta’lim muassasalarida bo’lajak mutaxassislarda kasbiy bilim hamda ko’nikmalarni shakllantirish asosiy maqsad qilib qo’yilgan bo’lsa, endilikda, ilmiy bilimlarga asoslanib muammolar echimini topish, xulosa chiqarish, tashkiliy, shuningdek, bevosita ishlab chiqarish jarayonlarida ishtirok etishga qodir mutaxassislarni tayyorlash vazifalari ko’zda tutiladi. 2 Hozirgi kunda kasb-hunar ta’limi tizimidagi ko’pgina o’quv muassasalarida maxsus fanlarni o’qitadigan malakali pedagog kadrlarga talab juda kattadir. Bunday pedagoglarni tayyorlashda, ularni kasbiy shakllantirishda maxsus fanlarning o’quv-uslubiy majmuasini yaratish, o’qitishning yangi metod va shakllarini tadbiq etish zarur. Shuningdek, o’qituvchilarning kasbiy mahoratini shakllantirish hamda oliy o’quv yurtida ta’lim olishi mobaynida uni kasbiy va shaxsiy rivojlanishtirish shakl va metodlarini rivojlantirish muammosi alohida dolzarblik kasb etadi. Kasbiy sifatlar sohasidagi izlanishlar sof didaktik yo’nalishda, yoki faqat pedagogik metodlar vositasida amalga oshirilmaydi. Sifatlar mohiyatini, ularning tabiatini, ichki shakllanish mexanizmlarini chuqur anglab etish, samarali ta’lim metodlarini ilmiy asoslash uchun jahon pedagogikasida mavjud ilg’or tajribalarni ijodiy tadqiq qilish va umumlashtirish, ta’lim oluvchining organizmida ta’lim jarayonida ro’y beruvchi jarayonlar, uning ruhiyatidagi o’zgarishlarni bilish talab etiladi. Bundan kelib chiqqan holda o’qituvchida kasbiy sifatlarni rivojlantirish muammosini hal qilish uchun didaktika va metodika sohasi psixologiya bilan mustahkam aloqada tadqiq qilinmoqi lozim. Respublikamizda ta’lim tarbiyaning mazmun va mohiyatining o’zgarishi o’qituvchi va o’quvchi oldiga yangidan – yangi muammolarni ko’ndalang qilib qo’ydi. Ta’lim-tarbiya jarayonida vujudga kelgan ta’lim yangi pedagogik munosabatlar mazkur jarayonlarda ta’lim texnologiyalarini qo’llashni taqozo etadi. Ta’lim tarbiya jarayonida, jumladan, boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rganish barobarida o’quvchilarning bilim va tahsil olishga bo’lgan qiziqishlarini orttiriladi, bilish faoliyati faollashtiriladi, ta’lim tarbiya jarayonini yuqori darajada bo’lishiga imkon yaratadi. Biz boshlang’ich sinf o’qituvchilari ma’suliyatini chuqur his qilgan holda ona tili darslarida fe’l so’z turkumini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’rgansak ko’zlangan maqsadga to’la erishamiz. Yuqoridagilarga amal qilgan holda o’quvchilarni har tomonlama bilimdon, mustaqil fikrlashga, og’zaki va yozma nutqini o’stirishga o’rgatishimiz lozim. 3 Ona tili darslarida fe’l so’z turkumlarini o’rganish va tahlil qilish biz tanlagan mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari — boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishning usullarini ishlab chiqish, uni amaliyotda qo’llashdan iborat. Matnlar yordamida o’quvchilarni so’z turkumlari bo’yicha tahlilga o’rgatish. Tadqiqot maqsadiga asoslanib quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Boshlag’ich sinf o’quvchilariga ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatish malakalarini shakllantirish – pedagogik muammo ekanligini nazariy jihatdan asoslash; 2. O’quvchilarning og’zaki va yozma savodxonligini oshirish uchun zarur bo’lgan pedagogik shart – sharoitlarni aniqlash; 3. O’quvchilarga dars jarayonlarida fe’l so’z turkumini o’rgatishni ta’minlaydigan shakl va metodlarni ishlab chiqish, ilmiy asoslash va tajribada tekshirish. Mavzuning o’rganilish darajasining qiyosiy tahlili. O’zbek tilidagi fe’llarda harakat tarzi fe’l asoslardan fe’l yasalgan holatda ham ifodalanishi mumkinligi A.G’ulomov, A.Hojiev, M.Mirtojiev, Yo.Tojiev kabi olimlar fe’l so’z turkumi yuzasidan ilmiy ishlar olib borgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Tadqiqotda boshlang’ich sinflarda fe’l so’z turkumini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’rganish aniq belgilab berildi hamda fe’lning kotegoriya va nokategorial formalar tahlil etildi. Tadqiqot predmeti va ob’ekti sifatida boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’rgatiladigan fe’l so’z turkumini tanlab oldik, predmetini — boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini zamonaviy pedagogik texnologiyalar yordamida o’rgatish, shuning barobarida o’quvchilarni ona tili darslariga bo’lgan qiziqishlarini oshirishdan iborat deb belgiladik.Tadqiqotning amaliy ahamiyati . Boshlang’ich ta’lim bo’yicha tavsiyalar, boshlang’ich sinf o’quvchilariga fe’l so’z turkumini o’rgatish usullariga oid ilmiy-nazariy ma’ruzalar tayyorlashda, ish tajribalarida ommalashtirishda xizmat qiladi. 4 Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki asosiy bob, umumiy xulosa va metodik tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 5 I BOB. BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA FE’L SO’Z TURKUMINI O’RGATISHNING NAZARIY - METODIK ASOSLARI . 1.1 Fe’l so’z turkumi bo’yicha nazariy ma’lumot. Fe’llar harakat ma’nosini bildiruvchi so’zlardir. Grammatikada harakat tushunchasi juda keng bo’lib, u uxlamoq, yotmoq, turmoq kabi fe’llar ifodalaydigan holatlarni, qo’rqmoq, cho’chimoq, zavqlanmoq, qahrlanmoq kabi fe’llar bildiradigan psixik o’zgarishlarni, gullamoq, o’smoq, kabi fe’llar bildiradigan biologik prodesslarni va shu kabi hodisalarni o’z ichiga oladi. Bulardan har birining o’ziga xos xususiy tomonlari bo’lishi bilan birga, ularning hammasi uchun umumiy bo’lgan tomoni ham bor, ya’ni bularning hammasi zamon bilan bog’liq holda yuz beruvchi hodisa hisoblanadi. Shuning uchun bu harakat- hodisalarni bildi-ruvchi so’zlarning hammasi «nima qilmoq»? so’rog’iga javob bo’ladi. Ularni bir gruppaga kiritish va «fe’l» deb atashda ham xuddi ana shu umumiy xususiyati asosga olinadi. O’zbek tilidagi fe’llar leksik-grammatik xususiyatlariga ko’ra ikki asosiy gruppaga bo’linadi: 1) mustaqil fe’llar; 2) yordamchi fe’llar. Mustaqil fe’llar quyidagi xususiyatlarga ega: 1) harakat bildiradi (ya’ni mustaqil ma’noga ega bo’ladi) va gapda uning biror bo’lagi vazifasida kela oladi: Plan muddatidan ilgari bajariladi; 2) biror so’zni boshqarib keladi: ekinni sug’ormoq, dalaga chiqmoq kabi; 3) harakatning ob’ektga bo’lgan munosabatiga qarab mustaqil fe’llar ikki gruppaga bo’linadi: a) ob’ektli fe’llar, b) ob’ektsiz fe’llar. Ob’ektli fe’llar bildirgan harakat ob’ekt tushunchasi bilan bog’liq bo’ladi va bunday fe’llar tushum kelishigidagi so’zni boshqaradi. Qolgan fe’llar bunday xususiyatga ega bo’lmaydi. Qiyoslang: ol, so’ra, hayda — ob’ektli fe’l; kel, uxla, qiziq — ob’ektsiz fe’l; 4) fe’l bildirgan harakat ob’ektiv harakatning tildagi ifodasi. Lekin u ob’ektiz harakatning aynan kopiyasi bo’lmay, kishi ongida aks etgan harakat, hodisa, holat kabilar haqidagi abstrakt tushunchadir. Demak, fe’l bildirgan harakatning ob’ektiv voqelikka munosabati ifodasida bevosita inson, aniqrog’i, so’zlovchi qatnashadi. Harakatning ob’ektiv voqelikka so’zlovchi tomonidan belgilanadig’an munosabati ham tilda o’z aksini topadi. Bunday munosabat fe’l 6 mayli deb ataladi va shunday munosabatni ifodalovchi formalar mayl formalari deyiladi. Mayl ma’nosiga egalik fe’lning asosiy xususiyatlaridan hisoblanadi: bor — buyruq mayli, borsa — shart mayli; 5) har qanday harakat bajarilish yoki bajarilmaslikka munosabatda bo’ladi va fe’llar ana shunday munosabatni ifodalovchi formaga ega bo’ladi. Bajarilishni bildiradigan forma — bo’lishli forma, bajarilmaslikki bildiradigan forma — bo’lishsiz forma hisoblanadi: bordi — bo’lishli, bormadi — bo’lishsiz; b) yuqorida ko’rdikki, harakatning ob’ektga bo’lgan munosabatiga qarab fe’llar bir-biridan farqlanadi. Bundan tashqari, harakat biror kimsa yoki narsa tomonidan bajariladi. Boshqacha aytganda, harakat sub’ekt (bajaruvchi) tushunchasi bilan ham bog’langan bo’-ladi. Harakatning ob’ekt va sub’ektga bo’lgan munosabati fe’l darajalari deyiladi. Bunday munosabat maxsus grammatik formalar orqali ifodalanadi: ayt — bosh daraja formasi, ayttir — orttirma daraja formasi; 7) harakatning bajarilishi, albatta zamon (vaqt) doirasida bo’ladi. Shunga ko’ra harakat zamon ma’nosi bilan bog’langan bo’ladi va fe’llar zamon ma’nosini ifodalovchi formalarga ham ega bo’ladi: bordi — o’tgan zamon formasi, boryapti hozirgi zamon formasi; 8) harakatning bajaruvchi shaxs bilan bog’langanini ko’rdiq Harakatning voqelikka munosabati esa bevosita so’zlovchi orqali reallashadi. So’zlovchi bor ekan, o’z-o’zidan, tinglovchi ham bo’ladi. Bundan tashqari, so’zlovchi va ting-lovchidan chetdagi (o’zga) shaxs (shaxslar)ning bo’lishi ham tabiiy. Harakat sub’ekti ana shu shaxslarning biri (so’zlovchi, tinglovchi yoki o’zga shaxs) bo’ladi. Harakatning ana shu shaxslarga bo’lgan munosabati shaxs-son kategoriyasi deyiladi va bu munosabatni ifodalovchi formalar shaxs-son formalari deyiladi: bordim, bording, bordi kabi; 9) mustaqil fe’llarning ot, sifat, ravish turkumlariga xos xususiyatlarga ega bo’lgan harakat nomi, sifat-dosh, ravishdosh formalari ham bor: ishlash (foydali), ishlagan (odam), ishlab (charchadi) kabi. Yordamchi fe’llar harakat bildirmaydi (mustaqil ma’no ifo-dalamaydi). Ular turli