Boshlang’ich sinflarda grammatik tahlilni o’tkazish metodikasi
![I BOB SAVOD O’RGATISHNING AHAMIYATI SAVOD
O’RGATISHNING TA’LIM TIZIMIDAGI O’RNI
1.1 Savod o’rgatish davrida o’quvchilarning nutqini o’stirish
Sav о d o’rgatishda bo’g’inlab o’qitish tam о yili qabul qilingan. Shuning uchun
o’qishga o’rgatishning birinchi kunlaridayoq o’quvchilarni bo’g’inlab o’qish mo’ljallab
o’qishga o’rgatiladi. Sav о d o’rgatishda o’zb е k alfavitidagi х arflar to’rt variantda (b о sma
va yozma, b о sh va kishik х arflar) ishlatishini х am х is о bga о lish zarur. O’qish yozish
murakkab psi хо -fizi о l о gik jarayon his о blanadi. O’qish va yozishni endigina urayotgan
b о la barsga el е m е ntlar harakatlarini ya х lit bir х arakatga aylantira о lmaydi b о la ushun
har bir el е m е nt mustaqil harakat ba’zan juda qiyin psi хо l о gik jarayon bulib ir о dani.
diqattni aqlnigina emas balki jism о niy harakatni talab qiladi. O’qishga o’rgatishda
t о vushlarni qo’shish qiyin harakat his о blanadi. Ko’p o’quvchilar t о vushlarni al ох ida
talaffuz qiladilar amm о bo’g’in h о sil qila о lmaydilar [1]. Bu qiyinchilikni bartaraf qilish
ushun nutq о rganlarining riv о jlanish х ususiyatlariga e’tib о r b е rish zarur dastlabki yozuv
jarayonida ko’pgina mustaqil fa о liyatni bajaradilar ruchkani to’g’ri ushlash daftarni
to’g’ri qo’yish. harfni yozishga o’rganish bilan uning shaklini, el е m е ntlarini,
chiziqlarini his о bga о lib daftar qat о riga singdirishni qat о r bo’ylab ruchkani qanday
harakat qildirishni esda saqlashni: So’zni yozganda harfni harfga qanday qo’shishni
bilishi va so’zning bir qat о rga sig’ish sig’ishmasligini his о blashi ko’zni daftarga
yaqinlashtirmasdan to’g’ri o’tirishni esda tutishil о zimdir. Eski maktabda o’qish bilan
yozish bir vaqtda o’rganilmagan avval faqat o’qish o’rgatilgan. O’qish hatt о (bo’g’in)
usuli bilan yozish bir vaqtda o’rganilmagan. O’qishga o’rgatishning « х ijj о i qadimiy»
d е b atalgan. Bu usuli asrlar dav о mida h е sh qanday o’zgarishsiz dav о m etib klgan.
Turkist о nda о chilgan rus -tuz е m maktablari sav о d o’rgatishda ma’lum darajada ij о biy
r о l o’ynadi. Rustuz е m maktablarining o’zb е k sinflarida o’zb е kcha х at-sav о d o’rgatish
m е t о di 1900-yildan b о shlab asta-s е kin i sl о h qilindi: х ij о m е t о didan t о vush m е t о diga
o’tildi. 1900-yillardan rus-tuz е m maktabi o’zb е kcha snflarning muallimlari t о vush
m е t о di as о sida tuzilgan tatarsha alifb е dan f о ydalanganlar. Bu kit о bning tili va mazmuni
o’zb е k sinflariga m о s k е lmasdi. 1902-yilda Saidrasul Saidaziz о vning t о vush m е t о di](https://docx.uz/documents/42289132-a978-4847-b426-7f4b679f5e22/page_5.png?v=1)
![talabiga muv о fiq tuzilgan о na tili alifb е si “Ust о di avval” nashr etildi. “Ust о di avval”
nashr qilingandan k е yin o’zb е kcha х at-sav о d o’rgatishda yangi davr b о shlandi. T о vush
m е t о di sav о d o’rgatishning eski usulidan tam о mila farq qilib, o’qitishni о s о nlashtirdi,
ta‘limni b о la tushunadigan, anglaydigan ta’limga, aktiv ta ‘limga aylantirdi. “Ust о di
avval” uch bo’limdan ib о rat:
birinchi bo’lim h о zirgi t е rmin bilan aytganimizda, alifb е davridir. Avt о r bu
