Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 86.8KB
Покупки 3
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang‘ich sinf quvchilaring jismoniy tayyorgarliginioshirishda milliy xalq o‘yinlarining ahamiyati

Купить
Boshlang‘ich sinf quvchilaring jismoniy tayyorgarliginioshirishda milliy xalq o‘yinlarining ahamiyati Mundarija: Kirish ................................................................................................................................................................ 2 I.Bob. O’quvchilarni jismoniy tarbiyalashda o’zbek milliy harakatli o’yinlardan foydalanish ............................ 5 1.1. O’quvchilarni jismoniy tarbiyalashda o’zbek xalq milliy harakatli o’yinlaridan foydalanishning pedagogik imkoniyatlari .................................................................................................................................................... 5 1.2. 7-8 yoshli bolalar jismoniy tarbiyasining ijtimoiy-ruxiy asoslari ................................................................. 9 II.Bob.Milliy harakatli o`yinlar va ularning bola tarbiyasida tutgan o`rni. ....................................................... 13 2.1. Bolalar jismoniy tarbiyasida milliy harakatli o’yinlardan foydalanish zaruriyatlari .................................. 13 2.2. Jismoniy sifatlarni tarbiyalovchi milliy harkatli o’yinlar tasnifi va ularni o’rgatish yo`llari ....................... 20 2.3. Milliy sport o`yinlari bebaho qadriyat. .................................................................................................... 29 Xulosa ............................................................................................................................................................. 33 Foydalanilgan adabiyotlar .............................................................................................................................. 35 1 Kirish Mavzuning dolzarbligi. O’zbek xalqining ming yillar davomida yaratgan, avloddan-avlodga o’tib kelayotgan ijod boyliklarini to’plash, o’rganish, bu boy xazinalar asosida yosh avlodni ma’naviy boy, axloqiy pok, jismoniy barkamol qilib tarbiyalash bugungi kunnig dolzarb masalalaridan biridir. Ayniqsa, O’zbekiston mustaqillikga erishgandan so’ng milliy qadriyatlarimiz, an’analarimizga bo’lgan e’tibor yanada kuchaydi. Bu hayotning hamma jabhalarida turli darajada o’zini namoyon eta boshladi, jumladan tarbiyaning asosiy qismlaridan biri jismoniy madaniyatda ham. “Jismoniy tarbiya, - deyiladi O’zbekiston Respublikasinig “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risidagi qonuni”da, - O’zbekiston Respublikasining “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risidagi qonuni” da, - O’zbekiston Respublikasi xalqlar milliy madaniyatining ajralmas qismi, jismoniy va madaniy, ma’naviy kamolatining muhim vositasi” ekanligi ta’kidlanadi (1). Bu esa yosh avlodni sog’lom va barkamol qilib tarbiyalovchi jismoniy madaniyat oldiga katta ma’suliyatli vazifalar qo’yadi. YOsh avlodni jismoniy baquvvat qilib tarbiyalashga imkon beradigan, ularning jismoniy sifatlarini rivojlantirishiga qaratilgan jismoniy madaniyatini milliylashtirishiga, bunda xalqimizning unitilib borayotgan milliy o’yinlarini to’plash, hayotga-maktabga tadbiq etish, rivojlntirish yo’llari va usullarini qayta ko’rib chiqish zaruriyatini keltirib chiqaradi. O’zbek xalqining ko’p yillar davomida shakllangan, avlodlariga meros bo’lib qolgan milliy harakatli o’yinlaridan foydalanish mustaqillikka erishgan bugungi kunlarimizda juda ham zarur. O’zbek xalq milliy harakatli o’yinlarini ilmiy jihatdan tadqiq etish, ularni maktab, bog’cha o’quv dasturlariga kiritish, ijtimoiy-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan turlarini sport darajasiga ko’tarish jismoniy madaniyat fani oldidagi eng dolzarb muammolardan biriga aylanganligini ko’rsatadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda biz tanlagan mavzuning dolzarbligi va muhimligi yaqqol namoyon bo’ladi. 2 Maktabda jismoniy tarbiya darslarida xalq milliy harakatli o’yinlarini o’tkazish usullarini to’liq egallamagan o’qituvchilar hozircha ko’pchilikni tashkil etadi. Buning ustiga ijtimoiy voqe’lik, pedagogik amaliyot va nazariyot keng omma o’rtasida tug’ilib, rivojlangan xalq pedagogikasining eng yaxshi yutuqlaridan samarali qo’llash, xalq pedagogikasi g’oyalari asosida fikr yuritish o’quv tvrbiyaviy ishning muvaffaqiyatini ta’minlovchi hal qiluvchi omillardan ekanligiga guvoh beradi. Shu bois tadqiqot natijalaridan amaliyotda keng foydalanish mumkin. Ishning nazariy ahamiyati Shundaki, unda asosiy va muhim o’rinni tajriba- tadqiqot ishlari, tahlillar tashkil etadi, maktabda jismoniy tarbiya darslarida o’zbek xalq milliy harakatli o’yinlari vositasida 7-8 yoshli bolalarda pedagogik ta’sirning to’liq, aniq maqsad asosidagi yo’nalishi yaratiladi. Ishning maqsadi va vazifalari. Hozirgi zamon pedagogika fanining asosiy vazifalaridan biri xalq xazinalarini insonparvar pedagogik tarbiya tizimida qo’llash va ulardan mohirona foydalanish, bu bebaho, xalqchil, ma’naviy boyliklarni o’qituvchilarning har kungi ta’lim-tarbiyaviy ishlariga aylantirishdan iborat. Shunga ko’ra o’sib borayotgan avlodning tarbiya tizimida xalq pedagogikasi tajribalari yoshlarning xarakteri va ongini boshqaruvchi vosita, asosiy kuch deb hisoblanadi. Shundan kelib chiqib, tadqiqotning maqsadini maktabda jismoniy tarbiya darslarida xalq milliy harakatli o’yinlaridan foydalanish orqali 7-8 yoshli o’quvchilarning jismoniy sifatlarini oshirish yo’llarini aniqlash, rivojlantirish, milliy o’yinlarning rolini oshirishning samaradorligini aniqlashdan iborat. Tadqiqotda mana shunday maqsadlarni ko’zda tutgan holda, biz o’z oldimizga quyidagi vazifalarni qo’ydik. 1) jismoniy madaniyatning xalq an’analari bilan bog’liqligini ko’rsatib berish, o’zbek xalq o’yinlarining va respublika ijtimoiy hayotining turli tomonlari bilan bog’liqligini oydinlashtirish; 2) xalq milliy haraktli o’yinlaridan foydalanish orqali umumta’lim maktablarining 7-8 yoshli o’quvchilarning jismoniy tayyorgarligini aniqlab, rivojlanish jarayonini kuzatish orqali ma’lum xulosalar chiqarish; 3 3) jismoniy tarbiya darslarida o’zbek xalq o’yinlaridan foydalanish orqali bolalarda jismoniy sifatlarni tarbiyalashning samarador usullari, shakllari, yo’llarini aniqlash; Tadqiqotning ob’ektini o’zbek xalq milliy o’yinlari, maktab o’quvchilarining jismoniy rivojlanish jarayoni umumta’lim maktablaridagi 7-8 yoshli bolalarning milliy harakatli o’yinlarga asoslangan jismoniy tarbiya darslari tashkil etadi. Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi kiris qismi, 2 ta bob, 5 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I . Bob . O ’ quvchilarni jismoniy tarbiyalashda o ’ zbek milliy harakatli o ’ yinlardan foydalanish 1.1. O’quvchilarni jismoniy tarbiyalashda o’zbek xalq milliy harakatli o’yinlaridan foydalanishning pedagogik imkoniyatlari Jismoniy madaniyatning komil insonnini jismoniy tarbiyalashlik muqaddas vazifalarini bajarishda barcha o’quv yurtlari ta’lim tizimidagi yosh avlodni jismoniy baquvvat, chaqqon, irodali, vatanparvarlik ruxida tarbiyalab voyaga yetkazish uchun jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlarini O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risidagi” qonuni (6), “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” (2) hamda “O’zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi qonunlari (1), O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 24 oktyabrdagi PF-31-54 sonli “O’zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasini tuzish” to’g’risidagi farmonni (8) va uni bajarish tadbirlariga suyangan holda yangi usullarni tashkil qilish va o’tkazish maqsadga muvofiqdir. Ushbu ishlar samarali bajarilishi uchun bolalarning eng kichik yoshidan boshlab milliy o’yinlar vositasi bilan jismoniy salomatlik “poydevorini qurish” ni amalga oshirish mumkin. O’zbekiston Respublikasida jismoniy madaniyat va sportni rivojlantirish to’g’risida Kadrlar tayyorlashdagi oqilona tizim g’oyat muxim ahamiyatga ega. Shu bois respublikamizda jismoniy madaniyatning maqsad va vazifalari hukumatning hamda respublika madaniyat va sport ishlari vazirligining qarorlarida kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Respublikada amalga oshiralayotgan jismoniy madaniyatning o’z oldiga qo’ygan maqsadi sog’lom, ruhan tetik va bunyodkor insonni hayotga tayyorlashdan iborat. Bu maqsad Respublikada jismoniy madaniyat bilan Shug’ullanuvchi barcha muassasa tashkilotlar uchun zaruriy vazifadir. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyayev “Biz sog’lom avlodni tarbiyalab yetkazishimiz kerak. Sog’lom kishi deganda faqat jismoniy sog’lomlikni emas, balki sharqona odob-axloq va umumbashariy g’oyalar ruxida kamol topgan insonni tuShunamiz”, - deydi O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi 5 yig’ilishidagi ma’ruzasida. “Sog’lom avlod uchun” ordeni ta’sis etilganligi, xalqaro xayriya jamg’armasi tashkil qilinganligi ham kelgusida sog’lom va barkamol avlodni tarbiyalab yetkazishga xizmat qiladi. Har kim o’zini jismonan tarbiyalashi uchun jismoniy madaniyat va sportning zarurligini tuShunib yetishi va qunt bilan o’ziga yoqqan ma’lum bir jismoniy mashg’ulotlar tizimi asosida salomatligini shakllantirishi kerak. Xalqimiz farzandlarining jismoniy qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirish tarbiyaning ajralmas qismi bo’lgan jismoniy madaniyat jarayonida amalga oshiriladi. Jismoniy madaniyatning maqsadi jamiyatning sog’lom, xushchaqchaq, har tomonlama jismoniy rivojlangan, mehnat va Vatan himoyasiga tayyor turgan quruvchilarini tarbiyalashdan iborat uzoq muddatli, uyushtirilgan pedagogik jarayondir. Jismoniy madaniyat jarayonida quyidagi asosiy vazifalar hal etiladi: a) sog’liqni mustahkamlash organizmni chiniqtirish va jismoniy rivojlanish darajasini hamda ish qobiliyatini oshirish; b) hayotga zarur bo’ladigan, jumladan, amaliy xarakterga ega bo’lgan harakat malaka va ko’nikmani egallash; v) kishining ma’naviy va irodali sifatini tarbiyalash; g) jismoniy sifat (tezkorlik, kuch, epchillik, chidamlik ) ni o’stirish; d) maxsus sport mashqini bajarish texnikasini egallash. Shu bilan birga o’zbek xalq milliy o’yinlarini to’plash va ularni hayotga tadbiq etish, ulardan oqilona foydalanish bugungi kunda oldimizda turgan ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga ega bo’lgan muhim vazifa bo’lib hisoblanadi. Ushbu vazifa yosh avlodni sog’lom va barkamol qilib tarbiyalovchi jismoniy madaniyat oldiga ham katta ma’suliyat yukladi. Yoshlarni har tomonlama jismoniy baquvvat qilib tarbiyalashga imkon beradigan, o’quvchilar jismoniy sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan bu muammoni umumta’lim maktab o’quvchilari jismoniy madaniyatini tashkiliy va pedagogik jarayonlar bilan birga bir-biriga bog’lab kelgan uzviylikda ko’rib chiqish lozimligini keltirib chiqaradi, bunda milliy xalq o’yinlarining roli katta ekanligini qayta-qayta ta’kidlab o’tmoqchimiz. Shuning uchun xalqimizning asrlardan-asrlarga o’tib kelayotgan milliy o’yinlarini avaylab-asrab keyingi 6 avlodga yetkazish yo’llarini izlash, ishlab chiqish va hayotga tadbiq etish bizning maqsadimizdir. Milliy xalq o’yinlarini xalqimzning bir necha yillik madaniy boyliklari haqidagi tasavvurlarini ma’lum darajada kengaytiradi, hozirgi hayotga singdirish yo’llarini boyitishga yordam beradi. Milliy harakatli o’yinlar jismoniy tarbiyaning eng ta’sirchan usullaridan bo’lib, o’quvchilarda aqliy, ahloqiy va nafosat tarbiyasini birgalikda muvaffaqiyatli amalga oshirishda muhim vositadir. Shuning uchun bolalar o’yinlarining ruhi, tabiati, saviyasi, ishtirokchilarning hatti-harakatlari kabi jihatlariga ham e’tibor berish zarur. Boshlang’ich sinf o’quvchilari jismoniy madaniyatini qiziqarli va foydali o’tkazish uchun biz tavsiya etayotgan ba’zi milliy o’yinlardan foydalanishda ham xuddi Shu xususiyatlarga e’tibor berish kerak. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida qadriyatlarga muhabbat uyg’otish, xalq an’analarini avaylab-asrashga o’rgatish ko’p jihatdn o’zbek xalq milliy o’yinlpridan unumli foydalanib bilishga bog’liq. CHunki milliy o’yinlar orqali bola bir tomondan jismoniy bilimlarni egallasa, ikkinchi tomondan, jismoniy madaniyaga qiziqtirish muhim ahamiyat kasb etadi. O’quvchilarning jismoniy tayyorgarlik va jismoniy rivojlanish masalalari ko’pgina olimlar tomonidan o’rganilgan. (20,34,36,54,61,69,70) kabi olimlarning tadqiqotlarida bolalarning jismoniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi, harakat faolligi sustligi aniqlangan. Xalq milliy o’yinlarining ijtimoiy-pedagogik xususiyatlarini o’rganish borasida talay ishlar qilindi.. Bir qancha olimlar (20,34,36,54) o’z tadqiqotlarida xalq milliy harakatli o’yinlarida foydalanish haqida u yoki bu darajada fikr yuritganlar. Bolalar va o’smirlarning harakat faolligini oshirishga yordam beradigan omillar: milliy harakatli o’yinlar, milliy mashqlar elementlari, bellaShuvlar va sport turlari, jismoniy tarbiyaning an’anaviy vositalaridan foydalanish yo’llari ko’rsatilgan. 7 So’nggi yillarda professor F.N.Nasriddinov boshchiligida bir guruh mutaxasisliklar, yosh tadqiqotchilar milliy o’yinlarni o’rganish, ularni xalq o’rtasida ommalashtirish maqsadida bir qator ilmiy-amaliy ishlarni, nashrlarni amalga oshirishga muvaffaq bo’ldilar. Bu sohada proffesor A.Q.Atoyevning ilmiy ishlarini ham aytib o’tish o’rinlidir. Uning xalq o’yinlaridan maktabda, oilada, darsdan tashqarida, jamoat joylarida foydalanish haqidagi bolalarni tarbiyalashda chaqqonlik, epchillik darkor, kuch-quvvat kabi xususiyatlarining takomili to’g’risidagi tadqiqotlari qiziqish uyg’otadi. Bulardan tashqari har yili o’tkazilayotgan ilmiy-amaliy anjumanlar va Shu munosabat bilan nashr etilayotgan to’plamlarda ham xalq milliy o’yinlariga e’tibor kuchaygani, ularni o’rganish, to’plash borasida tadqiqotlar yaratilmoqda (21). Shu bilan birga pedagogika fani ham yoshlarning jismoniy tarbiyasi, ularda harakatli sifatlarni rivojlantirish, muntazam olib boriladigan mashg’ulotlar orqali jismoniy madaniyatga extiyoj va qiziqishni uyg’otish muammolariga xamisha diqqat qilib keldi va kelmoqda. Ko’rinadiki, bir qator ishlarda u yoki bu tarzda mazkur muammo haqida fikrlar yuritilgan bo’lsa-da, o’zbek halq milliy o’yinlari vositasida 7-8 yoshli o’quvchilarning jismoniy sifatlarini tarbiyalash muammosi jismoniy madaniyat tizimida hamda, xalq pedagogikasida to’liq holda maxsus tadqiqod predmeti bo’lgan emas. Shu nuqtai nazardan qaraganda, mazkur ish bu muammoni ilmiy yo’nalishda yechishga qaratilganligi bilan muhimdir. Bu esa eng avvalo Respublikamizning mustaqilligi, qolaversa, hayot talablari asosida o’zbek xalq milliy o’yinlarini tashkil etish bilan bog’liq masalalarni to’liq yaxlit holda ilmiy- pedagogik asoslash va ishlab chiqish zaruriyatini keltirib chiqardi. 8 1.2. 7-8 yoshli bolalar jismoniy tarbiyasining ijtimoiy-ruxiy asoslari Tarbiya doimo jamiyat uchun muhim vazifani bajargan va kishilarning turli avlodlari o’rtasidagi aloqa va vorislikni amalga oshirgan tarbiyaning o’z maqsadi va vazifalari, mazmuni, shakli va usullari bo’yicha davrlarosha o’zgarib borgan. Bu o’zgarishlar kishilar o’rtasidagi munosabatlar bilan chambarchas bog’liq. Shundan kelib chiqib, tarbiyada Vatan himoyasiga tayyor, mehnatga ijtimoiy faoliyatga, hayotga har tomonlama rivojlangan komil insonni tarkib toptirishga e’tibor berish kerak. Jismoniy ma’daniyat tarbiya jarayonida bu vazifalarni muvaffaqiyatli hal etish uchun tarbiyaning bir-biri bilan o’zaro bog’langan har birining mazmuni, vositalari, shakl vausullarining o’ziga xos xususiyatlarini tuShunish kerak bo’ladi. Bizning ilmiy tadqiqot ob’ektimiz bo’lgan o’zbek xalq milliy o’yinlarida boshlang’ich sinf o’quvchilarining jismoniy sifatlarini tarbiyalashda ham ana Shu o’ziga xosliklarni hisobga olish zarurligi kelib chiqadi. 