grammatik ma’no ifodalash uchun yoki boshqa vazifada qo’llanadi. Yordamchi fe’llarni asosiy xususiyatlariga qarab uch gruppaga bo’lish mumkin: 1) so’z yasash uchun xizmat qiluvchi va bog’lama vazifasini bajaruvchi yordamchi 7 fe’llar: bo’l, qil fe’llari; 2) fe’llarga birikib turli qo’shimcha ma’no ifodalovchi yordamchi fe’llar: boshla (yoza boshladi), chiq (o’qib chiqdi) kabi. Bularni, boshqa yordamchi fe’llardan farqlagan holda «ko’makchi fe’llar» deb atash mumkin; 3) fe’llar, shuningdek, otlar bilan qo’llanib, turli ma’no ifodalovchi va yordamchi vazi-falarda qo’llanuvchi yordamchi fe’l. Bu fe’l lingvistik adabiyotlarda «to’liqsiz fe’l» deb ataluvchi fe’ldir: edi, ekan kabi. O’zbek tilidagi yasama fe’llarning ko’pchiligi ikki asosiy usul: 1) affiksatsiya va 2) kompozitsiya usuli bilan yasalgan fe’llar-dir. Affiksatsiya usuli (sintetik usul). O’zbek tilida fe’l yasovchi affikslar juda ham ko’p emas. Lekin oz mikdordagi bu affikslar yordamida juda ko’p miqdordagi fe’llar yasaladi. Yasama fe’llarning asosiy qismini affiksatsiya usuli bilan yasalgan fe’llar tashkil etadi. Bu jihatdan fe’l yasalishining bu usuli eng mahsuldor usul hisoblanadi. Affiksatsiya usuli bilan o’zbek tilida fe’l bo’lmagan so’zlardangina fe’l yasaladi: ish-ishla, kuch-kuchay kabi. Kompozitsiya usuli (analitik usul). Bu usul bilan qo’shma fe’llar yasaladi: javob bermoq, olib kelmoq kabi. Qo’shma fe’llar komponentlarining qanday so’zdan ekaniga ko’ra ikki asosiy turga bo’linadi: ot Q fe’l tipidagi qo’shma fe’llar (fe’l bo’lmagan so’z bilan fe’lning birikishidan hosil bo’lgan qo’shma fe’llar) va fe’l Q fe’l tipidagi (ikki fe’lning o’zaro birikishidan hosil bo’lgan) qo’shma fe’llar: hurmat qilmoq, sotib olmoq. kabi. O’zbek tilida butunlay ko’makchi felga aylangan (mustaqil ma’nosini yo’qotib, faqat ko’makchi fe’l sifatida qo’llanadigan) birorta ham fe’l yo’q. Ayrim mustaqil fe’llar ko’makchi fe’l vazifasida ham qo’llanadi va turli-tuman ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qiladi. Ular quyidagilar: boshla, yot, tur, yur, o’tir, bo’l, bit (bitir), ol, ber, qol, quy, chik, bor, kel, ket, yubor, tashla, sol, tush, o’l, o’t, et, ko’r, qara, boq, ez. Bu ko’makchi fe’llarning har biri o’ziga xos xususiyatlarga egaligi bilan birga ular uchun umumiy bo’lgan xususiyatlar ham bor. 8 Shaxs-son, zamon va mayl kategoriyalari fe’llarga xos asosiy grammatik kategoriyalardan hisoblanadi. Bu grammatik kategoriyalarning har biri birdan ortiq grammatik ma’noga va shu ma’noga xos grammatik formalarga ega. Masalan, shaxs-son formalari: yozyapman, yozyapsan, yozyapti; yozyapmiz, yozyapsiz, yozyapti (lar). Zamon formalari: yoedim, yozyapman, yozaman, yozarman va b. Fe’lning ana shunday zamon, shaxs-son, mayl formalari bilan o’zgarishi tuslanish va bunday formalarnn hosil qiluvchi affikslar tuslovchilar deyiladi. Demak, tuslanish sistemasidagi fe’l mayl, shaxs-son, zamon jihatdan shakllangan bo’ladi. Lekin bundan tuslanishli fe’lning asosiy belgisi doim mayl, zamon va shaxs-son jihatdan shakllangan bo’lishi kerak degan xulosa chiqmaydi. Bunda quyidagi holatlarni ta’kidlab o’tish kerak bo’ladi. Fe’l turkumi boshqa so’z turkumlariga nisbatan boy va murakkab grammatik kategoriyalar sistemasiga egaligi bilan ajralib turadi. Hozirgi o’zbek tilida fe’lga xos grammatik kategoriyalar quyidagilar: 1) daraja, 2) bo’lishli-bo’lishsizlik, 3) mayl, 4) za-mon, 5) shaxs-son. Daraja kategoriyasi. Daraja kategoriyasi harakatning sub’ekt va ob’ektga bo’lgan munosabatini ko’rsatadi. Bu munosabat maxsus fe’l formalari orqali ifodalanadi. Masalan, kitobni o’qidi — gapning egasi harakatni bevosita bajaruvchisidir; kitobni o’qitdi —kitob o’qishni bevosita bajaruvchi boshqa bir shaxs (kitobni ukasiga o’qitdi), kitob o’qildi — harakatning bajaruvchisi noaniq va b. Demak, fe’lning daraja formasi o’zgarishi bilan harakatning sub’ekt va ob’ektga bo’lgan munosabati ham o’zgaradi. Hozirgi o’zbek tilida fe’lning besh xil daraja formasi bor: bosh daraja, o’zlik da-raja, orttirma daraja, birgalik daraja, majhul daraja. Bo’lishli-bo’lishsizlik kategoriyasi. Bo’lishli yoki bo’lishsiz formada bo’lish fe’lga xos asosiy xususiyatlardan hisoblanadi. Har qanday fe’l yo bo’lishli, yoki bo’lishsiz formada bo’ladi. Bo’lishli forma harakatning tasdig’ini, bo’lishsiz forma esa inkorini bildiradi: yoedi — yozmadi. Bo’lishli formaning maxsus grammatik ko’rsatkichi yo’q. Bo’lishsizlik (inkor) ma’nosi esa maxsus grammatik vositalar yordamida ifolalanadi. 9 Mayl kategoriyasi. Mayl kategoriyasi harakat bilan sub’ekt orasidagi aloqaning voqelikka munosabatini ko’rsatadi. Bu aloqa va munosabatning turlicha bo’lishidan maylning ham bir necha turi bor va har bir turga xos ma’nolar maxsus formalar orqali ifodalanadi; 1) buyruq-istak mayli, 2) shart mayli, 3) shartli mayl, 4) maqsad mayli, 5) ijro mayli. Fe’lning tuslanishli formalari, albatta, ana shu mayl turlaridan biriga mansub bo’ladi. Zamon kategoriyasi. Fe’l bildirgan harakatning bajarilishi, albatta, ma’lum bir vaqtda bo’ladi. Demak, harakat vakt (zamon) tushunchasi bilan aloqador bo’ladi. Fe’l bildirgan harakat ob’ektiv harakatning tildagi ifodasi bo’lganidek, fe’llardagi zamon ham xarakatning bajarilishi bilan aloqador bo’lgan ob’ektiv vaqtning tildagi ifodasidir. Lekin ob’ektiv zamonning tildagi ifodasining o’zi grammatik zamon kategoriyasi hisoblanmaydi. Grammatik zamon kategoriyasi harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalaydi.Nutk momenti ham sub’ek tomonidan belgilanadigan qandaydir vaqt bo’lagi bo’lman, ob’ektiv zamon (vaqt)ning so’zlovchi gapi, so’zi (nutqi) to’g’ri kelgan bo’lagidir (so’zlash, nuttsq ham harakat hisoblanadi va uning bajarilishi ob’ektiv vaqtning biror qismiga to’g’ri keladi). Harakat bajarilish vaqtining nutq momentiga munosabatiga qarab fe’lning uch xil zamonnifarqlanadi: 1) nutk momentigacha bo’lgan harakat — o’tgan zamon; 2) nutq momentida ham davom etayotgan (tugamagan) harakat — hozirgi zamon; 3) nutq momentidan keyin bo’ladigan harakat— kelasi zamon. Zamon ma’nolari maxsus formalar orqali ifodalanadi va bu formalar fe’lning zamon formalari deb ataladi. Ijro maylidagi fe’llarda harakatning nutq momentiga munosabati bevosita ifodalanadi. Bu mayl formasi bildirgan zamon absolyut zamon hisoblanadi. Ayrim fe’l formalari, masalan, sifatdosh va ravishdosh formalari harakatning nutq momentiga munosabatini bevosita ko’rsata olmaydi. Shuning uchun bulardagi zamon nisbiy zamon bo’ladi (Bu haqda «sifatdosh» va «ravishdosh» bo’limlariga qarang). Hozirgi o’zbek tili fe’lning zamon formalariga juda boyligi bilan ham xarakterlanadi. Harakatling nutq momentiga munosabatini ko’rsatish xususiyatiga 10 ko’ra hozirgi o’zbek adabiy tilidagi fe’lning -zamon formalari uch asosiy gruppaga bo’linadi: 1) o’tgan zamon formalari (bordi, borgan, boribdi, borgan edi va b). 2) hozirgi zamon formalari (boryapti, bormoqdo, borib turibdi va b.); 3) hozirgi-kelasi zamon formasi (boradi, ishlaydi kabi) O’tgan zamon formalari Hozirgi o’zbek tilida o’tgan zamon fe’lining bir necha formalari bo’lib, ular o’zlariga xos ma’no va boshqa xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanadi. Shaxs-son kategoriyasi. Shaxs-son ma’nolari fe’lga xos grammatik ma’nolar bo’lib, bu ma’nolar bir-biriga kisman olinishi mumkin bo’lgan bir necha formalar orqali ifodalanadi, keldim —birinchi shaxs, kelding —ikkinchi shaxs va b. Tuslanishli formada harakatning bajaruvchisi (bajaruvchi shaxs) ham ko’rsatiladi. Harakat bajaruvchisi so’zlovchi, tinglovchi yoki o’zaro suhbatda ishtirok etmovchi o’zga shaxs bo’lishi mumkin. Bu ma’nolar maxsus formantlar yordamida ifodalanadi, Shaxs bildiruvchi formantlar ayni vaqtda bajaruvchining son-mikdorini ham ko’rsatadi. Bajaruvchining birdan ortiqligini bildiruvchi forma shu shaxsning ko’plik formasi bo’ladi: bor-dik — birinchi shaxs, ko’plik formasi. Birinchi shaxs birlik formasi harakat bajaruvchisi so’zlovchining o’zi ekanini bildiradi: bordim, kelganman kabi. Uinng ko’pligi esa harakatning so’zlovchi mansub bo’lgan kollektivga oidligini bildiradi: bordik, borganmiz, boramiz kabn. Ikkinchi shaxsning birligi harakatning bajaruvchisi tinglovchi ekanini, ko’pligi esa tinglovchi mansub bo’lgan kollektiv ekanini bildiradi: bording, borasan; bordingiz, borasiz kabi. Uchinchi shaxs formasi so’zlovchi va tinglovchidan boshqa shaxs (birlik) yoki shaxslar (ko’plik) harakat bajaruvchisi ekanini bildiradi. Ko’plik ma’nosining ifodalanishida -lar affiksi ham qatnashadi: boradi, boradilar kabi. Fe’lning birinchi va ikkinchi shaxs formasi kishi (odam)larga nisbatan, uchinchi shaxs formasi esa kishi (odam) va predmetlarga nisbatan ham qo’llanadi: keldim, kelding, keldi, gulladi. Badiiy ifodalarda «jonlashtirish» bilan bayon etishda birinchi va ikkinchi shaxs formasi predmetlarga nisbatan ham qo’llanadi: 11 «Qizil vogon», yana qaerlarga olib borasan sen? Meni Feruzadan qancha olisga olib ketasan? (H. G’ulom). Tuslanishli fe’llar majhul daraja formasidan boshqa daraja formalarida hamma vaqt uch shaxsdan birini aniq ko’rsatadi. Majhul daraja formasida harakatniig bajaruvchisi aniq