Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 157.0KB
Покупки 4
Дата загрузки 05 Февраль 2024
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

Boshlang'ich sinflarda o'quv tarbiyaviy ishlarga rahbarlik qilish

Купить
Mavzu: Sinf rahbari ishini rejalashtirish metodikasi Mandarija : KIRISH 1. Ta`lim va tarbiyaning bog`liqlik asoslari . 2. Sinf rahbarining s infdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish metodikasi. 3 . Sinf jamoasini rivojlantirishda sinf rahbarining qobiliyati va mahorati. 4. Barkamol avlodni tarbiyalash – sinf rahbarining bosh maqsadi . 5. Sinf rahbarining ish rejasida oila , maktab - h amkorligi. XULOSA ADABIYOTLAR RO’YXATI 1 KIRISH O‘quvchilarni har tomonlama yetuk, barkamol qilib tarbiyalash masalalarini muvaffaqiyatli hal etish, ularda faol hayotiy mavqeni shakllantirish, o‘zlashtirish va bilim sifatini oshirish ko‘p jihatdan kuni uzaytirilgan guruhlarning samarali ishlashiga bog‘liqdir. Sinfdan va maktabdan tashqari tashkil qilingan ishlar o‘quvchilar hayotidagi tarbiyaviy faoliyatni to‘ldiradi. Ularning dunyoqarashi to‘g‘ri shakllanishiga, axloqiy kamol topishiga ko‘maklashadi. Nazariy bilimlarning amaliyot ishlab chiqarishi bilan bog‘lanishiga zamin yaratadi. Sinfdan va maktabdan tashqari ishlarga rahbarlik qiluvchi tashkilotchilarning vazifalari ham ko‘p qirralidir. Sinf rahbarlari o‘tkazilayotgan ishlarni hamda ularning o‘quvchilar tarbiyasiga ko‘rsatgan ta’sirini har kuni tahlil qilishlari, o‘zlari erishgan yutuqlari va muvaffaqiyatsizliklari sabablarini tushunishga harakat qilishlari, jamoasining rivoj-lanishida ro‘y berayotgan o‘zgarishlarni qayd qilishlari kerak. Shunday qilib, rejalashtirishning har bir bosqichiga tayyorlanish muntazam olib boriladi. Jamoani va ayrim o‘quvchilarni o‘rganish yuzasidan olib borilgan barcha ishlar yakunida sinfga pedagogik tavsifnoma yoziladi. Mazkur tavsifioma sinf jamoasiniig o‘ziga xos aniq xususiyatlarini hisobga olish imkonini beradi. Har bir sinf rahbari o‘z-o‘zini boshqarishning saylab qo‘yiladigan o‘quvchilar qo‘mitasi hamda bolalar va yoshlar tashkilotlari bilan birga ishlab, sinf jamoasiga rahbarlik qilish yuzasidan olib boriladigan amaliy ishlarda bu talabni ro‘yobga chiqaradi. Tajribali sinf rahbarlari o‘zining kuzatishlari va xulosalarini alohida varaqlarga qisqacha qilib yozib boradi. Bular maxsus jildlarda saqlanadi. To‘plangan ma’lumotlar o‘quvchilar jamoasi hayotini, uning erishgan yutuqlari va kamchiliklarini keyinchalik tahlil qilish uchun xizmat qiladi. 2 Sinf rahbari o‘quv yili oxirida sinf jamoasi ishini tahlil qilishga alohida e’tibor beradi. Bunda rejada belgilangan vazifalar qanday hal etilganligini, sinf ijtimoiy hayotda qanday ishtirok etganligini, mamlakatimizdagi va chet ellardagi voqealarga qanday qaraganligini, amalga oshirilgan ishlardan qaysilari muvaffaqiyatli bo‘lgan va an’anaga aylanishi kerakligini, o‘quvchilar o‘rtasida qanday munosabatlar vujudga kelganligini, sinf faollarining tashabbuskorligi, mustaqilligi, obro‘-e’tibori va boshqa masalalarni atroflicha tahlil qilish muhimdir. Sinf rahbari tajriba orttirgan sari ancha murakkab masalalar bilan qiziqa boshlaydi. Uni sinfdagi ishlar qanchalik muvaffaqiyatli o‘tgani emas, balki ular o‘quvchilarga qanday ta’sir ko‘rsatgani, sinfning ijtimoiy foydali ishlarda ishtirok etishi emas, balki ishtirok etish sabablari qiziqtiradi. Shuni nazarda tutish kerakki, sinf rahbari o‘z sinf jamoasi oldiga qo‘yadigan aniq tarbiyaviy vazifalari dastlabki vaqtlarda uncha murakkab bo‘lmasligi mumkin. Masalan, sinf rahbari sinfga kelgandan so‘ng deyarli hamma o‘quvchilar yaxshi ishlashini, lekin ularning bir-biri bilan aloqasi yo‘qligini aniqladi. Bunday sinfda shunday bir ish topish kerakki, bu ish hamma o‘quvchilarni yagona maqsadga olib borsin. Bolalarga bu vazifa – maktab hovlisida hashar o‘tkazib, ekinlarni parvarishlash topshiriladi. O‘z mazmuniga ko‘ra juda oddiy bo‘lgan bu topshiriq o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi, uni tezroq bajarish ishtiyoqini hosil qiladi. Boshqa bir sinf rahbari o‘z ishlarini tahlil qilib chiqib, shunday xulosaga keldi: sinfda ko‘p ishlarni o‘zi bajaradi, o‘quvchilar esa shaxsiy hayot egalari bo‘lib emas, balki ko‘pincha ishning ijrochilari bo‘lib qoladilar. Shuning uchun u o‘quvchilarning tashabbus va mustaqilligini rivojlantirish, barcha o‘quvchilarni sinf ijtimoiy faoliyatiga jalb etish va har bir o‘quvchida o‘ziga yoqadigan ish bo‘lishga erishish vazifasini qo‘ydi. Shunday vazifa qo‘ygach, 3 sinf rahbari o‘quvchilarning ko‘pchilik qismini zarur malaka va ko‘nikmalar bilan qurollantirish uchun o‘z diqqat-e’tiborini sinf faollarini tarbiyalashga qaratish kerakligini tushunadi. Ana shu taxlitda izchil ish olib borilsa, tarbiyaviy vazifalar o‘quvchilar uchun qiziqarli, istiqbolli vazifalarga aylanadi. 4 Ta`lim va tarbiyaning bog`liqlik asoslari . Birinchi Prezidentimiz qayd aytganidek, “ Hech shubhasiz, bugun talim- tarbiya va ilm-fan sohasiga sarflanayotgan mablag‘lar mamlakatimiz kelajagining egasi bo‘lgan yosh avlodni, yuksak intellektual salohiyatli jamiyatni shakllantirish yo‘lida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi”. Pedagogik-psixologik va metodik adabiyotlarning tahlili shundan dalolat beradiki, hozirgi vaqtda boshlangich sinf o‘quvchilarida intellektual qobiliyatlarini rivojlantirishning turli shakllari va metodlaridan foydalanilib, ularning rivojlanishini ta’minlaydigan tadqiqotlar yetarli emas. Psixologlarning takidlashicha, aqliy iste ’ dod koeffitsienti qobiliyatlarning miqdoriy xarakteristikasini aniqlar emish, to‘g‘rirog‘i qandaydir, o‘zgarmas, har tomonlama aqliy istedodini yoki umumiy intellektini namoyon qilar emish. Lekin ilmiy psixologik tahlili shuni ko‘rsatadiki, aqliy istedodning bu koeffitsienti funksiya hisoblanadi. I ntellektual salohiyatni yuksaltirish istiqlol yillarida milliy taraqqiyotning asosiy sharti va mezoniga aylandi.Chunki intellektual jihatdan qoloq xalq hech qachon rivojlanmaydi. Dunyodagi taraqqiy topgan mamlakatlar eksport qiladigan mahsulotlarning aksariyat qismini aynan intellektual mulk mahsulotlari –yuksak texnika va texnologiyalar egallashi ham bu fikrni isbotlaydi. Bunday davlatlarning yuksak taraqqiyoti zamirida, avvalo, ularning eng katta intellektual salohiyatga ega ekani mujassamdir. Intellektual salohiyat, bir tomondan, moddiy boyliklarni ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan yangi texnika va texnologiyalarni yaratish va amalda qo‘llash, shu yo‘l bilan mamlakat boyligini tejash, mustahkamlash hamda yanada ko‘paytirishda asosiy kuchga aylansa, ikkinchi tomondan, ishlab chiqarish infratuzilmasini mamlakat va jahonda yuzaga keladigan ehtiyojga qarab tez va samarali o‘zgartirish orqali shu davlatning jahon ishlab chiqarish tizimida teng qatnashishi uchun imkoniyatlar yaratadi. Intellektual salohiyatning yuksak darajada rivojlanishi xalqning milliy manaviyati yuksalishida ham ulkan omilga aylanadi. Yana bir muhim tomoni u milliy manfaatlarni himoya