Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Buddizm va jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati

Купить
“Falsafa tarixi” fanidan KURS ISHI Mavzu: Buddiyzm va jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati MUNDARIJA KIRISH....................................................................................................................3 I BOB. BUDDIYZM FALSAFASI VA KLASSIK MEROSI 1.1. Buddiyzm falsafasi tarixi .................................................................................5 1.2. Buddiyzm falsafasi va klassik merosi….......................................................11 II BOB. JAYNIZM TA’LIMOTINING FALSAFIY MOHIYATI 2.1. Jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati............................................................16 2.2. Jaynizm falsafasida inson omili.........................................................................19 XULOSA................................................................................................................25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR...............................................................27 2 KIRISH Kurs ishining asoslanishi va dolzarbligi. Kurs ishimizning asoslanishini Buddizm va Jaynizmning dunyoqarashi uchun fundamental ahamiyati, uni nafaqat Xitoy va Hindiston falsafiy an’analarining yagona muhim tarkibiy qismi emas, balki boshqa ko‘plab ta’limotlar (moizm, legalizm, naturfalsafa va boshqalar) vujudga kelishiga sabab bo‘lib bo‘lib, ularning g‘oyalari uzoq davom etgan mafkuraviy sintez jarayonida ushbu dinlar tomonidan singdirilgan. Ushbu ta’limotlarning aksariyati nisbatan dunyoda birinchi bo‘lishmasada, garchi ularning aks-sadolari turli davrlarda vaqti-vaqti bilan eshitilgan. Ammo hind yoki xitoy xalqi mentalitetiga chuqur kirib borgan va hozirgacha ularning hayotida muhim rol o‘ynab kelayotganligi ilmiy ishimiz isbotidir. 1 Siyosiy nuqtai nazardan Buddizm va Jaynizmning o‘rtasidagi munosabatlar va ularning butun dunyoda tarixidagi o‘zaro ta’siri nihoyatda noyobdir. Buddizm birinchi navbatda elitaning mafkurasi edi, lekin ayni paytda Jaynizmning eng muhim izdoshlaridan biri Buyuk hind risolalarida noloyiq oliy bilim g‘oyalari mavjud. Ushbu dinlar humkmrom zamonaviy Hind va Xitoy falsafasining ushbu jihatlari kurs ishimizning dolzarbligir. Kurs ishining obyekti. Kurs ishimizning obyekti, Buddizm va Jaynizmning mumtoz falsafasi, ular asosida rivojlangan yangi dinlar, sharq falsafasining asosiy namoyandasi bo‘la olganligi, sharq klassik yuzi kabilar kurs ishimizning ilmiy obyekti bo‘la oladi. Kurs ishining predmeti. Buddizm va Jaynizmning an’anaviy falsafasi va mantiq tipologiyasi, Buyuk mafkurasida uning klassik falsafasi asosiy o‘rinni tutishi ishimiz predmeti hisoblanadi Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishini maqsadi: - Buddizmning siyosiy ahamiyati jihatidan vujudga kelishi; - Hind faylasuflarning konsepsiyalari; Uning vazifasi esa quyidagilar: 1 Yang Yun-guo. Qadimgi Xitoy mafkurasi tarixi. M .1957 yil, 292 bet 3 - Buddizm va Jaynizmning jahonda fan va falsafaning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatganligi va uning rivojiga hissa qo‘sha olganligi. Kurs ishining o rganilganlik darajasi. ʻ Jahon tarixiy merosini tahlil etish, uning ochilmagan qirralarini kashf etish, tarixiy merosimiz bilan birlashgan holda noyob shaxslarni o rganish menimcha ko p jihatdan tahlil etilmagan, shu o rinda ʻ ʻ ʻ biz bilmagan haqiqatlar anchaginaga o xshaydi. Shunday bo lsada ushbu jihat ʻ ʻ atroflicha olim, professor – mutaxassislar tomonidan o rganilgan. Buddizm va ʻ Jaynizmning tarixiy merosi va noyob bizga qoldirgan ilmlari bo yicha ko‘plab ʻ tadqiqotlaridan foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishimiz kirish qism, asosiy qism, 2 ta bob va 4 ta bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. BUDDIYZM FALSAFASI VA KLASSIK MEROSI 