bo’lmaydi. Umuman, bu daraja formasida harakat bajaruvchisiga asosiy e’tibor qaratilgan bo’lmaydi: Gektaridan qirq tsentnerdan hosil olindi. Birinchi va ikkichi shaxsning birlik va ko’pligi maxsus ko’rsatkichlarga ega. Uchinchi shaxs ko’pligi esa shaxs ko’rsatuvchi maxsus ko’rsatkichga ega emas. Bunda ko’plik ma’nosi birlikka -lar affiksini qo’shing orqali yoki birgalik daraja formasi orqali ifodalanadi. Ko’pgina -hollarda esa birlikning o’zi ko’plik uchun ham qo’llanaveradi: bolalar keldilar, bolalar kelishdi, bolalar keldi. Sifatdosh. Sifatdoshlar fe’lning funktsional formalaridan bo’lib, uning vazifa doirasi harakat nomi formasining vazifa doirasiga nisbatan ancha kengdir. Bu turdagi fe’l formalarining «sifatdosh» deb atalishi ularning bir asosiy xususiyatiga ko’ra, ya’ni sifatlar kabi predmetning belgisini ko’rsatishiga ko’radir, Sifatdosh formalari, asosan, ana shu xususiyati bilan fe’lning tuslanishli formalaridan farqlanadi. Fe’llar ham, sifatlar ham, shuningdek, sonlar ham, umumai olganda predmetning belgisini bildiradi. Lekin bu turkumlarga oid so’zlar leksik-semantik jihatdan bir-biridan farqlanadi. Fe’llar predmetning harakat-holatini, sifatlar predmetning rangi, hajmi, mazasi, xususiyati va shu kabi belgilarini, sonlar esa predmetning soni, miqdorini bildiradi: kelgan odam, yaxshi odam, uchta odam. Sifatdoshging leksik-semantik jihatdan sifat va son turkumiga oid so’zlardan farqi uning harakat yoki holat ifodalashidir. Shunga ko’ra, sifatdosh fe’l (fe’l formasi) hisoblanadi. Ravishdosh. Harakat belgisini bildiradigan, uni biror tomondan xarak- terlaydigan fe’l formasi ravishdosh deb ataladi. Ravishdoshlar faqat tuslanishli fe’llar bildirgan harakatning emas, balki sifatdosh, harakat nomi, hatto, ravishdosh formasidagi fe’l bildirgap harakatning ham belgisini ko’rsataveradi: kulib gapirdi, kulib gapiradigan, kulib gapirish, kulib gapirib kabi. Buning sababi shuki, harakat 12 bildirishi jihatdan funktsional formalar ham tuslanishli formalardan farqlanmaydi va harakat bildirgan har qanday formadagi fe’l bilan ravishdosh formasi qo’llana oladi. Harakat nomi. Fe’lning harakat nomi formasi -(i)sh, (- (u)v, -moq affikslari yordamida yasaladi: yozmoq, yozish, yozuv; o’qimoq, o’qish, o’kuv. -moq -(i)sh, - (u)v affikslari yordamida yasaluvchi fe’l formalari harakatning bajarilishini va shu bajarilish bilan bog’liq bo’lgach boshqa ma’nolarnn bildirmaydi, balki harakat- holatning nomini bildiradi, u harakat-holatning atamasi hisoblanadi. Shu sababli otlarga xos grammatik ko’rsatkichlarni qabul qila oladi, gapda otlarga xos vazifalarda kela oladi. 1.2. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatish metodikasi va samarali yo’llari Fe’l ustida ishlashda izchillik, bo’limlar orasidagi bog’lanish, dastur materialining hajmi, tini har bir sinfda o’rganish usullari va vositalari shu so’z turkumini o’rganish vazifasi, lining lingvistik xususiyatlari va kichik yoshdagi o’quvchilarning bilish imkoniyatlariga qarab belgilanadi. ,,Fe’l" mavzusini o’rganishda asosiy vazifalar: so’z turkumi sifatida fe’l haqida dastlabki tushunchani shakllantirish, o’quvchilar nutqini fe’llar bilan boyitish hamda og’zaki va yozma nutqda fe’ldan to’g’ri foydalanish ko’nikmasini o’stirish, o’quvchilarning aqliy faoliyatini rivojlantirish, grammatik mavzu bilan bog’liq holda ayrim imloviy qoidalarni o’zlashtirish hisoblanadi. Bu vazifalar bir- biri bilan bog’liq holda hal etiladi. Fe’lning lingvistik xususiyatlari xiyla murakkab, shuning uchun boshlang’ich sinf o’quvchilari faqat lining muhim nazariyalari bilan tanishtiriladi. Material tanlashda shu materialning nutq va imloga oid vazifalarni hal qilishda qanchalik zarurligi hisobga olinadi. Fe’lni o’rganishda izchillik. 1-sinfda fe’l ustida ishlash. Fe’l ustida ishlashga tayyorgarlik savodga o’rgatish davrida boshlanadi. Bu davrda o’quvchilarning diqqati fe’lning leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l tichun tipik 13 hisoblangan leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l uchun tipik hisoblangan leksik- grammatik ma’noni, ya’ni predmetning harakatini bildirishni umumlashtirish imkonini beradigan aniq material yig’iladi. Fe’l ustida ishlash mashqlarini ,,Alifbe"dagi so’z va mashqlarni o’qish, rasmga qarab gap tuzish bilan bog’lab o’tkaziladi. Bunda o’qituvchi o’quvchilar gap tuzishda mazmunga mos fe’lni topishga, so’z nimani bildirishini va qanday so’roqqa javob bo’lishini aniqlashga yordam be radigan sharoit yaratadi. Masalan, bolalar kuzda meva va sabzavotlarni, daraxtlarni kuzatib yoki rasmlarni ko’rib, gapni mazmunga mos so’zlar bilan to’ldiradilar: Kuzda mevalarmma qiladi?... (pishadi), sabzavotlar nima qiladi?... (yetiladi), daraxl barglari nima qiladi?... (sarg’ayadi). Bolalar nima qilyaptilar?... (dam olyaptilar), ...(o’ynayaptilar), (ishlayaptilar). Fe’lni o’rganishda maqsadga qaratilgan ishlar harakatni bildirgan so’zlar mavzusini o’rganishdan boshlanadi (1-sinf, o’quv yilining 2-yarmi). Fe’l leksik ma’nosi bilan grammatik ma’nosi (harakat bildirishi) mos keladigan (nima qilyapti?) yugurayapti, arralayapti, sakrayapti, (nima qildi?) yugurdi, arraladi, sakradi, (nima qiiadi?) yuguradi, arralaydi, sakraydi kabi misollardan foydalanish bilan, o’quvchilar o’zlari bajargan harakatlarni aytishni so’rab, ular bergan javobini (fe’lni) so’roqlari bilan xattaxtaga yozib, suhbat o’tkazish bi lan tushuntiriladi. O’quvchilarni so’roq berish bilan holat bildiradigan uxlayapti, o’ynayapti, faxrlanadi kabi fe’llarni ham tanlashga o’rgatib borish muhim ahamiyatga ega. Bunday mashqlar o’quvchilarda pred-met harakatini keng ma’noda tushunish ko’nikmasining shakllana borishiga yordam beradi. Dastur o’quvchilarda so’zlarga so’roq berib, ularni bir-biridan farqlash ko’nikmasini shakllantirishni talab etadi. Buning uchun o’qituvchi fe’lning har xil shakllaridan foydalanib, maxsus mashqlar o’tkazadi. MWM ? so’rog’iga javob bo’lgan so’z bilan nima qildi? (nima qilyapti?, nima qiladi?) so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar taqqoslanadi: nima? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar guruhi predmetni bildirishi, nima qildi? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar esa predmet harakatini bildirishi aniqlanadi. Taqqoslash ot va fe’lni ajratishga o’rgatadi, ular- ning nutqda bir-biriga ta’sir etishini aniqlashga imkon beradi. 14 Fe’lga so’roq berishga o’rgatish yuzaki bo’lmasligi, o’quvchilar harakat bir kishi tomonidan bajarilsa, nima qildi?, nima qilyapti?, nima qilmoqchi? so’roqg’arim, ikki va undan ortiq kishi tomonidan bajarilsa, nima qildilar?, nima qilyaptilar?, nima qilmoqchilar? so’roqlarini berishni bilishlari zarur. Bunday so’roqlarga javob berishga o’rgatish o’z navbatida, fe’l zarnonlarini o’rganishga tayyorlash demakdir. 1-sinfda morfologik so’roq so’z nimani bildirishini aniqbsh maqsadida beriladi. O’quvchilarni so’zga so’roq berishga, o’qituvchi bergan so’rog’iga javob bo’ladigan so’zlarni tanlashga, so’zni so’roi ; -l a mos ravishda o’zgartirishga (nima qildi? — o’qidi, nima qilamiz? o’qiymiz, nima qilmoqchi?— o’qimoqchi kabi) o’rgatiladi. 2-3-sinflarda fe’lni o’rganish. Bu bosqichning asosiy vazifasi Fe’l - so’z turkumi degan tushunchani shakllantirish, bo’lishli va b’o’lishsiz fe’llarning ma’nosi va shakliga qarab farqlash ko’nikmasini hosil qilish, bo’lishsizlik qo’shimchasi (-ma) ning talaffuzi va imlosini o’rgatish hisoblanadi. Fe’lning harakat bildirishi yuzasidan o’quvchilarda aniq tasawur hosil qilish uchun o’qituvchi ularga shu darsdagi mehnat jarayonini tasvirlashni, ya’ni o’quvchilarning o’zlari bajarayotgan ish-harakatni aytishni so’raydi, suhbat o’tkazadi. Suhbatda ,,O’qituvchi nima qildi? O’quvchilar nima qildilar? Hozir o’qituvchi nima qilyapti? O’quvchilar nima qilyaptilar? Endi o’quvchilar nima qiladilar? O’qituvchi nima qiladi?" kabi savollardan ham foydalanadi. Suhbat jarayonida o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida fe’llarni so’rog’i bilan yozib bo- radilar. Masalan, nima qildi? - so’zladi, tushuntirdi; nima qildilar? - tingladilar, yozdilar; nima qilyapti? - tushuntirayapti, so’rayapti, tinglayapti; nima qilyaptilar? - • javob berayaptilar, yozayaptilar, tinglayaptilar; nima qiladi? - tekshiradi, ko’radi; nima qiladilar? ishlaydilar, bajaradilar, yozadilar. Suhbatdagi yoki o’quvchilar aytgan gaplardan birini gap bo’lagi jihatdan tahlil qilish asosida xulosa chiqariladi: nima qildi? nima qil yapti? nima qiladi? kabi so’roqlarga javob bo’lib, predmet harakatini bildirgan so’zlar fe’l deyiladi. Fe’l gapda kesim vazifasida keladi. 