qilishda 5 qudratli qurol vazifasini bajaradi. Qolaversa, intellektual jihatdan rivojlangan mamlakatda demokratik qadriyatlar barqaror rivojlanadi. Intellektual qobiliyat muammosi qadim zamonlardan buyon mashhur olimlarning tadqiqot obyekti bo’lib kelgan va hozirgi kunda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Aqliy qobiliyatlarni o’rganishning ilk ilmiy asosini uni o’lchash, tekshirish boyicha yaratilgan testlar tashkil etadi. Ma’lumki, aqliy qobiliyat, tafakkurni aniqlash va o’lchashning asosiy quroli psixologik testlar hisoblanadi. Ana shunday testlarning yaratilish tarixi bir necha asrlarga ega. Eramizdan avvalgi qadimgi Vavilonda mirza va kotiblar tayyorlanadigan maktab bitiruvchilarida tadqiqotlar o’tkazilgan. Yaxshi tayyorlangan mirza o’sha davrning eng e’tiborli, taniqli kishisi hisoblangan. Bu esa o’sha davr bilimlarini egallash darajasi bilan belgilangan. Ular to’rt arifmetik amalni bilishi, ko’rish maydonining keng bo’lishi, mavjud narsani taqsimlay olishi, ashula aytish, biror musiqa asbobini chalish qobiliyatiga ega bo’lishi lozim bo’lardi. Bulardan tashqari ularning turli xil materiallar, metallar, o’simliklar va shu kabilarni farqlay olish qobiliyatlari sinab ko’rilgan. 6 Sinf rahbarining s infdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish metodikasi O‘zbekiston Respublikasining istiqlolga erishuvi hamda o‘z mustaqil siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy yo‘liga ega bo‘lishi xalq xo‘jaligining turli sohalarida, jumladan xalq ta’limi tizimida ham o‘sib kelayotgan yosh avlod ta’lim-tarbiyasi bilan bog‘liq jarayonni qayta ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Hozirgi paytda fan va madaniyatning eng so‘nggi yutuqlari asosida kelajagimiz bo‘lgan yosh avlodni hayotga tayyorlashning samarali shakl va uslublarini izlash nihoyatda zarur. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ma’naviyat va ma’rifat” jamoatchilik markazi faoliyatini yanada takomil-lashtirish va samaradorligini oshirish to‘g‘risida”gi farmonida ko‘rsatilganidek, jamiyatda yuksak ma’naviy fazilatlarni kamol toptirish, milliy mafkurani shakllantirish, yoshlarni boy madaniy merosimiz, tarixiy an’analarimizga, umuminsoniy qadriyatlarga hurmat, Vatanga muhabbat, istiqlol g‘oyalariga sadoqat ruhida tarbiyalash mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha islohotlarning hal qiluvchi omilidir. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning samaradorligini oshirish, avvalo komil insonni shakllantirishning eng zamonaviy va qulay yo‘nalishlarini topib joriy etishga bog‘liq . Tarbiyaviy ishlarni davr talabiga javob beradigan holga keltirish uchun tarbiyaning asosi bo‘lgan barcha g‘oyalar qaytadan ko‘rib chiqilishi, asosiy e’tibor bola shaxsiga qaratilishi, yillar davomida to‘plangan ijobiy tajribadan unumli foydalanish lozim. Tarbiyaviy ishlar huquq-tartibot organlari, ijodiy uyushmalar, Davlat va nodavlat jamg‘armalari, qo‘mitalar va tashkilotlar bilan hamkorlikda olib boriladi. Inson shaxsining kamol topishi juda murakkab va uzluksiz jarayon davomida shakllanib boradi. Uning tarbiyasiga ota-onasi, maktab, mahalla, 7 do‘stlari, jamoat tashkilotlari, atrof-muhit, ommaviy axborot vositalari, san’at, adabiyot, tabiat va hokazolar bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Yuqoridagi barcha hayotiy ehtiyojlarni vujudga keltirishda o‘zaro hamkorlikning ta’sir doirasi orqali shaxsni tarbiyalash va tarbiyaning birligini ta’minlagan holda, uning shaxs sifatida shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan muhitdan himoya qilish juda muhim. Tarbiyaning bosh maqsadi – yosh avlodni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda xalqning boy milliy, ma’naviy-tarixiy an’analarga, urf-odatlari hamda umumbashariy qadriyatlarga asoslangan samarali tashkiliy, pedagogik shakl va vositalarini ishlab chiqib amalga joriy etishdir. Tarbiyaning asosiy vazifasi – shaxsning aqliy, axloqiy, erkin fikrlovchi va jismoniy rivojlanishi hamda uning qobiliyatlarini har tomonlama ochish uchun keng imkoniyat yaratishdir TARBIYANING NEGIZIDA QUYIDAGILAR YOTADI: 8yoshlarni erkin fikrlashga tayyorlash, hayot mazmunini tushunib olishiga ko‘maklashish, o‘z-o‘zini idora va nazorat qila bilishinishakllantirish, o‘z shaxsiy turmushiga maqsadli yondashuv, ularda reja va amal birligi hissini uyg‘otish ; Sinf raxbari kasbini yuqoriga ko’tarish va mustaqil bilim olish qobilyatiga ega bo’lish;Tashkilotchilik malakasi va mahoratiga ega bo’lish; Rasmiy hujjatlarda sinf rahbarining vazifalari qisman bayon qilingan bo’lsa ham quyida ularni aniq tarzda ko’rsatishni zarur deb bildik;o‘quvchilarni milliy, umuminsoniy qadriyatlar, Vatani-mizning boy ma’naviy merosi bilan tanishtirish, madaniy hamda dunyoviy bilimlarni egallashga bo‘lgan talablarini shakllantirish, malaka hosil qildirish va estetik tushunchalarini shakllantirish; insonparvarlik odobi me’yorlarini shakllantirish (bir-birini tushunish, mehribonlik, shafqatlilik, irqiy va milliy kamsitishlarga toqatsizlik), muomala odobi kabi tarbiya vositalari (nohaqlikka, yolg‘onchilik, tuhmat, chaqimchilikka toqatsizlik) keng qo‘llanishi lozim.  vatanparvarlik, dunyoviy fikrlash, jamiyatimizda yashayotgan odamlar bilan o‘zaro munosabat-muloqotni o‘rganish, o‘z xalqi, davlati himoyasi uchun hamisha shay bo‘lib turish, O‘zbekiston Respublikasi va boshqa davlatlarning ramz-lariga hurmat bilan qarash, yosh avlodni O‘zbekiston Konstitutsiyasiga, Bayrog‘iga, Gerbiga, Madhiyasiga, Prezidentiga sadoqatli qilib tarbiyalash;  qonuniy jamoa axloqi va turmush qoidalariga hurmat bilan qarashni tarbiyalash, shaxsning noyob qirralarini belgilovchi fuqarolik va ijtimoiy mas’uliyat hislarini rivojlantirish, o‘zi yashayotgan mamlakatning ravnaqi, insoniyat taraqqiyotini barqaror saqlab qolish uchun fidoyilik, ekologik ta’lim- tarbiya;  mustaqil davlatimiz – O‘zbekiston Respublikasining ichki va tashqi siyosatiga to‘g‘ri va xolisona baho berishga o‘rgatish. Uning tinchliksevarlik, demokratiya va boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik, oshkora- ochiq tashqi siyosatiga va o‘z xalqining turmush darajasini oshirishga yo‘naltirilgan, fuqarolarni ijtimoiy himoya qiladigan ichki siyosatini to‘g‘ri tushuntirish kerak;  turmushda eng oliy qadriyat hisoblanmish mehnatga ijodiy yondashish fazilatlarini shakllantirish;  sog‘lom turmush tarziga intilishni tarbiyalash va rivojlantirish, munosib oila sohibi bo‘lish istagini shakllantirish;  yoshlarimizni erkin mustaqil fikrlashga o‘rgatish. TARBIYANING ASOSIY TIZIMI : 9har bir o‘smirning bilimdonligini va ijodiy imkoniyatlarini aniqlab, ularni rivojlantirish. Inson faoliyatini turli sohalarga yo‘naltirish, bolalar ijodkorligi, iqtidorini yuzaga chiqarish va yanada qo‘llab-quvvatlash uchun shart-sharoit hozirlash; Tarbiya ishlariga nisbatan ijodiy munosabatda bo’lish ;  tarbiyalanuvchi shaxsini oliy ijtimoiy qadriyat deb tan olish, har bir bola, o‘smir va yosh yigit-qizning betakror va o‘ziga xosligini hurmatlash, uning ijtimoiy huquqi va erkinligini e’tiborga olish;  yoshlarda istak va imkoniyat muvofiqligi tuyg‘usini qaror toptirish;  milliylikning o‘ziga xos an’analari va vositalariga tayanish;  shaxslararo munosabatlarda insonparvarlik, pedagoglar va o‘quvchilar o‘rtasidagi bir-biriga hurmat munosabatlari, bolalar fikriga e’tibor qilish, ularga mehribonlarcha munosabatda bo‘lish. Amalda tarbiyaviy jarayonning yaxlit va uzluksiz ishiga turli yoshdagi bolalarni qamrab olishga alohida ahamiyat berish lozim. O‘smir yigit va qizlar nafaqat bo‘lg‘usi katta hayotga tayyorgarlik ko‘radilar, balki ana shu haqiqiy hayot bilan yashaydilar. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar o‘quvchilarning qiziqishi, istaklari, xohish va ehtiyojlariga suyangan holda, ularning darsdan bo‘sh vaqtlarida o‘quv-tarbiya jarayonini to‘ldiradi. U o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini, tashabbus-korligini oshirishga imkoniyat yaratadi. Sinfdan tashqari ishlarning o‘ziga xosligi shundaki, to‘garak, klub dasturlarining rang- barangligi, ular mazmunidagi yangiliklar o‘smir yigit-qizlarning shaxs sifatida shakllanishlari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Sinf jamoasini rivojlantirishda sinf rahbarining qobiliyati va mahorati. 10 Har tomonlama barkamol avlod tarbiyasi ta`lim-tarbiya va rivojlanishni o`zaro bog’liq tarzda o`qitish jarayonida amalga oshirishni taqozo etadi. Odatda, o`qitish jarayoni yaxlit holda, ta`limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi xususiyatlarni kompleks tarzda hal etsada, bularni (ta`limiy, tarbiyaviy, rivojlanish) o`qituvchi faoliyati uchun shartli ravishda bo`lib ko`rsatish va bu bilan o`quv jarayonini rivojlantirishda hisobga olishni nazarda tutadi. Ta`limiy vazifa avvalo o`quvchilar tomonidan ilmiy bilimlar egallanishini, ularda maxsus va umumo`quv ko`nikma va malakalarini shakllantirishni maqsad qilib qo`yadi. Ilmiy bilimlar o`zida faktlar, tushunchalar, qonun va qoidalar, nazariyalar, dunyoni umumlashtiruvchi manbalarni ifodalaydi. Maxsus ko`nikma va malakalar faqat shu o`quv predmetiga xos bo`lgan sifatlarni o`z ichiga oladi. Masalan, fizika yoki ximiya uchun masalalar echish, laboratoriya tajribalarini o`tkazish, namoyish etish, tadqiqot ishlari olib borish. Tarbiyaviy vazifa. O`qitish jarayoni ta`limiy vazifalarni hal eta borib, oxir oqibatda u tarbiyaviy vazifalarni hal etishga yo`naltirilgan bo`lishi kerak. Jumladan, o`quvchilarda bilish natijasida hosil bo`lgan ilmiy dunyoqarash axloqiy, mehnat, estetik, ma`naviy qarashlar, ishonch, e`tiqod, jamiyatda hulq va faoliyat birligini ta`minlash, ideallar, munosabatlar, ehtiyojlar va boshqa shu kabi sifatlarning shakllanishiga ta`sir ko`rsatadi. Albatta, shaxs sifatlarining shakllanishi axloqiy talablar, me`yor va qoidalarni o`zlashtirmasdan turib o`z- o`zicha yuzaga kelmaydi. O`qitishning rivojlanishga ta`siri . O`qitish va tarbiya shaxsning rivojlanishini ta`minlaydi. Hayotning ko`rsatishicha, o`qitishning rivojlantiruvchi vazifasi agar o`qitish jarayoni maxsus yo`nalishga ega bo`lsa va o`quvchining sensor tarzda idrok etish, harakat, intellektual, irodaviy, 11 emotsional motivlarni rivojlantirishga yo`naltirilgan faoliyat ko`rinishlarida amalga oshirilsa, (rivojlanuvchi ta`lim) samarali natija beradi. Rivojlantiruvchi ta`lim o`quvchida bilim va maxsus ko`nikmalarni shakllantiribgina qolmay, balki, u o`quvchilarning umumiy rivojlanishiga ham alohida ta`sir etadi. Bu muammo echimiga L.V.Zan’kov, N.A.Menchinskaya, D.B.El’konin, V.V.Davidov, M.A.Danilov, M.N.Skatkin va boshqa olimlar o`z hissalarini qo`shganlar. Bu sohada L.V.Zan’kov ilgari surgan g’oya alohida diqqatga sazovor. O`qitish jarayonida tafakkurni tezkor rivojlantirish uchun o`qitishni yuqori murakkablik darajasida yo`lga qo`yish kerak. Bunday o`qitish o`quvchilarni o`z o`quv faoliyatini anglab etishga o`rgatadi. Masalan, bolaning nutq faoliyatini rivojlantirishda nutqning boyligi va tilning rivojlanganligi, aniq va tiniq gapirish, fikrni sodda qilib etkazish, gapirishda izchillik, sistemalilik, mantiqiy bog’liqlikka e`tibor berish va boshqa sifatlarning rivojlanganligi bolaning keyinchalik intellektual va umumiy rivojlanishida alohida ahamiyatga ega. Bu esa uning jamiyatdagi o`rnini topishida ham qimmatlidir. Sensor xususiyatlar: kuzatuvchanlik (ko`ra bilish), eshituvchanlik (eshita bilish), ta`m bilish orqali anglab etish va bular orqali eng muhimlarini ajratib olish demakdir. Muvaffaqiyatli ishlash uchun har bir o`qituvchi pedagogik mahoratga ega bo`lishi zarur. Pedagogik mahorat egasi oz mehnat sarf qilib, katta natijaga erishadi. Ijodkorlik uning hamisha hamkori bo`ladi. Pedagogik ish qobiliyatli, iste`dodli kishidagina pedagogik mahorat bo`lishi mumkin. Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo`ladi va rivojlanadi. Qobiliyat malaka va uddaburonlikdan farq qil a di. Malaka va uddaburonlik mashq, o`qish natijasi hisoblansa, qobiliyatning rivojlanishi uchun esa yana iste`dod, layoqat va zehn, ya`ni inson nerv tizimida anatomo-fiziologik xususiyat bo`lishi ham zarur. Ana shu tabiiy zaminda qobiliyat deb ataluvchi ruhiy xususiyat taraqqiy etadi. Pedagogik faoliyatning samarali bo`lishi uchun o`qituvchida 12 qobiliyatning quyidagi turlari mavjud bo`lmog’i va tarbiyalab etishtirilmog’i lozim. 1. Bilish qobiliyati- fanning tegishli sohalariga oid (matematika, fizika, biologiya, adabiyot va hokazolarga doir) qobiliyatdir. Bunday qobiliyatga ega bo`lgan o`qituvchi fanni o`quv kursi hajmida emas, balki ancha keng va chuqurroq biladi, o`z fani sohasidagi kashfiyotlarni hamisha kuzatib boradi, materialni ipidan ignasigacha biladi, unga nihoyatda qiziqadi, oddiy tadqiqot ishlarini ham bajaradi. 2. Tushuntira olish qobiliyati- o`quv materiallarini o`quvchilarga tushunarli qilib bayon eta olish, o`quvchilarda mustaqil ravishda faol fikrlashga qiziqish uyg’otish qobiliyatidir. O`qituvchi zarur hollarda o`quv materialini o`zgartira olishi, qiyin narsani oson, murakkab narsani oddiy, noaniq narsani tushunarli qilib o`quvchilarga etkaza olishi darkor. O`quvchilar ruhiyatini hisobga olish zarur. Qobiliyatli pedagog o`quvchilarning bilim va kamolot darajasini hisobga oladi, ularning nimani bilishlari, hali nimani bilmasliklarini, nimani unutib qo`yganliklarini tasavvur etadi. Ba`zi o`qituvchilarga, ayniqsa tajribasi kam o`qituvchilarga o`quv materiali oddiy, tushunarli va qandaydir alohida talab etmaydigandek tuyuladi. Bunday o`qituvchilar o`quvchilarni emas, balki o`zlarini nazarda tutadilar. Qobiliyatli, tajribali o`qituvchi o`zini o`quvchining o`rniga qo`ya oladi, u kattalarga aniq va tushunarli bo`lgan narsalarning o`quvchilarga tushunarsiz qiyin va mavhum bir narsa bo`lishi mumkinligiga asoslanib ish tutadi. SHuning uchun u bayon etishning xarakter va shaklini alohida o`ylab chiqadi, hamda rejalashtiradi. Qobiliyatli o`qituvchi dars materialini bayon etish jarayonida o`quvchilarning qanday o`zlashtirayotganliklarini qator belgilar asosida payqab oladi va zarur hollarda bayon qilish usulini o`zgartiradi. SHuningdek qobiliyatli o`qituvchi o`quvchilarning saboq o`zlashtirib olishlari uchun zamin tayyorlab, ularni dam olishdan ishga o`tishlari, bo`shashish, lanjlik, loqaydliklariga 13 barham berish uchun minimal darajada vaqt ajratish zarurligini hisobga oladi. U tegishli vaziyat yuzaga kelmagunga qadar ish boshlamaydi. Masalan, darsning haddan tashqari zo`riqish bilan va kuchli boshlanishi o`quvchilarda muhofaza qiluvchi tormozlanish deb atalmish holatga sabab bo`ladi, miya faoliyati tumanlashadi va o`qituvchining so`zlari etarli darajada idrok qilinmaydi. 