9 Pedagogikada qabul qilingan yosh davrlaridan biz uchun eng muhimi kichik maktab yoshidir. Har bir yosh guruhiga jismoniy va ruhiy rivojlanishining muayyan darajasi mos keladi. Kichik maktab yoshining xususiyatlari. Kichik maktab yoshida o’qish bolaning butun hayot tarzini o’zgartiradi va unga yangi talablar qo’yadi. CHunki bog’cha yoshida bolalarda, asosan nutqining rivojlanishiga, ahloq me’yorlarining shakllanishiga asosiy e’tibor beriladi. Ularni tarbiyalashda maxsus tashkil etiladigan o’yin faoliyati katta o’rin tutadi. Bolaning rivojlanishi uchun didaktik ta’lim beruvchi va jamoa bo’lib birgalikda harakat qilishga o’rgatuvchi o’yinlardan foydalaniladi. Kichik maktab yoshida organizmning umumiy yetilishi fonida bolalarning harakat sohasi jadal rivojlanadi. Bu davr sport bilan, jismoniy madaniyat bilan faol Shug’ullanish uchun juda qulaydir. Mana shu jihatdan bolaning aynan Shu xususiyatlarni rivojlantiruvchi milliy xalq o’yinlaridan foydalanish tarbiyada ko’zlangan maqsadga yetish imkonini tezlashtiradi. Jismoniy rivojlanishning jadalligi skletning tez o’sishi, umurtqa pog’onasini bukikligining shakllanishi, yurak, tomir tizimining rivojlanish xususiyatlari va boshqalar bolaning oqilona tashkil etilgan va butun hayot rejimini talab etadi. Turli yoshdagi har xil jinsdagi bolalar ruhiyatining rivojlanishi, o’zgarishlari, ularning ahloqiy va jismoniy kamol topishiga ijobiy ta’sir qiladigan omillar, shart-sharoitlarni bilish, ulardan unumli foydalanish xozirgi kunlarda o’qituvchilar, jismoniy madaniyat mutaxassislari uchun nihoyatda zarur bo’lib qoldi. Har bir o’quvchi yosh davrining ruhiy xususiyatlarini hisobga olgan holda jismoniy madaniyat darslarini olib borish orqali o’quvchilar ongiga, ruhiga ta’sir o’tkazish o’z vaqtida o’z-o’zini anglashni vujudga keltiradi. Bolada o’zini anglash tuyg’usi qancha erta uyg’onsa, shaxsiy nuqtai nazar, o’z huquqini his etish, o’zining aqliy va jismoniy imkoniyatlarini baholash shunchalik tez paydo bo’ladi. 10 Boladagi e’tiqod, muomala, muloqot, mustaqil xulq -atvorni shakllantirish, ulardagi tashabbuskorlik hamda to’siqlarni yengishga intilishni jismoniy madaniyatda milliy xalq o’yinlari orqali xam tarbiyalash mumkin, bunda ularga yosh psixalogiyasi xussiyatlaridan kelib chiqqan holda ruhiy turtki berish maqsadga muvofiqdir. O’zbek milliy xalq harakatli o’yinlarining bolalarning ruhiy jihatdan kamol toptirishda ahamiyati ulkan. Umuman, o’yinlarning ahamiyati haqida ko’pchilik ruhshunoslar va pedagoklar qimmatli fikrlarni aytib ta’kidlab o’tishgani ma’lum (15,16,17,21,46,67,68,69,70). Eng sodda ruhiy jarayonda eng murakkab ruhiy jarayongacha hammasining eng muhim jihatlarini shakllantirishda o’yinlar katta rol o’ynashini jahon psixologlari ham turli davrlarda turlicha yo’llar bilan isbotlab berishgan (15,16,17,21,46,67,68,69,70). O’yinlar bolalar uchun voqe’likni aks ettirish vositasidir. Bu voqe’lik bolani qurshab turgan voqe’likdan ancha qiziqarlidir. O’yinning qiziqarliligi, uni anglab yetishning osonligidadir. Kattalar hayotida faoliyat, xizmat, yumush qanday ahamiyatga ega bo’lsa, bolalar hayotida ham o’yin xuddi Shunday ulkan ahamiyat kasb etishi mumkin. O’yin mazmunining rivojlanishi bolaning kattalar hayoti va faoliyatining mohiyatiga chuqurroq kirib borishida, atrofdagi voqea-xodisalarga mknosabatining o’zgarishida, Shuningdek, o’yin mazmuni ham syujeti shart-sharoit va jamiyat a’zolari turmushining tobora to’g’ri aks ettirishida ko’rinadi. Shuning uchun bolalarda o’yin qobiliyatining o’sishi o’z-o’zicha yuzaga kelmaydi, balki kattalarning, tarbiyachilarning ta’siri natijasi atrof muhit bilan tanishish, sayrlar uyushtirish, shaxslar aro munosabatlarning mohiyatini tuShuntirish va hokazolar natijasida amalga oshadi. Katta kishilar hayoti va faoliyatining o’rnini bosuvchi narsalar ularni harakatini umulashgan holda ifodalashning moddiy tayanchi hisoblanadi. Shunday ekan, o’yin faoliyatida bola harakatini rivojlanishi o’yin mazmuniga ko’proq bog’liqdir. CHunki bolaning hatti-harakati qanchalik ixcham va umulashgan bo’lsa, ular kattalarning faoliyati mazmunini aks ettirishda Shunchalik 11 yiroqlashadi. Binobarin, u odamlarning narsalarga va bir-birlariga munosabatini amalda bajarishaga o’tadi va Shuning uchun narsalar bilan harakat qilishda kattalarning munosabatlarini to’g’ri ifodalashga intiladi. Har qanday o’yinning va o’yin faoliyatining diqqat markazida bola kattalarning faoliyati va o’zaro munosabatini, muomalasini o’ziga xos tarzda aks ettirishi, takrorlashi imkoniyati turadi. Shunga ko’ra o’yin ijtimoiy axamiyat kasb etib, bolada insoniyat tomonidan asrlar davomida yaratilagan qimmatli bilimlar, amaliy ko’nikmalar, malakalar va odatlarni, xalqning ijodiy boyliklarini o’rganishga imkoniyat yaratiladi, oqibatda uni shaxslar aro muloqotlarning mohiyatiga olib kiradi. O’yin faqat bilish jarayonlarini takomillashtirib qolmay, bolaning hulq- atvoriga ham ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ham, boshlang’ich sinf o’quvchilarda ham, yuqori sinf o’quvchilarida ham o’z xulqini boshqarish ko’nikmalarini o’yinlar orqali ham tarkib toptirish munkin. CHunki biror maqsadga yo’naltirilgan mashg’ulotga nisbatan milliy xalq o’yinlarida xulq ko’nikmalarni oldinroq va osonroq egallash mumkin. Ayniqsa, bu omil maktabgacha yoshdagi bolalarda yosh davrining xususiyati sifatida o’zining yorqin ifodasini topadi. Katta maktabgacha yoshdagi bolalarda o’z xulqini o’zi boshqarish ko’nikmasi o’yin faoliyatida ham boshqa sharoitlarda ham qariyb baravarlashadi. Ba’zan ular ayrim vaziyatlarda, masalan; musobaqa paytida o’yindagiga qaraganda yuqoriroq ko’rsatkichga erishishlari ham mumkin. O’yin va o’yin faoliyati bolada o’z hulqini boshqarish ko’nikmalarini shakllantirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Halq o’yinlari faoliyatida mazkur jismlar qandaydir alomatlarni aks ettiruvi sifatida emas, balki ana Shu tayanch narsalar to’g’risida fikrlash uchun xizmat qiladi, Shuningdek, tayanch nuqtasi harakatining yaqqol narsalar bilan bog’liq jihatini aks ettiradi. Narsa bilan o’yin harakatlarining takomillaShuvi harakat shakli, xususiyati, bosqichi, u kabilarni qisqartirish va umumlashtirish xisobiga 12 amalga oshiriladi. O’yin harakatlarining qisqarishi va umumlaShuvi ularning aqliy ko’rinishidagi mantiqan izchil, shaklga o’tishning asosini tashkil qiladi. II.Bob.Milliy harakatli o`yinlar va ularning bola tarbiyasida tutgan o`rni. 2.1. Bolalar jismoniy tarbiyasida milliy harakatli o’yinlardan foydalanish zaruriyatlari Prezidentimiz Sh. Mirziyayev yosh avlod tarbiyasiga katta ahamiyat berib, Shunday degan edi; “ yosh avlodni tarbiyalash biz uchun eng asosiy vazifadir” Shundan kelib chiqib, hozirgi vaqtda O’zbekiston pedagogik jamiyati tarbiyaning odatiy bo’lgan shakllari va usullarini izlab topish, o’sib borayotgan avlodda mustahkam umuminsoniy ishonch va qarashlarini shakillantirish; shaxsda milliy madaniyat va milliy qadriyatlarni hurmat qilish,avaylab asrash tuyg’ularini o’stirishga diqqatiniqarratmog’imiz lozim. Yuqoridagi fikirlarga asoslanib, o’sib borayotgan avlodning tarbiya tizimida halq pedagogikasi tajribalari, jumladan, milliy halq o’yinlari yoshlarning xarakteri va ongini boshqaruvchi vosita, asosiy kuch deb hisoblash mumkin. Milliy harakatli o’yinlardan foydalanish jarayonida boshlang’ich maktab o’quvchilarining quyidagi o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish kerak: 1. Bola odamlarning foliyati, ularning predmetlarga munosabati va o’zaro muomalasiga, munosabatiga qiziqadi. 2. Bolalar xalq o’yinlarida atrofdagi voqe’likning eng tashqi ifodali jo’shqin his-tuyg’uli jihatlarini aks ettiradilar. 3. Milliy o’yinlarda bola kattalar bilan bir xil sharoitda, yagona zaminda yashayotganini his etgan holda o’z istagini amaliyotga tadbiq qiladi. 4. Kattalarning hayoti va faoliyatiga kirish bolaning tasavvuri timsollari tariqasida namoyon bo’lsa ham, umuman uning chinakam shaxsiy hayotida o’chmas iz qoldiradi. Xulosa qilib aytish mumkinki, milliy xalq o’yinlaridan foydalanishda, ularni qo’llashda shuni hisobga olish kerakki, bu yoshdagi bolalar aniqlikni talab etadigan mayda harakatlarga qaraganda keng, kuchli harakatlarga ancha moyil 13 bo’ladilar. Buni bolalar yosh davrlarini ishlab chiqqan buyuk pedagog YA.N.Komenskiy ham o’z vaqtida ta’kidlagan edi. Umuman bu yoshda bolalar juda ham harakatchanligi bilan ajralib turadi. Harakatchanlik esa maxsus, oqilona tashkil etilishni, harakatga soluvchi yurish- turish shakllarining to’g’riligini talab etadi. Bolalarning bu yoshida tormozlanish va qo’zg’alish jarayonlarini muvozanatligini yuzaga keltirishda kattalar talabining tizimliligi va o’zini tuta bilishga odatlantirish katta rol o’ynaydi. Milliy o’zbek o’yinlarini yoshlar, ayniqsa maktab o’quvchilari sevib, maroq bilan o’ynamoqdalar. Bunday o’yinlar jismoniy tarbiya darslaridagina emas, balki hovlilar va bog’, parklarda dam olish soatlarida o’ynaladi. Muhim sifatlarni rivojlantirishga mo’ljallangan umumiy rivojlantiruvchi va maxsus mashqlarga doir bayon qilingan material ko’proq o’yin tarzida beriladi, lekin mashqlarni tuShuntirish va faol dam olish uchun qisqacha pauzalar bo’lgan kichik dozada uzluksiz bajariladi. O’yin mashqlaridan keyin bo’shashtiradigan, ohista yuriladigan mashqlarni yoki diqqat-e’tiborini o’stiradigan mashqlarni berish lozim. Xalqning sog’lig’ini mustahkamlash O’zbekistondagi jismoniy madaniyatning asosiy vazifasidan biridir. Istiklol davrida, ayniqsa, sport va jismoniy tarbiyaga e’tibor kundan-kunga kuchayib bormoqda. Jismoniy tarbiya oldida jismoniy madaniyat va sportni xalqimizning hayotiga