15 Mavzu yuzasidan o’quvchilarda ko’nikma hosil qilish uchun so’roq berib fe’lni aniqlash, gap mazmuniga mos fe’lni tanlab qo’yish, aralash berilgan so’zlardan, shuningdek, rasmga qarab gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi. Dasturga ko’ra 3-sinfda bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar o’rganiladi. Mavzu suhbat asosida tushuntiriladi. Suhbat uchun ,,O’qish darsida kimlar o’qidi? Shokir ham o’qidimi? Kim so’zladi? Alisher so’zladimi? Barno kutubxonaga boradimi? Abdulla-chi?, U qachon bormoqchi? Hozir kim tushuntirayapti? Hozir Tohir gapiryaptimi?" kabi savol lardan ham foydalaniladi. O’quvchilar so’roq berib fe’llarni topadilar, ma’nosini qiyoslaydilar va o’qituvchi rahbarligida tushuntiradilar. Xulosa chiqariladi: fe’l harakatning yuzaga chiqqanini, ya’ni bajarilganligini (o’qidi, so’zladi), hozir bajarilayotganini (tushuntiryapti), endi bajarilishini (boradi, o ‘qiydi) bildiradi. Bu fe’llar bo’lishli fe’llar deyiladi. Ayrim fe’llar harakatning bajarilmaganligini (o’qimadi, so’zlamadi), hozir bajarilmayotganini (o’qimayapti), keyin ham bajarilmasligini (bormaydi) bildiradi. Bunday fe’llar bo’lishsiz fe’llar deyiladi. O’quvchilar bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarni so’roqlari bilan ikki ustun shaklida yozadilar va so’roqlarini bo’lishsiz fe’l qanday hosil bo’lganini aytadilar. O’quvchilar bilimi mashqlar bilan mustahkam-lanadi, bo’lishsizlik qo’shimchasi - ma -mi shaklida talaffuz qilinsa ham, doim aslicha -ma shaklida yozilishi tushuntiriladi. O’quvchilarda bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarni ma’nolariga qarab farqlash ko’nikmasini o’stirish uchun bo’lishli fe’ldan bo’lishsiz fe’l hosil qilish, bo’lishsiz fe’llarning talaffuzi va yozilishini qiyoslash, bo’lishsiz fe’llar bilan gaplar tuzish mashqlaridan foydalaniladi. 4-sinfda fe’lni o’rganish. Bu sinfda fe’lni o’rganishning vazifalari quyidagilar: 1. Fe’lning shaxs-son qo’shimchalari bilan tuslanishi, zamon qo’shimchasi bilan o’zgarishi haqidagi tushunchani berish va dast-labki ko’nikma hosil qilish; fe’lning leksik ma’nolari, bo’lishli va bo’lishsizligi, gapdagi vazifasi haqidagi bilimni chuqurlashtirish. 16 2. Nutqda fe’ldan ongli foydalanish malakasini rivojlantirish. Shu maqsadda nutqda ma’nodosh va zid ma’noli fe’llardan matn bilan bog’liq holda o’z va ko’chma ma’noda ishlatilgan fe’llar bilan ta-nishtirib borishga qaratilgan mashqlardan foydalanish. 3. Zamon qo’shimchalarining talaffuzi va yozilishi haqidagi ko’nik-mani hosil qilish. 4. Qo’shma fe’llar va ularning doim alohida yozilishi haqidagi tushunchani berish va dastlabki ko’nikmani hosil qilish hisoblanadi. Fe’l zamoni shaklining mohiyati ish-harakat qachon bajarilishini, ya’ni ish- harakatning nutq so’zlanib turgan paytda, undan oldin va keyin bajarilishini taqqoslash asosida ochiladi. O’quvchilar o’zlari ba-jargan yoki bajarayotgan harakatlarini kuzatadilar, shuningdek, keyin nima qilishlarini muhokama qiladilar. Xuddi shunga o’xshash kuza-tishni tabiatda bo’layotgan o’zgarishlar yuzasidan ham o’tkazadilar. Bu mavzu bahorda o’tiladi. Shuning uchun o’quvchilar kuzatish asosida ,,Bahor keldi. O’rik, olcha gulladi. Gullar ochilyapti. Endi gilos pishadi. Bahordan so ‘ng yoz keladi. Yozda bolalar oromgohga bormoqchi" kabi gaplar tuzadilar. Gapdagi fe’llarga so’roq berib, ish-harakatning bajariHsh payti, ya’ni ish-harakat bajarilayotganini (nima qilyapti? - o’qiyapti, ochilyapti), oldin bajarilganini (nima qildi? ~ o’qidi, keldi, gulladi) va keyin bajarilishi (nima qilmoqchi?— yodlamoqchi, bormoq chi) aniqlanadi. Aniq kuzatish asosida yig’ilgan bu leksik materiallar o’qituvchi rahbarligida umumlashtiriladi va xulosa chiqariladi: 1. Fe’llar zamon bilan o’zgaradi. Fe’l uch zamonni bildiradi: hozirgi zamon, o’tgan zamon, kelasi zamon. 2. Hozirgi zamon fe’llari nima qilyapti? so’rog’iga javob. bo’ladi, hozirning o’zida, ya’ni nutq so’zlanayotgan vaqtda bajarilayotgan harakatni bildiradi. 3. O’tgan zamon fe’li nima qildi? so’rog’iga javob bo’ladi, harakat-ning oldin, ya’ni nutq so’zlanayotgan vaqtdan oldin bajarilganini bildiradi. 4. Kelasi zamon fe’li nima qilmoqchi? so’rog’iga javob bo’ladi, harakatning keyin, ya’ni nutq so’zlanayotgan vaqtdan keyin bajari lishini bildiradi. 17 Boshlang’ich sinf o’quvchilari fe’l zamonlarini unga beriladigan savoldan bilib oladilar. So’roqdan lining leksik ma’nosi ham bilinib turadi. Fe’lning zamon shaklini yasash va bilib olish uchun o’quvchilarni so’roqlardan to’g’ri foydalanishga o’rgatish muhim ahamiyatga ega. Bu maqsadga erishish uchun awal jamoaviy ravishda ishlanadi va o’quvchilar e’tibori so’roq bilan fe’l zamonining bog’lanishini aniq-lashga qaratiladi. Zamon shaklini hosil qilish uchun fe’lning II shaxs birlik shakli asos qilib olinadi (Boshlang’ich sinflarda fe’lning bosh shakli o’rganilmaydi). Fe’lga so’roq berish bilan fe’l zamoni hosil qilinadi. Bir fe’ldan uch zamonni hosil qilib, ularni taqqoslash mashqi fe’lning zamon kategoriyasining mohiyatini tushunishga yordam beradi. Shuning uchun ,,Fe’l" mavzusini o’rganish jarayonida fe’lni zamon qo’shimchasi bilan o’zgartirish mashqi muntazam o’tkazib boriladi. O’quvchilarni fe’l zamonlarini ongli qo’llashga o’rgatish maq-sadida matnlardan foydalaniladi. Bunda fe’l zamonini aniqlash va biror fe’l shaklidan foydalanishni asoslash, shuningdek, fe’l zamonini o’zgartirish, fe’llarni muayyan bir zamonda ishlatib hikoya tuzish topshiriladi. Dasturga ko’ra, bu sinfda fe’llarda shaxs-son haqida tushuncha beriladi. O’quvchilarda o’zbek tilida III shaxs: so’zlovchi (I shaxs), tinglovchi (II shaxs), o’zga (III shaxs) mavjudligi haqidagi dastlabki ko’nikma ,,Otlarning egalik qo’shimchalari bilan o’zgarishi" va ,,Kishi-lik olmoshlari" mavzulari o’rganilayotganda hosil qilingan. „Fe’llarda shaxs-son" mavzusi shu ko’nikmaga asoslangan holda tushuntiriladi. Suhbat asosida kishilik olmoshlari III shaxsni, birlik va ko’plikni bildirishi eslatilgach, o’quvchilarga men olmoshini qatnashtirib gap tuzish topshiriladi. Ular tuzgan gap o’qituvchi rahbarligida tahlil qilinadi ‘(Men kitobni o’qidim). O’quvchilar men I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi ekanini avtadilar; o’qidim fe’lini so’z tarkibiga ko’ra tahlil qilib, o’qi — o’zak, -di — o’tgan zamon qo’shimchasi, -m ham qo’shimcha ekanini aniqlaydilar. O’qituvchi quyidagi mazmunda tushuntiradi: ish-harakat so’zlovchi (I shaxs), tinglovchi (II shaxs), 18 o’zga (III shaxs) tomonidan bajarilishi mumkin; ikkinchidan, ish-harakat yakka (bir) yoki bir necha shaxs tomonidan bajarilishi ham mumkin. Fe’llarga qo’shilib, ish-harakatni bajargan shaxsni va sonni (ko’plik va birlikni) ham bildiradigan qo’shimchalar bor. Masalan, o’qidim fe’lidagi -m qo’shimchasi shunday ma’noni bildiradi, u shaxs-son qo’shimchasidir. Chunki -m o’qish harakatini bajargan shaxsni (I shaxsni) va sonini (bir kishi bajarganini) bildiryapti, ya’ni ham shaxsni, ham sonni ifodalayapti. O’qituvchi (xattaxtaga yozilgan gaplarni ko’rsatib) ,,Nuqtalar o’rniga gapning mazmuniga mos bo’lgan fe’llarning shaxs- son qo’shimchasini topib qo’yib, gaplarni o’qish" vazifasini beradi. Mashq o’qituvchi rahbarligida birgalikda bajariladi. Suhbat asosida xulosa chiqariladi: Fe’llar shaxs-son qo’shimchalari bilan o’zgaradi. Shaxs-son qo’shimchalari zamon qo’shimchalaridan keyin qo’shiladi. Fe’llarda shaxs-son haqidagi ko’nikmani shakllantirish uchun mazmunga mos shaxs-son qo’shimchalarini qo’yish, berilgan fe’llarni hozirgi, o’tgan, kelasi zamonda shaxs-son qo’shimchasi bilan tuslash, fe’llarni so’z turkumi jihatdan tahlil qilish mashqlaridan foydalaniladi. Bu sinfda fe’llarning yozilishi haqida ham ko’nikma hosil qilinadi. Mavzuni tushuntirish uchun fe’llar ko’proq bo’lgan matn tanlanib, matnni o’qish, so’roq berib fe’llarni topish va qanday yozilganini aytish topshiriladi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida vazifani bajaradilar. 1.1. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda texnologik yondashuv Boshlang’ich ta’lim juda murakkab jarayon bo’lib, bu davrda bola bevosita o’yin faoliyatidan ta’limiy faoliyatga kirishadi. Bu jarayonni hozirgi kun davr talabi asosida tashkil etish, ya’ni uzluksiz ta’lim tizimida uzviylikni ta’minlash boshlang’ich sinf o’qituvchisidan katta mas’uliyat, bilim, mahoratni talab etadi. Bugungi kun o’qituvchisi o’quvchilarini chuqur bilimli, zukko va mustaqil fikr egasi etib tarbiyalashi uchun pedagogik texnologiya asoslari, o’qitishning zamonaviy va interfaol usullaridan unumli foydalanmog’i lozim. 19 Yuqorida keltirilgan muammolarning echimi respublika DTSlari talablaridan kelib chiqib, Kadrlar tayyorlash milliy dasturini amalga oshirish maqsadida ta’lim jarayonida turli interfaol usullarni qo’llagan holda ish olib borishni taqozo etmoqda. Quyida biz o’z pedagogik faoliyatimizda fe’l so’z turkumini pedagogik texnologiya elementlari asosida tashkil etib ta’limda samarali bo’lib kelgan o’qitish metodlaridan namunalar keltiramiz. Bu usullaridan boshlang’ich sinf o’qituvchilari o’z ish faoliyatlarida foydalanishlari mumkin. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida, xususan, boshlang’ich ta’limda samarali o’qitish usullari asosida o’tiladigan darslarda har bir o’quvchi o’zining ichki imkoniyati, qobiliyatini namoyon qiladi. Maktab ostonasiga ilk qadam qo’yib boshlang’ich sinfga qabul qilingan bolaning faoliyatida o’yin asosiy o’rinni egallaydi. O’yin ularning eng sevimli mashg’uloti bo’lib, ular har qanday mashg’ulotni o’yin bilan uyg’unlashtirishga harakat qiladilar. Shunday ekan, o’qituvchi o’quvchi faoliyatidan ularning sevimli mashg’uloti - o’yinni siqib chiqarmasdan, undan maqsadga muvofiq foydalanish bilan talim jarayonining samaradorligini oshirishga imkon beradi. Talim jarayonida qo’llaniladigan o’qitish usullarini biz mazmuniga va amalga oshirish shakliga ko’ra ikki xil tasnif qilamiz: 1. Mazmuniga ko’ra. 2. Amalga oshirish shakliga ko’ra. 1. Mazmuniga ko’ra o’qitish usullari quyidagi turlarga bo’linadi: - Tinch o’yin li usullar ; - Harakatli o’yinl i usullar ; - Aralash turdagi o’yin li usullar . 