3. Kuzatuvchanlik qobiliyati - o`quvchining, tarbiyalanuvchining ichki dunyosiga kira olish qobiliyati, o`quvchi shaxsi va uning vaqtinchalik ruhiy holatlarini juda yaxshi tushuna bilish bilan bog’liq bo`lgan psixologik kuzatuvchanlikdir. Bunday o`qituvchi o`quvchining ruhiyatidagi ko`z ilg’amas o`zgarishlarni ham fahmlab oladi. O`quvchilar bunday o`qituvchi haqida: «Qaramayotganga o`xshaydi-yu, hamma narsani ko`rib turadi!», «O`quvchining xafa bo`lganligini yoki dars tayyorlamayotganligini ko`zidan biladi!», deydilar. 4. Nutq qobiliyati- nutq yordamida shuningdek, imo-ishora vositasida o`z fikr va tuyg’ularini aniq va ravshan ifodalash qobiliyati. Bu o`qituvchilik kasbi uchun juda muhimdir. O`qituvchining nutqi darsda hamisha o`quvchilarga qaratilgan bo`ladi. O`qituvchi yangi saboqni tushuntirayotgan, o`quvchining javobini tahlil qilayotgan yoki tanqid qilayotgan bo`lsa ham uning nutqi hamisha o`zining ichki kuchi, ishonchi, o`zi gapirayotgan narsaga qiziqqanligi bilan ajralib turadi. Fikrning ifodasi o`quvchilar uchun sodda, tushunarli bo`ladi. O`qituvchining bayoni o`quvchilar fikri va diqqatini maksimal darajada faollashtirishga qaratilgan: o`qituvchi o`quvchilar oldida savollar qo`yib, ularni asta-sekin to`g’ri javob berishga undaydi, o`quvchining diqqatini kuchaytiradi hamda fikrini faollashtiradi. («Mana bu erga alohida e`tibor bering!», «O`ylab ko`ring!» kabi.) Shunindek, o`rinli qochiriq, hazil, engilgina istehzo nutqni jonlantirib yuboradi va uni o`quvchilar tez o`zlashtiradilar. O`qituvchining nutqi aniq, jonli, obrazli, talaffuzi jihatdan yorqin, ifodali, his-hayajonli bo`lib, unda stilistik, grammatik, fonetik nuqsonlar uchramasligi lozim. Bir xildagi cho`ziq, zeriktiradigan nutq o`quvchilarni juda tez 14 charchatadi, ularni lanj, loqayd qilib qo`yadi. Ayrim o`quvchilar tez gapirishga, boshqasi sekin gapirishga moyil bo`ladilar. Biroq o`quvchilarning o`zlashtirishlari uchun o`rtacha, jonli nutq yaxshi natija berishini esdan chiqarmaslik lozim. SHoshqaloqlik saboqni o`zlashtirishga xalaqit beradi va bolalarni tez charchatib qo`yadi. Haddan tashqari keskin va baqiroq nutq o`quvchilarning asabini buzadi, toliqtirib qo`yadi. O`qituvchining zaif ovozi yomon eshitiladi. Nihoyatda ko`p takrorlanadigan bir-xildagi imo-ishoralar va harakatlar kishining g’ashini keltiradi. 5. Tashkilotchilik qobiliyati- birinchidan, o`quvchilar jamoasini uyushtirish, jipslashtirish, muhim vazifalarni hal etishga ruhlantirishni, ikkinchidan, o`z ishini to`g’ri uyushtirishni nazarda tutadi. O`z ishini tashkil etish deganda ishni to`g’ri rejalashtira olish va uni nazorat qila bilish nazarda tutiladi. Tajribali o`qituvchilarda vaqtni o`ziga xos his etish-ishni vaqtga qarab to`g’ri taqsimlay olish, belgilagan muddatda ulgurish xususiyati hosil bo`ladi. Dars davomida kutilmaganda ortiqcha vaqt sarflash hollari ba`zan uchrab turadi. Ammo tajribali o`qituvchi zarur hollarda darsning rejasini o`zgartira oladi. 6. Obro` orttira olish qobiliyati- o`quvchilarga bevosita emotsional- irodaviy ta`sir ko`rsatish va shu asosda emas, balki o`qituvchining fanni yaxshi bilishi, mehribonligi, nazokatliligi va hokazolar asosida ham qozoniladi. Bu qobiliyat o`quvchi shaxsiy sifatlarining butun bir yig’indisiga, chunonchi uning irodaviy sifatlariga (dadilligi, chidamliligi, qat`iyligi, talabchanligi va hokazolarga), shuningdek, o`quvchilarga ta`lim hamda tarbiya berish mas`uliyatini his etishga, o`zining haq ekanligiga ishonishga, bu ishonchni o`quvchilarga etkaza olish kabilarga ham bog’liq. O`quvchilar qo`pollik qilmaydigan, qo`rqitmaydigan, to`g’ri talab qo`ya oladigan o`qituvchini juda hurmat qiladilar.O`qituvchining bo`shangligi, laqmaligi, sabotsizligi va irodasizligini yoqtirmaydilar. 15 7. To`g’ri muomala qila olish qobiliyati- bolalarga yaqinlasha olish, ular bilan pedagogik nuqtai nazaridan juda samarali o`zaro munosabatlar o`rnata bilish, pedagogik nazokatning mavjudligi bildiriladi. 8. Kelajakni ko`ra bilish qobiliyati- o`z harakatlarining oqibatini ko`ra bilishda o`quvchining kelgusida qanday odam bo`lishini taavvur qila olishida, tarbiyalanuvchida qanday fazilatlarni taraqqiy ettirish lozimligini oldindan bera olishda ifodalanadi. Bu qobiliyat pedagogik optimizga, tarbiyaning qudratiga bog’liqdir. 9. Diqqatni taqsimlay olish qobiliyati- o`qituvchi uchun diqqatning barcha xususiyatlari-hajmi, kuchi, ko`chuvchanligi, iroda qilina olishi, safarbarligi kabilarning taraqqiy etilishi bilan izohlanadi. Diqqatni ayni bir vaqtda taqsimlash qobiliyati o`qituvchilik uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Qobiliyatli, tajribali o`qituvchi saboqni bayon qilish mazmuni va formasini o`z fikrini (yoki o`quvchining fikrini) diqqat bilan kuzatadi, ayni vaqtda barcha o`quvchilarni ko`rib turadi, toliqish, e`tiborsizlik, tushunmaslik alomatlarini hushyorlik bilan kuzatadi, intizomsizlik hollarini e`tibordan qochirmaydi, nihoyat o`z hatti-harakatini ham kuzatib boradi. Tajribasiz o`qituvchi ko`pincha saboqni bayon qilishga berilib ketib, o`quvchilarni e`tibordan chetda qoldiradi, nazorat qilmay qo`yadi: bordi-yu o`quvchilarni diqqat bilan kuzatishga harakat qilsa, fikr kalavasini yo`qotadi. O`qituvchi yuqorida ko`rsatilgan qobiliyatlardan tashqari, bir qancha ijobiy sifatlarga-aniq maqsadni ko`zlash, qat`iylik, mehnatsevarlik, kamtarinlik kabi sifatlarga ham ega bo`lishi kerak. Bunday xususiyatlar bo`lmasa, o`rta pedagogik darajasidan yuqoriga ko`tarila olmaydi. 16 Barkamol avlodni tarbiyalash – sinf rahbarining bosh maqsadi . Pedagogik faoliyat yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalq oldida, davlat oldida javob beradigan, bolalarga ta`lim-tarbiya berishga maxsus tayyorlangan odamlarning mehnat faoliyatidir. Maktab o`qituvchilarining faoliyati inson shaxsini shakllantirishga qaratilgan. Har bir bola o`z xulq-atvoriga, xarakteriga ega. Bolalarni tar- biyalashda ularning ana shu o`ziga xos xususiyatlarini hisobga olish, o`rganish nihoyatda murakkab. Bunda odamlar o`rtasidagi ijtimoiy munosabatlarni o`zida aks ettiruvchi maxsus usullardan foydalaniladi. Pedagogik faoliyatga tayyorgarlik ko`rayotgan yoshlar uning ana shunday xususiyatlarini bilishlari lozim. O`qituvchilik ixtisosining bu xususiyatlari uning professiogrammasida ifodalanadi. Professiogramma quyidagilarni o`z ichiga oladi: 1) o`qituvchi shaxsining xususiyatlari; 2) o`qituvchining ruhiy-pedagogik tayyorgarligiga qo`yiladigan talablar; 3) maxsus tayyorgarlikning hajmi va mazmuni; 4) ixtisosga oid uslubiy tayyorgarlikning mazmuni. -O`qituvchi shaxsining xususiyatlari: G’oyaviy sohada: ilmiy dunyoqarash va e`tiqod; ijtimoiy ehtiyoj va axloqiy zaruriyatlarni chuqur tushunish; ijtimoiy va grajdanlik burchini anglash; ijtimoiy-siyosiy faollik. Pedagoglik kasbi sohasida; bolalarni sevish va ular bilan ishlashga qiziqish, pedagogik ishni sevish; ruhiy pedagogik ziyraklik, pedagogik takt, pedagogik tasavvur; tashkilotchilik qobiliyati; haqqoniylik; dilkashlik; o`zini tuta bilish; kasbiy layoqatlilik. Keng ilmiy saviya, ma`naviy ehtiyoj va qiziqish, intellektual qiziqish, yangilikni his qila bilish; pedagogik ma`lumotlarni oshirishga intilish esa bilish sohasiga kiradi. 