1.1. Buddiyzm falsafasi tarixi Budda Shakyamuni bir necha yil davomida o‘z ongini kuzatgandan so‘ng, odamlarning azob-uqubatlarining sababi ularning o‘z harakatlarida, o‘zini tuta bilish va meditatsiya qilish orqali azob-uqubatlarni to‘xtatish va nirvanaga erishish mumkin degan xulosaga keldi. Buddaning ta’kidlashicha, uning ta’limoti ilohiy vahiy emas, balki o‘z ruhi va hamma narsa haqida meditatsion tafakkur orqali qabul qilingan. Ta’lim dogma emas va natijalar insonning o‘ziga bog‘liq. Budda ta’kidlaganidek, inson o‘z ta’limotini faqat o‘z tajribasi orqali qabul qilishi kerak: Mening ta’limotimni shunchaki imon yoki menga hurmat tufayli qabul qilmang. Bozorda savdogar oltin olayotganda tekshirganidek: uni qizdiradi, eritadi, kesadi – haqiqiyligiga ishonch hosil qilish uchun, mening ta’limotimni tekshirib ko‘ring va uning haqiqatiga ishonch hosil qilgandan keyingina qabul qiling! Ikki yarim ming yildan ko‘proq vaqt davomida tarqalish jarayonida buddizm ko‘plab turli e’tiqodlar va marosimlarni o‘zlashtirdi. Buddizmning ba’zi izdoshlari meditatsiya orqali o‘z-o‘zini bilishga urg‘u berishadi, boshqalari - yaxshi ishlarda, boshqalari - Buddaga sig‘inishda. Turli buddist maktablaridagi g‘oyalar va qoidalardagi farqlar an’ananing o‘zi buddist deb hisoblangan har qanday ta’limotni “buddizm” deb tan olishga majbur qiladi. Ammo ularning barchasi, Buddist ta’limotlarining izdoshlari bu tamoyillarni Buddaning o‘zi ko‘rsatgan deb hisoblashadi, ammo turli maktablarda ta’limotlarning talqini juda farq qilishi mumkin. Shunday qilib, Teravada izdoshlari bu ta’limotlarni yakuniy deb hisoblashadi, Mahayana izdoshlari esa ularning shartliligini ta’kidlaydilar va ularni ta’limotni bilishning oraliq bosqichi deb hisoblashadi. Falsafa fanlari doktori V.G.Lisenko barcha maktablar uchun umumiy bo‘lgan ta’limning asosiy elementlarining yana bir ro‘yxatini aniqlaydi. Turli maktablarda ushbu elementlar ro‘yxatining talqini ham noaniq. Shunday qilib, ba’zi Mahayana matnlarida bu elementlar buddizmga “oddiy ma’naviy imkoniyatlarga ega odamlar” e’tiborini jalb qilish uchun mohir vosita sifatida tavsiflanadi. Buddaning butun ta’limoti o‘rta yo‘l bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, izdosh 5 har bir yangi vaziyatda yangisini topishi kerak. Masalan, bu yo‘l orqali bog‘liq kelib chiqishi haqidagi ta’limotda Budda ham karmik determinizmga (kriyavada) ishonishning noto‘g‘riligini, ham barcha hodisalarning tasodifiyligiga (yadrichchavada) ishonishning noto‘g‘riligini ko‘rsatdi. “Barcha qarama- qarshiliklarni olib tashlash va ularni hamma narsaning bo shligida yechish”ʻ ko rinishidagi o rta yo l haqidagi ta limotni Madxyamaka maktabiga (lit. “o rta”) ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ asos solgan Nagarjuna yanada rivojlantirdi. Buddistlarning “Eng chuqur sirning tugunini yechish sutrasi” (Sandhinirmochana)da. Dxarma g‘ildiragining uchta burilishi haqidagi mashhur ta’limot e’lon qilingan, unga ko‘ra. Birinchi burilish paytida Budda to‘rt ezgu haqiqat va sababga bog‘liq kelib chiqishi haqidagi ta’limotni targ‘ib qilgan (bu burilish Xinayana ta’limoti bilan bog‘liq); Ikkinchi burilishda Budda barcha dxarmalarning bo‘shlik va mohiyati yo‘qligi haqidagi ta’limotni targ‘ib qildi (bu burilish Madhyamaka maktabining prajna-paramita maktabi ta’limoti bilan bog‘liq bo‘lib, ular prajna-paramita sutralarini yakuniy deb hisoblaydilar. Va uchinchi navbatning sutralari faqat oraliq. Uchinchi burilish davrida Budda “birgina ong” ta’limotini targ‘ib qilgan, unga ko‘ra “uch olam ham faqat ongdir” (sutra eng to‘liq va yakuniy deb tavsiflangan bu burilish bilan bog‘langan. Yogacara maktabining ta’limotlari bilan). “Tug‘ilish orqali” ta’limotiga ergashish mumkin emas, siz faqat uchta marvarid sifatida tushuniladigan “panoh” ni ongli ravishda qabul qilish orqali buddist bo‘lishingiz mumkin. Budda (turli vaqtlarda Budda). Budda Shakyamuni va har qanday Budda yoki ma’rifatli deb tushunilgan); Dxarma (Buddaning ta’limoti, u ham “xuddi shunday” bo‘lish tajribasini, ham turli odamlar uchun har xil bo‘lgan ushbu tajribaga olib keladigan usullarni o‘z ichiga oladi Sangha (Buddistlar jamoasi, buddistlarning kichik guruhiga va umuman barcha buddistlarga tegishli). 