Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 331.2KB
Покупки 3
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang’ich sinf ona tili va o’qish savodxonligi darslarida omonim, antonim, sinonim, paronimlarning o’qitish metodikasi.

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI T ERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI BOSHLANG’ICH TA’LIM KAFEDRASI (SIRTQI) “BOSHLANG’ICH TA’LIM VA SPORT TARBIYAVIY ISH” YO’NALISHI 4-KURS 406-GURUH TALABASI QOSIMOVA SITORANING “ONA TILI O’QITISH METODIKASI” FANIDAN TAYYORLAGAN KURS ISHI MAVZU: BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI VA O’QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA OMONIM, ANTONIM, SINONIM, PARONIMLARNING O’QITISH METODIKASI. Bajardi :___________________________ Ilmiy rahbar:_______________________ TERMIZ 2023 MAVZU: BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI VA O’QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA OMONIM, ANTONIM, SINONIM, PARONIMLARN ING O’QITISH METODIKASI. 1 REJA: Kirish ……………………………………………………………………………..2 I.Bob. Badiiy matnni shakllantiruvchi leksik vositalar 1.1.Omonim so’zlar……………………………………………………………….6 1.2 Sinonim so’zlar………………………………………………………………15 1.3 Antonim so’zlar …………………………………………………………….23 II.Bob. Boshlang’ich sinf ona tili va o’qish savodxonligi darslarida paronimlarning o’qitish metodikasi. 2.1 Paronimlar (talaffuzdosh so’zlar) ……………………………………………29 2.2.Tarixiy va arxaik so’zlar. ……………………………………………………33 Xulosa …………………………………………………………………………...38 Foydalanilgan adabiyotlar ……………………………………………………..39 2 Kirish Maktabni bitirib chiqqan yoshlar ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotning rang — barang jabhalarida, muloqot va munosabatning barcha turlarida o‘zbek tilidan bemalol — erkin, samarali va to‘g‘ri foydalana olish, uning cheksiz imkoniyatlaridan to‘laqonli bahramand bo‘lish, zaruriy ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishlari kerak. «Ona tili» darslarida o‘quvchilarni mustaqil va ijodiy fikrlashga yo‘naltirish lozim. Shuning uchun ushbu dastur va u asosida yaratilajak darsliklarda grammatik qoidalarni yodlatishdan voz kechish, ijodiy tafakkur tarzini shakllantirish, dars va mashg‘ulotlarni o‘quvchilarning nutqiy malakasini yuzaga keltirishga qaratish maqsad qilib olindi. Ona tili ta'limi oldida quyidagi bosh maqsad turadi: ona tili mashg‘ulotlari bolalarda ijodiylik, mustaqil fikrlash, ijodiy fikr mahsulini nutq vaziyatiga mos ravishda og‘zaki va yozma shakllarda to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishga qaratilishi lozim. Og‘zaki nutq madaniyatini egallash, unga xos xususiyatlarni bilish; o‘quvchilarni gap va nutqni grammatik, orfografik, stilistik jihatdan adabiy til me'yorlariga rioya qilgan holda tuzishga o‘rgatish. Og‘zaki nutqni rivojlantirish uchun o‘quvchilar lug‘at boyligini izchil oshirib borish, gapning sintaktik tuzilishiga oid bilimlarni amaliy jihatdan egallash, nutq birliklari o‘rtasidagi mantiqiy uyg‘unlikni ta'minlashga oid malakalarni rivojlantirish, yangi harf- tovushga bog‘lab tavsiya etilgan so‘zlar ma'nosini o‘quvchilar to‘liq anglashiga erishish, rasm asosida o‘zaro bog‘langan kichik hikoyalar tuzishga o‘rgatish. Lug‘at ustida ishlash. O‘quvchilar nutqini boyitish, ular nutqida kam qo‘llaniladigan so‘zlarni alohida yozdirib borish, dars jarayonida lug‘at daftaridagi so‘zlarning ishlatilishiga e'tibor berish bilan qo‘shib olib borilish. Sinfdan tashqari o‘qish uchun hajm va mazmun jihatidan 1-sinf Alifbe davri uchun mos ertak, hikoya, masal kabilarni to‘g‘ri tanlash va o‘qish. O‘qigan asarlaridagi qahramonlar xatti-harakatini, she'r, to‘ishmoq, maqol, tez aytishlarni elementar baholay olishi lozim. Har bir haftaning oxirgi o‘qish darsidan 20 3 daqiqasi sinfdan tashqari o‘qish uchun ajratiladi. Sinfdan tashqari o‘qish mashg‘ulotlari uchun sinf kutubxonasini tashkil qilish lozim. O‘quvchilarni sinfdan tashqari o‘quv materiali bilan tanishtirishda ifodali, jonli nutq sharoiti, pedagogik mahorat va artistlik ko‘maklarini uyg‘un qo‘llash lozim. Sinfdan tashqari o‘quv mashg‘ulotlarida o‘quvchilarning ota-ona yoki o‘qituvchi ko‘magida o‘rgangan she'r, hikoya va ertaklaridan namuna aytib berishlari, uyda bolani kitobga havas uyg‘otuvchi muhit yaratishga erishish. Boshlang‘ich sinflarda ona tilini o‘rgatishdan asosiy maqsad bolalarning yosh xususiyati va yozma nutqini, tafakkurni o‘stirish, ularda bilim olishga qiziqishni o‘stirish, faollik, mustaqillik, mehnatsevarlik, qiyinchiliklarni yenga olish qobiliyatlarini o‘stirish hisoblanadi. Bolalarning aqliy va nutqiy qobiliyatlarini muvaffaqiyatli o‘stirish kelgusida fanlarni puxta o‘zlashtirishga imkoniyat yaratadi. Boshlang‘ich sinflarda fonetika, grammatika, to‘g‘ri yozish va nutq o‘stirishdan beriladigan boshlang‘ich ma'lumotlar o‘rta maktablarda o‘qitiladigan ona tili va adabiyot sistematik kurslarining materiallari bilan bog‘lanadi va o‘zbek tilining turli tomonlariga oid keng tushunchalarni qamrab oladi. O‘quvchilar boshlang‘ich sinflarda so‘zlarning fonetik tarkibi bilan, so‘zlarni bo‘g‘inlarga va ma'noli qismlarga bo‘lish bilan, so‘z turkumlari va gap turlari, gap bo‘laklari bilan Boshlang‘ich sinflarda olib boriladigan ta'limiy ishlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirish, muomala odobini shakllantirish hisoblanadi. O‘quvchilar nutqini o‘stirish ustida ishlash savod o‘rgatishning birinchi kunlaridanoq, o‘qish va ona tili darslari, atrofimizdagi olam, matematika va boshqa fanlar, sinfdan tashqari mashg‘ulotlar bilan bog‘liq holda izchillik bilan davom ettiriladi. Nutqiy mashqlardan bog‘lanishli nutqqa oid og‘zaki va yozma mashqlarga alohida ahamiyat beriladi. O‘quvchilarni har bir darsda kitob bilan ishlashga (o‘rganilayotgan mavzuni, kerakli qoidani, mashqni tezda to‘ishga, mashqtopshiriqlarini tartibi 4 bilan izchil bajarishga) bajarilayotgan mashqning maqsadini (nimaga o‘rgatishini) tushunishga o‘rgatish kerak. Tadqiqot maqsad va vazifalari. Umumta‘lim maktablarining ona tili darsliklarida leksik bilimlarning berilishi, ularni taxlil qilish hamda yangi pedagogik texnologiyalar orqali darslarni tashkil etish orqali barkamol avlodni tarbiyalash maqsad qilib qo‘yilgan. Zero, 2014-yil qabul qilingan ―Sog‘lom bola yili davlat dasturining 71-bo‘limida prezidentimiz tomonlaridan‖ tahkidlanganidek Boshlang‘ich sinflarda o‘qitish sifatini yaxshilash chora- ‖ tadbirlarini amalga oshirish,o‘qitishning o‘yinli shakllaridan keng foydalanish zarur . Shu nuqtai nazardan kelib chiqqan xolda, tadqiqotda leksik bilimlar ‖ berishning o‘ziga xos yo‘llari turli o‘yin shakllari orqali dars ishlanmalari ko‘rinishida o‘z aksini to‘gan. Tadqiqotning vazifalari sifatida quyidagilar ehtirof etilgan: 1.Boshlang‘ich sinf ona tili darsliklariga kiritilgan badiiy matnni shakllantiruvchi ayrim leksik vositalar xaqida nazariy mahlumot berish 2. Leksik vositalarni o‘rgatish jarayonida didaktik o‘yinlardan foydalanish o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatuvchi vosita ekanligini ilmiy jihatdan asoslab berish 3.Omonim(shakldosh), sinonim(ma‘nodosh), antonim(zid ma‘noli) va tarixiy so‘zlarni yangi pedagogik tenologiyalar orqali o‘qitsh uslubiyotini dars ishlanmalari shaklida tadqiq etish. Shu orqali o‘quvchilar lug‘at boyligini oshirish, ularda ravon, chiroyli nutq malakalarini shakllantirish. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari Tadqiqot Muqimiy nomidagi Qo‘qon davlat pedagogika instituti ―Boshlang‘ich ta‘lim metodikasi ‖ kafedrasining ―Uzluksiz ta‘limning ilmiy va metodik asoslari ilmiy-amaliy ‖ muammosi rejasi asosida amalga oshirilgan. Ishning nazariy va amaliy natijalari Qo‘qon davlat pedagogika instituti bakalavriat talabalari, umumta‘lim maktablarining boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun nashr ettirilgan ―O‘quvchilarni og‘zaki nutqini o‘stirish ‖ mavzuidagi o‘quv-uslubiy qo‘llanmada o‘z aksini topgan. 5 Mavzu bo‘yicha qisqacha adabiyotlar ro‘yxati. Ishda asosan boshlang‘ich sinflar uchun nashr ettirilgan va amalda qo‘llanilayotgan ―ona tili darsligidan foydalanildi. Ishning nazariy tomonini‖ yoritishda A.Nurmonov, N.Maxmudov, M.Asqarova , SH.Raxmatullaevlarning darsliklariga tayanib fikr yuritildi. Tadqiqotda qo‘llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi. 6 1-bob. Badiiy matnni shakllantiruvchi leksik vositalar 1.1.Omonim so’zlar Badiiy matnni shakllantiruvchi lekslk vositalar xilma-xil xususiyatlarga egadir. Ular asosan omonim sinonim tarixiy va arxaik so‘zlardan iborat Bu leksik vositalardan 3- sinf o‘qish kitobi (M. Umarova, SH. Xakimov O‘qish kitobi umumta‘lim maktabiarininig 3-sinf darslik Toshkent. Ma‘naviyat. 