17 Pedagogik faoliyatga tayyorgarlik ko`rayotgan yoshlar pedagogik professiogrammada keltirilgan ixtisoslik xususiyatlarini bilishlari lozim. Professiogramma quyidagi xususiyatlarni o`z ichiga oladi: 1) o`qituvchi shaxsi xususiyatlari; 2) o`qituvchining ruhiy-pedagogik tayyorgarligiga qo`yiladigan talablar; 3) maxsus tayyorgarlikning hajmi va mazmuni; 4) ixtisosga oid uslubiy tayyorgarlikning mazmuni. Bo`lajak o`qituvchilarning kasbga xos xususiyatlarini shakllantirish uchun ularning pedagogik-psixologik qiyofasi, ya`ni milliy professiogrammasini yaratish zarur. «Ta`lim to`g’risida»gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da o`qituvchilarga, ayniqsa boshlang’ich sinf o`qituvchilariga alohida e`tibor qaratilgan. SHuning uchun ham boshlang’ich sinf o`qituvchisining pedagogik-psixologik qiyofasini yaratish bugungi kundagi dolzarb masaladir. Jumladan, boshlang’ich sinf o`qituvchisi O`zbekiston kelajagi buyuk davlat ekaniga ishonishi, milliy iftixor tuyg’usiga ega bo`lishi; bolalarni xalq pedagogikasi durdonalari hamda milliy qadriyatlarimiz asosida tarbiya qila olishi; nutqi ravon, tili boy bo`lishi zarur. Boshlang’ich ta`lim o`qituvchilari uchun zarur bilimlar: 1. Pedagogika va psixologiya fanining metodologik asoslarini egallash. 2. Tarbiya mohiyatini, uning maqsad va vazifalarini hamda metodlarini bilish. 3. O`quvchining rivojlanishini, pedagogik, psixologik- 18 fiziologik xususiyatlarini bilish. 4. Boshlang’ich sinf o`quvchilari bilan tarbiyaviy ishlar olib borish metodikasini bilish. 5. Boshlang’ich sinf o`quvchilariga dars o`tishning pedagogik-psixologik yo`llarini bilish. 6. Fan va madaniyat sohasida umumiy bilimlarni egallash. Boshlang’ich ta`lim o`qituvchisi uchun zarur malakalar Amaliy-konstruktiv malakalar: 1. Tarbiyaviy ishlarni rejalashtira bilish. 2. O`quvchi shaxsini jamoa sharoitida tarbiyalashning indi-vidual rejasini amalga oshira bilish. 3. Har xil o`yinlar orqali o`quvchilar tarbiyasini muvaf-faqiyatli amalga oshirish. Tashkilotchilik malakalari: 1. O`quvchilar jamoasidagi faol bolalarni aniqlay bilish, sinf faollarini tashkil qilish va ularni boshqara olish. 2. O`quvchilarning jamoatchilik faoliyatini uyushtira bilish, ularning ijtimoiy faolligini rivojlantirish. 3. O`quvchilarga berilgan jamoa topshiriqlarining baja-rilishi ustidan nazorat o`rnatish va ularga zarur vaqtda amaliy yordam bera bilish. 4. Maktabda sinf rahbarligi ishlarini faol amalga oshira bilish. 5. Jamoatchilik va ota-onalar o`rtasidagi ishlarni tashkil eta bilish. Kommunikativ malakalar: 1.O`quvchilar, ota-onalar, o`qituvchilar, jamoatchilik vakillari bilan pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq keladigan munosabat va aloqalar o`rnata bilish. 2.O`quvchilar jamoasining qiziqishlarini, ichki munosabatlarini idora qila bilish. 19 3.O`quvchilar fikrini tushunish va o`z fikrini tushuntira bilish. 4.O`quvchilar bilan yaqindan munosabatda bo`lish va ularda o`ziga nisbatan mehr, ishonch, hurmat uyg’ota bilish. Amaliy malakalar: 1.Rasm solish. 2.Ashula aytish. 3.Sport bilan shug’ullanish. 4.Sayohat qildirish. 5.O`yinlar tashkil qilish. 6.Pazandalik. 7.Tikuvchilik. Kasbiy sifatlar: 1. Bilimdonlik. 2.Kasbga e`tiqodlilik. 3.Fuqarolik burchini anglash (mas`uliyatni anglash). 4.Adolatlilik. 5.Talabchanlik. 6.O`zini tuta bilish. 7.Pedagogik nazokat. 8.Vazminlik, sabr-toqatlilik. 9.Kuzatuvchanlik va ziyraklik. 10 . Nutq madaniyati.. 11.Aniq, ifodali o`qish. 12.Ijodiy xayol - kelajakni ko`ra olish yoki pedagogik tasavvur. 13.Ta`sir eta olish. Kasbiy layoqatlilik. Shaxsiy sifatlar: 1.Bolalarni sevish. 20 2.Mehnatsevarlik. 3.Ijtimoiy g’ayrat. 4.Kuzatuvchanlik. 5.Mehribonlik. 6.Kamtarlik. 7.Quvnoqlik. 8.Qat`iylik. 9.Dadillik. 10. Intiluvchanlik. 11.Diqqat-e`tiborlilik. Ijodiy sifatlar: 1.Ta`lim-tarbiyaga oid ishlarni amalga oshirish ja- rayonida pedagogik mahoratni mukammallashtirishga doimiy intilish. 2. Tarbiyaviy ta`sir natijasini oldindan ko`ra bilishga intilish. 3. Bo`lib o`tgan voqea-hodisalarga, tarbiyalanuvchilarga nisbatan yangicha qarash qobiliyati. 4. O`zini tarbiyalanuvchi holatiga qo`ya bilish, atrof-muhitga nisbatan uning qarashini ko`ra bilishga intilish. Qobiliyatlar: 1. Didaktik qobiliyat. 2. Akademik qobiliyat. 3. Pertseptiv qobiliyat. 4. Nutq qobiliyati. 5. Tashkilotchilik qobiliyati. 6. Avtoritar qobiliyat. 21 7. Kommunikativ qobiliyat. 8. Pedagogik xayol. 9. Diqqatni taqsimlay olish qobiliyati. 10. Umuminsoniy va milliy qadriyatlarni bilish va targ’ib qila olish qobiliyati. Ushbu pedagogik-psixologik qiyofa pedagoglarni tanlashda, ularning bilim qobiliyatlarini tashhis qilishda qo`llanishi mumkin. Ma’naviyat aqida Birinchi Prezidentimiz shunday de gan lar: " Ma’naviyat haqida gap ketar ekan, men avvalo, insonni ruhiy poklanish va yuksalishga da’vat etadigan, inson ichki olamini boyitadigan, uning imon- e’tiqodi va irodasini mustahkamlaydigan, vijdonini uyg’otadigan qudratli botiniy kuchni tasavvur etaman. " Ma’naviyat insonning butun umri davomida uning kuchiga kuch qo’shishga, aql-idrok va zakovatini kengaytirib, mustahkamlashga xizmat qiladi. (Milliy isti q lol g’ oyasi: asosiy tushuncha, tamoyil va atamalar, 72 bet) Ma’naviyat va ma’naviy boyliklar, qadriyatlar, davlat, millat, shaxsning bebaho xazinasi va taraqqiyot manbaidir. Yuqoridagilardan kelib chiqib, eng umumiy ma’noda ma’naviy tarbiya deganda kishilarning falsafiy, huquqiy, ilmiy, badiiy, axloqiy, diniy savodxonligini oshirish tushuniladi. Har bir millatning o’ z ma’naviyatini chuqur anglashi, oigining tarkibiy qismiga aylantirishi millatning o’ ziga b o’ lgan ishonchpni mustahkamlaydi, e’tiqod va qadr hissini boyitadi. SHuning uchun ham istibdod davrida hukmron mafkura doirasida milliy ma’naviyatga e’tibor berilmadi, to’g’rirog’i, u har jihatdan kamsitildi. Oqibatda, o’zbek xalqi o’z ma’naviy merosining ko’pgina qatlamlarini o’rganishdan mahrum bo’ldi. 22 Mustaq i llik tufayli o’zbek xalqining ko’p asrlik boy tarixiy, ilmiy, madaniy va diniy merosini o’rganish, undan xalqning umumiy va bebaho mulki sifatida foydalanishga keng yo’l ochildi. Ma’naviyatimizning qadimiyligini, mazmunan chuqurligi va rangbarangligi, bugungi kundagi salohiyati cheksiz ekanini to’la ravishda ko’rsatmoq uchun "Avesto"dan boshlab, Farobiy, Navoiy, Bobur, Furqat, Behbudiy, Fitrat, C