ko’proq singdirish; yoshlarni mustaqillik ruhida tarbiyalashda jimoniy tarbiya va sportning barcha turli-tuman shakllaridan, jumladan, xalq an’analaridan keng foydalani, insonlarning sog’ligini yaxshilash vaularni Ona Vatan mudofaasiga tayyorlash va Shu singari katta vazifalar turibdi. Xalqimizning milliy o’yinlari esa ana Shu maqsadda keng qo’llanib kelinayotgan muhim jismoniy va sport vositalaridan biridir. Shuning uchun xalq milliy harakatli o’yinlariga e’tiborni kuchaytirish zaruriyati yanada yaqqol ko’rinmoqda. Qadriyatlarga e’tibor qaratish SHarq xalqlari madaniyatining juda ko’p unsurlari (elementlari) ni saqlab qolishga va ulardn amaliy foliyatda foydalanishga imkoniyat yaratiladi. qadimgi mahalliy xalqlarimiz uchun an’anaviy milliy o’yinlar 14 va milliy bellaShuvlar qachonlardir ular hayotining ajralmas bir qismi bo’lgan, ular xalq marosimlarida, rasm-rusumlarda va urf-odatlarda mustaqil bir soha sifatida faoliyat ko’rsatib kelgan, mustahkam o’rin olgan jismoniy madaniyatning, rasm- rusumlarida va mustaqil bir soha sifatida faoliyat ko’rsatib kelgan, mutahkam o’rin olgan. Jismoniy madaniyatning bunday o’ziga vositalar yordamida bobolarimiz o’sib kelayotgan avlodda chaqqonlik, epchillik, kuchlilik va sabr-toqat kabi xususiyatlarni shakllantirganlar. Farzandlarini hayot qiyinchiliklariga vatabiatning qiyinchiliklariga nisbatan bardoshli, baquvvat qilib tarbiyalaganlar. Yosh avlodning jismoniy jihatdan to’kis sog’lom mehnatga va Vatanni himoya qiluvchi tarzida o’sishidan xalq ham, jamiyat ham manfaatdor. Buning uchun o’quvchilar jismoniy madaniyat bilan chuqur Shug’ullanishlari, turli milliy o’yinlardan foydalanish mahoratini egallashlari kerak bo’ladi. Bu esa yosh avlod tarbiyasini yanada kuchaytirish, ularni o’z xalqi, mustaqil davlati vajamiyati oldidagi burchini his etish ruhida tarbiyalashdek g’oyat muhim vazifalar bilan bog’liqdir. Bolalarda maktabda o’qiy boshlagan birinchi kundanoq mehnatga muhabbat, ishchanlik, boshlagan ishini oxiriga yetkazish, sabotlilik xususiyatlarini shakllantirish imkoni yaratiladi. Bunda jismoniy madaniyatning barcha zamonaviy vositalari bilan birga o’zbek xalq milliy o’yinlari juda qo’l keladi, chunki bu o’yinlar bolalarni jismoniy, ruhiy, ma’naviy jihatdan tarbiyalashning barcha jihatlarini o’z ichiga ola biladi. Zero, millatning kelajagi bo’lgan yoshlarni sog’lom, yetuk va komil inson qilib tayyorlash mustaqil O’zbekistonimiz keljagining zamini mustahkam bo’lishiga xizmat etadi. Milliy xalq o’yinlari va milliy sport turlari tarixiy taraqqiyot jarayonida jiddiy o’zgargani, har bir iqtisodiy tuzum ularning mazmun va qoidalarida o’zining muayyan izini qoldirgani haqida yuqorida to’xtalgan edik.ba’zi o’yinlarning nomi va qoidalari hozircha saqlanib qolgan. Ana Shunday o’yinlardan foydalanishda ularningbolalarga jismoniy ta’sirdan tashqari tarbiyaviy ta’sir ko’rsatishini ham nazardan soqit qilmaslik, ijodiy qo’llashni maqsadga muvofiqlashtirish kerak. 15 Masalan, “ Uloq” o’yini deganda odatda ot bilan o’ynaladigan, chavandozlar haqiqiy uloq uchun kurashadigan qadimiy ko’pkari o’yini tuShuniladi. Bolalarga mo’ljallangan “Uloq” o’yini otsiz o’tkaziladi, o’yinchilar bir parcha echki terisi yopishtrilgan to’ldirma to’pni olish uchun kurashadilar. O’yin qoidalarining ba’zi jihatlari kattalarnikiga o’xshab ketadi. Tezkorlik, chaqqonlik va kuchlilikni tarbiyalovchi bu o’yin katt tarbiyaviy ahamiyatga ham ega, bunda bir-birini hurmt qilish, samimiy munosabat, qo’pollik qilmaslikka katta e’tibor briladi. Xalq milliy harakatli o’yinlari bolalarning jismoniy sifatlarini rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi. CHunki o’yinlar o’quvchilarning qiziqishlarini oshiradi, ularga zavq bag’ishlaydi, ish qobiliyatlarining tezroq tiklanishini ta’minlaydi. O’yinlar tufayli bolalar charchashni unutadilar, mashqlarni diqqat bilan bajarishga harakat qiladilar. Xalq milliy o’yinlarining barchasi bolalarning organizmlariga yaxlit ta’sir o’tkazadi. Shuning uchun ham o’yinlarga umumiy jismoniy ta’sir ko’rsatuvchi sifatida qarash lozim. Bironta o’yin yo’qki, u ayrim jismoniy sifatni rivojlantiruvchi vosita bo’lib hisoblanmasin. Masalan, “Do’ppi kiyishda kim g’olib?” milliy o’yinida faqat chaqqon bo’libgina qolmay, balki epchil, sezgir bo’lishga ham da’vat etiladi. Jismoniy madaniyat tizimidagi barcha soha va bosqichlarning birdan-bir va yagona maqsadi-insonni to’g’ri yashashga tayyorlashdir. Boshlang’ich sinf o’quvchilari jismoniy tarbiyasining vazifalari bolalarning yoshiga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda aniqlanadi, lekin bunda jismoniy madaniyatning umumiy maqsadi ko’zdan qochirilmaydi. Maktabda boshlang’ich sinf o’quvchilari jismoniy tarbiyasida sog’lomlashtirish, ta’lim berish va tarbiya berish vazifalarini amalga oshirish ko’zda tutiladi. Xalq milliy o’yinlari orqali bu vazifalarni yaxlit holda bajarish imkoniyatlari ko’proq ko’rinadi. 1.Soglomlashtirish vazifalari. 7-8 yoshli ya’ni boshlang’ich sinf o’quvchilari jismoniy tarbiyasining eng asosiy vazifasi bola hayotini muhofaza 16 qilish va uning sog’ligini mustahkamlash, uning organizmini chiniqtirish yo’li bilan o’zini himoya qilish va turli kasalliklarga chidamlilik xislatlarini oshirish, tashqi muhitning noqulay sharoitlariga bardosh berishga o’rgatishdan iborat. Bulardan tashqari bolalarda har qanday ishga layoqatlilik xususiyatini oshirish juda muhim ahmiyatga ega. Bola organizmining rivojlanishi o’ziga xos xususiyatga ega bo’lgani sababli, uning vazifalariancha aniqroq shaklda ifodalanadi: bola suyagining behato va o’z vaqtida qotishiga, orqa umurtqadagi egik joylarning shakllanishiga, tovon yuzasining yaxshi rivojlanishiga, pay bo’g’in aparatlarini pishitishga yordam ko’rsataliladi (o’yinlar); gavda qisimlarining o’zaro to’g’ri rivojlanishiga imkon yaratiladi (o’yinlar); barcha mushak guruhlari rivojlantiradi. Shuningdek, yurak qon tomir tizimi faoliyatini takomillashtirishga imkon yaratish lozim: qonning yurakka qarab oqishini kuchaytirish, yurakning bir me’yorda ishlashini yaxshilash va uning kutilmaganda o’zgargan yuklamaga moslashish layoqatini rivojlantirish; ko’krak qafasi harakatchanligini kuchaytirish, chuqur-chuqur nafas olish va bu faoliyatining uzoq vaqt turg’un bo’lishini ta’minlash, o’pkaning hayotiy sig’imini kegaytirish, burun bilan nafas olishni yaxshilash, ichki a’zolarning to’g’ri ishlashini ta’minlash, markaziy asab tizimini takomillashtirish; hayojonlanish va tormizlanish holatlarining harakatchanligini bir me’yorda bo’lishini ta’minlash, Shuningdek, harakatlantiruvchi analizatorni va his tuyg’u organlarni kamolotga yetkazish lozim. 2.Ta’lim berish vazifalari. 7-8 yoshli o’quvchilar bilan milliy xalq o’yinlarini o’tkazish jarayonida ta’lim berish vazifalarini bajarish ham muhim ahamiyatga ega. Bu vazifalar: harakat malakalari va layoqatlarini shakllantirish, jismoniy fazilatlar (chaqqonlik, tezlik, qayishqoqlik, muvozanatni saqlash, epchillik, baquvvatlik, chidamlilik) ni rivojlantirish, gavdani to’g’ri tutishni, jismoniy tarbiya haqidagi bilimlarni o’zlashtirishdan iborat. Asab tizimining qayishqoqligi tufayli bolalarda harakat malakalari kattalarga nisbatan osonroq shakllanadi. Bu malakalarning ko’pchiligi (yurish, yugurish, sakrash) dan bolalar kundalik hayotda harakatlanuvchi vositalar sifatida 17 foydalanadilar. Harakat malakalari bolaning atrof-muxit bilan muloqot qilishini yengillashtiradi va uni idrok qilishiga ko’maklashadi. Tanlab olingan xalq milliy o’yinlarini to’g’ri bajarish bola mushaklari, paylari, bo’g’imlari, suyuk tizimining rivojlanishiga samarali ta’sir ko’rsatadi. Puxta shakllantirilgan harakat malakalarini amalda qo’llash bilan, o’yinlarni bajarish chog’ida bola kuchini tejashda va uning etiborini o’yin faoliyati paytida tasodifan sodir bo’luvchi turli-tuman vazifalarni idrok qilishga imkon yaratadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilariga jismoniy madaniyat bilan bevosita bog’liq bo’lgan bilimlar (o’yinlarning foydali tomoni, jismoniy mashg’ulotlarning axamiyati va texnikaviy ijrosi, ularni bajarish usullari, xalq milliy o’yinlarning qoidalari va boshqalar) xaqida ma’lumot berish katta ahamiyatga ega. O’quvchilar olgan bilim qancha chuqur bo’lsa, ular xalq o’yinlaridan Shuncha oqilona foydalanishlari, o’yinlar bilan Shuncha samarali Shug’ullanishlari hamda maktab va oila muhitida jismoniy madaniyat qurollarini mustaqil ishlata bilishlari mumkin. 