2012 yil 296- bet) matnlarida keng foydalanilgan Biz ishning ushbu bo‘limida leksik vositalar va ularning o‘ziga xos xususiyatlari shaklida adabiyotlardagi fikrlarga suyangan holda tahlilga beramiz. 1 Tildagi ayrim so‘zlar shakliy jihatdan, ayrimlari ma‘no jihatdan, bir xillari esa talaffuzi jihatidan o‘xshash bo‘ladi. Ayrim so‘zlarning ma‘nolari esa bir – biriga qarama – qarshi bo‘ladi. Ana shu xususiyatlarga ko‘ra so‘zlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi. Omonimlar (grekcha omos bir xil, onomo yoki onumo onom degani – talaffuzi va yozilishi bir hil, ammo ma‘nosi har xil bo‘lgan so‘zlardir: yuz (ot) – yuz (son), tut (daraxt) – tut (harakat). Omonimlar bir xil so‘z turkumiga ham, har xil so‘z turkumiga ham oid bo‘lishi mumkin: ot – ism, ot – hayvon. Bunda ikkalasi ham bir so‘z turkumiga oiddir. Bir turkum doirasidagi omonimlar qo‘shimchalar qabul qilganda ham omonimligini saqlab qolaveradi . Omonimlar va ko‘p ma‘noli so‘zlarni o‘zaro farqlash zarur. Ko‘p ma‘noli so‘zlar qancha ma‘noga gea bo‘lmasin, bu ma‘nolar o‘zaro bog‘langan bo‘ladi. SHu hususiyat ko‘p ma‘noli so‘zni omonimlardan farqlaydi. Omonimlar boshqa – boshqa so‘zlar bo‘lgani uchun ularning ma‘nolari o‘rtasida bog‘lanish bo‘lmaydi. Ko‘p ma‘noli so‘zlar ma‘nolari o‘rtasidagi aloqa uzilsa, omonim vujudga keladi: kun - quyosh (ko‘chma ma‘no ), kun – sutkaning quyosh bilan yoritiladigan yorug‘ qismi (ko‘chma ma‘no); dam – nafas (o‘z ma‘no), dam – bosqon (ko‘chma 1 Qosimova K. Ona tili. 2-sinf uchun darslik. 10-nashr. -T.; “O’qituvchi” 7 ma‘no ); ko‘k – rang (o‘z ma‘no ), ko‘k - osmon (ko‘chma ma‘no). hozirgi bu so‘zlar o‘zaro omonimdir. Omonimlarning quyidagi turlari mavjud: 1) leksik (lug‘aviy ) omonimlar so‘zlar o‘rtasidagi omonimlikdir. Soch – a‘zo, soch – harakat, oq – rang, oq – harakat. 2) frazeologik omonimlar iboralar, ya‘ni ko‘chma ma‘noli, tasirchanlikka ega bo‘lgan birikmalar o‘rtasidagi omonimlikdir: boshga ko‘tarmoq – e‘zozlamoq, boshga ko‘tarmoq – to‘polon qilmoq. 3) gramatik omonimlar ikki xil bo‘ladi: a) morfologik omonimlar qo‘shimchalar 4 o‘rtasidagi omonimlikdir: to‘kin dasturhon (sifat yasovchi ) – ekin (ot yasovchi); b) sintaktik omonimlar so‘z birikmalari yoki gaplar o‘rtasida bo‘ladi : so‘z birikmalarinig omonimligi: yolg‘ondan hayron bo‘lmoq, (yolg‘on gapdan hayron bo‘lmoq) - yolg‘ondan hayron bo‘lmoq (yolg‘ondakamiga hayron bo‘lmoq). Til birliklarining ifoda rejasida teng kelish hodisasi omonimiya deyiladi. Bu hodisa nafaqat so‘zlarda, balki, grammatik birliklarda ham uchraydi. Talaffuzi va yozilishi bir hil, lekin ma‘nosi har xil bo‘lgan so‘zlar leksik omonimlardir. Masalan: o‘t (olov) – o‘t (o‘simlik), kamar (qayish, qo‘ndan ishlangan belbog‘) – kamar (daryo, tog‘larda suv o‘yib ketgan chuqur joy) va hokazo. Leksik omonimlarning ikki hil turi mavjud: 1) Omoifodalar (omonimlar), 2) Omoshakllar (omoformalar). Omoifodalar – shakli bir hil, ma‘nolari har xil bo‘lgan so‘zlardir. Odatda, ular bir xil so‘z turkumiga mansub bo‘ladi, shuning uchun omoifodalar nutqda turli qo‘shimchalar bilan qo‘llanganda ham omonimlik hususiyatni saqlab qoladi. Masalan, ot (ism ma‘nosida) – otim, oting, oti, otni, otga tarzida turlansa, ot (hayvon ma‘nosida) ham aynan shunday turlanadi: otim, oting, oti, otni, otga. Bunday omonimlar ba‘zan har xil so‘z turkumiga mansub bo‘lishi ham 8 mumkin. Buning uchu ular Grammatik shakllanish (qo‘shimcha olish) hususiyatiga ega bo‘lmaslik kerak. Masalan, albatta (ravish – albatta boraman) – albatta (modal so‘z – Albatta, boraman) yoki balki (zidlov bog‘lovchisi) – balki (modal so‘z – Balki, kelmas). Tabiiy (sifat – tabiiy tola) – tabiiy (modal so‘z: Bu gapni sizga aytmasligi, tabiiy). Omoshakllar – ayrim grammatik shakllardangina (ya‘ni, biror qo‘shimcha olganda) teng keladigan so‘zlardir. Masalan: soz (ot, musiqa asbobining nomi) – soz (sifat, yaxshi), burun (ot, kishi organizmining nomi) – burun (payt ravishi, ilgari), tut (ot, daraxt mevasi) – tut (fe‘l, ushla). Ko‘rinib turibdiki, omoshakllar har xil so‘z turkumlari doirasida yuzaga keladi hamda qo‘shimcha qo‘shilishi bilan o‘zining omonimlik hususiyatini yo‘qotadi, chunki so‘zlar turkum jihatidan har xil bo‘lgani uchun turli qo‘shimcha oladi. Omoshakllar omoleksemalar deb ham yuritiladi. Omoshakllar ot va fe‘l, ot va sifat, ot va ravish, son va ot, (qirq – son – qirq – marosim nomi ), sifat va ot (yupqa – sifat – yupqa ovqatning nomi ) o‘rtasida yuzaga keladi. Albatta, tilimizda ot va fe‘l turkumiga mansub omoleksemalar ko‘p uchraydi. O‘zbek tilida omonimlar ikkitadan tortib oltitagacha bo‘lishi mumkin. Tilda omonimlar quyidagi yo‘llar bilan yuzaga keladi: 1. Tilda azaldan mavjud bo‘lgan so‘zlarning ayrim shakllari tasodifan teng bo‘lib qoladi. Masalan: ot, yoz, yong, yot, shim, qo‘y, osh, ter kabilar. 2.Bir ma‘noli so‘z ma‘no ko‘chish oqibatida ko‘p ma‘noli so‘zga aylanadi, keyinroq, ma‘nolar o‘rtasidagi bog‘lanish unutilib bir so‘z negizida ikkita leksema paydo bo‘ladi. Kun (quyosh) – kun (sutka), kengash, sovuq, issiq, doira va boshqalar. 3.Boshqa tildan o‘zlashtirilgan so‘zlar o‘zaro shaklan teng bo‘lib qoladi. A) boshqa tildan kirgan so‘z va o‘z qatlamga oid so‘z: bog‘ (mevazor, tojikcha) – bog‘ (tugun, o‘zbekcha), sham‘a (imo-ishora, arabcha) – sham‘a (choy quyqasi, o‘zbekcha), avra (kiyimning yuza tomoni, tojikcha) – avra (bosh ko‘zini 9 aylantirib, o‘z so‘zini o‘tkazmoq, o‘zbekcha). 4. So‘z yasalishi natijasida omonimlar hosil bo‘ladi: otliq (ot mingan suvori) – otliq (ismli, nomli), bo‘ydor (bo‘yi odatdan ortiq) – bo‘ydor (hidi o‘tkir), romchi (rom yasovchi ) – romchi (folbin ), qirq (son ) – qirq (marosim nomi) va boshqalar. Nutqimizda omonimlarga yondosh bo‘lgan omafon va omograf sozlar ham mavjud. Omafonlar – talaffuzi bir xil yozilishi har xil bo‘lgan so‘zlardir. Masalan, to‘n (kiyim ) – ton (tovush toni ), to‘rt (son ) – tort (konditer mahsuloti). Omograflar – yozilishi bir xil, talaffuzi har xil bo‘lgan so‘zlardir. Masalan, tok (uzum ) – tok (elektor toki ), tom (uyning tepa qismi ) – tom (jild ), ton (bo‘yniga olmaslik ) – ton (ohang ). Omonimlarni ko‘p ma‘noli so‘zlardan farqlash kerak. Chunki ularning har ikkisi shaklan bir hil bo‘ladi va birdan ortiq ma‘no ifodalaydi. Farq shundaki, omonimlar shaklan bir hil bo‘lgan alohida so‘zlar bo‘lsa, ko‘p ma‘noli so‘zlar aynan bir so‘zning turli ma‘nolaridir. Omonimlar badiiy adabiyotda tajnis san‘atini yaratishda, askiya va payrovlarda qo‘llaniladi. Omonim – shakldosh so‘zlar Talaffuzi va yozilishi bir xil ammo ma‘nosi har hil bo‘lgan so‘zlar Yo rab ul shahdu shakar yo labdurur, Yo magar shahdu shakar yolabdurur, Jonima payvasta novak otqali, G‘amza o‘qin qoshig‘a yolabdurur. ( A. Navoiy) 1. Yoki labdir-(birinchi misrada) 2. Yalabdimikan-(ikkinchi misrada ) 3. Yoylabdi (o‘qni)-(to‘rtinchi misrada) Tiyg‘i ishqi yarosidur butmagan, Dardini har kimga aytib butmagan, Hajr sahrosida ohim o‘tidin, 10 Onda gul yohud giyohe butmagan. ( A. Navoiy) 1. Bitmagan – tuzalmagan- ma‘noda 2. Tugatmagan- ma‘noda 3. O‘smagan- ma‘noda La‘lidin jonimg‘a o‘tlar yoqilur, Qoshi qaddimni jafodin yo qilur, Men vafosi va‘dasidin shodmen, Ul vafo bilmanki qilmas yo qilur. ( A. Navoiy) 1. O‘t yoqiladi- ma‘noda (birinchi misrada) 2. Qaddimni dol qiladi , egadi- ma‘noda (ikkinchi misrada ) 3. Qiladi yo qilmaydi- ma‘noda (to‘rtinchi misrada) Yomonlikni tashlab yaxshilik sari o‘t, Chaman kibi sahroda ham ko‘karar o‘t, Bilib qo‘yki yoningda turgan do‘sting, Bir kun kelib yondirar misoli o‘t. ( A Navoiy) 1. O‘sha tomonga o‘t- ma‘noda (birinchi misrada) 2. O‘simlik, maysa- ma‘noda (ikkinchi misrada ) 3. Olov- ma‘noda (to‘rtinchi misrada) Qil (soch tolasi) – qil (harakat) Qo‘y (hayvon) – qo‘y (fe‘l) Yoz (fasl) – yoz (fe‘l) Is (hid) – is (o‘rgimchak ini) Rasm (odat) – rasm (surat) Dam (nafas) – dam (hordiq) – dam (bosqon) Tush (pastga tush) – tush (pardoz ashyosi) - tush( uxlaganda ko‘riladi) Oshiq (ot) – oshiq (sifat) 11 Och ( sifat)- och (fe‘l) Yosh (ko‘z yoshi) – yosh ( umr o‘lchovi) 1 Tut (daraxt) – tut (harakat) Yuz (bashara) – yuz (son) Oq (rang ) – oq (harakat) Soch ( a‘zo) – soch (harakat) Omonimlar. Omonimlar talaffuz