2 Buddist o‘qituvchilarning hammasi ham panoh topishning aniq talqiniga ega emaslar. Misol uchun, oltinchi Chan Patriarxi Huineng tavsiya qildi: “Tushunadiganlarga o‘z tabiatining uch marvaridiga panoh topishni maslahat beraman.” Boshpana topgandan so‘ng, oddiy odamga buddistlarning beshta 2 Xitoyning zamonaviy ilg ‘ or mutafakkirlarining tanlangan asarlari ( 1840-1897). 1960, 417 bet 6 qoidasiga (pancha shila) rioya qilish tavsiya qilindi: o‘ldirishdan, o‘g‘irlikdan, buzuqlikdan, yolg‘on gapirishdan va mastlikdan tiyilish. Va’z qilayotganda Budda o‘z izdoshlarining qo‘rquvi yoki vijdoniga emas, balki sog‘lom fikrga tayanib, amrlarga rioya qilmaslik uchun jazolashga e’tibor qaratgan, agar bu amrlarga rioya qilinsa, “shaxsiy va ijtimoiy uyg‘unlik” bo‘ladi. Yanada mumkin bo‘ladi. Umuman olganda, Budda tomonidan yaratilgan ehtiroslar bilan kurashish usullari avvalgi astsetik maktablarning usullaridan farq qiladi. Budda his-tuyg‘ularni bostirish emas, balki narsa va hodisalarga bog‘lanmaslik, ongli ravishda nazorat qilish va o‘z-o‘zini kuzatish amaliyotini rivojlantirish zarurligini ta’kidladi. Buddizm ta’limotining asoslari haqida suhbatni bitta muhim fikrdan boshlash kerak. Gap shundaki, hech qanday “buddizm”, “umuman buddizm” mavjud bo‘lmagan va mavjud emas. Buddizm (1918 yilda mahalliy va jahon buddologiyasining klassiki O.O.Rozenberg e’tiborni tortgan) tarixan turli harakatlar va yo‘nalishlar ko‘rinishida taqdim etilgan bo‘lib, ba’zan bir-biridan juda farq qiladi va ba’zan bir xil dindagi turli konfessiyalarga qaraganda turli dinlarni eslatadi. Din. Bu, ayniqsa, Mahayana uchun to‘g‘ri keladi, u mohiyatiga ko‘ra juda xilma-xil va heterojen oqimlar va yo‘nalishlar uchun belgidir. Shuning uchun, sun’iy ravishda qurilgan “umuman buddizm” emas, balki har doim buddizmning o‘ziga xos yo‘nalishlarini tahlil qilish va ko‘rib chiqish kerak. Shu sababli, ma’lum bir “haqiqiy buddizm” ni izolyatsiya qilishga urinishlar muvaffaqiyatsizlikka uchraydi (masalan, 90-yillarda “tanqidiy buddistlar” - Xakamaya Noriaki, Matsumoto Shiro va ularning bir nechta izdoshlari - buning uchun harakat qilishdi. Yaponiyada qiling); mohiyatiga ko‘ra, har qanday xolis tadqiqotchi an’ananing o‘zi buddist deb hisoblangan har qanday ta’limotni “buddizm” deb tan olishga majbur. Agar biz buddizmning o‘zida immanent tildan foydalansak, anatmavada (nomoddiylik printsipi, “jon yo‘q”) deb nomlanuvchi ta’limotga asoslanib aytishimiz mumkinki, buddizm o‘zini buddist deb hisoblaydigan yo‘nalishlar va oqimlarni belgilash uchungina nomdir. Ammo shunga qaramay, u yoki bu shaklda u yoki bu urg‘u bilan buddizmning barcha sohalariga xos bo‘lgan ma’lum bir g‘oyalar mavjud (garchi 7 ularning talqini ularda juda boshqacha bo‘lishi mumkin). Aynan shu asosiy g‘oyalar doirasini biz “Buddizm ta’limotining asoslari” deb ataymiz va endi ularga murojaat qilamiz. Ushbu asosiy g‘oyalar, birinchi navbatda, to‘rtta ezgu haqiqat, sabablarning kelib chiqishi va karma haqidagi ta’limot, anatmavada (“jonsiz”) va kshanikavada (lahzalilik ta’limoti), shuningdek, buddist kosmologiyasini o‘z ichiga oladi. Barcha buddistlar bu tamoyillarni Buddaning o‘zi e’lon qilgan deb hisoblashadi, lekin agar Teravadinlar (“Xinyanchilar”) ularni to‘liq va yakuniy haqiqat deb hisoblasalar, ko‘pchilik mahayanlar uchun ular Budda tomonidan propedevtik maqsadlarda e’lon qilingan shartli ravishda haqiqiy pozitsiyalardir. O‘quvchilarni ular yuqori darajadagi haqiqatlar ekanligini idrok etishga tayyorlash uchun, masalan, samsara va nirvananing o‘ziga xosligi yoki barcha tirik mavjudotlarning Budda tabiatiga ega bo‘lishi. Ammo har holda, buddizm ta’limotlarini ko‘rib chiqish ulardan boshlanishi kerak. 