2. Shakliga ko’ra o’qitish usullari quyidagi turlarga bo’linadi. - Musobaqa shaklidagi usullar ; - Sahna o’yin i shaklidagi usullar . 20 Shuni eslatib o’tish joizki, ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatish uchun tavsiya qilinayotgan o’qitish usullari dan foydalanishda qatiy chegara mavjud bo’lmay, boshqa yuqori sinflarga ham moslashtirib foydalanish mumkin. Tinch o’yinlarga quyidagilarni kiritish mumkin: ”O’zim tekshiraman”, ”Hikoya,” «U kim, bu nima?”, ”Topag’on”, ”Noto’g’ri jumla”, ”Bo’lishi mumkin emas”, “Harflarni top”, ”O’qib ko’r-chi”, ”Davom ettir”, ”Safar”, ”Sirli so’z”, ”Zanjir”, ”O’yin-topishmoq”, ”Bu meniki”, ”Tez javob”, ”Rebus”, ”Krossvord». Pedagogik amaliyot jarayonida q o’ llanilgan ushbu o’yinlarning ayrimlaridan misollar keltiramiz. “Hikoya” o’yinida, o’qituvchi doskaga fe’l so’z turkumi ifodalagan bir nechta so’z yozib qo’yadi. (Masalan, yozdi-yozib, keldi-kelib, uchdi-uchib, sarg’aydi-sarg’ayib kabi). O’quvchilar mustaqil ravishda shu so’zlar ishtirokida gap yoki hikoya tuzadilar. Tuzilgan matndan fe’l izohlangan so’zlarni topib, tahlil qilishadi. Qanday harakatdagi fe’l (bo’lishli yoki bo’lishsiz), u gapning ichida qaysi so’zga bog’lanib kelgan, qaysi qo’shimchalar bilan tuslangan, qaysi zamondagi fe’l kabi savollarga javob topishadi. Masalan: Biz mustaqil yurt ulg’aymoqdamiz. Bizning vatanda iste’dodli, iqtidorli yoshlar juda ko’p o’qishadi, intilishadi. Biz ularga qiziqamiz, ulardan o’rnak olamiz. Matnda ko’plikdagi fe’llar ishtirok etib, ular gapning kesimi, hozirgi zamon fe’llari vazifalarida kelgan. Matnning ega va kesimi shaxs-sonda moslashgan. (ulg’aymoqdamiz, o’qishadi, intilishadi, qiziqamiz, o’rnak olamiz). Hikoya yoki matn tuzish jarayonida o’quvchilarning lug’at boyligi ortishi bilan birgalikda, gaplarni to’g’ri tuzish, tovushlarni to’g’ri tashkil qilish va mustaqil fikrlash malakasi shakllanadi. O’quvchilarning vaqt-vaqti bilan rag’batlantirish ularning o’ziga bo’lgan ishonchini orttiradi. Bu o’yindan ona tili darslarida yoki darsdan tashqari mashg’ulotlarda, to’garaklarda foydalanish mumkin. “U kim, bu nima?” o’yinida, stol ustiga bir qancha pre d metlar terib qo’yiladi. O’qituvchi shu predme t lardan birortasini tariflaydi. O’quvchilar shu belgilar asosida gap nima haqida borayotganligini topadilar. 21 Bu metod ning afzallik tomoni shundaki, undan dars davomida o’quvchilar diqqatini jamlash, qo’llarga dam berish maqsadida yoki yangi tovushlar bilan tanishtirish, yangi mavzuni bayon qilish jarayonida ham foydalanish mumkin. Bu metod o’quvchilarda, ziyraklik, sinchkovlik sifatlarini va mustaqil fikrlash malakalarini shakllantirishga yordam beradi. Bundan tashqari, bu o’yindan dam olish daqiqalarida ham unumli foydalanish mumkin. Bu metod shakli fe’l so’z turkumini o’rganishda quyidagicha bo’lishi mumkin. O’quvchidan so’ralishi mumkin bo’lgan savol-topshiriqlarda fe’l so’z turkumi ifodalangan bo’ladi. Masalan: 1-variant: Bo’lishli harakatni ifodalab gap tuzing? (4-sinflar uchun). U bugun maktabga bordi. Ukam xatini chiroyli yozdi. Akram uyga berilgan hikoyani o’qidi. 2-variant: Bo’lishsiz harakatni ifodalab gap tuzing? U bugun maktabga bormadi. Ukam xatini chiroyli yozmadi. Akram uyga berilgan hikoyani o’qimadi. Shu tarzda 4-sinflarda bo’lishli va bo’lishsiz fe’llar izohlab, tushuntiriladi. O’quvchilarga fe’lning bo’lishsiz shakli – ma orqali hosil bo’lishi aytib o’tiladi. “Davom ettir” o’yinida, o’qituvchi hikoyani boshlab beradi. O’quvchilar yangi mavzuga moslab uni davom ettiradilar. Bunda o’quvchilarda ijodkorlik qobiliyati rivojlanib, bayon yoki insho kabi ijodiy ishlar yozish malakasi rivojlanadi va so’z boyligi ortadi. Bundan tashqari, ularda mustaqillik, o’z kuchiga ishonch hissi rivojlanadi. “Davom ettir” o’yinida ona tili va o’qish darslarida yoki darsdan tashqari mashg’ulotlarda ham foydalanish mumkin. Bunda yangi mavzu bo’yicha fe’l ishtirok etgan gaplarni hosil qiladi. Qolganlari ham shu tartibda davom ettiriladi. 1-variant: “U barvaqt maktabga kelayotganida yo’lda...”. 2-variant: “ Men h avo ilib, qorlar erib boshla ganda tug’ilganman ...”. 3-variant: “Biz sinfimizdagi barcha o’quvchilar, hayvonot bog’iga bordik...”. Harakatli metod larga quy i dagilar kiradi: “U nima qilyapti?”, ”Jonli hikoya” va “Quruvchi”. 22 “U nima qilyapti” o’yinida, o’quvchilardan biri bolalar oldiga chiqib harakat qiladi. O’quvchilar jamoasi birgalikda uning harakatlarini izohlab berishlari lozim. Bunday o’yin ona tili darslarida o’quvchilar nutqini o’stirish, ziyraklik va zeriktirmaslik uchun o’tkaziladi. “Jonli hikoya” usulida, o’qituvchi so’zlar yozilgan qog’ozlarni o’quvchilarga tarqatib beradi. Shundan so’ng o’qituvchi o’quvchilarga hikoya qilib beradi. (Qog’ozlarda yozilgan so’zlar birgalikda shu hikoyani hosil qiladi.) Hosil qilingan hikoyalarida yangi mavzu bo’yicha fe’l ishtirok etishi lozim. O’qituvchi hikoyani ikkinchi marta o’qib berganda o’quvchilar qo’llaridagi qog’ozlarni shunday ketma-ketlikda joylashtirishlari kerakki, qog’ozlarga yozilgan so’zlar bir butun hikoyani hosil qilishi lozim. Bu usulni qo’llashda darslikdagi mashqlar yoki darslikdan tashqari hikoya va ertaklardan foydalanishlari mumkin. 1-variant: Bahor kelishi bilan havo iliy boshlaydi. Biz ekkan d araxtlar gullab , maysalar ko’kara boshlaydi. 2-variant: Olimjon ko’chada yig’layotgan bolani ko’rib qoldi. U koptogini ariqqa tushirib yuboribdi . Olimjon u ning koptogini olib berdi. 3-variant: O’rmon shohi sher yig’in o’tkazdi. Ular tulkixonning ishlarini muhokama qildilar . Tulkixon aybini bo’yniga oldi. O’yin so’ngida o’quvchilar hosil qilgan hikoyalarida fe’lga xos so’zlarni topib, uni tahlil qilib beradi. Hosil qilgan hikoyalarida fe’l so’z turkumiga oid so’z qatnashib, ular fe’lning vazifa shakllari bilan izohlanib kelayotganligini aytishadi. Shu o’rinda boshlang’ich sinf (4-sinf) o’quvchilariga sof fe’llar bilan birgalikda fe’lning vazifa shakllari bir butunlikda fe’llarning tarkibiy qismini tashkil etayotganligini uqtirib o’tishadi. “Quruvchi” usuli o’quvchilarni guruhlarga bo’lib, darsda o’tilgan mavzuni yoki yangi mavzuni mustahkamlash qismida yoki darsdan tashqari vaqtda o’tkazilishi mumkin. O’qituvchi avvaldan darsga tayyorgarlik ko’rib, qog’ozdan yoki penoplast bo’lakchalaridan “g’ishtchalar” yasaydi va bu “g’ishtchalarga” savol yozilgan qog’ozchalarni yopishtirib chiqadi. “G’ishtchalar” soni o’quvchilar soniga teng yoki ko’p bo’lishi kerak, guruhlarga “minora” yoki “devor” qurishlari 23 uchun joy ajratiladi. Har bir guruhdan bittadan bola chiqadi va “g’ishtcha” ni olib savolni o’qiydi. Agar savolga bolalar to’g’ri javob topsalar o’zlarining “maydoncha” lariga “g’isht” ni teradilar. Agar noto’g’ri javob bersalar, o’qituvchi “g’ishtcha”ni olib qo’yadi. O’yin shu tahlidda barcha o’quvchilar bittadan “g’ishtcha” olib bo’lgunlarga qadar davom etadi. “Qurilish maydonchasi” da eng ko’p g’isht tergan o’quvchilar guruhi g’olib hisoblanadi. Aralash tipdagi o’qitish usullariga quyidagilar kiradi: ”Nima yo’qolib qoldi”, ”Pochtachi”, ”Kun va tun”, ”Qarmoq”, ”Meni tushun”, “Iztopar”, ”So’z o’yini”, ”Xat kimniki”, ”Izma-iz”. “Qarmoq” metodi: Bu o’yindan barcha darslarda qo’shimcha savollar berish yoki turli matn va mashqlarda foydalanish mumkin. Baliqchalar shaklidagi qog’ozchalarga savollar yoziladi va bir chetiga temir qistirg’ichlar qistiriladi. Qarmoq shaklidagi tayoqchalarning uchiga ip va ipning uchiga magnit bo’lakchasi bog’lab qo’yiladi. O’quvchilar bu “qarmoqlar” vositasida “baliqchalar” dan birini tutib olishlari va undagi savolga javob berishlari lozim bo’ladi. So’z o’yini metodi : o’quvchilar guruhlarga yoki qatorlarga ajratiladi. Har bir guruh boshidagi o’quvchiga har xil harf yozilgan qog’oz tarqatiladi. Bunda guruh ishtirokchilari qog’ozga qanday harf yozilganligini ko’rmasliklari lozim. O’qituvchi buyruq berishi bilanoq, boshlovchi o’quvchilar qog’ozni o’nglab qarab, unda yozilgan harfni ko’radilar va shu harf bilan boshlanadigan so’z topib turgan o’quvchiga uzatadilar. Guruh yoki qator oxiridagi o’quvchi oxiri tugagach, qog’ozni o’qituvchiga keltirib topshiradi. O’yinni birinchi bo’lib tugatgan va so’zlarni to’g’ri yozgan o’quvchilar guruhi g’olib sanaladi. Bu metoddan dars jarayonida yoki darsdan tashqari mashg’ulotlarda foydalanish mumkin. 24 II BOB. BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA FE’LNING SO’Z TURKUMINI O’RGATISHDA INTERFAOL USULLARDAN FOYDALANISHNING TURI VA SHAKLLARI. 2.1. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda interfaol usullardan foydalanish Jamiyatimiz hayotini jahon talablari darajasiga olib chiqish uchun barcha sohalarda – iqtisodiy, siyosiy sohalarda, jumladan, ta’lim tizimida ham islohatlar amalga oshirilib tubdan o’zgartirilmoqda, ta’lim berishning zamonaviy va yangicha usullari joriy etilmoqda. Agar ta’lim tizimi islohatlarini kengroq yoritadigan bo’lsak, ta’limni yangicha isloh qilish maqsadida Kadrlar tayyorlash milliy darsturi, «Ta’lim to’g’risida»gi qonun qabul qilindi, bir necha qaror va farmoyishlar, nizomlar kuchga kirmoqda. Bularning barchasi ta’lim tizimini rivojlantirish maqsadida amalga oshirilayotgan ishlardir. (1, 2, 3, 4) Ta’lim tizimini rivojlantirishning asosiy maqsadi bugungi kunda o’sib kelayotgan yosh avlodni komil inson etib tarkib toptirishdi. Bizga ma’lumki, ta’lim berish orqali tarbiya va tarbiyalash orqali ta’lim beriladi. Ya’ni, ta’lim berishning asosiy qismi o’quvchilarni har tomonlama komillikka etaklashdir. Ta’limning yangi mazmuni boshlang’ich sinf o’quvchilarini ona tili darslarida savodxon, bilimli, nazariyani amaliy ishlarda tushuntira oladigan, o’quvchi o’z ehtiyoji talab qilgan darajadagi o’quv materialini o’zlashtiradigan 25 darajada tarbiyalab berishni nazarda tutmoqda. O’quvchilarni faollikka undashda darsda interfaol usullardan samarali foydalanish yaxshi natija beradi. O’qituvchi nuqtai-nazardan turib yondashish o’quvchilarda o’quv-biluv faoliyati mustaqilligini ta’minlashga xizmat qiladi. O’quvchilar boshlang’ich sinflarda o’zlashtirgan bilim, ko’nikmalardan amaliy faoliyatlarida foydalanadilar. Mashqlarni aniq bajarish usulari va texnikalarning chuqurroq o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladilar. O’quvchilar bilan o’qituvchi o’rtasida yo’l qo’yilishi lozim bo’lgan amaliy mashq usullaridan bir bu yozma bahs usulidir. Bunday usulda muloqat o’rnatish natijasida o’quvchilarning erkin tarzda mustaqil fikrni ifodalash imkoniyati kengayadi, yozma nutqi rivojlanadi. Og’zaki muloqat jarayonida bayon qila olmagan fikrlar bemalol yozma shaklda bildirish uchun sharoit yaratiladi. Ona tili darslarida fe’l so’z turkumlarini chuqur o’zlashtirishda h a mkorlikda o’qitish usullari bizga yaqindan yordam beradi. O’qituvchi o’quv d a sturidan o’rin olgan « Fe’l » so’z turkumini o’tishda o’quvchilar guruhi uchun materialini mustaqil ishlab o’rganishlariga imkon beradigan o’quv topshiriqlarini tuzadi. “Fe’l” so’z turkumi mavzusini boshlashdan oldin o’quvchilarni bir necha guruhga ajratib, mavzu bo’yicha tuzilgan o’quv topshiriqlari asosida ularning mustaqil va ijodiy ishlarini tashkil qilish mmkin. Har bir topshiriq bo’yicha savol- javob o’tkazilib, o’quvchilarning javoblari tegishli ballar bilan baholab boriladi. Hamkorlikda o’qitish texnol o giyasining guruhlarda o’qitish usulidan foydalanib, o’tiladigan darsning borishini quyidagicha loyihalash tavsiya etiladi: I. Tashkiliy qism: II. O’tgan mavzu yuzasidan o’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash: III. O’quvchilarni dars mavzusi, maqsadi, borishi bilan tanishtirish. IV. Yangi mavzuni o’rganish: A) o’quvchilarni guruhlarga ajratib, guruh a’zolari tomonidan belgilangan o’quv topshiriqlarini mustaqil ravishda sifatli bajarilishiga erishish: B) o’quv materialini yaxlit holda qayta ishlab chiqilishini amalga oshirish. 26 V. Yangi mavzu yuzasidan guruhlar o’rtasida savol-javob, o’quv bahsi o’tkazish. VI. Mavzu matnida berilgan o’quv mashg’ulotini uyushtirish. VII. Test savollari yordamida o’quvchilar bilimini nazorat qilishva baholash. VIII. Yangi mavzuni qayta ishlash va yakunlash. IX. Uyga vazifa berish. Guruhlar o’rtasidagi o’quv bahsi, munozara o’quvchilar jamoasining hamkorlikda bajargan mustaqil faoliyatining natijasi, yakuni sanaladi. Mavzu: Fe’l - so’z turkumi Maqsad: O’quvchilarni erkin fikrlashga o’rgatish, og’zaki va yozma nutqini o’stirish, mustaqil ish bajarish qobiliyatini shakllantirish, o’rtoqlari fikrini hurmat qilishga o’rgatish, ot haqidagi tushunchalarni boyitish. Kutilayotgan natija: O’quvchilarni mustaqil, erkin fikrlashga o’rgatish orqali ular faolligini oshirish, fe’l mavzusiga doir tushunchalarni singdirish, bilim berish bilan birga aqliy faoliyatini oshirish va tashkilotchilik qobiliyatlarini o’stirishga erishish. Uslub: Aqliy hujum, savol-javob, musobaqa tarzida. Jihoz: Darslik, tarqatma, ko’rgazma, oddiy va rasmli testlar, magnit tasma. Darsning borishi: O’quvchilar bilan salomlashilgach, magnit tasma orqali O’zbekiston davlat mad h iyasi eshittiriladi. O’quvchilar q o’ llari ko’ksida tik turgan xolda birlashib aytadilar. So’ng o’rnilariga o’tiradilar. O’qituvchi: - Hozir qanday dars o’tamiz? O’quvchi: - Sen onam tilisan, otam tilisan, - Sen bobom tilisan, asrlar oshgan. - O, ona tilginam, muqaddas tilim, - Bunchalar shirinsan, b u nchalar so’lim. O’qituvchi: - Barakalla, o’g’lim. Aziz o’quvchilar, o’rtog’ingiz yozuvchi Shu h ratning til haqidagi she’ridan to’rtlik keltirdi. 27 Demak, hozir biz sevib, ardoqlab o’rganadigan tilimiz bo’lgan ona tili mashg’ulotini ko’ramiz. Qani, o’quvchilar, qo’limdagi patnisda t u rgan shakllardan ixtiyoriy tanlab olin g -chi. (patnisda o’quvchi soniga qarab 30 ta to’rtburchak shakllar bo’lib, uning bir tomoni moviy rang, orqa-oq tomonidan esa 3 guruhga bo’lish uchun 10 tadan shaklga qaldirg’och, kabutar va burgut rasmi chizilgan bo’ladi). Qani bolalar, qo’lingizdagi shaklga nomi yozilgan qatorga o’tib o’tiringchi. Mana, guruhlarga ham bo’linib oldik. Endi bilimlarimizni o’zaro sinab, musobaqalashib ko’ramiz. Musobaqa asosan 5 tur bo’yicha bo’ladi. Marhamat boshladik. 1-tur: «Ona tilim-joni dilim», «Qaldirg’och», «Kabutar», «Burugut». Guruhlar a’zolaridan vakil chiqib, ko’rgazmaga o’rnatilgan savollardan olib javob beradi. Savollar: 1) O’zbek tiliga davlat maqomi qachon berilgan: 2) O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining nechanchi moddasida til haqida ko’rsatilgan? 3) . . . Undagi har fikr, har qoida idrokingizga qudrat beradi. Binobarin, siz ham bu sahifalarga ixlos ko’zi ila qarang. Bu iboralar qaerga berilgan va nima haqida fikr yu ritilgan? 2-tur: «Bilimingizni sinab ko’ring» har bir guruhda 2 tadan od d iy va rasmli test tarqatib, o’tgan mavzular bo’yicha bilimlari mustahkamlanadi. 1. Harakatni bildiruvchi s o’z lar qatorini aniqlang. A) keldi, yozdi, chizdi V) q orbobo, qizcha, o’qituvchi. 2. Bo’lishsiz harakatni bildirgan s o’zl ar qatorini aniqlang. A) ikkitadan, uchtadan. to’rttadan V) aytmadi, kelmadi, bermadi 3. Gapni to’ldirib o’qing va fe’lni aniqlang. ......... o’quvchi maydonda sayr qilishdi . 28 A) sayr V) sayr qilishdi S) o’quvchi 4. Gapni to’ldirib o’qing va fe’l zamonini aniqlang. Momiqqina.........olmaxon daraxt shoxida o’tiribdi. A) Bir, hozirgi zamon V) Daraxt , kelasi zamon S) Momiqqina , o’tgan zamon 5. Ko’plikdagi fe’l lar qatorini aniqlang. A) keldi, yoydi, ishladi V) kelishdi, yoyishdi, ishlashdi 3-tur: «Muzyorar» yozma bahs o’yini. Har bir guruhda qaldirg’och, kabutar, burgut rasmi chizilgan oq qog’oz taraqatiladi. Bolalar berilgan savollarga javobni yozma ravishda topshiradilar. Bu «Muzyorar» o’yini orqali o’quvchilar narsa, uning harakati va bularga beriladigan so’roqlarni hamda bosh bo’laklarini bir vaqtda o’rganish imkoniga ega bo’ladilar. O’yin o’quvchilarni mustaqil fikrlab, xulosa chiqarishga o’rgatadi. 4-tur: «Meni tushun» o’yini Bevosita yangi mavzuga kirib boriladi. Bunga gur u hlardan bir nafardan o’quvchi chiqadi. O’quvchilar so’zsiz harakat bajarishadi, qolgan guruh azolari bir-birini izohlaydilar, bajarilgan harakatlarga so’roqlar belgisi orqali fe’l ning qoidasi ni keltirib chiqaramiz. Qoida: Fe’l ish-harakatni bildirib, nima qildi ? , nima qilyapti ?, nima qiladi ? , nima qilmoqchi kabi s o’roqlariga javob bo’ladi. So’ngra fe’l so’z turkumi ga oid mashq sharti asosida bajariladi, yozuv taxt a siga yoziladi. Gapdagi fe’lga oid so’zlarni toping? O’quvchilar daftarga yozadilar. Shifokor ikkita bemorni davoladi. (nima qildi?) 29 Karim bugun besh baho oldi . (nima qildi?) O’quvchilar bugun maktab bog’ida ishladi. (nima qildi?) Yangi mavzuni mustahkamlash maqsadida o’quvchilarga fe’l ishtirok etgan bittadan gap tuzish va daftarga yozishni mustaqil ish tariqasida beriladi. 5-tur: «Moychechakda yashiringan so’zni top» o’yini. Ko’rgazmada so’zlarga mos « Fe’l li maqollar aytish» topshirig’i bajariladi. 1.) yiqar ; 2) o’lchamoq ; 3) sanamoq ; 4) haydamoq va h o kazo. Bila g i zo’r birni yiqar, bilimi zo’r - mingni. Etti o’ lchab bir kes. Sanamay, sakkiz dema. Er h aydasang, kuz h ayda, Kuz h aydamasang, yuz h ayda kabi. Barcha turda qatnashgan, fikr bildirgan o’quvchilarni tarqatma ball berib rag’batlantirib boriladi. Dars nihoyasida olingan tarqatma baholar asosida g’olib guruh aniqlanadi. qizil rang- 3 ball, moviy rang- 2 ball, oq rang – 1 ball. Shu gaplarga qarab ballar jamlanadi, g’olib guruh rag’batlantiriladi. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda quyidagi didaktik o’yinlardan samarali foydalanish mumkin. « Zinapoya» usuli O’quvchilar ikki guruhga bo’linadi. So’ng xattaxtaga ma’lum bir shaklda «zinapoya» chiziladi. Ma’lumki, antonimlar o’z juftliklariga ega. Shundan kelib chiqib, ushbu juftlikning bittasi «zinapoya» ga yozib qo’yiladi, ikkinchisini esa guruhlardagi o’quvchilarning o’zlari topadi, ular zinalardan bosh zinaga chiqib borishadi. Bunda o’quvchilarda tezkorlik talab etiladi. Chunki qaysi guruh o’quvchilari birinchi bo’lib bosh zinaga chiqsa, ular g’olib bo’ladi. Sinfda nechta o’quvchi bo’lsa, zinalar soni shuncha bo’ladi. Masalan, keldi – kelmadi yozdi – yozmadi 30 berdi – bermadi chizdi - chizmadi «Izohli lug’at» Buning uchun o’quvchilar ikki guruhga bo’linadilar. 1-guruh ishtirokchilari so’z birikmasi, frazeologik birikma yoki tasviriy ifodalarni aytadilar. 2-guruhdagi o’quvchilar esa 1- guruhdagilar aytgan so’z va birikmalar ma’nosini tezkorlik bilan izohlab beradilar. Shartni bajara olmagan guruh mag’lub hisoblanadi. Bu o’yinda o’quvchilar fe’l yuzasidan o’rganiladigan zamonlarni o’rganishi mumkin. O’yin quyidagicha amalga oshiriladi: Hozirgi zamon: keldi, aytdi, qurdi, yasadi, chizdi, berdi O’tgan zamon: kelgan, aytgan, qurgan, yasagan, chizgan, bergan Kelasi zamon: kelmoqchi, aytmoqchi, qurmoqchi, yasamoqchi, chizmoqchi, bermoqchi Bu o’yinlarni ona tili darslarida 4-sinflarda o’tkazish maqsadga muvofiq. Bunday o’yinlar faqat bir mavzu doirasida cheklanib qolmay bir qancha mavzularda, ko’proq takrorlash darslarida o’tkazilishi mumkin. Izohli lug’at o’yinlarini sinfdan tashqari jarayonlarda ham o’tkazish maqsadga muvofiq. «Klaster» usuli Bu usulda biror mavzu yoki matn tanlanib, o’quvchining diqqati aynan shu mavzuga qaratish yuzasidan markazga yoziladi. O’quvchilar mavzuga oid barcha fikrlarini markazning atrofiga joylashtirib yozadilar. Fikrlar bayon etilgandan so’ng har bir fikr yoki so’zni toifalarga ajratib chiqadilar. Usulning maqsadi: - o’quvchilar so’z boyligini oshirish; - yozma nutqni takomillashtirish; - fikrlash qobiliyatini shakllantirish; - toifalarga ajrata olish qobiliyatini rivojlantirish. «Klaster» usuli-bu pedagogik strategiya bo’lib, o’quvchilarning u yoki bu mavzu bo’yicha erkin va bemalol o’ylashga yordam beradi. U faqat g’oyalar orasidagi bog’lanishlarni fikrlashni ta’minlash imkoniyatini beradigan tuzilmani 31 aniqlab olishni talab qiladi. «Klaster» usulidan axborotlarni chorlash bosqichida ham, fikrlash bosqichida ham foydalaniladi. U muayyan mavzu sinchiklab o’rganilguncha fikrlash faoliyatini ta’minlashda foydalanish mumkin. O’quvchilarga sonning ma’no turlari o’rgatilayotganda juda qo’l keladi. keladi yig’ladi ketadi ko’rdi beradi tanladi aytdi nutq qildi gapirdi dedi so’zladi ta’kidladi qurdi yaratdi 32 ҳ аракатни билдирувчи Нут қ феъллари А қ лий фаолият феъллари yasadi o’yladi chizdi tafakkur qildi yugurdi sakradi chopdi tepdi yiqildi kurashdi qizardi qo’rqdi kulimsiradi jilmaydi bo’zardi siqildi Bu usul orqali fe’lning ma’no turlari aytib o’tiladi va o’quvchilarga tushuntirib, izohlanadi. Masalan: Darsga besh nafar o’quvchi keldi. Mening ukam gapira boshladi . Do’stim kurashda yiqildi. Barcha birdek kulishdi. «Klaster» larga bo’lish quyidagi usullarda amalga oshiriladi: 1. Hushingizga kelgan barcha fikrlarni yozib oling. Bu fikrlarni muhokama qilmang, shunchaki yozib olavering. 33жисмоний ҳ аракат феъллари Ҳ олат феъллари 2. Matnni kechiktiradigan imlo va boshqa omillarga ham parvo qilmang. 3. Sizga berilgan vaqt nihoyasiga etmaguniga qadar yozishdan to’xtamang. Miyangizga fikr kelish to’xtab qolsa, toki yangi fikrlar kelguncha qog’ozga nimalarni chizib o’tiring. 4. Imkoni boricha, bog’lanish mumkin bo’lgan bog’lanishlarni chizib chiqing. «Klaster» usuli Stilning ta’biricha, bu juda moslashuvchan strategiyadir. Uni individual tarzda ham guruhda qo’llash mumkin. Guruh faoliyatida u guruh g’oyalarining tirgovichi sifatida xizmat qiladi. « Kubik» usuli «Kubik» lar (kovan va kovan 1980)-bu dars o’qitish usuli bo’lib,bu usul mavzuni o’rganishni osonlashtiradi. Har tomonlama 4 talablar berilgan kubiklardan foydalaniladi, kubikni biror bir qutichaga olib yoniga qog’ozlar yopishtirish bilan yasash mumkin, tomonlari 15-20 sm bo’lgani yaxshi. Kubikning 6 ta tomoniga quyidagi ko’rsatmalar yoziladi. (4-ilova). 1 . N o m i 2 . T u z i l i s h i 3 . T a q q o s l a n g 4 . O ’ x s h a t i n g 5 . V a z i f a s i 6 . Y a x s h i , y o m o n t o m o n l a r i n i y o r i t i n g 7 . A y t i n g c h i , s i z u b i l a n n i m a q i l a o l a s i z ? . U n d a n q a n d a y f o y d a l a n i s h m u m k i n ? . B u n i n g u c h u n s a b a b l a r n i a s o s l a b b e r i n g . O ’ q u v c h i l a r o ’ z f i k r l a r i n i a y t a d i . O ’ z s h e r i g i g a n i m a y o z g a n i n i o ’ q i b b e r a d i . M a s a l a n : 1 . N o m i - k i t o b 2 . T u z i l i s h i - q o g ’ o z , k a r t o n 34 3 . T a q q o s l a n g - d a f t a r d a n k o ’ r a k a t t a y o k i k i c h i k b o ’ l i s h i m u m k i n 4 . O ’ x s h a t i n g - t o ’ r t b u r c h a k k a o ’ x s h a y d i 5 . V a z i f a s i - b i l i m b e r i s h 6 . Y a x s h i t o m o n i : r a s m l a r i r a n g - b a r a n g , q i z i q h i k o y a l a r , s h e ’ r l a r n i , e r t a k l a r n i o ’ z i d a j a m l a g a n Y o m o n t o m o n i : v a r a q l a r i n i n g t e z y i r t i l i s h i Muammoli ta’lim o’quvchilarning ijodiy qobiliyatini o’stirishga qaratilgan. Ijodiy qobiliyatlarini o’stirishga qartilgan ta’lim esa rivojlantiruvchi ta’lim bo’lib sanaladi. Muammoli ta’lim ana shu fikrlash qobiliyati va bilish ehtiyojini vujudga keltiradigan asosiy vosita sanaladi. Muammoli o’qitish yo’li bilan o’quvchilar faoliyatini faollashtirish bilimlarni tayyor holda berish orqali ular faoliyatini faollashtirishdan farqi qiladi. Muammoli ta’lim yo’li bilan o’quvchini faollashtirish natijasida biz uning muayyan bir tizimda fikrlashiga erishamiz. Izlanuvchanlikka asoslangan faoliyat muammo yartish muammoli vaziyatni vujudga keltirish bilan boshlanadi. Yaratilgan qiyinchilikni engishi uchun o’quvchida mavjud bilimlar etishmay qoladi. U noma’lum bilimlarni egallash uchun izlanishga, ijodiy faoliyat ko’rsatishga majbur bo’ladi. Izlanish o’quvchida faollikni vujudga keltiradi. Ona tili darslarida fe’l so’z turkumini muammoli ta’lim imkoniyatlaridan foydalanish orqali biz o’quvchilarni mantiqiy-lingvistik ish usullarini muvaffaqiyatli bajarishga o’rgatamiz, ularni aqliy hamda amaliy faoliyat usullari bilan qurollantiramiz, turkumning qonun qoidalari hamda so’z, so’z birikmasi, gap va matn bilan mustaqil ishlash ko’nikmalarini singdiramiz, til xususiyatlari va uning qonunlarini ijodiy o’zlashtirish va uni yozma hamda og’zaki nutqida ijodiy qo’llash malakalarini shakllantiramiz. 35 Ona tili darslarida qo’llanilgan muammoli ta’lim o’quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantiradi. Ijodiy tafakkur esa o’quvchilarga noma’lum bo’lgan til hodisalarini bilib olish jarayonini faollashtiradi, egallangan bilimlarining puxtaligini ta’minlaydi, o’quvchilarning til materiallariga bo’lgan qiziqishlarini kuchaytiradi. Ijodiy tafakkur shubhasiz, ijodiy izlanish mahsuli bo’li u muammo yoki savol qo’yish bilan boshlanadi. Bu esa muammoli vaziyat vujudga keltiradi. Ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda muammoli vaziyatni vujudga keltirishda o’quvchilarning o’quv imkoniyatini ham hisobga olish zurur. Har bir o’quvchini o’zlashtirish imkoniyatiga qarab muammoli topshiriqning murakkablik darajasi belgilanadi. Muammoning mohiyatini anglash muammoli ta’limning birinchi bosqichidir. Keyingi bosqichlar muammoni echish natijani hisobga olish ana shu birinchi bosqichda o’zlashtirish bo’sh o’quvchilarni muammoli vaziyatga olib kirish o’qituvchiga ancha murakkablik tug’diradi. Buning uchun o’qituvchi differentsial ta’lim imkoniyatlaridan unumli foydalanishi kerak. Ona tili darslarida mavzularni o’rgatish asnosida yaratiladigan muammoli xarakter xususiyati bilan uchga bo’linadi. 1. Nazariy muammo 2. Amaliy muammo 3. Badiiy muammo 2.2. Tajriba - sinov natijalari Biz Guliston shahar - umumta’lim maktabining boshlang’ich 1-4 sinflarida tadqiqot ishlarini olib bordik. Tadqiqot ishimizga 86 nafar o’quvchilar va 10 nafar boshlang’ich sinf o’qituvchilarini jalb qildik. Tadqiqotimizda quyidagi vazifalarni amalga oshirdik. Boshlang’ich sinf darsliklaridan foydalanib, fe’l so’z turkumi qoidalariga mos keladigan mashq va topshiriqlar bo’yicha bir necha vosita va usullarni ishlab chiqdik. 36 1. Nuqtalar o’rniga mos keladigan fe’l so’zlarni topish. Berilgan fe’llarning grammatik va lug’aviy ma’nosini izohlash. 2. Nuqtalar o’rniga mos keladigan fe’lning ma’no (aqliy, nutq, holat, jismoniy) turlarini topish. Berilgan so’zlarning lug’aviy ma’nosini izohlash. 3. Nuqtalar o’rniga mos keladigan zamon qo’shimchalarini qo’yish. 4. Nuqtalar o’rniga mos keladigan bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarini qo’yish. 5. Didaktik o’yinlar o’tkazish. 6. Kompyuterda so’z turkumiga oid o’yinlarni tashkil etish . 7. Mavzuga doir taqdimotlardan foydalanish kabi. 2 - “A” sinfda 37 nafar o’quvchi 5 ta guruhlarga bo’lindi. 