h o’lpon va Avloniy orqali to hozirgi kunlargacha bo’lgan yaxlit bir manzarasi yaratilmoqda. Mustaqillik ayni paytda ma’naviyatning ajralmas qismi bo’lgan milliy til va madaniyatni taraqqiy ettirish, milliy o’z-o’zini anglash, milliy his tuyg’ular, g’urur va vatanparvarlikni mustahkamlashga ham yo’l ochganini ta’kidlash zarur. Mustaqil O’zbekistonning taraqqiyoti jamiyat a’zolarining, har bir shaxs va ayniqsa, yoshlarning ma’naviy kamoloti, istiqlol g’oyalarining kishilar ongiga, kundalik hayotiga chuqur kirib borishiga bog’liq. Kelajagi buyuk O’zbekistonni barpo etishda faol qatnashayotgan har bir fuqaro o’z mamlakati, xalqi, millatining ajralmas bir bo’lagi ekanini anglashi - milliy ma’naviyat va ongning bir qismidir. Ilg’or millat va rivojlangan davlat bo’lishning zarur shartlaridan biri-boy ma’naviyatga ega bo’lishdir. SHu sababdan Prezident I.Karimov: " Ma’naviyat- insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch qudratidir. U yo’q joyda hech qachon baxt-saodat bo’lmaydi ", deb ta’kidlaydi. SHunday ekan, ma’naviyat va ma’rifatni ko’tarish, targ’ib qilish, boyitish, har bir fuqaroning yuksak ma’naviy darajasini ta’min etish eng dolzarb masalalardan biridir. Ma’naviy tarbiya ko’rgan kishi hech qachon o’z kindik qoni to’kilgan vataniga, ajdodlari xoki yotgan muqaddas yurtga, ota-onasi, birodarlari va yaqinlariga qarshi chiqmaydi. O’zini va boshqa begunohlarni o’ldirish u yoqda tursin, hatto osmonda uchgan qush yoki yerda o’rmalab, o’z rizqini topib 23 yeyayotgan chumoliga ham ozor bermaydi. Tashqarida turib, bularni qo’g’irchoq kabi o’ynatayotgan "xoja"larning quliga aylanib, o’z vatanini sotmaydi, unga xiyonat qilmaydi, yaqinlariga qarshi qurol ko’tarib kelmaydi. Aksincha, kishi ma’naviy zaif, dunyoqarashi, fikrlash doirasi tor bo’lsa, na diniy na dunyoviy bilimlarga ega bo’lmasa, tashqaridan berilgan noto’g’ri tushunchalarni to’g’ri deb qabul qiladi va adashib qoladi. SHuning uchun bizlarning vazifamiz, yoshlar ongida ma’naviy bo’shliq paydo bo’lishiga aslo yo’l ko’ymaslik, ularga to’g’ri yo’l ko’rsatib turishdan iborat bo’ladi. Ma’naviy tarbiyani kamolga yetkazish, uni o’stirish uchun har birimiz OAVlarini doimiy kuzatib borishimiz, dunyoda yuz bsrayotgan voqea- hodisalarga adolatli baho berib, to’g’ri xulosa chiqarishimiz, yo’l qo’yilayotgan xato-kamchiliklarni tahlil qilib bormog’imiz lozim. Olgan diniy-ma’rifiy va ma’naviy bilimlarimizni qurol qilib, ularga qaqshatqich zarba bermog’imiz zarur. SHuncha olib borilayotgan ma’naviy-ma’rifiy ishlar, teleko’rsatuvlar, chop etilayotgan adabiyot va maqolalarga qaramasdan, keyingi paytlarda respublikamiz hududida turli noxushliklar bo’lib o’tmoqda, begunoh kishilarning muqaddas qonlari to’kilmoqda. Demak, bizning ma’naviy-ma’rifiy sohada olib borayotgan ishlarimiz hali talab darajasida emas ekan. Kimlardir bizning e’tiborimizdan chetda qolmoqda va kimlardir o’zining buzuq va g’arazli g’oyalarini ularning ongiga kiritishga muvaffaq bo’lmoqda. Sog’lom fikrlovchi inson o’zini o’ldirish u yoqda tursin, qo’liga bir ninani tiqib, ikkinchi tomonidan uni chiqarib olishga ham qodir bo’lmaydi. Ammo, ba’zi yoshlar, ayniqsa, ayrim ayollarni o’zini portlatishgacha olib borayotganlar ularga nima deyapti, nimalarni va’da qilayapti? Nima uchun ular kimlarningdir aytganini qilishayapti? Mana shular haqida o’ylab ko’rishimiz va tegishli chora- tadbirlar belgilashimiz lozim bo’ladi. 24 Axloqiy tarbiya masalasiga kelsak, u nihoyatda keng qamrovli bo’lib, farzandning ota-onaga, ota-onaning farzandiga bo’lgan munosabati, kattaga hurmat, kichikka izzat qilinish madaniyati, milliy va diniy qadriyatlarimizga munosabat, sog’lom turmush tarzini shakllantirish kabi bir qator muhim mavzularni o’z ichiga oladi. 25 Sinf rahbarining ish rejasida oila , maktab - h amkorligi Tarbiya jarayoni ishtirokchilari sa’y harakatlarini birlashtirish maqsadida 1993 - yilda ishlab chiqilgan “Oila, mahalla, maktab hamkorligi ”Konsepsiyasi yoshlarni istiqlol g`oyalariga sadoqatli, ma’naviy barkamol, vatanparvar etib tarbiyalashda keng jamoatchilik faoliyatini muvofiqlashtirish borasida muhim dasturilamal bo`ldi. Mamlakatimizda keying yillarda qabul qilingan ta’lim va tarbiya to`g`risidagi qator me’yoriy hujjatlar, jumladan O`zbekiston Respublikasining “Ta’lim to`g`risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi” bozor iqtisodiyoti sharoitlarida muvaffaqiyatli ishlay oladigan, mustaqil fikrlovchi kadrlarni tayyorlashda oila, mahalla va makatab nufuzini yanada yuqori pog`onaga ko`tarishni taqazo etadi. Zero, ta’lim-tarbiyani takomillashtirishda ham davlat bosh islohotchidir.Prezidentimizta’kidlaganidek: birinchidan, yosh avlodga o`zligimizni, muqaddas an’analarimiznianglash tuyg`ularini, xalqimizning ko`p asrlar davomida shakllanagan ezguorzularini, jamiyatimiz oldiga bugun qo`yilgan oliy maqsad va vazifalarni anglashsingdirish; ikkinchidan, jamiyatimizda bugun mavjud bo`lgan hurfikrlikdan qat’iy nazar yoshlarni jipslashtiradigan, xalqimiz va davlatimiz daxlsizligini asraydigan yagona g`oya – milliy mafkuraga sadoqat ruhida tarbiyalash; uchinchidan, yoshlarni baynalminal, jahon hamjamiyatida, xalqaro maydonda O`zbekistonga munosib hurmat tug`dirish uchun intilish ruhida tarbiyalash; to`rtinchidan, yosh avlodni vatanparvarlik, el-yurtga sadoqat, yuksak odamiylik va insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalash; 26 beshinchidan, yosh avlodni ulug` ajdodlarimizning munosib vorislari ekanliklari, ayni vaqtda jahon va zamonning umumbashariy yutuqlarini egallash ruhida tarbiyalash O`zbekistonda o`quvchi-yoshlarni tarbiyalashning eng dolzarb masalasidir. Davlatimiz rahbari ko`rsatib berganidek, ta’lim-tarbiya sohasidagi islohotlar: birinchidan, ijtimoiy-siyosiy iqlimga ijobiy ta’sir ko`rsatishga, umuman mamlakatdagi mavjud muhitni butunlay o`zgartirishga; ikkinchidan , insonning hayotda o`z o`rnini topishini tezlashtirishga; uchinchidan , jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin Shaxsni shakllantirishga; to`rtinchidan , insondagi mavjud salohiyatni to`la ro`yobga chiqarishga beshinchidan , umumiy va maxsus bilimlarga ega, ongli, tafakkuri ozod, zamonaviy dunyoqarash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga voris bo`lgan, kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etadigan komil insonlarni tarbiyalashga qaratilgan. Mazkur Konsepsiyada taraqqiyotimizning ma’naviy – axloqiy negizi milliy va umuman insoniy qadriyatlar uyg`unligi ekanligi e’tirof etiladi, milliy va umuminsoniy tarbiyaning quyidagi o`zaro aloqalar uyg`un yo`nalishlari belgilab olindi:Milliy tarbiya yo`nalishi orqali o`zlikni anglash, vatanparvarlik, milliyg`urur, millatlararo muloqat madaniyati, milliy mafkuraviy onglilik, milliy odob, fidoyilik kfazilatlari shakllantiriladi. Umuminsoniy yo`nalishda huquqiy, iqtisodiy, jismoniy, aqliy, estetik, ekologik, gigiyenik va boshqa tarbiya yo`nalishlari amalga oshiriladi. Bu Konsepsiyaning milliy davlatchilik va jamiyat qurilishi talablariga