3 To‘rt ezgu haqiqat (chatur arya satyani) - bu bemorga tashxis qo‘yadigan va davolanishni buyuradigan shifokorning formulalari bilan taqqoslanadigan formulalar. Bu metafora tasodifiy emas, chunki Budda o‘zini tirik mavjudotlarning shifokori sifatida ko‘rgan, ularni samsara azobidan davolashga va tiklanishga olib keladigan davolanishni buyurishga chaqirgan - nirvana. Va, albatta, birinchi Haqiqat (azob haqidagi haqiqat) kasallikni aniqlash va tashxis qo‘yishdir; ikkinchisi (azob sabablari haqidagi haqiqat) kasallikning sababini ko‘rsatadi (zamonaviy tibbiyotda “etiologiya va patogenez” deb ataladi), uchinchisi (azobning to‘xtashi haqidagi haqiqat) - prognoz, kasallik belgisi. Shifo imkoniyati va nihoyat, to‘rtinchisi (Yo‘l haqidagi haqiqat) bemorga buyurilgan davolanish kursini ifodalaydi. Shunday qilib, buddizm o‘z mavjudligining boshidanoq insonni iztirobli va ontologik jihatdan baxtsiz mavjudotdan erkin va komil mavjudotga aylantirishning o‘ziga xos loyihasi sifatida qaralgan. Ushbu loyiha o‘ziga xos terapevtik (biz ma’lum miqdordagi metafora - psixoterapevtik) xususiyatga ega va uning yaratuvchisi yoki kashfiyotchisi (buddizm ta’limotiga ko‘ra, tarixiy Siddhartha Gautamadan oldin Buddalar bo‘lganligi haqida 3 Vasilev L . S . Xitoy tafakkurining genezisi muammolari .1989, 212 bet 8 ogohlantirish bilan), Shakyamuni Budda edi Keling, to‘rtta ezgu haqiqatni batafsil ko‘rib chiqaylik. Demak, Birinchi Haqiqat azob-uqubat haqidagi haqiqatdir. Bu nima va azob (duhkha) nima? Garchi ko‘plab tadqiqotchilar ushbu tushunchani tarjima qilishda sanskritcha “duhkha” dan bir oz farq qiladigan ma’noga ega bo‘lgan “azob” so‘zidan voz kechishni va “azob” so‘zini “norozilik”, “xafagarchilik” kabi so‘zlar bilan almashtirishni taklif qilishgan. “muammolar” (ikkinchisi, ammo akademik emas, balki mashhur Amerika nashrida). Shunga qaramay, bu erda ruscha “azob” so‘zini ekzistensial jihatdan eng kuchli va ifodali sifatida qoldirish maqbul ko‘rinadi. Rus va sanskrit so‘zlarining semantik sohalaridagi shubhasiz farqlarga kelsak, ular birinchi haqiqatni keyingi ko‘rib chiqish jarayonida to‘liq paydo bo‘ladi. 4 Hamma narsa azob. Tug‘ilish - azob, kasallik - azob, o‘lim - azob. Noxush bilan bog‘lanish - azob, yoqimlidan ajralish - azob. Darhaqiqat, barcha besh bog‘lanish toifasi azob chekmoqda”. Birinchi olijanob haqiqat odatda shu so‘zlarda ifodalanadi. Buddizm, boshqa dinlarga qaraganda, hayot va azob o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘proq ta’kidlaydi. Bundan tashqari, buddizmda azob-uqubatlar mavjudlikning asosiy xususiyati hisoblanadi. Bu azob-uqubatlar qandaydir qulash va asl jannatni yo‘qotish natijasi emas. Borliqning o‘zi singari, azob-uqubatlar ham boshlanmaydi va doimo borliqning barcha ko‘rinishlariga hamroh bo‘ladi. Albatta, buddistlar hayotda zavq bilan bog‘liq yoqimli lahzalar ham bo‘lishini inkor etmaydilar, lekin bu zavqning o‘zi (suxha) azob-uqubatning teskarisi emas, balki go‘yo azob-uqubatlarga kiritilgan, uning jihati bo‘lgan. Gap shundaki, mumkin bo‘lgan “dunyoviy” davlatlarning hech biri bizni to‘liq qoniqtirmaydi. Biz doimo norozilik, doimiy umidsizlikdamiz. Biz kuchli jismoniy yoki hatto ruhiy (masalan, estetik) zavqni boshdan kechirishimiz mumkin va hatto: To‘xtang, bir lahza! Ammo lahza to‘xtamaydi, zavq tugaydi va biz u ketgani uchun azoblanamiz, biz uni yana boshdan kechirishga intilamiz, lekin hech qanday foyda yo‘q, shuning uchun biz yanada ko‘proq azob chekamiz. Yoki, aksincha: biz biror narsaga intilamiz, balki butun hayotimizni unga bag‘ishlaymiz. Va endi biz maqsadga 4 Vasilev L . S . Xitoy tafakkurining genezisi muammolari .1989. 