va yozilishiga ko‘ra bir xil, ammo anglatgan ma‘nosiga ko‘ra turli xil bo‘ladi. Omonim so‘zi grekcha bo‘lib, bir xil demakdir. Omonimlar, asosan, bir so‘zdagi ko‘p ma‘nolilik, turli so‘zlardagi fonetik o‘zgarishlar, boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish natijasida hosil bo‘ladi. Masalan: sir – davlat siri, oynaning siri, kostrulning siri; ot – ism, hayvon, atama, fe‘l kabi. Omonimlar badiiy adabiyotda, og‘zaki nutqda, ayniqsa, askiyada so‘z o‘yini, qochiriq ma‘nolarni ifodalash uchun keng qo‘llaniladi. SHuningdek, o‘zbek adabiyotida omonim so‘zlar qofiyasiga asoslangan tuyuq janri ham mavjud. Sinonimlar. Sinonimlar yozilishi va talaffuzi jihatidan turlicha, anglatadigan ma‘nolari esa o‘zaro yaqin bo‘lgan so‘zlardir. Sinonimlar tushuncha ifodalashda bir-biriga qanchalik yaqin bo‘lsalar ham, ma‘no nozikligini ifodalashda bir-biridan farq qiladi. Masalan: odam, inson, kishi, kimsa, bashar, shaxs so‘zlarini har doim ham biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llab bo‘lmaydi. Osmon, ko‘k, havo, falak, samo, gardun so‘zlari ham ma‘no qirralari va qo‘llanish uslubi hamda doirasi jihatidan o‘zaro farqlanadi. Sinonim so‘zlar majmuiga sinonimik qator deyiladi. Sinonimik qatorni tuzishda ma‘nosiga ko‘ra betaraf bo‘lgan so‘z asos qilib olinadi. SH.Rahmatullaev tomonidan tuzilgan («O‘zbek tili omonimlarining izohli lug‘ati» (Toshkent, 1984) dan tildagi mazkur birliklar to‘g‘risida ham nazariy, ham amaliyotda qo‘l keladigan ma‘lumotlar olishimiz mumkin. 2 Olimning ta‘kidlashicha, bir til doirasida so‘zlarning shakliy o‘xshashligi, metonimiyaga uchrashi, ma‘no tarqqiyotida o‘zgarishlar, o‘sishlar ro‘y berishi, 2 Qosimova K. Ona tili o’qitish metodikasi. -T.: «Nosir», 2009. 12 o‘zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Masalan, ushbu lug‘atdan dam so‘zi haqida quyidagi ma‘lumotlarga ega bo‘lamiz: 1. ot – havo ; 2. ot - temirchilik atamasi; 3. ot- lahza, nafas ; 4. bog‘lovchi – dam.., dam. ; 5. ot- tig’, o’tkir joy, yuz; 6. predikativ so‘z – dim ma‘nolarida kelgan ( R a h m a t u l l a ye v SH. O‘zbek tili omonimlarining izohli lug‘ati.-Toshkent, 1984, 49-50-betlar). Lug‘atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba‘zi fikrlarga kelishga asos bo‘ladi. «Lug‘at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali, 93 tasi uch omoleksemali, 21 tasi to‘rt omoleksemali, 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo‘lib, 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» ( R a h m a t u l l a ye v SH. Yuqoridagi lug‘at, 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko‘pligi, bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma‘noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi, bu haqda shu o‘rinda bir narsa deb bo‘lmaydi. Ammo ayrim so‘z shakllarining ma‘nolarida farqlanishini ko‘rsata olishda mazkur tipdagi lug‘atlarning xizmatini e‘tirof etish maqsadga muvofiqdir. Qo`shimchalar omonimiyasi. Semantik tomondan o`zaro bog`liq bo`lmagan, turli ma'nolarni bildiruvchi har xil qo`shimchalarning tashqi jihatdan bir xil bo`lishi qo`shimcha omonimiyasi deyiladi. Masalan: yotoq, o`roq, qo`rqoq, qochoq so`zlaridagi -oq qo`shimchasi fonetik tomondan o`xshash bo`lsa ham, bular to`rtta har xil qo`shimchadir. Qo`shimchalar omonimiyasi turli tipdagi ergash morfemalar orasida uchraydi: 1. So`z yasovchi qo`shimchalarning o`z doirasida: to`plam (-m qo`shimchasi harakat natijasi oti yasaydi), o`rim (-im qo`shimchasi prosess nomi yasaydi). 2. So`z yasovchi qo`shimcha bilan shakl yasovchi qo`shimcha orasida: tinchi (-i fe'l yasovchi qo`shimchasi u tinchidi ; uchinchi shaxsni ko`rsatuvchi egalik qo`shimchasi -i ham shu formada bo`ladi -kitobi). 3. SHakl yasovchi qo`shimchalarning o`z doirasida: oqish – sifat (-ish belgining o`zligini bildiradi), chopish – fe`l (-ish fe'lning funksional shaklini hosil qiladi.) 4. Omonim qo`shimchalar urg`u orqali farqlanadi: urg`uli -ma qo`shimchasi ot, 13 sifat yasaydi, urg`usiz -ma qo`shimchasi fe'l yasaydi va h.k. Qo`shimchalar omonimiyasi hodisasining o`ziga xos xususiyatlari M. Jo`raboeva tomonidan tadqiq etilgan. Yosh (ko‘z yoshi) – yosh ( umr o‘lchovi) 1 Tut (daraxt) – tut (harakat) Yuz (bashara) – yuz (son) Oq (rang ) – oq (harakat) Soch ( a‘zo) – soch (harakat) Omonimlar. Omonimlar talaffuz va yozilishiga ko‘ra bir xil, ammo anglatgan ma‘nosiga ko‘ra turli xil bo‘ladi. Omonim so‘zi grekcha bo‘lib, bir xil demakdir. Omonimlar, asosan, bir so‘zdagi ko‘p ma‘nolilik, turli so‘zlardagi fonetik o‘zgarishlar, boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish natijasida hosil bo‘ladi. Masalan: sir – davlat siri, oynaning siri, kostrulning siri; ot – ism, hayvon, atama, fe‘l kabi. Omonimlar badiiy adabiyotda, og‘zaki nutqda, ayniqsa, askiyada so‘z o‘yini, qochiriq ma‘nolarni ifodalash uchun keng qo‘llaniladi. SHuningdek, o‘zbek adabiyotida omonim so‘zlar qofiyasiga asoslangan tuyuq janri ham mavjud. Sinonimlar. Sinonimlar yozilishi va talaffuzi jihatidan turlicha, anglatadigan ma‘nolari esa o‘zaro yaqin bo‘lgan so‘zlardir. Sinonimlar tushuncha ifodalashda bir-biriga qanchalik yaqin bo‘lsalar ham, ma‘no nozikligini ifodalashda bir-biridan farq qiladi. Masalan: odam, inson, kishi, kimsa, bashar, shaxs so‘zlarini har doim ham biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llab bo‘lmaydi. Osmon, ko‘k, havo, falak, samo, gardun so‘zlari ham ma‘no qirralari va qo‘llanish uslubi hamda doirasi jihatidan o‘zaro farqlanadi. Sinonim so‘zlar majmuiga sinonimik qator deyiladi. Sinonimik qatorni tuzishda ma‘nosiga ko‘ra betaraf bo‘lgan so‘z asos qilib olinadi. SH.Rahmatullaev tomonidan tuzilgan («O‘zbek tili omonimlarining izohli lug‘ati» (Toshkent, 1984) dan tildagi mazkur birliklar to‘g‘risida ham nazariy, ham amaliyotda qo‘l keladigan ma‘lumotlar olishimiz mumkin. Olimning ta‘kidlashicha, bir til doirasida so‘zlarning shakliy o‘xshashligi, 14 metonimiyaga uchrashi, ma‘no tarqqiyotida o‘zgarishlar, o‘sishlar ro‘y berishi, o‘zga tillardan birliklar qabul qilinishi kabi omillar omonimlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Masalan, ushbu lug‘atdan dam so‘zi haqida quyidagi ma‘lumotlarga ega bo‘lamiz: 1. ot – havo ; 2. ot - temirchilik atamasi; 3. ot- lahza, nafas ; 4. bog‘lovchi – dam.., dam. ; 5. ot- tig’, o’tkir joy, yuz; 6. predikativ so‘z – dim ma‘nolarida kelgan ( R a h m a t u l l a ye v SH. O‘zbek tili omonimlarining izohli lug‘ati.-Toshkent, 1984, 49-50-betlar). Lug‘atdagi maqolalar statistikasi ham leksemalarning mazkur turkumi haqida ba‘zi fikrlarga kelishga asos bo‘ladi. «Lug‘at»da berilgan 497 omoifodaning 372 tasi ikki omoleksemali, 93 tasi uch omoleksemali, 21 tasi to‘rt omoleksemali, 7 tasi besh omoleksemali va 4 tasi olti omoleksemali bo‘lib, 1160 dan ortiq leksemani birlashtiradi» ( R a h m a t u l l a ye v SH. Yuqoridagi lug‘at, 13-14-betlar) Tildagi omonimlarning ozligi yoki ko‘pligi, bir maqolada 2 tadan tortib 6 tagacha ma‘noning farqlanishi tilimiz uchun ijobiy hodisami yoki salbiymi, bu haqda shu o‘rinda bir narsa deb bo‘lmaydi. Ammo ayrim so‘z shakllarining ma‘nolarida farqlanishini ko‘rsata olishda mazkur tipdagi lug‘atlarning xizmatini e‘tirof etish maqsadga muvofiqdir. Qo`shimchalar omonimiyasi. Semantik tomondan o`zaro bog`liq bo`lmagan, turli ma'nolarni bildiruvchi har xil qo`shimchalarning tashqi jihatdan bir xil bo`lishi qo`shimcha omonimiyasi deyiladi. Masalan: yotoq, o`roq, qo`rqoq, qochoq so`zlaridagi -oq qo`shimchasi fonetik tomondan o`xshash bo`lsa ham, bular to`rtta har xil qo`shimchadir. Qo`shimchalar omonimiyasi turli tipdagi ergash morfemalar orasida uchraydi: 1. So`z yasovchi qo`shimchalarning o`z doirasida: to`plam (-m qo`shimchasi harakat natijasi oti yasaydi), o`rim (-im qo`shimchasi prosess nomi yasaydi). 2. So`z yasovchi qo`shimcha bilan shakl yasovchi qo`shimcha orasida: tinchi (-i fe'l yasovchi qo`shimchasi u tinchidi ; uchinchi shaxsni ko`rsatuvchi egalik qo`shimchasi -i ham shu formada bo`ladi -kitobi). 3. SHakl yasovchi qo`shimchalarning o`z doirasida: oqish – sifat (-ish belgining o`zligini bildiradi), chopish – fe`l (-ish fe'lning funksional shaklini hosil qiladi.) 15 4. Omonim qo`shimchalar urg`u orqali farqlanadi: urg`uli -ma qo`shimchasi ot, sifat yasaydi, urg`usiz -ma qo`shimchasi fe'l yasaydi va h.k. Qo`shimchalar omonimiyasi hodisasining o`ziga xos xususiyatlari M. Jo`raboeva tomonidan tadqiq etilgan. Boshlang‘ich sinf ona tili darsliklariga nazar tashlaydigan bo‘lsak omonimlar uchun juda kam mashqlar ajratilgan. 