mosligini ta’minlaydi. Sog‘lom oilada barkamol avlod voyaga yetadi. Mamlakatimizda oilalarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ayniqsa, yosh oilalar uchun qulay turmush sharoitini yaratish borasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ishlar ana shu ezgu maqsadga xizmat qilmoqda. Bolalarga ta’lim-tarbiya berishda maktab va pedagoglarning asosiy 27 vazifalari O`zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan “Ta’lim to`g`risida”gi Qonunning, “Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi” va respublika rahbariyatining dasturiy fikrlarimazmunidan kelib chiqqan bo`lishi kerak, ya’ni: maktabda bolaga biron bir kasb-korni egallashi uchun mustahkam poydevor yaratish; o`quvchi yoshlarning sport turlari bilan shug`ullanishlariga yordam berish, ularning bo`sh vaqtlarini, imkoniyatlarini hisobga olgan holda to`garak mashg`ulotlarini tashkil qilish; bolalarga ta’lim berishni ilg`or pedagogik texnologiyalar, zamonaviy o`quv uslubiy dasturlar asosida tashkil etish, o`quv-tarbiya jarayonlarini jahon andozalariga mos ravishda ta’minlash; o`quvchilarning imkoniyatlari va qiziqishlarini tahlilidan, iqtisodiy va ijtimoiy muhitdan kelib chiqib, ularni turli soha bo`yicha kasb asoslariga yo`naltirish va ta’limda tabaqalashtirilgan yondashuvni joriy etish; yosh oilalar bilan ishlash, tibbiy-tarbiyaviy, huquqiy, ma’naviy-ma’rifiy, ijtimoiy tushunchalar berish uchun maxsus tadbirlarni amalga oshirish; o`z hududidagi mahalla jamoalarining faoliyatini tarbiyaviy maqsad yo`lida muvofiqlashtirish; tarbiyasi og`ir, qarovsiz qolgan bolalarning ota-onalari bilan ishlash, oilalarga pedagogik yordam berish; bola tarbiyasi yaxshi yo`lga qo`yilgan oilalarni tegishli idoralar hamkorligida o`rganib, tajribalarini ommalashtirish; o`qishni va ishlashni xohlamaydigan, bezorilik yo`liga kirib ketgan o`smirlarni hisobga olib, ularga tegishli tashkilotlar bilan birgalikdazarur choralar ko`rib, ota-onalar yig`ilishlaridamuhokama qilish; tarbiya sub’yektlari bo`lmish huquqiy, tibbiy, ijodiy uyushmalar, yoshlar, tabiatni muhofaza qilish va “Ekosan”, “Qizil yarim oy”, barcha jamg`arma va jamoatchilik markazlari, ommaviy axborot vositalari, inson huquqlari, ommaviy axborot vositalari, inson huquqlari, nodavlat tashkilotlari, ishlab chiqarish korxonalari, mahalliy boshqaruv idoralarining bola tarbiyasiga bo`lgan mas’uliyat va javobgarligini muvofiqlashtirish; turar joyda va mahallada olib borilayotgan tarbiyaviy, ma’naviy, ma’rifiy, madaniy- 28 ommaviy va sport tadbirlari markazi maktab bo`lishiga erishish; o`quvchi- yoshlar, ota-onalar, jamoatchilik bilan huquqiy tarbiyani amalga oshjrish, tarbiya jarayonining barcha ishtirokchilari orasida milliy mafkurani targ`ib qilish, aqidaparastlik va milliy taraqqiyotimizga zararli g`oyalarning kirib kelishiga qarshi murosasiz kurashni tashkil qilish; makatb negizida pedagogik, huquqiy, psixologik,ma’naviy va ma’rifiy bilimlar beruvchi “Ota-onalar unversitetlari” faoliyatini tashkil qilish. Oila. Shaxs ma’naviyati, uning dunyoqarashi, barcha tasavvur va e’tiqodiga aloqador bo‘limlari majmui asosan oilada shakllanadi. Shu ma’noda – oila haqiqiy ma’naviyat o‘chog‘i, mafkuraviy tarbiyaning omili va shart-sharoitidir. Milliy mafkuramizga xos bo‘lgan ilk tushunchalar, shaxsning hayotiy yo‘nalishlari, e’tiqodi va iymoni avvalo oila muhitida shakllanadi. Bu jarayon bobolar o‘giti, ota ibrati, ona mehri orqali amalga oshiriladi. Har bir shaxs oilaning jamiyatdagi o‘rni va funksiyalarini, qadr qimmatini anglamasdan, Vatanning ostonadan boshlanishini tushunmasdan turib, Vatan tuyg‘usini tom ma’noda xis qila olmaydi. Bu ish asosan har bir o‘zbek oilasidagi tarbiya an’analari va ularni takomillashtirish, milliy qadriyatlarni turmush tarzining ajralmas bo‘lagiga aylantirish, muloqot madaniyatining Sharqona ko‘rinishlari bilan zamonaviy shakllarini uyg‘unlashtirish, mehnat tarbiyasi, uning farzandlar farovon turmush kechirishining muhim tamoyili sifatida qadrlanishiga erishishi orqali amalga oshirish mumkin. Bundan tashqari, shaxsning barkamolligi har bir shaxs ongida oilaning muqaddasligi, Vatanning aslida oiladan boshlanishi, shu bois uni sevish va nikohni muqaddas bilish zarurligini, oilaning jamiyat hayotida tutgan o‘rni va funksiyalarini tushuntirish orqali ro‘y berishi inobatga olinadi. Bolalarda yoshlikdan xalq va yurt taqdiriga befarq bo‘lmaslik psixologiyasini shakllantirish uchun bola hayotining dastlabki onlaridan boshlab, predmetlar olami bilan tanishishi, o‘yinchoqlar olami, tengqurlari bilan bo‘ladigan o‘yinlarining tarbiyalovchi xususiyatlariga ahamiyat berish zarur. 29 Shaxsiyatga zarar keltiruvchi, odamlar o‘rtasida ziddiyatlarni va talofatlarni keltiruvchi “jangari” o‘yinchoqlar, multfilmlar, kinofilmlar ko‘rishlarini imkon darajasida cheklash, bu o‘yinlarning psixologik hamda pedagogik ekspertizalari bo‘yicha ota-onalarga aniq ko‘rsatmalar berish zarur. Sharqona odob va o‘zaro munosabatlar tamoyillarini aks ettiruvchi turli o‘yinlar, o‘yinchoqlar, rasmli o‘yinchoq-kitobchalar, xalq milliy folklori va ertaklari asosida yaratilgan multfilmlar ilk yoshlikdan bolalardagi mafkuraviy qarashlarning to‘g‘ri shakllanishiga yordam beradi. Masalan, bolalar o‘rtasida mashhur bo‘lgan “Zumrad va qimmat”, “Yoriltosh”, “Xo‘ja Nasriddinning sarguzashtlari” kabi qator ertaklar orqali oilada bolalarni yaxshidan yomonni, mehr-sahovatdan xudbinlikni farqlashga o‘rgatish va shu orqali milliy udumlarning xalq orzu- istaklari va intilishlari bilan bog‘liqligini yaqqol ko‘rsatish mumkin. Ota-onalar savodxonligi ham bu o‘rinda katta rol o‘ynaydi. Eng avvalo ularda sog‘lom tafakkur va milliy g‘oyalarni shakllantirish kerakligini alohida ta’kidlash mumkin. Bunday savodxonlik ota-onalik roli va funksiyalari mohiyatini to‘g‘ri tushunish, yangi farzand dunyoga kelishi va kamol topib rivojlanishiga oid qonuniyatlarni bilish, oilaviy munosabatlar doirasida milliy urf-odatlarimiz va an’nalarimizning eng nodirlarini turmushning barcha sohalariga singdirish orqali, bolalarda qadriyatlarga mehr-muhabbatni uyg‘otish, balog‘at yoshiga yetgan farzandlarni oilaviy hayotga tayyorlash kabi qator mas’uliyatli vazifalarning tub ma’nosini bilish va ularga amal qilish nazarda tutiladi. Bunday bilim va tasavvurlar majmui otaga qay darajada zarur bo‘lsa, onaga ham shu tarzda zarur va ahamiyatlidir. Chunki bir qarashda sanab o‘tilgan funksiyalar odatiy, ularga shaxs hayoti mobaynida avtomatik tarzda o‘rganib ketadiganday tuyulsada, aslida ota-onalik shunday mas’uliyatli vazifaki, uning jamiyatimiz manfaatiga mos tarzda amalga oshirilishiga shaxs ham ma’naviy jihatdan, ham psixologik jihatdan tayyor bo‘lishi kerak. Kasbni puxta egallash va fidokorona mehnat qilish uchun ilm qanchalik zarur bo‘lsa, fozil farzandlar tarbiyalash va ularni shaxslarga nafi tegadigan 30 darajada yetuk qilib tarbiyalash uchun ham ilm-bilim shunchalik ahamiyatlidir. Shuning uchun bu fikrlarning naqadar to‘g‘riligi va ayniqsa, ayol kishi uchun savodlilik va ilmning zarurati