604 bet 9 erishdik, lekin biz achchiq hafsalamiz pir bo‘ldi - meva biz tasavvur qilgandek shirin emas edi va hayot o‘z ma’nosini yo‘qotadi, chunki maqsadga erishildi va boshqa intilish uchun hech narsa yo‘q. Va nihoyat, barchamizni o‘lim kutmoqda, bu bizning barcha zavq va zavqlarimizni chekli va o‘tkinchi qiladi. Lekin bu hammasi emas. Biz nafaqat azob chekamiz (qiynoqqa solish ma’nosida), balki biz doimo azob-uqubat, passiv chidamlilik holatiga tushib qolamiz. Ko‘rinib turibdiki, insonning o‘zi o‘z baxtining soxtakoridir, lekin aslida u sabab-natija munosabatlari va aloqalari chigaliga o‘ralashib qolgan holda, u ko‘p soxtalashmaydi, chunki u o‘zi sabab-oqibat bolg‘asi ostida qoladi. Oqibatlari. Azoblar haqida gapirganda, buddizm hech qachon insoniy holat bilan chegaralanmaydi. Hayvonlar azoblanadi. Tabiatning hamma joyida bir turning hayoti boshqa turga bog‘liq, hamma joyda bir jonzotning hayoti boshqasining hayoti evaziga sotib olinadi, hamma joyda yashash uchun kurash bor. Do‘zax ahlining azoblari behisob (buddizmga ko‘ra vaqtinchalik holat; bu din abadiy azobni bilmaydi), och arvohlar - pretalar - hech qachon qondirilmagan istaklardan azob chekishadi. Hatto xudolar (Vedik Brahma, Indra, Varuna va boshqa xudolar) ham azoblanadi. Ular jinlar - asuralar bilan kurashishlari kerak, ular o‘lim qo‘rquvini bilishadi, chunki ular ham tug‘ilib o‘lishadi, garchi ularning umri juda katta bo‘lsa ham. Muxtasar qilib aytganda, azob-uqubatlarga duchor bo‘lmagan hayot shakli yo‘q. 10 1.2. Buddiyzm falsafasi va klassik merosi Ikkinchi oliy haqiqat - azob-uqubatlarning sababi haqidagi haqiqat. Bu sabab - buddizm va boshqa hind ta’limotlariga ishqiboz bo‘lgan A.Sxopengauer aytganidek, keng ma’noda hayotga jalb qilish, xohish, bog‘liqlik, yashashga intilishdir. Shu bilan birga, joziba buddizm tomonidan iloji boricha kengroq tushuniladi, chunki bu kontseptsiya jozibaning teskari tomoni sifatida jirkanishni, qarama-qarshi belgi bilan jalb qilishni ham o‘z ichiga oladi. Hayotning negizida yoqimli narsaga jalb qilish va yoqimsiz narsadan nafratlanish, asosiy noto‘g‘ri tushunchaga asoslangan tegishli reaktsiya va motivatsiyalarda ifodalangan yoki mavjudlikning mohiyati azob ekanligini tushunmaslikda ifodalangan nodonlik (avidya) hisoblanadi. Jozibadorlik azob-uqubatlarni keltirib chiqaradi; agar diqqatga sazovor joylar va hayotga tashnalik bo‘lmasa, unda azob-uqubatlar bo‘lmaydi. Va bu tashnalik butun tabiatni qamrab oladi. U har bir tirik mavjudotning hayotiy faoliyatining o‘zagiga o‘xshaydi. Va bu hayot karma qonuni bilan tartibga solinadi. 5 Karma ta’limoti buddizmning asosiy ta’limotidir. “Karma” so‘zining o‘zi “amal”, “harakat” deb tarjima qilinishi mumkin (va ba’zan o‘ylanganidek, “taqdir” yoki “taqdir” emas); “Karma” xitoy tiliga “e” so‘zi bilan tarjima qilingan bo‘lib, u zamonaviy tilda hatto “kasb”, “mutaxassislik” yoki “kasb” degan ma’noni anglatadi. Vedik davrlarida karma hech qanday harakatni anglatmagan, faqat kerakli natijani yoki “meva” (phala) beradigan marosim uchun ahamiyatli (masalan, marosimni bajarish). Bora-bora bu tushunchaning ma’nosi kengayib, har qanday harakat yoki harakatni, keng ma’noda esa – jismoniy harakat (harakat, harakat), og‘zaki harakat (so‘z, bayonot) va aqliy va irodaviy ma’noni anglata boshladi. Harakat (fikr, niyat, istak). Aytgancha, bu “tana, nutq, fikr” triadasi juda qadimiy bo‘lib, nafaqat hind tilida, balki erta eron matnlarida (Avesto gatalari, zardushtiylarning muqaddas matni - mazdachilar) qayd etilgan, bu uning mavjudligini ko‘rsatadi. Chuqur hind-evropa ildizlari. 5 Qadimgi Xitoy falsafasi , jild . 