2-3 sinf darsliklarida bu mavzu deyarli ko‘zga 5 tashlanmaydi, lekin 4-sinf ona tili darsligida omonim so‘zlarni uchratishimiz mumkin. Masalan: 263-mashq. Birikmalarni o‘qing. ko‘m-ko‘k o’t ariqdan o’t minishli ot koptokni ot Bir xil shakldagi so‘zlarni ma‘nosini ayting. Nimasi bilan farq qiladi? Ko‘rib turganimizdek omonimlar ko‘rsatib qo‘yilgan, lekin juda sodda omonimlar chunki boshlang‘ich sinflarda omonimlarni o‘rganish o‘quvchida birmuncha qiyinchiliklarni yuzaga keltirishi mumkin, natijada o‘quvchi tushunmay darsga qiziqishi susayishi mumkin. SHuning uchun juda sodda, qisqa to‘xtalib o‘tilgan. 1.2 Sinonim so’zlar Sinonimlar (grekcha sinonomos yoki sinonomon – bir nomli degani) – shakli har xil bo‘lsa ham, ma‘nolari bir – biriga yaqin bo‘lgan so‘zlardir. Sinonim so‘zlar bir hil predmetlarni (ovqat, osh, taom), predmetning bir hil belgisini (ishchan, harakatchan, tirishqoq), bir hildagi harakatni (asramoq, saqlamoq) bildiradi. Bunday so‘zlar ikki yoki undan ortiq so‘zdan iborat bo‘lgan sinonimik qatorni tashkil etadi. Bu qatordagi ma‘nosi betaraf bo‘lgan, ko‘p qo‘llaniladigan so‘z asosiy so‘z (dominanta, bosh so‘z) deb ataladi: chiroyli, go‘zal, ko‘hliq. Ko‘p ma‘noli so‘zlar ko‘chma ma‘nosida boshqa so‘zlar bilan sinonim bo‘lishi mumkin: hayoli, andishali, oriyatli, iboli (sifat); yuz, bet, aft, bashara, turq, chehra, oraz, jamol (ot); gapirdi, so‘zladi (fe‘l). 16 Tildagi o‘zlashma (boshqa tildan kirgan) so‘zlar o‘zbekcha so‘zlar bilangina emas, balki o‘zaro ham sinonim bo‘lishi mumkin: Respublika – jumhuriyat. Tub so‘zlar yasama so‘zlar bilan sinonim bo‘lishi mumkin: his (tub) – sezgi (yasama), savol (tub) – so‘roq (yasama). Sinonimik qatordagi so‘zlar eskirishi mumkin: odat, rasm, urf, fan (rasm, odat); iltimos, o‘tinch, tavollo ; oqsoq, cho‘loq, lang . Sinonimlarning quyidagi turlari mavjud: leksik (lug‘aviy) sinonimlar. Bular ham ikki xil bo‘ladi: a) to‘liq sinonimlar har jihatdan teng keladigan, o‘zaro farq qilmaydigan, birining o‘rnidan ikkinchisini bemalol qo‘llash mumkin bo‘lgan sinonimlardir (bular yana leksik dubletlar ham deb yuritiladi, kosmos – fazo, respublika); b) ma‘noviy sinonimlar ayrim ma‘no nozikliklari bilan farq qiladigan, birini ikkinchisini o‘rnida har doim ham qo‘llab bo‘lmaydigan sinonimlardir: ovqat, taom, yemish, ho‘rak; kuldi, jilmaydi, tirjaydi, irjaydi, ishshaydi, irshaydi, hoholadi; 2) frazeologik sinonimlar: boshi osmonda – og‘zi qulog‘ida – do‘ppisini osmonga otmoq (o‘ta xursand). 3) grammatik sinonimlar ikki xil bo‘ladi: a) morfologik sinonimlar: adabiyotchi – adabiyotshunos, keldilar – kelishdi. b) sintaktik sinonimlar erkin so‘z birikmalari yoki gaplar o‘rtasidagi sinonimlikdir: dala ishlari – daladagi ishlar. Kitobni o‘qidi – kitob o‘qildi. 4) shartli sinonimlar ma‘lum gap yoki matn ichidagini o‘zaro sinonim bo‘lgan so‘zlardir: Nega kerak edi shu chiroy, shu o‘t? Shu yoniq yulduzni ko‘zga yashirmoq? (Hamid.O) Bu misoldagi chiroy, o‘t, yoniq yulduz so‘zlari o‘zaro shartli sinonimlar hisoblanadi. 3 So‘zlar doirasidagi ma‘nodoshlik hodisasi leksik sinonimiya deyiladi. Til birliklari ichida so‘zlardan tashqari ibora va qo‘shimchalarda ham sinonimlik hodisasi uchraydi. Shaklan, har xil, birlashtiruvchi ma‘nosi bir hil yoki umumiy bo‘lgan so‘zlar sinonimlar deyiladi. Sinonimlar ma‘nodosh so‘zlar deb ham yuritiladi. Sinonimlar ikki so‘zdan tortib o‘ntagacha so‘zni o‘z ichiga oladi. Masalan, ish, yumush; in, uya, oshyon; nur, shul‘a, yog‘du, ziyo va boshqalar. 3 Shojalilov A. va boshq. O’qish kitobi. -T.: «O’qituvchi», 2003 17 Bir ma‘no atrofida birlashuvchi so‘zlar yig‘indisi sinonimik qator deyiladi. Sinonimik qatordagi bosh so‘zga dominanta deyiladi. Dominanta so‘z hozirg adabiy so‘zga mansubligi, hissiy bo‘yoq va uslubga ko‘ra betarafligi, nutqda ko‘p qo‘llanilishi, zamonaviy qatlamga hosligi bilan harakterlanadi. Sinonimlar shaklan har xil bo‘lishi bilan omonimlarga o‘hshasada, ma‘noning yaqinligi va har doim bir xil so‘z turkumiga mansub bo‘lishi bilan ulardan farqlanadi. O‘zbek tilida sinonimiya antonim va omonim kabi boshqa hodisalarga nisbatan keng tarqalgandir. Buni sinonimlarni barcha so‘z turkumlarida uchrashi ham isbotlaydi. Masalan, baxt, tol‘e, iqbol, saodat (ot), bepoyon, poyonsiz, cheksiz (sifat), hamma, barcha, bari (olmosh), gapirmoq, so‘ylamoq, so‘zlamoq (fe‘l), asta, sekin, ohista (ravish), ammo, lekin, biroq (bog‘lovchi), kerak, lozim, darkor (modal fe‘l), balli, barakalla, ofarin, yashavor, qoyil, tasanno. Sinonim so‘zlar ma‘nolari o‘xshash yoki bir xil bo‘lsada, ayrim hususiyatlari ya‘ni hissiy bo‘yoq, nutq uslubiga hoslik, zamonaviylik, dealektal qo‘llanilishi, ma‘noni ifodalash darajasi kabi belgilari bilan bir – biridan farqlanadi.shunga ko‘ra ular quydagi turlarga bo‘linadi: Ma‘noviy sinonimlar – ma‘noni ifodalash darajasiga ko‘ra bir – biridan farqlanadi. Bunday sinonimik qatordagi bazi so‘zlar belgini me‘yoriy darajada ifodalasada, boshqalari kuchli yoki kuchsiz daraja bilan ifodalaydi. Masalan, achchig‘lanmoq, g‘azablanmoq, qaxrlanmoq; nam, ho‘l, shallabo; yel, shabada, shamol, bo‘ron kabi sinonimik qatorlarda belgining ortib borishi kuzatilsa, yaxshi, durust, tuzuk sinonimik qatorida me‘yorga nisbatan kuchsizlanib borish ifodalangan. Uslubiy sinonimlar – so‘zning semantik takibi leksik ma‘nodan tashqari ijobiy yoki salbiy bo‘yoq bilan qo‘langan so‘zlardir. Masalan, yuz, bet, aft, bashara, chehra, jamol sinonimik qatorida yuz so‘zi betaraf, bet, aft, bashara so‘zlari esa salbiy, chehra, jamol so‘zlari esa ijobiy bo‘yoqqa ega. Lekin bu so‘zlarning barchasi bir hil ―boshning old qismi ma‘nosini ifodalaydi.‖ Nutqiy sinonimlar nutqning u yoki bu turiga hoslanganligi bilan o‘zaro 18 farqlanadigan sinonimlardir. Masalan, ozgina, picha, sal, hiyol, qittay, jichcha sinonimik qatorida ozgina nutqning barcha ko‘rinishlarida qo‘llanila olgan holda, picha, sal, hiyol, qittay, jichcha kabilar faqat so‘zlashuv nutqiga hosdir. Yoki, boshqa, o‘zga, bo‘lsa qatorida boshqa adabiy nutqda, o‘zga badiiy nutqda bo‘lak – so‘zlashuv nutqiga hosdir. Shartli (kontekstual) sinonimlar – yakka olinganda o‘zaro sinonim bo‘lmay, faqat ma‘lum matn doirasida sinonimik munosabatga kirishuv so‘zlaridir. Masalan, chinni va kosa so‘zlarining leksik ma‘nolari bir xil emas. CHinni ―idish tovoq uchun ishlatiladigan oq loyni , kosa esa ―piyoladan kattaroq‖ idish ni ifodalaydi va ular sinonim bo‘la olmaydi. Biroq ular matn doirasida ‖ sinonimlikni yuzaga keltirish mumkin. Masalan, Holjonbeka hitoy chinnida moy olib keldi. Hitoy kosalarga suzilgan ovqatning hovuri chiqib qolgan edi. To‘liq sinonimlar. Leksik (dubletlar) – ma‘nolari o‘zaro teng bo‘lib farqlovchi semalari bo‘lmagan so‘zlardir. Ba‘zi adabiyotlarda ular absolyut sinonimlar deb ham berilgan. Masalan, so‘roq, savol; nom, ot; habar, darak, agitasiya, tashviqot va boshqalar. Tilda sinonimlar quyidagi yo‘llar bilan yuzaga keladi: 1) Boshqa tildan so‘z o‘zlashtirish orqali: sevgi (o‘zbekcha) – muhabbat (arabcha), ot (o‘zbekcha) – ism (arabcha), yozuvchi (o‘zbekcha) – adib (arabcha), ko‘klam (o‘zbekcha) – bahor (arabcha), o‘qituvchi (o‘zbekcha) – pedagog (ruscha), tilshunoslik (o‘zbekcha) – lingvistika (ruscha). 2) mahalliy lahja va shevalardan so‘z olish orqali: aka va og‘a, yostiq va bolish, narvon – shoti. 3) tilda mavjud so‘zlar asosida so‘z yasash orqali: vazifa –topshiriq, hotira – esdalik, farq – ayirma. 