bo’limda arab alfavitidagi harflarni alfavit tartibida emas, balki harf о rqali
if о dalangan t о vushning talaffuzi о s о nqiyinligini, harflarning yozilishi s о dda yoki
murakkabligini e’tib о rga о lgan. Avt о r bu harfning yozuvda bir n е cha х il shakllar
k е lishi х at-sav о d o’rgatishni qiyinlashtirishini his о bga о lgan: alifb е davrining
b о shida d е yarli har d о im bir hil shaklda qo’llanadigan harflarni b е rgan, shakli
yozilish o’rniga qarab turlicha bo’ladigan harflarning so’z b о shida, so’z o’rtasida,
so’z ох irida va nih о yat, al о hida yozilish shaklini b е rib, ularga m о s mis о llar
k е ltirilgan. Masalan, q harfini tanitish ushun q о r, uyqu, о q so’zlarini, g’harfini
tanishtirish ushun g’ о r, t о g’, so’zlarini tanlagan. Muallif s о ddadan murakkabga
tamoiliga ri о ya qilib, alifb е davrini s е kin murakkablashtira b о rgan. Kit о bning
alifb е qismiga, as о san o’zb е k tilining lug’at s о stavidagi so’zlardan tanlab о lgan.
Yozishni o’rgatishda va х usni х at malakalarining хо sil qilinishida “Murad о d”
kit о bidan f о ydalanilgan. Bu kit о bchada х ar uchala mashq turi, ba’zi nashrlarda
insh о namunalari b е rilgan. Rus tuz е m maktablarida o’qish va yozishni
o’rgatish, о datda bir bir vaqtda b о shlanib, bir-biriga b о g’lab о lib b о rilgan; har kuni
avval o’qish, k е yin yozuv darsi bo’lgan. O’qish yozish о nglilik tamoili as о sida
o’rgatilgan, b о lalar kaysi t о vush, bo’g’in, so’z yoki gapni o’qiyotgan yoki
yozayotganini aniq tasavvur qilgan. Ma’n о siga tushingan, arabcha х arflarning
yolg’iz shaklini, so’zda qo’llanish o’rniga qarab shaklini yo х ud bir о r х arfning
el е m е ntini yozayotganini о ngli ravshda bilgan. [1] Sav о d o’rgatishda analitik-
sint е tik t о vush m е t о diga K.D. Ush е nskiy as о s s о lgan va russiya maktablarining
b о shlang’ish sinflariga j о riy etib riv о jlantirilgan. Bu m е t о d asrimiz ning b о shlarida
rus-tuz е m maktablari о rqali
Turkist о nda yangi о ch ilgan maktablarga kirib k е la b о shlagan. Shu m е t о d](https://docx.uz/documents/42289132-a978-4847-b426-7f4b679f5e22/page_6.png?v=1)
![yillarda xalq ta’limini rivojlantirish bo’yicha milliy dasturni tasdiqlash
to’g’risida”gi PF- 134-son, 2022 yil 28 yanvardagi “2022- 2026-yillarga
mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi
PF-60-son, 2020-yil 6- noyabrdagi “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada
takomillashtirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlarni to’g’risida” PQ-4884-
sonli qarori, 2021-yil 26-martdagi “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-5040-sonli qarori,
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O’quvchilarni
psixologik-pedagogik qo’llab-quvvatlash ishlarini yanada takomillashtirish
to’g’risidagi” 577-son qarorini amalga tadbiq qiluvchi “Umumiy o’rta va
o’rta maxsus davlat ta’lim muassasalarida psixologik xizmat faoliyatini
tashkil etish to’g’risidagi Nizom”ning ishlab chiqilishi va Хalq ta’limi
vazirligi tomonidan tasdiqlanishi mazkur sohaga tegishli boshqa me’yoriy-
xuquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda mazkur
tadqiqot ishi muayyan darajada xizmat qiladi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev bu haqda quyidagi fikrlarni