1–2. M ., 973 bet 11 Shunday qilib, karma - bu harakat va u albatta oqibat yoki natijaga ega. Hayotda amalga oshirilgan barcha harakatlarning yig‘indisi, aniqrog‘i, bu harakatlarning umumiy energiyasi ham o‘z mevasini beradi: u keyingi tug‘ilishga, yangi hayotga bo‘lgan ehtiyojni belgilaydi, uning tabiati karma bilan belgilanadi (ya’ni, bajarilgan harakatlarning tabiati) marhumning. Shunga ko‘ra, karma yaxshi yoki yomon bo‘lishi mumkin, ya’ni tug‘ilishning yaxshi yoki yomon shakllariga olib keladi. Darhaqiqat, karma yangi tug‘ilishda ekzistensial faylasuflar “tark qilish” deb ataydigan narsani aniqlaydi: inson qaysi mamlakatda tug‘ilgan bo‘lsa (tug‘ilishning inson shakli olingan bo‘lsa), tug‘ilgan oilasi, jinsi va boshqa genetik xususiyatlar (masalan, tug‘ma). Kasalliklar), asosiy xususiyatlar xarakter, psixologik moyillik va boshqalar. Bu hayotda inson yana uni yangi tug‘ilishga olib boradigan harakatlarni amalga oshiradi va hokazo. Tug‘ilish va o‘limning bu tsikli Hindiston dinlarida (nafaqat buddizmda) samsara (aylanish, aylanish) deb ataladi, uning asosiy xususiyati diqqatga sazovor joylar va istaklardan kelib chiqadigan azobdir. Shuning uchun Hindistonning barcha dinlari (buddizm, hinduizm, jaynizm va qisman hatto sikxizm) o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadilar ozodlik, ya’ni samsara tsiklidan chiqish va samsariy mavjudot har qanday tirik mavjudotni qoralaydigan azob va azob-uqubatlardan xalos bo‘lishni. Samsara ibtidosizdir , ya’ni hech bir jonzot mutlaqo birinchi hayotga ega bo‘lmagan, u samsarada abadiy qoladi. Binobarin, samsarik mavjudlik vaziyatlar va rollarning takrorlanishi, bir xil mazmundagi tsiklik takrorlanishining og‘riqli monotonligi bilan ham to‘la. Buddizm ham, boshqa hind dinlari ham evolyutsiya g‘oyasiga mutlaqo begonadir - teosofiya kabi okkultizmning noan’anaviy shakllaridan farqli o‘laroq, hind dinlarida hayotdan hayotga o‘tish takomillashtirish va Absolyutga ko‘tarilish narvonlarini tashkil etmaydi, ammo og‘riqli aylanish va azobning bir shaklidan boshqasiga o‘tish. Shuning uchun, agar materialistik yoki shunchaki g‘ayrioddiy g‘arb tarbiyasiga ega bo‘lgan odam qayta tug‘ilish g‘oyasida jozibador narsani topa olsa (“Hindular o‘z maqsadlarimizdan voz kechib, biz yaxshilik uchun o‘lmaymiz” degan qulay dinni o‘ylab topdilar - deb kuyladi Vladimir Visotskiy), keyin hindlar uchun bu erkinlikning etishmasligi va og‘riqli qullik hissi bilan 12 bog‘liq bo‘lib, bu bo‘rondan xalos bo‘lish zaruratini keltirib chiqaradi (“Samsara rishtalaridan qutulish qachon keladi, ey Xudo?! Bu fikr erkinlikka intilish deb atalgan”, deb yozgan Brahman faylasufi). Karma va samsara haqidagi ta’limot buddizmgacha bo‘lgan davrda kech vedik braxmanizmi doirasida paydo bo‘lgan (aftidan miloddan avvalgi 8-7-asrlardan kechiktirmay), lekin uni puxta ishlab chiqqan, aniq ifodalagan va shakllantiruvchi bo‘lgan buddizm edi. Uning ta’limotining bir qismi va allaqachon tugallangan shaklda u yana hinduizmga “ko‘chirilgan”. Biroq, buddist va hindularning karma tushunchalari o‘rtasida ba’zi farqlar mavjud. Shunday qilib, hinduizmning teistik yo‘nalishlarida bunga ishoniladi Xudo karma oqibatlarini belgilaydi, muayyan harakatlar uchun mukofotlarni taqsimlaydi. Ammo buddizm teistik ta’limot emas, unda Xudo tushunchasiga o‘rin yo‘q va shuning uchun karma buddistlar tomonidan Xudo yoki xudolar tomonidan qandaydir qasos yoki qasos sifatida emas, balki mutlaqo ob’ektiv asosiy qonun sifatida tushuniladi. Tabiat qonunlari kabi muqarrar va shaxssiz va avtomatik tarzda harakat qiladigan mavjudlik. Aslida, karma qonuni shunchaki sabab-oqibat munosabatlarining universalligi g‘oyasini axloq, axloq va psixologiya sohasiga o‘tkazish natijasidir Insondan tashqari, buddizm mavjudlikning yana beshta mumkin bo‘lgan shakllarini tan oladi: xudo sifatida tug‘ilish (deva), jangchi titan (asura) - bu ikki tug‘ilish shakli, xuddi inson kabi, “baxtli” deb hisoblanadi. Hayvon, och ruh (preta) va yashovchi ada - tug‘ilishning omadsiz shakllari. Ehtimol, takrorlash kerakki, bu sxemada ma’naviy evolyutsiya haqida hech qanday fikr yo‘q: xudo sifatida o‘lganingizdan so‘ng, siz yana odam bo‘lib tug‘ishingiz, keyin do‘zaxga kirishingiz, keyin hayvon bo‘lib tug‘ishingiz mumkin. Inson, keyin yana do‘zaxga boring va hokazo. Bu yerda shuni ta’kidlash kerakki, faqat odamlar (ba’zi buddist mutafakkirlarning fikriga ko‘ra - xudolar va asuralar) karma