4) so‘zning yangi ma‘no kasb etishi natijasida: masalan, o‘rin so‘zi ma‘no taraqqiyotiga uchragani uchun ham joy so‘zi bilan, ham lavozim so‘zi bilan sinonimik qator hosil qiladi: o‘rin – joy; o‘rin – lavozim. Demak ko‘p ma‘noli so‘zlar har bir ma‘nosi bilan alohida alohida sinonim qatorni tashkil etadi. O‘g‘zaki va yozma nutqda sinonimlarning katta amaliy ahamiyati bor. Sinonimlar nutq boyligini oshiradi. U til lug‘at tarkibining qanchalik boy va rang barangligini ko‘rsatuvchi belgilardan biridir. Sinonimlar bir so‘zni o‘rinsiz takror ishlatilishiga yo‘l qo‘ymaydi, uslubning 19 ravonligini ta‘minlaydi. So‘z ma‘nolarini chuqur o‘rganish imkonini beradi. Tushum kelishigining o‘rin-payt, jo‘nalish, chiqish kelishiklari bilan sinonimiyasiga ham sinchkovlik bilan qarash lozim. Mashinani mindim – mashinaga mindim misolida ikkinchisi – jo‘nalish kelishigining qo‘llanishi, e shakni mindim, otni mindim, mashinani mindim, qayiqni mindim va, shu bilan birga, eshakka mindim, otga mindim, mashinaga mindim, qayiqqa mindim deyish mumkin bo‘lgan holda, poezdni mindim, kemani mindim, paroxodni mindim, samolyotni mindim, vertalyotni mindim deyish odat emas. Nega shunday? Fikrimizcha, tushum kelishigi ishlatilganda minish vositasini so‘zlovchining o‘zi boshqargan, jo‘nalish kelishigi qo‘llanganda esa bu vositani boshqa bir kishi boshqargan bo‘lib chiqadi. Binobarin, harakatning bajarilishida bu kabi farqlar mavjud ekan, ularni kelishiklar o‘rtasida sinonimiya deb tushunish to‘g‘ri bo‘ladimi yoki ikki xil me‘yoriy holat, debmi? Biz ikkinchisining tarafdorimiz. Tushum va chiqish kelishiklari munosabati ham tahlil talab: Nonni yeng – nondan eng, nonni oling – nondan oling. Nonni yeng – uning hammasini yeng, nondan yeng – bir qismini yeng, nonni oling – turgan bitta nonni oling, nondan oling – turgan ko’p nondan bir qismini oling. Demak, ularning har ikki ko‘rnishini ham alohida mazmun ifoda etuvchi me‘yoriy holat sifatida e‘tirof etish mumkin. - ga ning tomon, sari ko‘makchilari bilan sinonimik munosabatga kirishishi yozma nutq uchun asosiy me‘yor sanaladi: Xorazm Jaloliddin xayolidek qiziq tush, / Ta’birga par bermasa na bir pari na bir qush, / Sodda G u r l a n s a r i bor, kelar bir bosiq tovush : /"Ko’ngilni ko’targuvchi saboni ko’rmoq bo’lsang,/ Bor Amu b o’ y l a r i g a , borgin do’stginam (O. Matjon). Vaqt o‘tishi bilan bu kabi sinonimik munosabatlar o‘rtasidagi ma‘noviy farqlar tobora oydinlasha borayotganini kuzatamiz: birlashmaga boshliq - biron tashkilotning o‘ziga boshliq, birlashmada boshliq - tashkilot qaramog‘idagi biron- bir bo‘limga boshliq, institutda domla - institutdagi fakultetdan birida o‘qituvchilik qiladi, institutga domla - ham grammatik, ham uslubiy jihatdan me‘yorning buzilishi, shevachilik. Yana qiyoslaymiz: institutda rektor, institutga rektor. Vazifa ifodalash nuqtai nazaridan rektor va domla so‘zlari bir-biridan farq 20 qilganligi tufayli, -ga va -da o‘rtasidagi sinonimiya ham o‘ziga xos tarzda kechmoqda. Uslubiy g‘alizlik ikkinchi holatda sezilmaydi. Institutni, aytaylik, universitetdan ajratib ko‘rsatishga xizmat qilaya‘ti, xolos. SHu o‘rinda u qiymat jihatdan –ning ga teng kelishi mumkin: institutga rektor, institutning rektori. «O‘zbek tili stilistikasi» kitobida –da ning - dan va orqali ko‘makchisi bilan sinonimik munosabatga kirishishi aytib o‘tiladi va quyidagi misollar keltiriladi: r a d i o -d a e ’lon qildi – r a d i o o r q a l i e ’lon qildi - r a d i o- d a n e’lon qildi. Tushunishimizcha , ikkinchi va uchinchi holatda sinonimiya bor. Birinchisi esa og‘zaki nutqdagi e‘tiborsizlik natijasi. Ammo qo’lda tarqatdi, qo’ldan tarqatdi, qo’l bilan tarqatdi deyilganda sinonimiya kuzatiladi. prof. Yo.Tojievning «O‘zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi» asari ham ot so‘z turkumi doirasidagi me‘yoriy holatlarni belgilashda ishonchli manba sanaladi. Masalan, birgina – chi affiksining – furush, -soz, -kash, -kor, - boz, -’az, -shunos, -go’y, -xo’r, -dor, -navis, -’arvar, -do’z, -bon, -xon, -’arast kabi qo‘shimcha va affiksoidlar bilan sinonimik munosabatga kirishishi mumkinligi, ular qaysi so‘zlar qo‘shilganda me‘yoriy hisoblanishi yoki hisoblanmasligi semantik-uslubiy jihatdan boy faktik materiallar asosida ko‘rsatib berilgan : tuyachi – tuyakash – tuyabon, kirachi – kirakash, kemachi – kemakash, mehnatchi – mehnatkash, tilchi – tilshunos, qonunchi – qonunshunos, do’ppichi – do’ppifurush – do’ppido’z, holvachi – holvafurush, muqovachi – muqovasoz, tunukachi – tunukasoz, somsachi – somsapaz, mantichi – mantipaz, maslahatchi – maslahatgo’y, qasidachi – qasidago’y, etikchi – etikdo’z kabilar ( T o j i ye v Yo. O‘zbek tilida shaxs otlari yasovchi affikslar sinonimiyasi. – Toshkent, 1987, 12-62-betlar). Misollar tahlilidan kelib chiqib, sifat so‘z turkumi doirasidagi grammatik birliklar anchagina me‘yorlashganligini ayta olamiz. Ularda faqat qo‘llanishdagi uslubiy farqlarni ajrata bilish lozim. Masalan, sifat yasovchi qo‘shimchalarning asosiy qismi umumiste‘moldagi birliklar bo‘lib, barcha uslublarda ishlatilsa-da, -dor, -kor, -mand, -omuz, -’arast, -’arvar, ba-, ser-, no- lar adabiy tilda so‘zlashuvchilar nutqida, -iy, -viy, -gan, -simon, -on, -ik, -iv, -al, -shunos affikslarining ilmiy, ommabop va rasmiy uslublarda bir muncha 21 faolligi seziladi. Badiiy uslubda esa – lik qo‘shimchasining –liq, -lig’, -luq, -lug’ kabi variantlari ajralib turadi ( K a r i m o v S. O‘zbek tilining badiiy uslubi. – Samarqand, 1992, 53-54-betlar). Binobarin, vazifaviy uslublar nuqtai nazaridan ular ana shu tarzda me‘yorlashgan. Ammo, bu o‘rinda gap butunlay boshqa masalada - ularning o‘zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti. «O‘zbek tili grammatikasi»da «O‘zlik daraja formasi asosan - (i)n, ba‘zan - (i)l affiksi yordamida obektli fe‘llardan yasaladi: tashlanmoq, maqtanmoq, qo’shilmoq va boshqalar. Bir-ikkita fe‘ldagina o‘zlik daraja formasining - (i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla - joylash, ker – kerish kabi» deyilgan (O‘zbek tili grammatikasi, 1 tom, 445-446-bet). Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko‘rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq, butunlanmoq – butunlashmoq, vahshiylanmoq – vahshiylashmoq, dadillanmoq – dadillashmoq, yengillanmoq – yengillashmoq, yovuzlanmoq - yovuzlashmoq, jarangsizlanmoq - jarangsizlashmoq, joylanmoq - joylashmoq, jipslanmoq - jipslashmoq, juftlanmoq - juftlashmoq, zichlanmoq - zichlashmoq, loylanmoq - loylashmoq, loyqalanmoq - loyqalashmoq, moyillanmoq - moyillashmoq, moslanmoq - moslashmoq, muvofiqlanmoq - muvofiqlashmoq, oydinlanmoq - oydinlashmoq, ravshanlanmoq - ravshanlashmoq, ruhsizlanmoq - ruhsizlashmoq, razillanmoq - razillashmoq, sog’lomlanmoq - sog’lomlashmoq, suyuqlanmoq - suyuqlashmoq, soddalanmoq - soddalashmoq, siyqalanmoq - siyqalashmoq, sekinlanmoq - sekinlashmoq. taranglanmoq - taranglashmoq, tetiklanmoq - tetiklashmoq, takomillanmoq – takomillashmoq, tezlanmoq – tezlashmoq, tartiblanmoq – tartiblashmoq, tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq, ulanmoq – ulashmoq, uzoqlanmoq – uzoqlashmoq, uvoqlanmoq – uvoqlashmoq, xastalanmoq – xastalashmoq, xoslanmoq – xoslashmoq, xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi. So‘zlarning ana shu shakllari imlo lug‘atlarda o‘z ifodasini topgan va ularda o‘zlik nisbatda qo‘llanilayotgan –lan/-lash qo‘shimchalarini sinonimlar sifatida qarash, binobarin, bunday qo‘llanishlarni me‘yoriy holat sifatida anglash mumkin. Ammo ularning qo‘llanilishida aylanmoq – aylashmoq, achchiqlanmoq – 22 achchiqlashmoq, ishqalanmoq – ishqalashmoq, sudlanmoq – sudlashmoq singari holatlar borki, ularda yuqoridagi qo‘shimchalarni o‘zaro sinonim sifatida qarash mumkin bo‘lmaydi. Chunki so‘zlarning ma‘nosidagi va fe‘llar nisbatidagi ikki xillik bunga imkon bermaydi. Gavdalanmoq, foydalanmoq, shodlanmoq, rivojlanmoq hamda qudalashmoq, sizlashmoq, rozilashmoq, ko’maklashmoq so‘zlarida esa mazkur qo‘shimchalarning o‘rnini almashtirish ham mumkin emas. Agar shunday qilinsa, me‘yor butunlay buziladi. Ammo, bu o‘rinda gap butunlay boshqa masalada - ularning o‘zaro sinonimlashuvi borasida ketayapti. «O‘zbek tili grammatikasi»da «O‘zlik daraja formasi asosan - (i)n, ba‘zan - (i)l affiksi yordamida obektli fe‘llardan yasaladi: tashlanmoq, maqtanmoq, qo’shilmoq va boshqalar. Bir-ikkita fe‘ldagina o‘zlik daraja formasining - (i)sh affiksi yordamida yasalishi uchraydi: joyla - joylash, ker – kerish kabi» deyilgan (O‘zbek tili grammatikasi, 1 tom, 445-446-bet). Ammo til materiallari bunday holatlarning ham anchagina ekanligini ko‘rsatadi: asabiylanmoq – asabiylashmoq, butunlanmoq – butunlashmoq, vahshiylanmoq – vahshiylashmoq, dadillanmoq – dadillashmoq, yengillanmoq – yengillashmoq, yovuzlanmoq - yovuzlashmoq, jarangsizlanmoq - jarangsizlashmoq, joylanmoq - joylashmoq, jipslanmoq-jipslashmoq, juftlanmoq - juftlashmoq, zichlanmoq - zichlashmoq, loylanmoq - loylashmoq, loyqalanmoq - loyqalashmoq, moyillanmoq - moyillashmoq, moslanmoq - moslashmoq, muvofiqlanmoq - muvofiqlashmoq, oydinlanmoq - oydinlashmoq, ravshanlanmoq - ravshanlashmoq, ruhsizlanmoq -ruhsizlashmoq, razillanmoq - razillashmoq, sog’lomlanmoq - sog’lomlashmoq, suyuqlanmoq - suyuqlashmoq, soddalanmoq - soddalashmoq, siyqalanmoq -siyqalashmoq, sekinlanmoq - sekinlashmoq. taranglanmoq - taranglashmoq, tetiklanmoq - tetiklashmoq, takomillanmoq – takomillashmoq, tezlanmoq – tezlashmoq, tartiblanmoq – tartiblashmoq, tartibsizlanmoq – tartibsizlashmoq, ulanmoq – ulashmoq, uzoqlanmoq – uzoqlashmoq, uvoqlanmoq – uvoqlashmoq, xastalanmoq – xastalashmoq, xoslanmoq – xoslashmoq, xarobalanmoq – xarobalashmoq kabi so‘zlarning ana shu shakllari imlo lug‘atlarda o‘z ifodasini to‘gan va ularda o‘zlik nisbatda 23 qo‘llanilayotgan –lan/-lash qo‘shimchalarini sinonimlar sifatida qarash, binobarin, bunday qo‘llanishlarni me‘yoriy holat sifatida anglash mumkin. 