3.Tarbiya berish vazifalari. Jismoniy madaniyat bilan Shug’ullanish tanda, bolalarda joriy qilingan tartibga rioya qilish odatini hamda xalq o’yinlari bilan iloji bo’lsa xar kuni muntazam ravishda Shug’ullanish ishtiyoqini uyg’otish, ularda maktab va uyda Shu o’yinni bilan mustaqil shug’ullana olish layoqatini rivojlantirish, ularni o’z tengqurlari va o’zlaridan kichik bo’lgan bolalar jamoasida o’yinlarni tashkil qilish, ularni birgalikda bajarishga o’rgatish lozim. O’quvchilarda xalq milliy o’yinlariga mehr bilan, Shu o’yin natijalariga qiziqish bilan va sportchilar erishadigan g’alabalariga havas bilan qarash tuyg’usini tarbiyalash lozim. Milliy xalq o’yinlarini o’rganish jarayonida ahloqiy, aqliy, estetik va mexnat tarbiyalarini amalga oshirish uchun katta imkoniyatlar vujudga keladi. Xalq o’yinlarini bajarish chog’ida bolalar harakatida ijobiy (hamjihatlik, intizomlik, kamtarinlik, mehribonlik) va ma’naviy fazilatlar (halollik, odillik, do’slik tuyg’usi hamkorlik, zamon bilan hamnafas bo’lib ishlay olish qobiliyati, topshiriqlarni mas’uliyat bilan bajarish) ni tarbiyalash, Shuningdek, irodaviy 18 xususiyatlar (jasorat, qat’iylik, o’z kuchiga ishonch, qiyinchiliklarni sobitlik bilan yengish, chidamlik va hakozolar ) ni namoyon qilish uchun eng yaxshi sharoit va imkoniyatlar vujudga keladi. To’g’ri tashkil qilingan milliy halq o’yinlari bolalar aqlining rivojlanishiga qulay imkoniyatlar yaratadi, zero, bunday vaziyatda asab tizimining ham, boshqa barcha a’zolar tizimlarning ham faoliyat ko’rsatishi uchun qulay sharoitlar paydo bo’lishi, Shubhasiz. Xalq milliy o’yinlarini o’rgatish jarayonida o’quvchilar xalqona an’analariga sodiq holda yaxshi tarbiya ko’radi, o’rgangan narsalarini puxta eslab qoladi. Bolalarda ruhiy jarayonlar (tarbiya, tafakkur, xotira, tasavvur va boshqalar) ning, Shuningdek, fikirlash faoliyatlari (kuzatish, taqqoslash, tahlil qilish, sintezlash, umumlashtirish va hakozolar) ning, barchasi rivojlana boshlaydi. Milliy o’yinlar jarayonida erishilgan ilm va malakalardan ijodiy foyjalanish layoqatini bolalarda tarbiyalashga e’tibor qaratish lozim, chunki bunday layoqatga bolalar o’zlaridagi ishchanlik, mustaqillik, ziyraklik, topqirlik, hozirjavoblik kabi ezgu fazilatlari tufayli erishadilar. Bolalarda ijobiy hissiyotlarni, odamlar bilan samimiy va quvnoq munosabatda bo’lish tuyg’ularini tarbiyalash, Shuningdek, yuz bergan salbiy ruhiy holatlarni tez bartaraf qila olish layoqatini rivojlantirish nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Buning zarurligi ijobiy hissiyotlar organizmdagi barcha a’zolarga foydali ta’sir ko’rsatishida, harakat malakalarining jadal va mustahkam shakllanishini ta’minlashida ko’rinadi. Milliy xalq o’yinlariga asoslangan jismoniy madaniyat estetik tarbiyani amalga oshirishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Xalq o’yinlarini bajarish jarayonida estetik zavqni idrok qilish va o’ziga singdirishni, go’zallik, nafosat, ma’nodorlik, qad-qomat, liboslar bejirimligi, o’z atrofidagi barcha narsalarni tuShunish, to’g’ri qadrlashni rivojlantirish, estetikaga va o’z xulq-atvoriga gard yuqtirmaslikka bo’lgan moillikni, qilayotgan ishi, aytayotgan gapi va barcha hatti-harakatida qo’rslik, dag’allikka aslo yo’l qo’yilmaslikni rivojlantirish lozim bo’ladi. 19 Milliy o’yinlar bilan shug’ullanish jarayonida mehnat tarbiyasi amalga oshiriladi. Bolalarning salomatligi yaxshilanadi, ularda harakat malakalari shakllanadi, mehnat faoliyati uchun zarur bo’lgan jismoniy fazilatlar rivojlanadi. Bolalarni mehnatga tayyorlashda jismoniy madaniyatning, jumladan, xalq milliy o’yinlarining tutgan o’rnini ularga tuShuntirish va bu tuShunchani ularning ongida shakllantirish g’oyat muhim ahamiyatga ega. O’quvchilar jismoniy tarbiyasining vazifalari doimo, jumladan, milliy xalq o’yinlarini o’rganish va o’rgatish jarayonida ham uyg’un holda hal etiladi. Bu vazifalar butun jismoniy madaniyat tizimining bolalarga ta’sir etishi tufayligina muvaffaqiyatli bajarilishi mumkin. buning uchun maktabning butun pedagogika jamoasi birgalikda ahil xarakat qilishi, maktabda mashg’ulotlarni tashkil etishning turli shakl va usullaridan, ayniqsa, milliy xalq o’yinlarida, barcha vositalari yaxlitligi (kompleksi) dan foydalanish talab etiladi. 2.2. Jismoniy sifatlarni tarbiyalovchi milliy harkatli o’yinlar tasnifi va ularni o’rgatish yo`llari Bolalarning o’sish va rivojlanishi bilan o’yinlarning mazmuni o’zgarib boradi: o’yinlar faoliyati dastlabki bosqichlarda oddiy harakterda bo’lsa, keyinchalik u boyib boradi. P.F.Lesgaft o’zining jismoniy mashqlar tizimida o’yinlarni jismoniy tarbiya vositasi sifatida ifodalaydi. U o’yin yordamida bola hayotga tayyorlanishiga e’tibor qaratadi. Uning harakatli o’yinlarni o’tkazish uchun qo’ygan talablari bugungi kungacha o’z qimmatini yo’qotgani yo’q: masalan, u har bir o’yin oldiga aniq maqsadlar qo’yishi, o’tkazilayotgan o’yin qatnaShuvchilarning kuch va qobiliyatlariga mos kelishi, o’yin Shug’ullanuvchilariga ijobiy ta’sir ko’rsatishi lozimligini, o’yinlarni tizim tarzda va muntazam o’tkazish, o’quvchilarning faolligi va mustaqilligini oshprishga harakat qilish zzarurligini uqtirgan edi (69,70). O’yinlarning takomillashuvi, o’yin faoliyati dastlab syujet va mazmundan tashkil topadi. Odatda syujet deganda o’yin faoliyatida bolalar aks ettiradigan voqe’likning doirasi tuShuniladi. O’yin syujeti turli davrga sinfiy xususiyatga, 20 oilaviy turmush tarziga, geografik va ishlab chiqarish sharoitlariga bog’liq holda yaratiladi. 7-8 yoshli bolalarga xos o’yinlarni jismoniy sifatlarini rivojlantirishiga ko’ra quyidagi guruhlarga ajratish mumkin 1. Tezkorlikni tarbiyalovchi o’yinlar. 2. Kuchni oshiruvchi o’yinlar. 3. CHaqqonlikni rivojlantiruvchi o’yinlar. 4. CHidamlikni rivojlantiruvchi o’yinlar. 5. Egiluvchanlikni tarbiyalovchi o’yinlar; Ayrim o’yin turlari bolalarning barcha bo’g’inlariga mos kelishi mumkin, ya’ni jismoniy sifatlarni yaxlit holda tarbiyalashga qaratilgan o’yinlar ham borki, ularda turli jismoniy sifatlar ketma-ket rivojlanishi mumkin. o’yinlardagi bunday izchillik bolaning bilim saviyasi, turmush tajribasini kengayishi, uning katta yoshdagi odamlarning turmushiga chuqurroq kirib borishi bilan bog’liqdir. Darhaqiqat o’yinlarning oddiyidan murakkabga tomon o’sishi turmushning tobora yangi qirralarini aks ettirish bilan cheklanib qolmay, muayyan o’yinning o’ziga xos boshqa ko’rinishlari bilan boyishi sababli ham amalga oshadi. 1. Tezkorlikni tarbiyalovchi o’yinlar. Tezkorlikni tarbiyalash uchun mashqlar maksimal suratda bajarilishi lozim. Signalga binoan tezlikda javob berilishini muayyan vaqt birligi ichida ko’pgina harakatlar bajarilishini hamda butun tana yoki uning bir qismini fazoda tezlik bilan harakat qilishini talab qilinadigan o’yinlar o’quvchilarda tezkorlik sifatini rivojlantiradi. Bunda ko’proq ikki guruhning faol musobaqalashishiga olib keladigan o’yinlar o’tkazishga e’tibor qaratish lozim. Harakatdagi ob’ektga nisbatan bo’lgan reaksiyani tarbiyalovchi o’yinlar bu o’rinda yaxshi natija beradi. Bunday o’yinlarga “Do’ppi kiyishda kim g’olib?”, “To’rt muyush”, “Bo’sh joy”, “Kim tez o’ynaydi” kabilarni kiritish mumkin. Masalan, “Do’ppi kiyishda kim g’olib” o’yini qadimgi o’zbek xalqining milliy o’yinlaridan hisoblanib, bolalarni tezkorlikka, chaqqonlikka o’rgatadi. O’yinda o’quvchilar ikki guruhga bo’linadi. 30 metr masofani ikkita do’ppi bilan 21 belgilash kerak. Har ikkala guruhdan ikki bola Shu masofaga yugurib borib kelishi va o’yinni bajarishi-do’ppi boshidan tushmasligi kerak. O’yin guruhdagi bolalarning hammasi boshiga do’ppi kiygizulgunga qadar davom etadi. qaysi guruh shartni tez bajarsa, o’sha g’olib sanaladi. 2. Kuchni rivojlantiruvchi o’yinlar. Bunda o’qituvchi kerakli mushak guruhlarining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadigan o’yinlarni tanlashi lozim. Kuchni rivojlantiruvchi o’yinlarda o’quvchilar o’z tana og’irligini, bironta tashqi og’irlikni yoki raqib og’irligini (qarshiligini) ye ngadi. Kuchni rivojlantirish uchun quyidagi o’yinlar tavsiya etiladi: “Xo’roz-xo’roz” o’yini, “Uloq”, “Otdan ag’darish”, “Oqsoq bo’ri va qo’ylar”, “CHuqurga tushir” kabilar. “Xo’roz-xo’roz” o’yinida bolalar soni qancha ko’p bo’lsa, o’yin Shuncha qiziqarli bo’ladi. Bu o’yinda asosan o’g’il bolalar qatnashadi. Bolalar ikkiga bo’linib o’ynaydilar. Ikki tomonda guruh sardorlari saylanadi. O’qituvchi sinf o’quvchilarini ikki jamoaga bo’ladi. Ular bir-birlariga yuzma-yuz qarab turadilar. Ular qo’llarini orqaga tutib bir oyoqlab sakrashib, yelkalari bilan bir-birlarini itara boshlaydilar. Bunda birorta bola oldin oyog’ini yerga qo’yishi yoki orqasidagi qo’lini bo’shatib, o’ynashi mumkin emas. O’yinning asosiy maqsadi, o’quvchilarning kuchini sinash, chidamlilikni oshirishdan iborat. Bu o’yinning yana bir boshqacha ko’rinishi ham bor. Bunda ikkita o’g’il bola qatnashadi.dastlab yerga doira shakli chiziladi. Shu doira ichida har ikki bola ham qo’llari orqasida, bir oyog’ini ko’tarib, ikkinchi oyog’ida sakrab-sakrab bir- birini yelkasi bilan turtib, doira ichidan chiqib ketgan yoki ko’tarilgan oyog’ini yerga qo’ygan bola yutqazgan hisoblanadi. Tezkorlik va kuchni rivojlantiruvchi o’yinlar ma’lum bir vazifani hal etishda katta yordam beradi. 