to‘g‘risida o‘z vaqtida o‘rta asrning ko‘zga ko‘ringan iste’dodli shoirlaridan biri Abdibek Sheroziy shunday yozgan edi: “Ilm – ayol uchun ziynat. Aqlini nodonlikdan qutqargan har bir ayol nomus, izzat, ayollik qadrini tushunib yetadi. Bunday ayol hech bir ishda adashmaydi. Ilmsiz ayol esa bola tarbiyalashda turli xatolarga yo‘l qo‘yadi”. Bobolar va momolar o‘zbek oilasida shaxsni tarbiyalashda bevosita ishtirok etadilar. Azaliy turkiy udumga binoan ota-onadan ham ko‘ra bobo-buvilarning tarbiyaviy ta’siri kuchliroq bo‘ladi. Masalan, Amir Temur shahzodalarning tarbiyasi bilan ularning onalari emas, ulug‘ bibilari-buvilari shug‘ullanishini lozim topgan. Shunga ko‘ra, Saroy Mulk xonim Shohruh Mirzoni, suyukli nabiralari Muhammad Sulton Mirzo, Xalil Sulton Mirzo, Ulug‘bek Mirzolar tarbiyasini o‘z bo‘yniga olgan. Shuning uchun ham yurtimizda oila hamisha davlat himoyasida va oliy qadriyat sifatida e’zozlanadi. Oila ijtimoiylashuvning asosiy va muhim o‘chog‘i bo‘lgani uchun ham uning shu muhitda tarbiyalanayotgan yoshlar e’tiqodi va dunyoqarashidagi roli sezilarli, xukumat bola tarbiyasida ota-onalar mas’uliyatini oshirish uchun har yili hayrli tadbirlar ishlab chiqmoqda. Respublikamizda yillarning “Oila”, “Ayollar”, “Sog‘lom avlod”, “Onalar va bolalar”, “Qariyalarni qadrlash”, “Salomatlik” yili deb elon qilinishi, “Oila” ilmiy-amaliy Markazining faoliyat ko‘rsatayotganligi jamiyatda, yoshlar tarbiyasi borasida oilaning roli va mas’uliyatini oshirishga ana shunday muhim tadbirlardandir. Ijtimoiy ustanovkalar. Sof psixologik ma’noda yangicha tafakkur va dunyoqarashni shakllantiruvchi va o‘zgartiruvchi ijtimoiy psixologik mexanizm – bu ijtimoiy ustanovkalardir. Bu – shaxsning atrof muhitida sodir bo‘layotgan ijtimoiy hodisalarni, ob’ektlarni, ijtimoiy guruhlarni ma’lum tarzda idrok etish, qabul qilish va ular bilan munosabatlar o‘rnatishga 31 ruhiy ichki hozirlik sifatida odamdagi dunyoqarashni ham o‘zgartirishga aloqador kategoriyadir. Ijtimoiy ustanovkalar haqida batafsil ma’lumotlar oldingi mavzular (boblar)da bayon etilgan, bu o‘rinda biz, uning faqat dunyoqarashlar o‘zgarishiga aloqador mexanizm sifatidagi rolini ta’kidlamoqchimiz, xolos. Ijtimoiy ustanovkalarga xos bo‘lgan umumiy qonuniyatlardan biri, bu uning uzoq muddatli xotira bilan bog‘liqligidir. Ayni vaziyatlarda shakllangan obrazlar uzoq muddatli xotirada saqlanib, u yoki bu vaziyatda dolzarblashadi, ya’ni “jonlanadi”. Masalan, ba’zi bir etnik stereotiplar ana shunday xotiradagi mavjud obrazlar hisobiga shakkllanadi. Demak, ijtimoiy ustanovka ob’ektga hamda konkret vaziyatga bog‘liqdir. Shakllangan ijtimoiy ustanovkaning shaxs hayoti mobaynida o‘zgarishi esa, muhim ijtimoiy-psixologik ahamiyatga egadir. Amerikalik olim Xovland fikricha, ijtimoiy ustanovka o‘rgatish yo‘li bilan o‘zgarishi mumkin. Ya’ni o‘quvchilardagi turli ustanovkalarni o‘zgartirish uchun rag‘batlantirish yoki jazolash tizimini o‘zgartirish lozimdir. Ikki shaxs yoki shaxs bilan guruhning ustanovkalari mos kelmay qolgan sharoitda esa tomonlardan biri ongli ravishda o‘z ustanovkalarini o‘zgartirishi shartdir. Aks holda nomutanosiblik tamoyiliga ko‘ra, shaxslararo nizo yoki kelishmovchilik paydo bo‘lishi muqarrardir. Ijtimoiy ustanovkalarni o‘zgartirishning eng sodda va qulay yo‘li – bu ayni vaziyatlar va ulardagi ta’sirlarni qaytarishdir . Bu qaytarish qayd qilingan obraz sifatida shaxs ongida uzoq muddatli xotirada saqlanadi va vaziyat paydo bo‘lganda, ob’ektivlashadi , ya’ni o‘z kuchini va mavjudligini ko‘rsatadi. Shuning uchun ham agar chet el tajribasiga murojaat qiladigan bo‘lsak, u yerda biror g‘oyani ongga singdirish uchun bir odam yoki biror guruh o‘z siyosiy, mafkuraviy yoki boshqa qarashlarini bir xil so‘zlar va iboralar, harakatlar bilan qaytaraveradi va shu yo‘l bilan ko‘pchilikning ma’qullashiga erishadi. Ayniqsa, saylov oldi tadbirlarida ana shu usul keng qo‘llaniladi. Shulardan kelib chiqib, ijtimoiy ustanovkalarni o‘zgartirishning usullari va psixologik vositalari orqali 32 ham dunyoqarashni o‘zgartirishga erishish mumkin. XULOSA Biror kasbning haqiqiy ustasi bo`lish uchun kishida tabiiy qobiliyat, ma`lum jismoniy va ruhiy xislatlar jo bo`lishi zarur. Masalan artist bo`lish uchun tabiiy ovoz, eshitish qobiliyati, bejirim suvrat, jismonan sog’lom bo`lish talab etiladi. Rahbarlik vazifasini bajarish uchun tashkilotchilik, odamlar bilan muomala-murosa qila bilish kabi qobiliyatlarga ega bo`lish kerak. Aks holda kasbi va ishidan boshqalar ham, o`zi ham qanoat hosil qilmaydi. Kishi kasbini noto`g’ri tanlagan bo`lsa, unga qiziqmasa, o`zi ham, boshqalar ham undan baraka topmaydi. Pedagogik, o`qituvchilik faoliyatini, yoshlarni o`qitish va tarbiyalash ishini samarali bajarish, ota-onalar va bolalarning izzat-hurmatiga sazovor bo`lish uchun kishida bu ishda kishiga layoqat, qobiliyat, qiziqish bo`lmog’i lozim. Boshqa kasblar kabi o`qituvchilik kasbiga yoshlar orasidan pedagogik faoliyatga layoqatli, bolalar bilan til topib muomala qila oladigan, ilmli kishilarni tanlab olish kerak. Pedagoglik kasbini tanlagan kishi avvalo sog’lom bo`lishi, so`zlarni to`g’ri va yaxshi talaffuz qila olishi, asablari joyida, vazmin bo`lishi darkor. SHuningdek, bolalarni yoqtirishi, ular bilan ishlashga mayli borligi, boshqalar bilan muloqot qila olishi, xushmuomalaligi, kuzatuvchanligi, keng fikrlay olishi, o`ziga va boshqalarga nisbatan talabchanligi ham kishining pedagogik ishga yaroqliligini ko`rsatadi. Bu sifatlar kishida bor-yo`qligini tibbiyot xodimlari, ruhshunos, pedagoglar og’zaki va yozma savol-javoblar yordamida aniqlay oladi. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 1998. 2. Barkamol avlod orzusi. – T.: «Sharq» nashriyoti, 1999 yil. 3. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha vatamoyilar (O‘rta maxsus kasb- hunar talim muassasalari uchun qo‘llanma). – T.: «Yangi asr avlodi», 2001 yil. 4. Ma’naviyat asoslari (B.Ziyomuxammedov va boshqalar). – T.: «O‘zbekiston milliy ensiklo’ediyasi», 2000 yil. 5. O.Musurmonova. Ma’naviy qadriyat darva yoshlar tarbiyasi. – T.: «O‘qituvchi», 1996 yil. 6. R. Mavlonova, N. Rahmonqulova, B. Normurodova, K. Matnazarova . Tarbiyaviy ishlar metodikasi . Toshkent, 2008 7. Inomova K.M. Oilada bolalarning ma`naviy-axloqiy tarbiyasi T: Fan, 1999, 151 b. 8. Jo‘rayev A.J. «Tarbiyaviy darslarni o‘tish». T.: “O‘qituvchi”, 1994. 9. G.Mo‘minova, A.Jo‘rayev. Sinf rahbari - sinf tarbiyaviy soatlar tashkilotchisi. “O‘qituvchi”. NMIU. T.: 2012 y 10. R. Mavlonova, O. To‘rayeva, K. Xoliqberdiyev . Pedagogika . Toshkent, O‘qituvchi. 1998-yil. 11. Karimova V. “Psixologiya” T., “O’qituvchi” 2001 y. 12. K.Hoshimov “Pedagogika tarixi antalogiyasi” “O’qituvchi” T., 1999 y 13. O’.Asqarova, M.Xayitbaev, M.Nishonov “Pedagogika” T., “Talqin” 2008 yil 14. O. Hasanboyeva “Oila pedagogikasi” T., “Aloqachi” 2007 yil INTERNET SAYTLARI: http: www.ziyo.net.uz. 34 http: www.pedagog.uz. http: www.edu.uz . http: www. referat .uz . 35

Boshlang'ich sinflarda o'quv tarbiyaviy ishlarga rahbarlik qilish

Купить