1.3 Antonim so’zlar O‘zaro qarama – qarshi, zid ma‘no bildiradigan so‘zlar biri ikkinchisiga nisbatan antonim deyiladi. So‘zlarning bunday bunosabatda bo‘lish hodisasi anyonimiya deb yuritiladi. Katta – kichik, ko‘p – oz, uzoq – yoqin, yuqori – past, qattiq – yumshoq, yoz – qish, to‘r – poyga, tun – kun, yo‘qotmoq – topmoq, yonmoq – o‘chmoq, bog‘lamoq – yechmoq so‘zlari antonimlar jumlasiga kiradi. Antonimik munosabatda bo‘lgan ikki so‘z antonimik juft deb ataladi. Antonimik juftlikni hosil qilgan so‘zlar, odatda, bir so‘z turkumiga mansub bo‘ladi: og‘ir (sifat) – yengil (sifat), shimol (ot) – janub (ot), tez (ravish) – sekin (ravish), kelmoq (fe‘l) – ketmoq (fe‘l) kabi. Antonimlar o‘ziga hos hususiyati bilan omonim va sinonimlardan farqlanadi. Shakily (fonetik tuzilish)jihatidan har xillik; ma‘nodagi o‘zaro zidlik antonimlarning muhim belgisi hisoblanadi. Keyingi belgi, ya‘ni zidlik tushunchasi antonimlarni belgilashda asosiy kriteteriya bo‘lib hisoblanadi. Tilda mavjud bo‘lgan so‘zlaning barchasi o‘z antonimiga ega bo‘lavermaydi. Chunki ko‘p narsa, hodisalar o‘zining ziddiga ega emas. Qarama qarshilik ma‘nosi ko‘proq narsa – hodisalarning belgisida kuzatiladi. Qalin-yupqa, erta – kech, yaxshi – yomon, qattiq – yumshoq, oq – qora, shirin – achchiq, uzoq – yaqin kabilar belgi ma‘nosini ifodalovchi antonimlar hisoblanadi. Ikki so‘zning antonimligini belgilashda ularning semema structurasini aniqlash juda muhimdir. Masalan, qalin va yu‘qa so‘zlarining ma‘no (semema) structurasi quyidagicha: yupqa – yon ko‘lami me‘yoridan kam; qalin – yon ko‘lami me‘yoridan ortiq. Bu so‘zlar ma‘nolari strukturasida yon, ko‘lam semalari bir xil bo‘lib, umumiy semani; kam, ortiq semalari esa faqlovchi sema bo‘lib, o‘zaro zidlik ma‘nosini bildirmoqda. 24 Keng – tor, erta – kech, oriq – semiz, katta – kichik antonimlarining ma‘no structurasi tubandagicha: keng – en o‘lchami nisbatan katta; tor – en o‘lchami nisbatan kam; erta – belgilangan vaqtdan biroz oldin; kech – belgilangan vaqtdan biroz keyin; oriq – tanasidagi go‘sht – yog‘i nisbatan ko‘p, et bitgan; katta – hajm yoki shakl o‘lchami meyoridan kam. Bu so‘zlar semamalari tarkibida zid semalar mavjud bo‘lib, ular shu so‘zlarning antonim ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Antonimlar asosan sifat, ravish, ot va fe‘l turkumiga hos so‘zlardan hosil bo‘ladi. Shunga ko‘ra, ular sifat antonimlar, ravish antonimlar, ot antonimlar, fe;l antonimlarga bo‘linadi. 1.Sifat antonimlar. Sifat turkumida antonimlar ko‘p. Sifat antonimlar ma‘no jihatdan bir necha turga bo‘linadi: 1) kishilarning harakter – hususiyatini ifodalovchi sifat antonimlar: sahiy – hasis, botir – qo‘rqoq, muloyim – qo‘pol, dono – nodon kabilar; 2) kishilarning psixologik holatini, iqtisodiy ahvolini ifodalovchi sifat antonimlar: huasand – hafa, dilhush – dilhun; badavlat – qashshoq, boy – kambag‘al; 3) kishilarning o‘zaro munosabatini, fiziologik holatini ifodalovchi sifat antonimlar: ahil – noahil, kuchli – kuchsiz, sog‘lom – kasalmand; 4) kishilarda tabiiy ravishda oz beradigan belgilarni bildiruvchi sifat antonimlar: yosh – qari, navqiron – mo‘ysafid, novcha – pakana, semiz – oriq; 5) narsalarning hajmini, shaklini, ko‘lamini ifodalovchi sifat antonimlar: katta – kichik, to‘g‘ri – egri, baland – past, keng – tor, chuqur – sayoz, uzun – qisqa; 6) maza – ta‘m bildiruvchi sifat antonimlar: achchiq – shirin, mazali – bemaza, hushho‘r – badho‘r kabilar. 2. Ravish antonimlar. Ravish turkumiga hos antonimlar: holat, tarz (tez – sekin, zo‘rg‘a – bemalol, birga – alohida, maburan ihtiyoriy); 2) payt (avval – keyin, erta – kech, bugun - erta); 3) miqdor (ko‘p – oz, ortiq - kam); 4) maqsad (atayin – bilmasdan, jo‘rttaga - beihtiyor); 5) o‘rin (nari - beri) ma‘nolarini ifodalaydi. 3.Ot antonimlar. Bunday antonimlar ma‘no jihatidan kishilarning psihologik holatini (quvonch – alam, rohat – azob, shodlik – qayg‘u), tomonlarga oid tushunchalarni (sharq – g‘arb, shimol – janub, kunbotar – kunchiqar, yer – osmon, to‘r – poyga,old – orqa),yil fasllari va sutkaning qarama – qarshi tomonlarini (yoz 25 – qish, bahor – kuz, kecha – kunduz, kun – tun, tong – shom), kundalik hayotga, urf – odatga oid tushunchalar (muhabbat – nafrat, vasl – hijron, hayot – o‘lim, to‘y – aza) ifodalab keladi. 4.Fe‘l antonimiyada fe‘l antonimlar ham kattagina o‘rin egallaydi. Fe‘l antonimlar asosan quyidagi ma‘nolarni bildiradi: 1)qarama – qarshi tomonga bo‘lgan yo‘nalishni ifoda qiladi: kelmoq – ketmoq, bormoq – qaytmoq, kirmoq – chiqmoq, ochmoq – yo‘moq; 2)kishilarning o‘zaro aloqasini bnldiradi: olmoq – bermoq, olmoq – sotmoq; 3)kishilarning ruhiy holatini ifodalaydi: kulmoq – yig‘lamoq, qayg‘urmoq – sevinmoq, rohatlanmoq – azoblanmoq; 4) kishilaring fizialogik holatini bildiradi: semirmoq – ozmoq, yosharmoq – qarimoq; 5)kishilarning o‘zaro munosabatini ifodalaydi: urishmoq – yarashmoq, ajrashmoq – yarashmoq, eslamoq – unutmoq, salomlashmoq – xayrlashmoq; 6) narsa hajmi va holatini o‘zgarishini bildiradi: kengaymoq – toraymoq, og‘irlashmoq – yengillashmoq, isimoq – sonumoq tezlashmoq – sekinlashmoq kabilar. Tilimizda sifat va ravish antonimlar ko‘p uchraydi. Bu antonimlarning ko‘pchiligi belgi bildiruvchi so‘zlardan ekanligini ko‘rsatadi. Binobarin tilimizdagi 1700 dan ortiq antonim juftlikning 1000 dan ortig‘ sifat va ravishdan iboratdir. Antonimiyada polisemiya hodisasini o‘rganish ham juda muhimdir. Darhaqiqat, birdan ortiq so‘zning o‘zaro antonimik munosabati zidlikka asosnar ekan, ko‘p ma‘noli so‘z har bir ma‘nosi bilan ayrim – ayrim so‘zlarga antonim bo‘lishi mumkin. Masalan, butun so‘zi bir ma‘nosida yirtiq so‘ziga, boshqa ma‘nosida siniq so‘ziga antonim bo‘la oladi. Kambag‘al xalq o‘lib – tirilib mehnat qiladiku, qorni to‘ymaydi,egni butun bo‘lmaydi.(Oybek). Hammaning ko‘zi Rahimovning tirsagi chiqiib turgan yirtiq yengiga tushdi. (H.Nazir). Murabbiya haligi qo‘li singan qo‘g‘irchoqni olib, o‘rniga butun qo‘g‘irchoqni yotqizib qo‘yayotgan ekan (Oydin). Mehmonhona eshigi oldidagi su‘ada siniq choynak – piyola, keng ayvonda esa o‘q tekkan ikki otkavshanib yotardi. (SH. Toshmatov ). Antonimlar quyidagicha yuzaga keladi: 1.Tilning lug‘at tarkibida qarama – qarshi ma‘noli so‘z azaldan mavjud 26 bo‘ladi: katta va kichik, keng va tor, kun vat un, kecha va kunduz, yaxshi va yomon, bor va yo‘q kabilar. 2. So‘z yasalishi natijasida antonimlar hosil qilinadi.Bunda ikki holat kuzatiladi: 1) Ma‘lum bir tub so‘zga –li va –siz, ba- va be-, bar- va dor-, no- affikslarini qo‘shish orqali yasaladi: kuchli – kuchsiz, jonli – jonsiz, bemani – bamani, baquvvat – bequvvat, batartib – betartib, barqaror – beqaror, vafodor – bevafo, mazali – bemaza, haq – nohaq kabilar; 2) o‘zaro antonim bo‘lgan so‘zlarga so‘z yasovchi qo‘shimchalarni qo‘shib so‘z yasash orqali yangi antonimik juftlar hosil qilinadi: rostgo‘y - yolg‘onchi, do‘stona – dushmanlarcha, og‘irlashmoq – yengillashmoq, kengaymoq – toraymoq, tezlashmoq – sekinlashmoq, xursandchilik – xafachilik, eskilik – yangilik, ostki – ustki, oqlamoq – qoralamoq kabilar. 3. Boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish natijasida antonimlar yuzaga keladi: do‘st(tojikcha) – dushman (tojikcha), quvonch (o‘zbekcha) – g‘am (arabcha), band (tojikcha) – bo‘sh (o‘zbekcha), mudofaa (arabcha) – hujum (arabcha), im‘ort (ruscha) – eksport(ruscha), badxo‘r (tojikcha) – hushxo‘r (tojikcha), assimmilyatsiya (ruscha ) – dissimilyatsiya (ruscha), analiz (ruscha ), analiz (ruscha) – sintez (ruscha), maksimum (ruscha) – minimum (ruscha), manfiy (arabcha) – musbat (arabcha) va boshqalar. Antonimlarning tilda ahamiyati katta. Antonimlar badiy nutqda keng foydalaniladi. Mumtoz adabiyotimizda antonim so‘zlarni qo‘llash asosida tazod sheriy san‘ati yaratilgan va undan juda keng foydalanilgan. Masalan, Lutfiyning: Rahm qilg‘il bandag‘a, ey shoh, ul tengri uchun, Kim etar bizni gado, ul sizni sulton aylagan baytida banda - shoh, gado – sulton so‘zlari o‘zaro zid ma‘nolarni ifodalab, tazod san‘ati saosida qo‘llangan. Qo`shimchalar antonimiyasi. Qarama-qarshi ma'no bildiruvchi qo`shimchalar antonim qo`shimcha deyiladi. Qo`shimchalar antonimiyasi, asosan, so`z yasovchi 27 qo`shimchalar doirasida uchraydi: -li, -siz: aqlli, aqlsiz; -li, be-: suvli, besuv; be-, ba-: bedavlat, badavlat. Qo`shimchalar antonimiyasining o`ziga xos xususiyatlari B.Isabekov tomonidan ilmiy tekshirilgan. Maqollarda antonimlarning qo‘llanilishi: Yaxshilik qila olmasang yomonlik ham qilma Yaxshi narsaning ko‘pidan yomon narsaning ozi yaxshi Yaxshiga yondosh yomondan qoch Yaxshiga kun yo‘q yomonga o‘lim Yaxshidan bog‘ qoladi, yomondan dog‘ qoladi Yaxshi otga bir qamchi yomon otga ming qamchi Yaxshi so‘z qand yedirar yomon so‘z pand yedirar Yomon gap bilan qilich qinidan chiqar, yaxshi gap bilan ilon inidan Nodon bo‘lganidan senga do‘st-o‘rtoq, donodan dushmaning bo‘lgani yaxshiroq Ko‘p bil dushman agar bitta bo‘lsa ham, do‘sting mingta bo‘lsa juda kamdir kam Ko‘proq eshitib kamroq so‘zlash uchuun 2 ta quloq , 1 tagina og‘iz ato etilgan Kattaga hurmatda bo‘l, kichikka izzatda Uzoqdagi qarindoshdan , yaqindagi yot yaxshi Azob ko‘rmay rohat yo‘q Ilmsiz bir yashar, ilmli ming yashar Oyning o‘n beshi qorong‘u, o‘n beshi yorug‘ Bolali uy bozor, bolasiz uy mozor Tildan ham bol tomadi ham zahar Yoshligingda qarilarga qilmading hizmat, qariganda yoshlarga bermagil zahmat Kichik go‘dak ham katta tushlar ko‘radi Ovsinlar do‘st bo‘lsa, og‘a - ini yov bo‘lmas 28 Qul bo‘lish oson, odam bo‘lish qiyin Bemehr qarindoshdan, mehribon yot yaxshi Befoyda so‘zni ko‘p aytma va foydalig‘ so‘zni ko‘p eshiturdin qaytma Gap ko‘p-ku shu umr oz-da Duo olgan omondir , qarg‘ish olgan yomondir Kech-kunduz tinmay mehnat qilganingda ham onang haqini o‘tay olmaysan. Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida antonimlardan keng foydalanilgan va antonimlarni o‘rgatish uchun juda ko‘p mashqlar ajratilgan. Ona tili darsliklaridan ba‘zi mashqlarni ko‘rib o‘tamiz. 2-snif ona tili darsligida 157-mashqqa e‘tibor bersak, bu mashqda turli xil hayvonlar tasviri berilgan va bu hayvonlarni bir biriga solishtirib, qaysi hayvon katta yoki qaysi hayvon kichik ekanligini topish sharti berilgan. Bu mashqda o‘zaro zidlik munosabati juda sodda usulda ko‘rsatilgan va o‘quvchilarning yoshiga mos, tushunishlari uchun juda qulay. Huddi shunday 248- mashqqa e‘tiboringizni qaratmoqchiman. 248-mashq. Ikki narsani qarama-qarshi belgisiga ko‘ra qiyoslang. Mazmunga mos so‘zlarni qo‘yib gaplarni yozing. Rangiga ko‘ra. Ko’mir (qanaqa?) qora, bo’r esa (qanday?) … . Mazasiga ko‘ra. Garmdori (qanday?) achchiq, qand esa (qanday?)… Shakliga ko‘ra. Qarg’a (qanday?) katta, chumchuq esa (qanday?) … 2-snif ona tili darsligida antonim (qarama-qarshi) ma‘noli so‘zlarga bir qator mashqlar berilgan. 3-snif ona tili darsligida ham antonimlarga oid mashqlarni birqanchasini ko‘rishimiz mumkin. Masalan: 266- mashq. Berilgan sifatlarga qarama-qarshi ma‘noli sifatlar tanlab, namunadagidek yozing. N a m u n a: uzun- qisqa, … 29 Uzun, yaxshi, katta, achchiq, baland, keng, qalin, yangi. II.BOB. BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI VA O’QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA PARONIMLARNING O’QITISH METODIKASI. 2.1 Paronimlar (talaffuzdoshso’zlar) Paronimlar (talaffuzdoshso’zlar) – ruschapara – ―juft va grekcha onyma yoki‖ onoma – ―nom degani bo’lib, aytilishi bir-biriga yaqin, ammo yozilishi va ‖ ma‘nosi boshqa-boshqa so’zlardir. Boshqacha aytganda, bir harf yoki bir tovush bilan farq qiluvchi so’zlar paronimlardir. Paronimlar ko’pincha bir tovushbilanbir-biridan farq qiladi: asr – asir, shox – shoh, amr – amir. Paronimlar bir so’z turkumi doirasida yoki turli so’z turkumlari doirasida kuzatiladi: zirak (ot) – ziyrak (sifat); asr (ot) – asir (ot). Omonimla va paronimlar haqida aytilganda shu narsa ma‘lumki, ko’pincha orfoepiya qoidalariga rioya qilmaslik yoki so’z fonetik strukturasini to’g‘ri bilmaslikdan yuzaga keladi. Paronimlarning quyidagi turlari mavjud:  lug’aviy (leksik) paronimlar: shox – shoh, asl – asil, nufuz – nufus, dara – dala, dadil– dalil;  frazeologik paronimlar: jonikirdi (rohatlanmoq) – jonkirdi (tetiklashmoq), og’zigaqaramoq (tinglamoq) – og’zigaqaratmoq (mahliyoqilmoq). Uyadosh so’zlar bir turdagi narsa, belgi, voqea-hodisa, harakat ma‘nolarini ifodalaydigan, bir mazmuniy guruhga mansub bo’lgan so’zlardir: kiyim turlari: ko’ylak, shim, kostum, 8 do’ppi; rang turlari: oq, qizil, sariq; ruhiy holatni bildiruvchi harakat turlari: yig’lamoq, kulmoq, xo’rsinmoq. Uyadosh so’zlarni sinonim so’zlardan farqlash kerak. Sinonimlar bir tushunchaning turli qirralarini ifodalaydi, uyadosh so’zlar esa bir-biriga yaqin tushunchalarni ifodalaydi. Qisqacha paronim lug’ati 30 31 32 2.2.Tarixiy va arxaik so’zlar. Tarixiy va arxaik so‘zlar. til uzliksiz harakatda, rivojlanishda bo‘ladi, bu uning ijtimoiy mohiyatidan kelib chiqadi. Jamiyatda bo‘lib turadigan ijtimoiy – siyosiy hodisalar, iilmiy – texnikaviy taraqqiyot, iqtisodiy va ma‘rifiy sohalardagi islohatlar tilning lug‘at boyligida yangi – yangi so‘z va atamalarning yuzaga kelishini, ayni paytda ma‘lum so‘zlarning eskirib iste‘moldan chiqishini taqozo qiladi. 9 Til leksikasidagi so‘zlar zamonaviyligi hamda eskilik va yangilik bo‘yog‘i borligiga ko‘ra 3 qatlamga ajratiladi: 1) zamonaviy qatlam; 2) eski qatlam; 3) yangi qatlam. Zamonaviy qatlam. Eskilik yoki yangilik bo‘yog‘iga ega bo‘lmagan so‘zlar zamonaviy qatlamni tashkil etadi. Zamonaviy qatlamga oid bunday so‘zlar zamonaviy leksemalar deyiladi. O‘zbek tili lug‘at tarkibining asosiy qismi zamonaviy qatlamga mansub bo‘ladi. Ular barcha kishilar uchun tushunarli bo‘lishi bilan bir qatorda nutqda faol qo‘llaniladi: bahor, qish, kuz, g‘arb, sharq, yer, osmon, tog‘, tosh, ariq, yomg‘ir, qor, daryo, yaxshi, yomon, chiroyli, tor, chuqur, go‘zal, kim, birov, har kim, har qanday, tez, oz, ko‘p, asta, yozmoq, ovqatlanmoq, uxlamoq, yashamoq singarilar. Zamonaviy qatlamga oid so‘zlarning ba‘zilari nutqda faol qo‘llanmasligi, tor mutaxasislik doirasida ishlatilishi mumkin. Masalan, terminalogik leksikaga oid so‘zlar shunday so‘zlardan bo‘lib, ularning iste‘mol doirasi chegaralangan. Lekin bundan qat‘iy nazar terminlarning barchasi zamonaviy leksika hisoblanadi. Eski qatlam. Bugungi adabiy til nuqta‘iy nazaridan eskilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar asosiy faqli hususiyatlariga ko‘raikki turga bo‘linadi: 1) tarixiy so‘zlar (istorizmlar), 2) arxaizmlar. Hozirgi kunda mavjud bo‘lmagan, yo‘q bo‘lib ketgan narsa, hodisalarning nomi istorizmlar deyiladi. Ma‘lum davrlarda bor bo‘lgan narsa vaqtlar o‘tishi bilan, hayot taqozosiga ko‘ra yo‘q bo‘lib ketishi mumkin. Narsa yo‘qolgach, qo‘llanishdan qolgach, tabiiyki uni ifodalagan so‘zlar ham iste‘moldan chiqib 33 ketadi va tarixiy so‘zga aylanadi. Amir, kanizak, cho‘ri, mingboshi, qalami, qushbegi, sovut, qozi, mirshab, choriq, haram, yuzboshi kabilar tarixiy so‘zlardir. Istorizmlarga odatda uzoq tarixiyjarayon davomida yuz beradigan eskirish mahsuli bo‘ladi. Ular ba‘zan qisqa vaqtda ham paydo bo‘lishi mumkin. Yaqin o‘tmishda o‘zbek tilining faol so‘zlari bo‘lgan ayrim so‘zlar (partkom, raykom, kolhoz. sovxoz) hozirgi kunda eskirib istorizmlarga qo‘shilgani buning yorqin dalilidir. Lekin arxaizmlar – hozirgi kunda mavjud bo‘lgan narsa va hodisalarning eskirgan nomi yoki eskirgan ma‘nosidir. Demak, eskirish jarayoni yo yaxlit so‘zga, yo uning ma‘nosiga aloqador bo‘ladi. SHunga ko‘ra leksik arxaizm ikki turga bo‘linadi: 1) arxaizm leksema (so‘z), arxaizm semema (ma‘no). Hozirgi paytda mavjud bo‘lgan narsa va hodisalarning eski nomi arxaizm leksema yoki arxaizm so‘z deyiladi. Masalan, lab (odam organizmidagi a‘zoning nomi) – dudoq (shu a‘zoning eskirgan nomi). Demak, so‘z shakli arxaiklashsada ma‘no saqlanyapti. Yana, tilmoch (tarjimon), salloh (qassob), cherik (askar, armiya). Olibmen taxti farmonimg‘a oson, Cherik tortmay Xitoydin to Xuroson. (A.Navoiy). Arxaizm semema – hozirgi tilda mavjud bo‘lgan so‘zning eskirgan ma‘nosi. Masalan, g‘am so‘zi hozirgi o‘zbek tilida (qayg‘u, alam, tashvish,kulfat) kabi ma‘nolarda qo‘llanadi. O‘tmishda esa bu so‘z (ishq, muhabbat, sevgi)ma‘nolarini ham ifodalagan. Bir yuzi gulgun g‘midin yuz turgon ko‘nglimdadir. (Bir gul yuz ishqida tuz tikon ko‘nglimdadir). Hozirgi g‘am so‘zining «ishq, muhabbat» ma‘nolari eskirgan bo‘lib, arxaizm semema hisoblanadi.yoki g‘arib so‘zi hozirgi o‘zbek tilida «bechora, nochor» degan ma‘noni anglatadi. Lekin eski o‘zbek tilida bu so‘z «ajoyib» degan ma‘noni ham bildirgan. (hozirda g‘aroyib shaklida qo‘llanilishi buni isbotlaydi). Yana yog‘och so‘zi ham qadimda hozirgi «kesilgan daxtning tanasi» ma‘nosidan tashqari «daraxt» ma‘nosida ham qo‘llangan: Archa yog‘och ko‘p edi. 34 Demak , arxaizm semema yuzaga kelishi uchun so‘z ko‘p ma‘noli bo‘lishi shart, qadimda ko‘p ma‘noli bo‘lgan so‘zning ayrim manolari hozirda unutilib, u faqat bitta ma‘nogagina ega bo‘ladi va arxaizm ma‘nohosil bo‘ladi. Ba‘zan so‘zning o‘zi yoki ma‘nolaridan biri emas, balki talaffuzi eskiradi, natijada shu so‘zning eskirgan talaffuz varianti yuzaga keladi. Masalan, bugun – bukun, ka з tar – kabutar, u – ul. Istorizm va arxaizm leksemalarning har ikkisi ham eskilik bo‘yog‘iga ega bo‘lsada, ular quyidagi hususiyatlari bilan o‘zaro farqlanadi: 1.Arxaizm hozirgi kunda mavjud bo‘lgan narsa – hodisalarning atamasi. Istorizm esa bugungi kunda mavjud bo‘lmagan narsa – hodisalarning atamasi. 