3. Chaqqonlikni tarbiyalovchi o’yinlar. Aniq harakat qilish zarur bo’lgan, bajarish sharoitlari o’zgaruvchan milliy o’yinlarda chaqqonlik yaxshi rivojlangan bo’lishi kerak. Shunga tayangan holda chaqqonlikni tarbiyalash uchun “Almash qadamlar”, “Tiriltirishma”, “Urdi-qochdi”, “Olacha tovuq”, “Kim chaqqon” kabi o’yinlarni tavsiya etdik. 22 Misol uchun “Almash qadamlar” o’yinini ko’rib o’tish mumkin. o’yinni butun sinf o’quvchilari ikkiga bo’lib o’ynashi mumkin. O’yinning qoidasi: bolalar uzunasiga saflanadilar, so’ngra tartib bilan tortilgach, chiziq ustidan qadamlarini chillak qilib (ketma-ket) qo’yib o’tadilar. O’yinning uch xilidan foydalanish mumkin: 1.Chiziq ustidan qo’llarini yon tomonga uzatgan holda. 2.Qo’llarni orqaga qilgan holda. 3.Qo’llar bilan boshning orqasini ushlagan holda. Kim shu o’yinni chaqqon va xatosiz bajarsa, o’sha g’olib sanaladi. CHiziq ustidan yurish harakatda kim muvozanatni buzsa, xato qilgan hisoblanadi va o’yindan chiqadi. O’yin Shu zaylda davom etadi. O’yinni dars vaqtida ham, tanaffusda ham bajarish mumkin. Bu o’yinning tarbiyaviy ahamiyati Shundaki, u bolani ruhan sezgirlikka chaqiradi. Jismoniy jihatdan chaqqonlikni (o’yin ma’lum muddatda bajarilishi ya’ni qaysi guruh chiziqni tezda birinchi bo’lib bosib o’tishi kerakligi bunda bolalar o’yinlarining ruhi, tabiati, xarkteri, ishtirokchilarning hatti-harakatlari v.h. kabi tomonlariga e’tibor berish kerakligi nazarga tutilyapti) tarbiyalaydi, qomatni tik to’g’ri tutishga o’rgatadi. Bu o’yinni guruhlarga bo’lib o’ynash bolada jismoniy madaniyatga bo’lgan qiziqishni oshiradi. Bu o’yindan qadimda ota-bobolarimiz juda ko’p foydalanishgan. 4. Chidamlilikni tarbiyalovchi o’yinlar. Ko’pchilik milliy xalq o’yinlarida nihoyatda jadal bajariladigan mashqlar tufayli tezkorlik va chidamlilik kabi jismoniy sifatlar tarbiyalanadi. Bunday o’yinlarda jismoniy yuk (nagruzka) ham asta-sekin oshirib boriladi. Masalan, maydonni kattalashtirish; maydonni kichraytirmay turib o’yinchilarning sonini kamaytirish; o’yin jihozlari sonini ko’paytirish (tayoqcha, ro’molcha, do’ppi, chopon, to’p v.h.) yugurish masofasini uzaytirish; to’siqlar sonini oshirish; murakkab mashqlarni qo’llash va ularning sonini ko’paytirish va hakazo. Ko’rsatilgan bu metodik usullar izchillik bilan qo’llanilganda maqsadga tezroq erishiladi. Mazkur jismoniy sifatni tarbiyalovchi o’yinlarga “Oqsoq qarg’a”, 23 “Lanka”, “Podachi” kabilarni misol qilib ko’rsatish mumkin. masalan, “Oqsoq qarg’a”-estafeta tarzidagi harakatli o’yin. O’yinchilarning miqdori teng bo’ladi, ikkita jamoa bir-biriga ro’para turib, saf tortadi. O’ynovchilardan har biri navbat bilan o’zining bitta oyog’i bog’ich (ro’molcha yoki tasma) bilan boldiridan sonigacha bog’laydi. Har ikkala komandaning o’yinchilari “Tayyorlan-Bajar!” buyrug’i berilishi bilan qarshi jamoaning chizig’iga qadar bir oyoqlab irg’ishlab boradilar, undan keyin esa oyoqlaridagi bog’ichni yechib olib, orqalariga qarab yuguradilar va uni o’z jamoalaridagi navbatdagi o’yinchiga beradilar. O’yin bog’ichini o’qituvchiga keltirib beradigan so’nggi o’yinchiga qadar Shu tariqa davom ettiriladi. Bog’ichni birinchi bo’lib o’qituvchiga keltirib bnrgan jamoa g’olib bo’ladi. 5.Egiluvchanlikni tarbiyalash. 7-8 yoshli bolalarda egiluvchanlikni tarbiyalash maqsadida ayrim mushak guruhlari va bo’g’inlariga ta’sir ko’rsatuvchi o’yinlar tanlab olinadi. Bu o’yinlar asosan maxsus sport jihozlari yordamida o’tkaziladi. Og’irliklar o’rnida Shug’ullanuvchilarning o’zlari ham qatnashishlari mumkin. Faol egiluchvchanlik mushaklarning kuchiga bog’liq. Mushaklarning cho’ziluvchanlik xususiyatlari esa markaziy nerv tizimining ta’sirida o’zgaradi. Shuning uchun bu o’yinlarga o’quvchilar zavq-shavq bilan qatnashganda egiluvchanlik yuqori bo’ladi. Egiluvchanlikni talab qiladiagn o’yinlardan oldin tegishli mashqlar bajarilishi lozim. Egiluvchanlikni tarbiyalash uchun “tizza ostida ro’molcha”, “tayoqni davraga irg’itish”, “to’siqdan sakrab o’tish”, “tosh o’yin” kabi o’yinlar tavsiya etiladi. Masalan, biz 7-8 yoshli o’quvchilar uchun qiziqarli va egiluvchanlik sifptini samarali ravishda oshiradigan “tosho’yin” ni o’qituvchilarga tavsiya etamiz. O’yinda ishtirok etuvchilar doira bo’ylab turadilar. Ularning xar biri, bir o’yinchidan tashqari, qo’llariga beshtadan toshcha ushlab oladi. O’yinning qoidasi: o’qituvchining birinchi signaliga binoan o’ynovchilar o’z toshlarini oldilariga tashlaydilar va doira markaziga orqa o’girib o’tiradilar. Ikkinchi signalga muvofiq keskin ravishda dastlabki xolatga buriladilar va har bir 24 o’yinchi o’z toshini olishga harakat qiladi. Toshni olib ulgurmagan o’yinchi yutqazgan hisoblanadi va o’yin boshqatdan boshlanadi. Eng epchil, chaqqon va tez xarakat qiladigan, o’z toshini vaqtida oladigan o’yinchi g’olib sanaladi. O’yinchilarning toshini bekitishga yoki ularni bosib olishlariga ruxsat etilmaydi. O’yinning boshlanishida sanash yo’li bilan tosh berilmaydigan o’quvchi aniqlanadi. O’yin boshlangandan keyin toshni olishga ulgirmaydigan va toshsiz qoladigan o’yinchi paydo bo’ladi. O’yin bolalarda egiluvchanlik sifatini rivojlantiribgina qolmay, ularni uyushib xarakat qilishga da’vat etadi, demakki, uyushqoqlik, bahamjixatlik ruxida tarbiyalashga ham xizmat qiladi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar rivojlanishining yosh xususiyatlari. Mashg’ulot yuqori ko’rsatkichlarga erishish uchun o’qituvchi boshlang’ich sinf o’quvchilari rivojlanishining yosh xususiyatlarishi juda muhimdir. Avvolo shuni ta’kidlab o’tish kerakki, bolaning rivojlanishi atrof muhitga, hayotning qanday tashkil etilishiga, tarbiyasiga, Shu jumladan, jismoniy tarbiyasiga to’g’ridan-to’g’ri bog’liqdir. Bo’yiga o’sish kichik yoshdagi maktab bolalari uchun xosdir. Bolalarni jismoniy tarbiyasini asosi bo’lib sog’liqni mustahkamlash va to’g’ri jismoniy rivojlantirish hisoblanadi. Jismoniy tarbiyaning sosiy vazifalari - o’quvchilarni sog’lomlashtirish, ularni jismoniy rivojlaniishi, harakat malakalari tizimiga ega bo’lishi va jismoniy sifatlarning rivojlanishini yaxshilashdan iborat. Bu vazifalarni hal etish uchun o’quvchilarning yoshiga qarab, kichik maktab yoshilagi bolalar, o’smiralar va yoshlar bilan har-xil usulda ish olib boriladi. Yoshiga qarab davrlarga bo’lish hozirgi paytlarda kp tarqalgan, uning ichida yangi tug’ilgan, bog’cha, maktabgacha va maktab yoshidagi davrlari, o’z navbatida, kichik, o’rta va katta maktab yoshiga bo’linadi, bolalar muassasa tizimining tez yuzaga kelishiga ta’sir etadi. Fiziologiyada mavjud bo’lgan bolalar va o’smirlar yosh davrlariga bo’lish tizimi, rivojlanishning aloxida davr bo’limlari maktab yoshdagi bolalar uchun asos 25 bo’lib hisoblanadi. Pedagogikada maktab yoshi kichik 7-10 yoshga, o’smirlik 11- 14 yoshga va o’spirinlik 15-17 yoshlarga bo’lish qabul qilingan. Bolalarni o’z vaqtida hayotiy muhim bo’lgan harakat malakalariga o’rgatish, eng asosiylari yurish, yugurish, sakrash va uloqtirish malakalari hisoblanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar bilan jimoniy tarbiya darslarini olib borishdagi asosiy yo’nalish hyoatiy zarur jarayonlar: yurish, yugurish, sakrash, uloqtirish, qomatni to’g’ri saqlay olish, tezkorlik, chaqqonlik, mushak tezliklarini tahlil qilish qobiliyatlarini tarbiyalashga qaratib, ularni shakllantiradi. Maktab yoshidagi bolalar bilan jismoniy mashg’ulotlar tizimini to’g’ri olib borish bola organizmining o’sishi va rivojlanishini kuchaytiradi, fiziologik jarayonlarni jonlantiradi. Jismoniy tarbiyani tarkibiy qismi o’rgatish bo’lib, bu jarayonda, o’quvchilar turli xil malaka va harakatlarni bilish murakkabligini o’zlashtirishadi. Jismoniy tarbiya darslarida bolalarni o’rgatishda vosita va uslublarni tanlash, har xil yoshdagi o’quvchilarning jismoniy imkoniyatlariga qat’iy to’g’ri kelgan holda amalga oshirilishi kerak. 