bayon etganlar: ”Yoshlarimiz haqli ravishda Vatanimiz kelajagi uchun
javobgarlikni zimmasiga olishga qodir bo’lgan, bugungi va ertangi
kunimizning hal etuvchi kuchiga aylanib borayotgani g’urur va iftixor
bag’ishlaydi”[1.12bet]. Bu g’ururni tarbiyalashda boshlang’ich ta’limning
o’rni beqiyosdir. O’quvchilarni maktab ostonasiga kelishlari bilan bu
faoliyat boshlanadi, deyishimiz mumkin, chunki savod o’rgatish davridan
boshlab o’quvchilar ta’lim-tarbiya birligi asosida o’qitiladi.](https://docx.uz/documents/42289132-a978-4847-b426-7f4b679f5e22/page_8.png?v=1)
![yetkaziladi. O’qish va yozish kishi nutq faoliyatining turi bo’lib, u nutqqa oid
malakadir. O’qish malakasi ham, yozish malakasi ham nutq faoliyatining boshqa
turlari bilan, ya’ni og’zaki hikoya qilish, o’zgalar nutqini eshitish orqali anglash,
ichki nutq bilan uzviy bog’liq holda shakllanadi. Maktabda o’qitishning
muvaffaqiyati savod o’rgatishning qanday tashkil etilganligiga bog’liq[5.33bet].
O’quvchini savod o’rgatish jarayonida elementar o’qish va yozishga
o’rgatishda o’quvchilarning faoliyat ko’rsatishi va nutq faoliyatiga kirishishlari
uchun talab bo’lishi, o’z fikrini og’zaki yoki yozma ifodalashi uchun zaruriyat va
ehtiyojni yuzaga keltiruvchi vaziyat yaratilishi lozim. O’qish va yozish malakasi
biri ikkinchisining muvaffaqiyatli amalga oshuvini ta’minlaydi. Shuning uchun
ham o’qishga o’rgatish bilan yozuvga o’rgatish parallel olib boriladi va bu faoliyat
muntazam ravishda mashq qildiriladi. Shunday ekan, savod o’rgatish jarayonida
bola juda ko’p o’qishi va yozishi zarur. O’qish uchun ham, yozish uchun ham
yangi matn olinadi, chunki bir matnni bir necha bor qayta o’qish bilan maqsadga
erishish qiyin. Bu ko’pincha o’qilgan matnni yuzaki yodlab olishga olib keladi.
Takroriy faoliyatda vaziyat va mazmunning almashinishi malakani
mustahkamlashga yordam beradi, qobiliyatni o’stiradi. O’quvchi oldida uzoq
muddatda amalga oshadigan maqsad o’qish va yozishni o’rganish hamda hozirda
bajarishi shart bo’lgan kundalik maqsad topishmoqni o’qish va javobini topish,
so’z va gaplarni o’qish, rasm asosida so’zlab berish kabilar turadi. O’zbek tili
yozuvi tovush yozuvi, ya’ni fonematik yozuvdir. Har bir tovush uchun, har bir
fonema uchun maxsus grafik shakl (harf) olingan.
O’qishda grafik shakllar tovushga aylantirilsa, yozuvda aksincha, tovushlar
harflarga aylantiriladi. Bu o’qish va yozish faoliyatida o’quvchi uchun qiyinchilik
tug’dirgandek tuyulsa-da, aslida o’qish va yozish jarayonini soddalashtiradi,
chunki tilimizdagi tovushni ifodalovchi harflar soni uncha ko’p emas. O’qish va
yozishni o’zlashtirish uchun tovush va harflarning o’zaro munosabatiga oid
qoidalarni o’zlashtirish kifoya. Savod o’rgatish metodikasida o’zbek tili tovushlar
va harflar tizimining o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish talab etiladi. O’zbek
tilining tovush tizimi va yozuvi. O’zbek tili yozuvi fonematik yozuv hisoblanadi.](https://docx.uz/documents/42289132-a978-4847-b426-7f4b679f5e22/page_22.png?v=1)
![ishining natijasi ya’ni xotosini tahlil etib kompyuter baholashi yangi avlodning
zamonaviy tafakkurini boyitishga katta zamin bo’lib xizmat qiladi.