2. Arxaizmlarning zamonaviy qatlamda o‘z sinonimlari bor bo‘ladi. Istorizmlarning esa sinonimlar bo‘lmaydi. 3. Arxaizmlarning eskirganligi uning sinonimlariga qiyosan baholanadi. Istorizmda esa bu imkoniyat yo‘q. Istorizmlarning eskirganligi davrga ko‘ra baxolanadi. 4. Istorizm birdan – bir, yakka nom, uning o‘rnini bosuvchi so‘z yo‘q. Arxaizm esa bir necha nomlardan birining eskirgani; uning o‘rnini bosuvchi so‘z bor. 5. Arxaizm asosan tilning o‘z taraqqiyoti qonunlari bilan izohlanuvchi hodisa. Istorim esa jamiyatning ijtimoiy, siyosiy, madaniy taraqqiyoti tarixiga ko‘ra izohlanadi. 6. Istorizmni nolisoniy omil tug‘diradi. Arxaizm esa lisoniy omillar asosida vujudga keladi. So‘zlarning ishlatilishi darajasiga ko‘ra guruhlari . Bu jihatdan tilimizdagi so‘zlarni ikkita guruhga bo‘lishimiz mumkin: 8 1. Umumxalq ishlatadigan so‘zlar kundalik turmushda hammaning nutqida tez – tez qo‘llanadigan so‘zlardir: non, suv, bugun, kim, besh, yaxshi, sotdi va boshqalar. Bularni yana faol so‘zlar ham deyish mumkin. Ular tilning asosiy so‘z boyligidir. 2.Umumxalq ishlatmaydigan so‘zlar turli sabablarga ko‘ra kundalik 35 turmushda hammaning nutqida ham tez – tez qo‘llanavermaydigan so‘zlardir. Bularni yana nofaol so‘zlar ham deyishadi. Eskirib qolgan so‘zlar – kundalik hayotda ishlatilmaydigan bo‘lib qolgan so‘zlardir. Jamiyat to‘xtovsiz rivojlanib boradi. Yillar o‘tishi bilan mehnat qurollari, kiyim – kechak, uy jihozlarining yangi nushalari paydo bo‘ladi, eskilarining ba‘zilari ishlatilmaydigan bo‘lib qoladi, natijada ularni ifodalovchi so‘zlar ham bora – bora juda kam qo‘llanadigan yoki iste‘moldan chiqib ketadi. Eskirgan so‘zlar ikkita guruhga ajratiladi: a) tarixiy so‘zlar – hozirda mavjud bo‘lmagan narsa – hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlaridir: mingboshi, ellikboshi, kanizak, omoch, dodhoh, mumsik, halfa, mo‘ndi…. b) arxaik so‘zlar hozirda mavjud bo‘lgan narsa – hodisalarning eskirib qolgan atamalaridir. Bunday so‘zlar iste‘moldan chiqish arafasida turgan, hozirgi tilda sinonimi bo‘lgan so‘zlardir (hozirgi tilda sinonimlari berilgan): rayon (tuman), ekspress (tezyurar), oblast (viloyat), vrach (shifokor), hirrurg (jarroh), injiner (muhandis), redaktor (muharrir), redaksiya (tahririyat), ulus (xalq), bitik (yozuv)… Arxaizmlar (eskirgan so‘zlar) o‘tgan davrda qo‘llanib, hozirgi kunda iste‘moldan chiqqan so‘z, so‘z birikmasi qo‘shimchalardir: ashu (qizil tuproq), ashuq (temir qalpoq, dubulg‘a), aqru (sekin). Qadimgi tilimizda tushum kelishigining –(i)g yoki (i)g‘ shakli (sabig‘ eshitib – so‘zini eshitib), jo‘nalish kelishigining –ra/- ru shakllari (og‘uzg‘aru – og‘izga) va -(i)n qo‘shimchali vosita kelishigi bo‘lgan (eligin tutdi – qo‘li bilan ushladi). Tarixiy so‘zlar esa yaqin o‘tmishda qo‘llanilib kelingan so‘z, so‘z birikmasi, qo‘shimchalardir: ajoyibxona (muzey), muxoraba (urush), mingboshi, qozi, faqir, arshi a‘lo kabi. Arxaizm bilan tarixiy so‘zlarning farqi shundaki, arxaizm hozirgi davrda qo‘llanmaydigan, tushunarsiz so‘zlar bo‘lib, tarixiy so‘zlar esa ma‘nosi tushunarli, ba‘zan yozma adabiyotda qo‘llanadigan so‘zlardir. 36 Arxaik va tarixiy so‘lar, qo‘shimchalar badiiy va ommaviy uslubni hosil qiladi. Arxaizm va tarixiy so‘zlar yozma adabiyotda tarixiy davrni tasvirlash uchun, uslubiy ma‘noda esa asar qahramonini ta‘riflash, uning eskilikka moyilligini ko‘rsatish, mazah, kulgu mazmunida qo‘llaniladi. Kes rishtangniki, qilsin chapaklar otib jasta, Hajrida alam tortib, bo‘ldi jigari hasta. (F). 37 Xulosa Badiiy matnni boyitishda yuqorida berilgan omonim, sinonim, antonim, tarixiy va arxaik so‘zlarni o‘rganish muhim sanaladi. Ayniqsa boshlang‘ich siniflarda o‘quvchilarga bu kabi so‘zlar haqidagi malakalarini oshirish murakkab jarayon bo‘lib bu o‘qituvchidan chuqur bilim va yuksak darajadagi mahoratni talab qiladi. O‘quvchilar so‘z boyligini oshirishda, ularning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda bu so‘zlardan keng foydalaniladi. Omonim so‘zlarni o‘rganish o‘quvchidan ziyraklikni talab qiladi, chunki omonimlar ko‘rinishidan o‘quvchilarga ko‘p ma‘noli so‘zlarni eslatishi tabiiy. Lekin mahoratli pedagog buni osongina farqlash yo‘llarini o‘quvchilarga tushuntirib o‘tishi lozim. Sinonim (ma‘nodosh so‘zlar) o‘rganishda boshlang‘ich sinf darsliklarida ot, sifat va fe‘l so‘z turkumlarini o‘qitish jarayonida duch kelamiz. Sinonim so‘zlarni o‘rganish o‘quvchilar so‘z boyligini oshirishda juda ahamiyatli vazifa hisoblanadi. Yuqorida aytilganidek sinonimlarni ma‘nolari orasidagi yaqinliklar, farqlar ularning so‘zlarni bir-biridan farqlashda, mantiqiy fikirlashga o‘rgatishda yordam beradi. Antonim (qarama-qarshi ma‘noli so‘zlar)ni o‘rganish o‘quvchilarda qiyinchiliklar yuzaga keltirmaydi. Bu so‘zlar o‘quvchidan faqatgina ziyraklik, izlanuvchanlikni talab qiladi. Chunki bu so‘zlardan birini aytganimizda ikkinchisi ko‘z oldimizda gavdalanadi, boshlang‘ich sinif o‘quvchilari bu so‘zlarni o‘rganishda, mashqlar bajarganda qiziqish bilan o‘rganadilar, ma‘nolar orasidagi zidlik munosabati to‘g‘risida malaka va ko‘nikmalar hosil qiladilar. Antonim so‘zlar o‘rgatish o‘quvchilar lug‘at boyligini oshirishning eng qulay va oson yo‘lidir. Chunki bu so‘zlarni birini aytganimizda o‘quvchi uning qarshi ma‘nolisini osongina topishni o‘rganadi. Tarixiy va arxaik so‘zlar to‘g‘risida aniq ma‘lumotlar asoslab berilgan bo‘lsada bu o‘qituvchidan kuchli e‘tiborni talab qiladi. Boshlang‘ich sinf 38 darsliklarida bu to‘g‘risida juda kam mashg‘ulotlar berilgan. O‘quvchilarda bu so‘zlar haqida ma‘lumot berilgandan so‘ng , mashqlar bajarishda shoshmashosharlikka yo‘l qo‘ymaslik kerak. Tarixiy va arxaik so‘zlarni o‘rganishni o‘qish darslari bilan ham bog‘lab olib borish maqsadga muvofiq. O‘quvchilarning asarlarga bo‘lgan qiziqishini orttiradi, o‘zlari uchun noma‘lum bo‘lgan so‘zlarni yaratishga imkon yartiladi. Bu mavzuni tez-tez takrorlab turish ularda ko‘nikma hosil qilishga yordam beradi. Yuqorida yoritib berilgan badiiy matnni boyituvchi leksik vositalar bolalar nutqini bezashda, ularni ma‘naviy dunyosini boyitishda, ongli fikirlashga o‘rgatishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. 39 Foydalangan adabiyotlar ro’yxati 1. Sh.M. Mirziyoev. - Toshkent: O‘zbekiston, NMIU, 2016. 2. Sh.M.Mirziyoevning Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. 3. Ikromova R. va boshq. Ona tili 4-sinf uchun darslik. - T.: «O’qituvchi», 2009. 4. Ro’ziboeva O’. va boshq. Kichik yoshdagi bolalar nutqini o’stirish. -T.: «O’zbekiston», 2001. 5. Umarova M. O’qish kitobi-3 sinf uchun. -T.: 2003. 6. Husanboeva Q. Adabiy ta’limda mustaqil fikrlashga o’rgatish asoslari. - T.: «Sharq», 2003 7. Shojalilov A. va boshq. O’qish kitobi. -T.: «O’qituvchi», 2003 8. Qosimova K. Ona tili o’qitish metodikasi. -T.: «Nosir», 2009. 9.Qosimova K. Ona tili. 2-sinf uchun darslik. 10-nashr. -T.; “O’qituvchi” 2019 Internet saytlari 1. www.natlib.uz internet kutubxona 2. www.ziyonet.uz materiallari 3. www.kitob.uz 4. www.tdpu.uz 5. www.referat.arxiv.uz 6. www.testing.uz 7. www.math.com 40

Boshlang’ich sinf ona tili va o’qish savodxonligi darslarida omonim, antonim, sinonim, paronimlarning o’qitish metodikasi.

Купить