6 yoshli bolalarda harakat ko’nikmasi va malakalari tez shakllana boshlaydi. Ularda bo’y, mushak kuchi o’sadi, harakat koordinatsiyasi yaxshilanadi, harakat amplitudasi, tezligi, yo’nalishi, maromi, sur’ati, baholash malakasi takomillashadi, hakrakatni tahlil kilish, undagi ayrim fazilatlarni jarata olish qobiliyati rivojlanadi. bolA harakat natijalari uning bajarish sifatlariga bog’liqligini tuShuna boshlaydi, so’ng yaxshi natijalarga erishish maqsadida, harakatlarni chidam, bardosh bilan bajarishga kirishadi. Bularning hammasi asosiy harakatlarni gimnastik va jismoniy mashqlarni bajarish texnikasini o’rganishga imkon yaratadi. 6-7 yoshdagilar va 9-10 yoshdagi bolalarni o’pka massasi oshadi, alveolalar soni kattalarnikiga yaqinlashadi, o’pkaning tuzilmaviy o’zgarishi uning tiriklik sig’imining oshishiga olib keladi. Shuningdek o’pkaning tiriklik sig’imi1.40-1.60 l da 2.20-2.50 l gacha oshadi. 26 Tashqi naafas olishning oshishi bilan biraglikda yuroq-qon tomir tizimining tinch holatda ham va jismoniy ish vaqtida ham kislorodga talabi ko’rsatkichlarning oshishi kuzatiladi. Bu o’zgarishlar orqali mushaklarning kislorod bilan ta’minlnish xususiyati ortadi, energiya almashinishi jarayoni takomillashadi. Tayanch-harakat apparati, markaziy va perefirik nerv tizimida hamda ichki organlarda morfologik va biokimyoviy o’zgarishlar jismoniy sifatlar rivojlanishining tuzulmaviy xususiyatlari bilan bog’liqdir. Bolalar va o’smirlarda fiziologik tomonidan chidamlilik sifati har xil siklik mashqlar turlaridan iborat bo’lib organizmda aerob ishlab chiqarilishini oshiradi. Mutaxasislarining hisoblashicha, kichik maktab yoshidagi bolalarning umumiy chidamliligini oshirish uchun 3 km dan 45 km gacha kros yuugurishi tavsiya etiladi. Shu maqsad bilan birgalikda darslarda harakatli o’yinlar va o’yin mashqlarini qo’shish taklif etiladi. Kichik maktab yoshida tezkor-kuchni rivojlatirishning samarali vositasi 15 m dan 30 m gacha qisqa vaqtli yez yugurish charchashni keltirib chiqarmaydi. 10- 11 yoshdagi o’quvchilarda ish bir necha bor bajarilsa, tezkor qobiliyati oshadi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda egiluvchanlikna tarbiyalashda bir qancha yo’nalishlar bor. Bular, birinchi navbatda tayanch apparatining morfologik xususiyatlari: mushaklar va bo’g’inlarning yuqori cho’ziluvchanligi, umurtqaning harakatchanligidir. 7-10 yoshdagi bolalarda egiluvchanlikning yuqori rivojlanganligi kuzatiladi. Harakat malakalarini egallashga yo’naltirilgan darslarda o’quvchilar muvaffaqiyatga erishish uchun bolalarning yosh xususiyatlarning har tomonlama hisobga olish kerak. Milliy va harakatli o’yinlarni harakat sifatlarini tarbiyalashga yo’naltirish bo’yicha tanlash yoshni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda epchillik, tezkorlik, harakat aniqligi va koordinatsiyalari yuzaga kelishi xarakterlidir. 27 Ta’limning asosiy savollari va bolalarda shartli reflekslar, harakat malakalarining fiziologik asosini tashkil qilish xozirgi vaqtda chuqur o’rganilgan va jismoniy tarbiya hamda sportning asosini tashkil qiladi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda milliy harakatli o’yinlarni yig’ish, ularni turkumlarga ajratish jismoniy tarbiya darslari, sifatini oshirishda, zichligini ko’tarishda bolalarda qiziqish uyg’otishda muhim vosita bo’lib hisoblanadi. Shu sababli ularni o’rganish kunning dolzarb masalalaridan biridir. Kichik maktab yoshidagi bolalarning jismoniy tarbiya vositalari o’quvchilarning jinsiga, yoshiga qarab jismoniy tayorgarligini hisobga olgan holda aniqlandi. Tadqiqot guruhi mashg’ulotlari jarayonida jismoniy tarbiya dasturi bo’yicha beriladigan mashqlar qisqartirilib dars tarkibiga jismoniy sifatlarni tarbiyalovchi mashqlar va milliy o’yinlar majmuasi kiritildi. Jismoniy mashqlardan tashqari ayrim milliy o’yinlardan foydalandik. 1) “Quvlashmachoq” 2) “Ovchi va o’rdaklar” 3) “Arg’omchoq” 4) “Baliqchi va baliqlar” 5) “Uloq” 6) “Oq terakmi ko’k terak” 7) “40 tosh” 8) “Ko’k chopon” 9) “Otib qochar” 10) “Otdan aqdarish” 11) “Do’ppi kio’ishda kim g’olib” 12) “Xo’roz-xo’roz” 13) “Almash qadamlar” 14) “Oqsoq qarg’a” Tadqiqot davomida ikki guruhda ham 12 tadan 24 ta tekshiruvchi ishtirok etdi. 28 Tadqiqot mashqlarini o’z tarkibiga kiritmagan an’anaviy (jismoniy tarbiya asosida) va Shu mashqlar bilan qo’llaniladigan mashg’ulotlar samaradorligi ikki guruhda ham tadqiqotdan oldin va tadqiqot yakunida tekshirish o’tkazish asosida aniqlandi. 2.3. Milliy sport o`yinlari bebaho qadriyat. Mustaqilligimiz sharofati tufayli milliy qadriyatlarimizni tiklashga milliy o`yinlarning o`rni juda katta. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 14 fevral 64-F raqamli farmoyishiga binoan “Milliy sport turlari va o`yinlarini rivojlantirish muammolari” mavzuidagi Respublika konferensiyasishu yili 29-30 oktyabr kunlari o`tkazilishi munosabati bilan Samarqand viloyati “Mehnat rezervlari” ning milliy sport turlari va o`yinlarini rivojlantirish muammolari haqida tezislar. a) milliy sport o`yinlari bolalarni kichik yoshidan boshlab jismoniy, aqliy va axloqiy qilib tarbiyalashning muhim vositasi sifati qaraladi. Milliy sport o`yinlari bilan o`tmishda ota-bobolarimiz bolalarni 2-3 yoshdan shug`ullantira boshlaganlar. Ulug` bobokalonimiz Amir Temur davrida o`g`il 29 bolalarga ot minish, chavandozlik bilan shug`ullanish 3 yoshdan o`rgatilganligi ma`lum. 2-3 yoshdan suzish bilan shug`ullanib, suv hovuzi ustidan tortilgan arqondan yurishga bo`lajak darvozlarni juda kichiklikdan o`rgatganlar. O`g`il bolalar o`z aka-ukalari, mahalladosh, o`rtoqlari bilan kurash mashqlarini xuddi shunday kichik yoshlardan boshlaganlar. Qiz bolalar esa “Arg`imchoq” , “Tortishmachoq”, “Oq terakmi, ko`k terak”,“Bekinmachoq” , “otib qochar” va shunga o`xshash otaliqqa, onalikka, mehnatga tayyorlovchi milliy sport bilan juda kichiq yoshlaridan boshlab shug`ullanishga jalb qilganlar. b) Milliy sport va o`yinlar sog`liqni saqlash, kasb-korga bog`liq kasalliklardan himoyalanishning sinalgan vositasi ekanligini hech kimga uqtirib o`tirishning hojati bo`lmasa kerak. CHidamlilik, zukkolik, ziyraklik, chaqqonlik va hakozo kabi yaxshi fazilatlar sport orqali va xususan milliy o`yinlar orqali bolada rivojlanishi ota- bobolarimizga qadim-qadimdan ma`lum. Turon zaminida yashab kelgan avlod ajdodlarimiz milliy o`yinlarini e`zozlashganlar va katta e`tibor berib kelishlari hech kimga sir emas. Jismoniy tarbiya va sport kishining hayotiy istiqbol yo`lini nurli qilishga yordam beradi. Sog`lom va kuchli bo`lish inson uchun bebaho boylik. Sog`lom odam hayot yo`lini topadi, belgilangan orzu-umidlariga mehnati bilan erisha oladi. Milliy o`yinlar orasida insonni ma`lum kasalliklardan himoya qilgan (profilaktika) yoki shunday kasallik alomatlari sezilganda ulardan qutilishga ko`maklashadiganlari ham ko`p. Ma`lumki tikuvchilar, do`ppido`zlar, maxsi tikuvchilar ma`lum nuqtaga muttasil ko`zlarini qadm ish bajaradilar. Ko`z mushaklari ish davrida chegaralangan darajada harakat qiladi. Xuddi shuningdek, muttasil o`qish, yozish bilan shug`ullanuvchilar ko`rish imkoniyatini xavf ostida qoldiradilar. Halq donishmandligi bunday faoliyat bilan bilan shug`ullantiruvchilar uchun “Besh to gimnastikasi” o`yinlarini yaratgan va shug`ullanishga odatlantirgan. 30 Buhs ikki kishi o`rtasida bo`ladi. O`yin xontaxta ustida yoki stolda bajariladi. O`yin ishtirokchilari qadlarini rostlab, stol yoki xontaxtaning ikki tomonida o`tiradilar. O`yin uchun 5 ta o`rtacha danak kattaligidan tosh olinadi. Toshlarni kaftga olib, bir yarim qarich balandlikka otiladi, to tosh tushguncha qadar qo`l kafti orqaga o`giriladi, keyin qo`l orasidagi toshlar yuqoriga irg`itilib, kaft bilan ilib olinadi va hakazo. O`pka faolitini yaxshilash, uning sig`imini oshirish maqsadida “zuv” o`yini o`tmishda keng tarqalgan edi. 20 O`yinda uch kishi ishtirok etadi. O`yin uchun zarur asbob-bo`sh gugurt qo`tichasi yoki kattaligi barmoqdek 2 yog`ochni plyus shaklidagi marra belgisi “Zuv” o`ng qo`lini yelka balandligida ko`tarib tashlash belgi qiladi. Har bir o`yinchi startda o`pkasini to`ldirib nafas oladi, lablarini qisib “Zuv” degan ovoz chiqarib iloji boricha tezlik bilan oldinga qarab intiladi. Bu o`yinlar bilan shug`ullanganlar iqlim keskin o`zgarganda shamollash kasalligini bilmaganlar va hokazo. g) milliy sport va o`yinlar bilan muntazam shug`ullanish ishchanlik muddatini uzaytiradi, qiyinchiliklarni chidam bilan yengishga va oilaviy ahillikni mustahkamlaydi, oila boshiga tushgan qiyinchilik, g`am-g`ussani yengishga katta ahamiyatga ega. Harakat va fikrlashdagi tezkorlik hayotning hamma holatida faoliyatdan kuzatilgan unumdorlikni oshiradi va uning mahsuloti sifatli bo`lishini ta`minlaydi. d) is`tedodli bolalar kamolotida, o`z shaxsiy g`ururini anglab olishda, xilma- xil ijobiy sifatlarni to`la ro`yobga chiqarishda milliy sport va o`yinlarning tutgan o`rni benihoyat kattadir. Sharqona pedagogika bolalarning yoshiga moslangan tarbiyaning tajribada ko`p martalab sinalgan ajoyib vositalarini ishalb chiqfqan amalga oshirgan. Halqimiz orasida o`tmishda tarqalgan milliy o`yinlar va milliy sport turlari iste`dodli bolalar kamolatida katta o`rin tutgan. 