yaratishga qodir va shu tariqa o‘z harakatlari uchun javobgardir: boshqa tirik mavjudotlar faqat mevalarni o‘radilar. Avvalgi inson tug‘ilishida qilgan yaxshi yoki yomon ishlari. Shuning uchun, masalan, hayvonlar qandaydir tarzda begunoh azob 13 chekishadi va ularning azob-uqubatlarida ularning insoniy karmik “o‘tmishdoshi” aybdor. Bu erda buddistlarning pozitsiyasi F.M. romanidagi oqsoqol Zosimaning begunoh azob chekayotgan soqov mavjudotlari haqidagi fikrga sezilarli darajada yaqinroqdir. Dostoevskiy “Aka-uka Karamazovlar”. Buddist matnlarida doimo insonning tug‘ilish shakli ayniqsa qulay ekanligi ta’kidlanadi: tirik mavjudotlar orasida faqat inson o‘rta o‘rinni egallaydi: u xudolar kabi aldamchi baxtga sho‘ng‘ilmaydi, balki do‘zaxlar aholisi kabi azob chekmaydi; bundan tashqari, odam hayvonlardan farqli o‘laroq, rivojlangan aqlga ega. Va bu o‘rtalik, pozitsiyaning markaziyligi odamga noyob imkoniyatni beradi: faqat inson samsara tsiklidan xalos bo‘lishga qodir, faqat inson tug‘ilish va o‘lim tsiklidan chiqib, abadiylikni topishga qodir. Nirvananing baxtli tinchligi. Buddist matnlari doimo inson tanasi noyob marvarid ekanligi va unga ega bo‘lish katta baxt ekanligini aytadi, chunki faqat inson ozodlikka erisha oladi va shuning uchun bunday noyob imkoniyatni qo‘ldan boy berish juda aqlsizlikdir. 14- 15-asrlar boshidagi mashhur Tibet diniy islohotchisi Tsongxapa (Tsongxava) inson tanasiga ega bo‘lish ehtimolini dunyo okeanining tubida suzayotgan toshbaqaning suv yuzasiga chiqishi ehtimoli bilan solishtiradi. Darhol boshini okeanga tashlangan bitta yog‘och doira teshigiga urdi. Shunday ekan, inson qila oladigan eng yaxshi narsa, buddizm o‘rgatadi, o‘zidan (Xinayana ta’lim berganidek) yoki barcha tirik mavjudotlardan (Mahayana ta’limotiga ko‘ra) ozodlik yo‘liga kirishdir. Karma haqidagi ta’limot sabab-oqibat munosabatlari sifatida o‘zining chuqur rivojlanishini “pratitya samutpada” (sababga bog‘liq kelib chiqishi) nazariyasida topadi. Bu nazariya nihoyatda muhim, chunki keyinchalik (ayniqsa Madhyamaka falsafa maktabida) u mohiyatan buddist tafakkurining asosiy metodologik tamoyiliga aylandi Odatda, taqdimotning soddaligi va didaktik maqsadlar uchun bu tamoyil buddist matnlarida (uning klassik tavsifi Mahavagga - Pali Tipitaka matnida mavjud) inson hayoti misolida tasvirlangan, garchi u umumiy qoidalarga muvofiq bo‘lsa ham. Buddist ta’limotining tamoyillari har bir lahzada paydo bo‘ladigan va 14 yo‘q bo‘lib ketadigan mavjudlikning har qanday elementiga, shuningdek, butun kosmik tsiklga nisbatan qo‘llanilishi mumkin. Biz ham an’anaga amal qilamiz. Sababga bog‘liq bo‘lgan kelib chiqishi zanjiri o‘n ikkita bo‘g‘indan (nidan) iborat va, asosan, qaysi nidandan boshlash muhim emas, chunki ularning birortasining mavjudligi barcha qolganlarini belgilaydi. Biroq, taqdimot mantig‘i shunga qaramay, ma’lum bir tartibni talab qiladi, bu erda ham kuzatiladi. Bu erda sabab kelib chiqishi zanjiridagi bog‘lanishlarning qisqa va ixcham ro‘yxati keltirilgan. Uning asosiy ma’nosi shundan iboratki, borliqning barcha bosqichlari sababiy jihatdan aniqlanadi va bu sabab bog‘liqlik sof immanent xususiyatga ega bo‘lib, yashirin sirli transsendental sababga (Xudo, qismat va shunga o‘xshash) o‘rin qoldirmaydi. Shu bilan birga, o‘zining ongsiz impulslari va harakatlari bilan o‘ziga jalb qilingan tirik mavjudot (nafaqat odam), mohiyatan, faol emas, balki passiv holatda bo‘lgan qat’iy konditsionerlik quliga aylanadi Tibet tangkasida (diniy rasmlar, piktogrammalar) bu ta’limot juda aniq ifodalangan, karma va tug‘ilish shakllari haqidagi ta’limot bilan organik ravishda birlashtirilgan. Ushbu turdagi rasm bhava-chakra (“mavjudlik g‘ildiragi”) deb ataladi va quyidagilarni ifodalaydi. Uchta konsentrik doirani tasavvur qiling. Markaziy (eng kichik) doirada uchta hayvon tasvirlangan: cho‘chqa, ilon va xo‘roz. Go‘yo ular bir-birlarining dumlaridan tutib, aylana bo‘ylab yugura boshladilar (g‘ildirakdagi sincap kabi), butun “mavjudlik g‘ildiragi”ni harakatga keltirdilar. Tasvirlangan hayvonlar jaholat (moha), g‘azab (raga) va ehtiros (dvesha) - uchta asosiy ta’sir (klesha), go‘yo samsariy mavjudotning asosida yotgan (matnlarda ularga ba’zan hasad va mag‘rurlik qo‘shiladi) Buning tashqarisidagi katta doira tirik mavjudotlarning beshta tug‘ilish dunyosiga mos keladigan besh sektorga bo‘lingan (odatda xudolar va titanlar bir sektorda tasvirlangan); unda har bir jonzot turining hayotiy manzaralari mavjud. 