“O’z-o’rningni top” o’yini[7.133bet] O’yinning borishi: O’qituvchi bolalarga
xohlagan bir so’zni yo gapni aytadi, masalan, “Vatan” so’zi aytilib kompyuterlarga
kiritiladi. O’quvchilar har bir harfni ekranga chiqarish uchun bir amalni bajarishlari
lozim bo’ladi. Masalan, “V” harfini chiqarish uchun qanday amal bajarishdan qatiy
nazar natijasi 21 chiqishi lozim. Chunki “V” harfi alfavitda 21- o’rinda joylashgan.
Shunday qilib, o’quvchi “Vatan” so’zini ekranga chiqarish uchun beshta amal
bajaradilar. Qaysi o’quvchi tez va to’g’ri bajarsa, kompyuterda ma’lum bir kuy bilan
o’quvchi taqdirlanadi va o’qituvchi qaysi o’quvchi topshiriqni birinchi bo’lib
bajarganini aniqlaydi. O’yin davomida yo’l qo’yilgan xatoliklarni kompyuter tahlil
etadi.](https://docx.uz/documents/42289132-a978-4847-b426-7f4b679f5e22/page_25.png?v=1)
![6. Kenjayeva M.A. O.Qurbonova. Ona tili o’qitish metodikasi. O’quv qo’llanma. –
ISBN 978 -9943-7649-3-4. Toshkent.“Iqtisod-moliya” 2021. – 220b3.
7. K. Qosimova, S.M atchonov, X. G'ulomova, Sh. Yo’ldosheva, Sh. Sariyev. Ona
tili o’qitish metodikasi (Boshlang'ich ta’lim fakulteti talabalari uchun darslik): Т .:
«NOSHIR», - 2009. 352 b.
8. Ashrapova T. va b. Ona tili o’qitish metodikasi. T. «O’qituvchi», 1984-yil. 102-
103- betlar.
9. O’zbekiston Respublikasi Davlat ta'lim standartlari. O’zbekiston Respublikasi
uzluksiz ta'lim standartlarining davlat tizimi. Oliy ta'lim. 5141600 - Boshlang’ich
ta'lim va sport-tarbiyaviy ish yunalishi. - Toshkent: 2006
10. Babayeva Xulkaroy Usmonning Qizi (2023). O'QUVCHILARDA KOGNITIV
KOMPETENTSIYALARNI SHAKLLANTIRISH. Science and innovation, 2 (Special
Issue 4), 278-281. doi: 10.5281/zenodo.7930867
11. Даниленко В . П . Русская терминология : Опыт лингвистического
описания . – М .: Наука , 1977. – c. 246; Espersen O.A. Modern English Grammar.
– London, – p. IV.
12. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti vao’quv dasturi –T.: Yangiyo’l
poligraf service, 2017. –1-160. b.
13. "O'qish madaniyatini oshirish" ilmiy-amaliy seminari materiallari. 2018
14. Ona tili va o'qish savodxonligi. 1-qism [Matn]: darslik 2-sinf uchun /K.
Mavlonova [va boshq.]. -Toshkent: Respublika ta'lim markazi, 2021.
15. Nodira Egamberdiyeva "Ijtimoiy pedagogika" F. Qodirova, Sh. Toshpo latova,ʻ
M. A’zamova "Maktabgacha pedagogika"
16. .Azimov Y. Y., Qo’ldoshevR. A. Husnixatga o’rgatishning amaliy asos-lari
(metodik qo’llanma). Buxoro, 2020.-130bet.
17. Safarova R.,Inoyatova M., Shokirova M., Shermamatova L. Alifbekitobi (1-sinf
uchun darslik). –T.:O’qituvchi, 2024. –80 b.
18. .Sh., Sariyev Sh. Ona tili o’qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. –163 b.
19. Qosimova K., Matjonov S., G’ulomova X., Yo’ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona
tili o’qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. –163 b.](https://docx.uz/documents/42289132-a978-4847-b426-7f4b679f5e22/page_28.png?v=1)
Boshlang’ich sinflarda grammatik tahlilni o’tkazish metodikasi