31 e) Milliy sport va o`yinlar tartib, insof sohiblarini va o`z ahdida vafoli bo`la oladigan kishilarni tarbiyalaydi. Milliy qadriyatni tiklashda katta ahamiyat berilayotgan hozirgi davrda milliy sport o`yinlarning ahloq-odobli insofli va ahdiga vafoli kishilarni tarbiyalashda , sahiylik har doim boshqalarga ko`mak berish kabi sifatlarni rivojlantiruvchi xillari ham ko`p. “Savob” o`yinlari yo`l, ko`prik masjid-madrasa, irrigatsiya tarmoqlari va shunga o`xshash inshootlarni tuzatish va ta`mirlashda xizmat qilgan. j) milliy sport va o`yinlari aholi yashash joylari mahallalar va qishloq joylarida keng yoyishda erishilgan ijobiy tajribalar Samarqand viloyatida juda ko`p. Bulardan, birinchi navbatda O`zbekistonimiz tanilgan “Obi mashhid” mahalasi yaqqol misol bo`lib xizmat qiladi. Bu yerda yoshlarda sport bilan va shu jumladan, milliy sport va o`yinlari bilan shug`ullanishda keng sharoit yaratib berilgan va bu mahallaning yoshlari uchun sport borasida qilingan ishlar O`zbekistonimizda namuna va tajriba almashish uchun keng tarqalgan. z) sog`lom avlod tarbiyasida Samarqand viloyati umumta`lim maktablari milliy sport va o`yinlarini targ`ibot qilishda talaygina natijalarga erishmoqdalar. Viloyatimizda yoshlar orasida milliy sport va o`yinlarni keng targ`ibot qilishla umumta`lim maktablarining o`rni beqiyosdir. i) sog`lom avlod tarbiyasida oliy. O`quv va hunar texnika o`quv yurtlari milliy sport va o`yinlarni keng targ`ib qilishda kkatta e`tibor berib kelmoqdalar. k) sobiq davrida milliy qadriyatlarimiz va shu bilan bir qatorda milliy sport va o`yinlarga katta e`tibor berilmoqda. O`zbekiston Respublikamiz mustaqilligiga erishganda n beri milliy qadriyatlarimizga milliy sport va o`yinlarga katta e`tibor berilmoqda. 32 Xulosa Bolalar jismoniy tarbiya darsining boshqa shakllariga nisbatan o’yinlarda ko’proq so’zlashni eslab qolish va esda tutish imkoniyatiga ega bo’ladilar, bu esa ixtiyoriy xotira xususiyatini chuqurroq ochishga yordam beradi. Bundan esa s hunday xulosa lar kelib chiqadi. 1. O’yin bola tomonidan ma’lum rol tanlash va uni ijro etish jarayoni bo’lib, birtalay axborotlarni eslab qolishni talab qiladi. 2. Shu boisdan personajning nutq boyligini egallash, hatti-harakatini takrorlashdan iborat ongli maqsad bolada oldinroq paydo bo’ladi va oson amalga oshadi. Milliy xalq o ’ yinlaridan foydalanishda , ularni qo ’ llashda shuni hisobga olish kerakki , bu yoshdagi bolalar aniqlikni talab etadigan mayda harakatlarga qaraganda keng , kuchli harakatlarga ancha moyil bo ’ ladilar . Bizning fikrimizcha , milliy xarakatli o ’ yinlarni hamma fazilatlar , qobilyatlar , sifatlarni tarbiyalash bilan bir qatorda aqliy va xarakat ko ’ nikma hamda malakalarining shakllanishida asosiy o ’ rinlarni egallaydi . Shunday qilib , boshlang ’ ich sinf o ’ quvchilari jismoniy tarbiyasining quyidagi asosiy vazifalarini bajarishda ham xalq milliy o ’ yinlarining roli va o ’ rni nihoyatda katta ekanligi ko ’ rinadi : 1. Sog ’ liqni mustahkamlash , o ’ quvchilarni to ’ g ’ ri jismoniy rivojlantirishga va chiniqtirishga yordam berish . 2. O’quvchilarga jismoniy madaniyat va sportga oid maxsus bilimlar berish, ularga gigiyenik bilim va ko’nikmalarni singdirish. 3. O’quvchilarda harakat malakalarini va ko’nikmalarini shakllantirish va takomillashtirish, yangi harakat turlariga va harakat faoliyatiga o’rgatish. 4. Yoshga muvofiq ravishda asosiy harakat sifatlarini (kuch, tezkorlik, epchillik, chidamlilik va boshqalar) rivojlantirish. 5. Botirlik, qattiylik, nizomlilik, jamoaga birlashish, do’stlik hissini madaniy hulq ko’nikmalarini, mehnatga munosabatini tarbiyalash. 33 6. Turganda va yurganda qomatni to’g’ri tutish ko’nikmalarini shakllantirish. 7. O’quvchilarda jismoniy madaniyat va sport bo’yicha muntazam mashg’ulotlarga barqaror qiziqish va ko’nikmalarini tarbiyalash. 8. O’quvchilarga tashkilotchilik malakalarini singdirish, jamoatchi jismoniy madaniyat faolini tayyorlash. Milliy o’yinlar 7-8 yoshli bollarga mo’ljallangan jismoniy tarbiya dasturidagi mashqlar bilan qo’shilib borilganda jismoniy sifatlar rivojlanishi aniqlandi. Tajriba xalq milliy o’yinlarni jismoniy tarbiya darslariga kiritish uchun: -ularni turkumlarga bo’lish; -jismoniy sifatlarini rivojlantirishiga qarab tanlanishni; -yilning fasllarida qo’llaniladigan o’yinlarni aniqlash zarurligini isbotladi; Prezidentimiz Sh. M. Mirziyayev bir necha bor ta`kidlaganidek, milliy qadriyatlarimizni, sharqona pedagogikani tiklash hozirgi kunning o`ta dolzrab vazifasidir. Albatta, bu ishni birinchi navbatda bolalar bog`chalari umumta`lim maktablarida, mahalla, oilalarda hamjixatlikda olib borish zarur. SHu o`rinda milliy sport va o`iynlari alohida o`rin tutadi. l) tariximiz bizga qoldirgan ulug` xazinalar qatorida tiklanib o`z o`rnini egallashi zarur bo`lgan milliy sport o`yinlarning kelajak avlod tarbiyasidagi o`rni juda katta. Ma`naviy meros, kuchli tarbiyaviy mohiyatga ega milliy sport va o`yinlarni keng targ`ibot qilishda hali ko`pgina ishlar qilinishi zarur. 34 Foydalanilgan adabiyotlar 1. O’zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida” gi qonuni (1992 yil 14 yanvar) “Xalq so’zi” gazetasi, 1992 yil 19 fevral. 2. O’zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. “Ma’rifat” gazetasi. 1998 yil 1 aprel. 3. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining “O’zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida” gi. “Ma’rifat” gazetasi, 2000 yil 29 iyun, “Xalq so’zi” gazetasi 2000 yil 30 iyun. 4. Karimov I.A. ning “Sog’lom avlod uchun” ordenini ta’sis qilish to’g’risidagi Farmoni. (1993 yil 4 mart) “Turkiston” gazetasi. 1993 yil 6 mart. 5. O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risida”gi qonun (1993 yil 29 avgust) “Turkiston” gazetasi. 6. O’zbekiston Respublikasining “Konstitutsiya”si. T.: O’zbekiston. 1992.B.44. 7. O’zbekiston Respublikasi “Bolalar va o’quvchi yoshlarni jismoniy tarbiyalash konsepsiya” si: “Uchitel Uzbekistana” gazetasi. 1992. N 43,44,48. 8. O’zbekiston Prezdenti I.A.Karimovning “Sog’lom avlod uchun” ordeni topshirish marosimida so’zlagan nutqi. “Sport” gazetasi. 1994. N18. 9. Karimov I.A. “O’zbekiston kelajagi buyuk davlat”-T.: O’zbekiston. 1992.B.62. 10. Karimov I.A. O’zbekiston o’z Istiqloli va taraqqiyoti yo’li. T.: O’zbekiston.1992.B.70. 11. Karimov I.A. Buyuk maqsad yo’lida og’ishmaylik. T.:O’zbekiston.1993. 12. Abdullayev U . “ Xalq o ’ yinlari milliy sport turlarini tiklash va aholini jismoniy tarbiyalashda ulardan keng foydalanish usullari ” mavzusiga bag ’ ishlangan jumhuriyat milliy - amaliy anjumanining tezislari . 19-20 aprel 1991 yil 1-qism, B-12-15. 13. Abdumalikov R. Abdullayev A. Xalq milliy o’yinlari mazmunida ma’naviyat masalalari. T.: 1995.14 b. 35 14. Abdumalikov R.A, Sanayeva I. Bolalar bizning kelajagimiz. Sog’lom avlod tarbiyasi-buyuk davlat qurish zaminidir. Ilmiy anjuman materallari, 2- qism .Toshkent. 1984-11-13 b. 15. Abdurasulov R . Sog ’ lom avlodni tarbiyasi buyuk davlat qurish zaminidir . Ilmiy-amaliy anjuman materiallari. T.: 1993, 1-qism 6-11 b. 16. Azimov I.G. Jismoniy tarbiyaning yosh fiziologiyasi. T.: 1994. 72-73 b. 17. Alabin V.G. Nachalnaya sportivnaya podgotovka yunnogo legko atleta.- Minsk, “Narodnaya asveta”, 1972. 80 b. 18. Aliyev M. Jismoniy tarbiya haqidagi ilmiy uslubiy bilimlarni bolalarga singdirish kelajak sog’lom turmush tarzining asosidir. Sog’lom avlod tarbiyasining buyuk davlat qurish zaminidir, ilmiy-amaliy anjuman materiallari. 2-qism.T.: 1994.16-18 b. 19. Atayev A.K. Razvitыe bыstrotы, lovkosti i silы u detey.-Toshkent. “Ukituvchi”1973. 120 b. 20. Bogen M.M. Obucheniye dvigateln ыы m deystviyam. M.: Fizikultura i sport. 1985.-192 b. 21. Belousova V.V., Reshetin I.N. Pedagogika. T.:.O’qituvchi. 1993. 67-68 b. 22. Berenshteyn N.A. O postroyeniye dvijeniy.-M: Meditsina, 1947 b. 36

Boshlang‘ich sinf quvchilaring jismoniy tayyorgarliginioshirishda milliy xalq o‘yinlarining ahamiyati

Купить