1 - guruh « Bahor », 2 - guruh « Quyosh », 3 - guruh «Sevinch», 4 - guruh «Lochin», 5 - guruh « Gulrux » so’ngra guruh sardo r lari saylandi. Har bir guruh sardoriga 2 tadan savol qo’yildi. O’quvchilar erkin ba h s-munozaraga kirishdi. Shu bilan birgalikda og’zaki va yozma mashq lar bajarildi. Tadqiqot davomida didaktik o’yinlar, sirli so’z o’yinlari, katakchani to’ldir kabi o’yinlar o’quvchilarning fe’l so’z turkumi qoidalari ni tez va oson o’zlashtirishig a yordamlashdi. O’quvchilar fe’l mavzusi , fe’lning ma’no turlari, fe’lning zamon hosil qiluvchi qo’shimchalari, bo’lishli va bo’lishsiz fe’llarga doir mashqlarni bajarishdi . Grammatik o’yinlarda faol ishtirok etishdi. Rebus, kr o ssvord o’yinlari o’takazildi. Fe’lning ma’no turlari ko’proq ishtirok etishi kerak bo’lgan hikoya va matn tuzish berildi. Bunda to’rtta o’quvchi ishtirok etdi. Har bir o’quvchi qo’liga qalam, ruchka , qog’oz berildi. Ko’rsatilgan predmet ga ta’rif berilishi so’raldi. Hikoya tuzish yoki dialog ik nutq qilish ham so’raldi . 37 Qani, o’rtoqjon To’lqin shu gulimga qanday so’zlar qo’sha olasan? - Gul so’ziga bitta she’r aytchi. Gulni chambarchas qilib taqib oladi. Gullar ko’p gulzorda, Qani tering-chi qizlar. Qani ayting-chi menga Guldan ham go’zal, chiroyli, maftunkordir so’zlar. O’quvchilar juda tez she’r to’qishga , so’zlar qator ini to’g’ri hosil qilishga oshiqdirlar. Mavzuni tez o’zlashtirdilar. Biz testlar asosida savol-javob qildik. Nazorat sinfi o’quvchilari ham bir muncha o’zlashtirishga erishdilar. Yuqoridagilardan xulosa chiqargan holda tajriba ishlarimizni quyidagilarga qaratdik. 1. Tajriba guruhlariga 37 nafar o’quvchi, nazorat guruhlari ga 44 nafar o’quvchini jalb etdik. 2. Kuzatishlarimiz shuni ko’rsatadiki, fe’l so’z turkumi bo’yicha topshiriqlar test asosida o’tkazildi. 3. Tajriba guruhlarida 82,2 foiz o’zlashtirishga, nazorat sinfi esa 69,4 foiz o’zlashtirishga erishdilar. 38 Xulosa va metodik tavsiyalar Yuksak milliy ma’naviyat jamiyat taraqqiyotining bosh omillaridan biridir. Xalq, davlat, millat manfaatlarini bir butunlikda to’laligicha tasavvur etuvchi, milliy g’ururi baland, o’z yurtining chinakam fidoyisi bo’lgan komil inson shaxsini tarbiyalash masalasini hal etmasdan turib, mamlakatimizning iqtisodiy, ma’naviy, madaniy jihatlardagi intellektual qudratimizni barqaror etishimiz mumkin emas. Shu tufayli hozirgi kunda mamlakatimizda sog’lom, barkamol avlodni tarbiyalashga e’tibor berilmoqda. Maktabda o’quvchilarga faqat umumiy ta’lim berish bilan cheklanilmaydi, unda boshlang’ich ta’limning zaruriy sharti bo’lgan mustaqil fikrlash, ijodiy qobiliyat, mavzuni o’zlashtirish ko’nikmasi ham rivojlantirilib, har bir darsga ta’limiy-tarbiyaviy yondashish hissi shakllantiriladi va kamol toptiriladi. O’quvchilarga ta’lim berishda asosiy maqsad ular ongiga fan asoslarini puxta singdirish orqali ularni diyonatli, e’tiqodli qilib o’stirish, ijtimoiy hayotdagi har bir hodisaga ongli yondashishni tarbiyalash, egallangan bilim va ko’nikmalarni hayotga tadbiq etish qobiliyatini o’stirishdan iboratdir. Bu jihatdan ham ona tili darslari boshlang’ich sinf o’quvchilarini jamiyatimiz olg’a surayotgan yuksak g’oyalar ruhida tarbiyalash vositasi hisoblanadi. Bunda eng avvalo, ona tilimizga bo’lgan hurmat va ehtirom, tilni chuqur o’zlashtirish qobiliyati shakllanadi. Bunda boshlang’ich sinf o’qituvchisining o’rni va ahamiyati juda katta zaruriy hodisa deob olinadi. Buning uchun oldindan hal qilinishi zarur bo’lgan pedagogik masalalarni aniq belgilab olish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqot ishi natijasida biz quyidagi xulosalarga keldik: - boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’quvchilar bilimini oshirishda boshlang’ich ta’lim mazmun-mohiyati bilan katta imkoniyatlarga ega. 39 - ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda tilning asl mohiyati, mazmuni kabi tushunchalar singdirib boriladi. - boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishda zamonaviy pedagogik texnologiya usullari yordamida darsni tashkil etish yaxshi samara beradi. - bu borada ta’lim tizimiga texnologik yondashuv, yangi pedagogik texnologiyalardan, boshlang’ich ta’limning eng ilg’or tajribalaridan o’rinli foydalanish maqsadga muvofiqdir. - ta’lim-tarbiyaga yaxlit jarayon sifatida yondoshib, ona tili darslarida bu borada ham sinfdan tashqari mustaqil ishlarni ta’lim jarayoni bilan uzviy aloqada tashkil etish orqali uning samaradorligini oshirish ko’zlangan maqsadga olib boradi. Mazkur tadqiqot ishimizda ham belgilagan maqsadlarimizga erishdik deb hisoblaymiz. 1. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida fe’l so’z turkumini o’rgatishning pedagogik muammo ekanligini birinchi bobimizning birinchi va ikkinchi tarkibiy qismlarida nazariy jihatdan asoslandi. 2. Fe’l so’z turkumini o’rgatish yordamida o’quvchilarda ta’lim-tarbiyani, ona tilimizning qonun-qoidalarini shakllantirishning pedagogik xususiyatlari ishlab chiqildi. 3. Fe’l so’z turkumlarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’rgatishning pedagogik shart-sharoitlari aniqlandi. 4. Fe’l so’z turkumini zamonaviy usullarda o’qitish yordamida o’quvchilarda mustaqil ish olib borishni ta’minlaydigan shakl va metodlar, vositalar tizimi ishlab chiqildi, bu jihat ilmiy asoslandi va tajribada tekshirib ko’rildi. Olib borilgan tadqiqot ishimiz natijalariga asoslanib quyidagi tavsiyalarni taqdim etish mumkin: - O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi qonuni hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» asosida o’quvchilar ongida til qonun- 40 qoidalarini shakllantirish va o’zlashtirishning maqbul tizimini ishlab chiqish va hayotga joriy etish; - mustaqil tarzda fe’l so’z turkumi bo’yicha amaliy ishlarni tahlil qilish, bu boradagi malaka va ko’nikmalarni aniqlash; - boshlang’ich sinf o’quvchilarining fe’l so’z turkumi bo’yicha bilimini oshirish va shakllantirishga doir metodik majmualar, axborot-ko’rgazmali materiallar yaratish; - fe’l so’z turkumini zamonaviy usullar yordamida shakllantirishga qaratilgan ilg’or pedagogik texnologiyalarning yangi metod va usullarini izlab topish, uni amaliyotga joriy etish; - boshlang’ich ta’lim jarayonida o’quvchilarning bu boradagi bilimlarini shakllantirishda uzviylik va uzluksizlikni ta’minlash; - boshlang’ich sinf ona tili fanini o’qitish jarayonida o’quvchilar mustaqil bilimini shakllantirish bo’yicha ijtimoiy pedagogik yo’nalishda ilmiy-tadqiqotlar olib borish va hokazo. Bundan tashqari, boshlang’ich ta’lim jarayonida quyidagilarni amalga oshirish lozim: - so’z turkumlarini o’rganish yordamida o’quvchilarning psixologik va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda mashg’ulotlar uyushtirish; - o’quvchilarning ijodiy ishlarini tarbiyalashga qaratilgan tashviqot- targ’ibotchilik faoliyatini takomillashtirishga alohida ahamiyat berish; Yuqorida ta’kidlangan tavsiyalarning natijali bo’lishida boshlang’ich ta’lim maktablarining dasturlari mazmuniga aniq yo’nalishlar kiritilishi lozim. O’qituvchilar Ona tili darsliklari dasturidan o’quvchilarga bilim berishda va tarbiyalashda keng foydalanishlari lozim. Tajrib-sinov ishlari tahlili asosida kichik yoshdagi o’quvchilarga fe’l so’z turkumini o’qitish texnologiyalari har jihatdan asoslab berildi. Ushbu xulosa va metodik tavsiyalarimizdan mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan pedagog o’qituvchilar hamda shu soha bo’yicha ta’lim olayotgan, yangi etishib kelayotgan pedagog kadrlar ish faoliyatlarida foydalanishlari mumkin. 41 42 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. -T.: «O’zbekiston», 1998. 2. Karimov I. A. Buyuk kelajak sari. –T.: «O’zbekiston», 1977. 3. Karimov I. A. Ma’naviyat – engilmas kuch. . –T.: «Ma’naviyat», 2009. 4. «Ta’lim to’g’risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi». – T.: «O’zbekiston», 1997. 5. Ikromova R. Grammatika, imlo va nutq o’stirishdan tarqatma materiallar. – T.: «O’qituvchi», 1993. 33-37 b. 6. Nurmanov V., R. Rasulov. O’zbek tili jadvallarda. –T.: «O’qituvchi», 1999. 27-30 b. 7. Ro’ziboeva O’. va boshq. Kichik yoshdagi bolalar nutqini o’stirish. –T.: «O’zbekiston», 2001. 77-79 b. 8. Husanboeva Q. Adabiy ta’limda mustaqil fikrlashga o’rgatish asoslari. – T.: «Sharq», 2003. 32-34 b. 9. Qosimova K. Boshlang’ich sinflarda ona ti li o’qitish metodikasi. –T.: «O’qituvchi», 1995. 177-184 b. 10. Q osimova K. O na tili o’qitish metodikasi. –T.: « Nosir », 2009. 13— 136 b. 11. G’ulomov A. Ona tili o’qitish printsiplari va metodlari. – T.: «O’qituvchi», 1992. 57-59 b. 16. G’affarova T. va boshq. Savod o’rgatish. – T.: 1997. 41-44 b. 17. G’ulomov M. Husnixat metodikasi. –T.: «O’qituvchi», 1993. 20-25 b. 18. G’afforova T. va boshq. Ona tili. 1-sinf uchun darslik. 10-nashr. –T.: “Sharq” 2014. Internet materiallari 1. http G’G’ bolalar sarkor. uz-bolalar ommabop informatsion sahifasi. Bolalarga foydali va qiziqarli bo’lgan turli ma’lumotlar keltirilgan. 43 2. http: www referat.uz-Turli fanlardan referatlar to’plamiga boy sahifa. O’quvchilarga juda foydali ma’lumotlar keltirilgan. 3. http: G’G’ www. online bi-Informatsion sahifa bo’lib, unda deyarli ixtiyoriy mavzudagi ma’lumotlarni topishingiz mumkin. 8-makt 2-a 44

BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA  FE’LNING

Купить