15 II BOB. JAYNIZM TA’LIMOTINING FALSAFIY MOHIYATI 2.1. Jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati Jaynlar o‘zlarining dinlarini qadim zamonlardan yigirma to‘rtta o‘qituvchi (tirtankaralar) etkazgan deb hisoblashadi. Bu o‘qituvchilarning birinchisi Rishabhadeva, oxirgisi esa Mahavira (“buyuk qahramon”) deb atalgan Vardhamana edi. Aytishlaricha, u VI asrda yashagan. Miloddan avvalgi e. Va Gautama Buddaning zamondoshi edi. Vardhamananing salafi 9-asrda yashagan Parshvanatha edi. Miloddan avvalgi Qolgan yigirma ikki nafar muallim tarixdan oldingi davrda yashagan 1. “Jina” so‘zi etimologik jihatdan “g‘olib” degan ma’noni anglatadi. Odatda bu unvon yigirma to‘rt nafar o‘qituvchiga beriladi, chunki ular barcha ehtiroslarni (raga va dvesa) engib , ozodlikka erishdilar. Jaynlar Xudoga ishonmaydilar. Ular bir vaqtlar qaram davlatda bo‘lgan, keyin esa o‘z sa’y-harakatlari bilan ozod, komil, hamma narsani biluvchi, qudratli bo‘lgan va mutlaq saodatni boshdan kechirgan ozod ruhlar hisoblangan jayn dini (Tirthankaras) asoschilariga hurmat bilan qarashadi. Ular hozir qullik holatida bo‘lgan har bir jon (jiva) jinlardan o‘rnak olib, mukammal bilim, kuch va baxtga erisha oladi, deb hisoblashadi . Bu e’tiqodda katta miqdordagi nekbinlik mavjud bo‘lib, u har bir haqiqiy Jaynga mutlaq o‘ziga ishonch hissini uyg‘otadi. Jaynizm tarafdori uchun o‘z sa’y-harakatlari bilan mutlaq mukammallikka erishish imkoniyati shunchaki taxmin emas, balki to‘liq ozodlikka erishgan azizlarning o‘rnaklariga ergashish istagi. Vaqt o‘tishi bilan jaynizm tarafdorlari ikki sektaga bo‘linib ketishdi, ular hozir Svetambaralar va Digambaralar deb nomlanadi. Biroq, ularning orasidagi farq asosiy falsafiy masalalarda emas, balki din va amaliyotning kichik tafsilotlaridadir. Jin ta’limotlari ikkala mazhabga ham tegishli. Biroq, agar Digambaralar zo‘ravonlik va puritanizm bilan ajralib tursa, Shvetam Barlar insonning zaif tomonlariga ko‘proq toqat qiladilar. Masalan, Digambaralar zohidlar barcha mulkdan va hatto kiyinishdan voz kechishi kerak, deb hisoblaydilar, Shvetambaralar esa oq kiyim kiyish zarurligini tan oladilar.1. 16 Bundan tashqari, Digambaralarning fikricha, mukammal bilimga erishgan avliyoga ovqat kerak emas va ayol ozodlik holatiga erisha olmaydi (agar uning ruhi erkak qiyofasida qayta tug‘ilmasa). Svetambaralar buni tan olishmaydi. Jaynizmga oid ko plab adabiyotlar mavjud bo lib, ular asosan Prakrit tilidaʻ ʻ yozilgan. Ikkala mazhab tomonidan tan olingan kanonik, nufuzli asarlar, ular aytganidek, oxirgi Tirtxankara — Mahavira ta limotini o z ichiga oladi. ʼ ʻ Bunday asarlar shunchalik ko‘pki, biz ularni bu erda sanab o‘tmaymiz. Ko‘pgina dastlabki asarlar yo‘qolgan. Jaynizm boshqa maktablarning hujumlaridan o‘zini himoya qilishga majbur bo‘lganida, u o‘z maqsadi uchun sanskrit falsafiy terminologiyasini olishi kerak edi va shuning uchun Jain asarlari ko‘pincha sanskrit tilida uchraydi. Jaynizmning falsafiy qarashlari odatda realizm va plyuralizm deb ataladi. Jayn faylasuflarining fikriga ko‘ra, biz idrok qiladigan ob’ektlar haqiqiy va ko‘pdir. Dunyo ikki turdagi materiyadan iborat - tirik va jonsiz. Har bir tirik mavjudot, uning tanasi qanchalik nomukammal bo‘lmasin, uning ruhi yoki ruhi bor. Shuning uchun, zararni oldini olish istagi tirik organizmga har qanday zarar etkazish jaynizm etikasida muhim rol o‘ynaydi. Jaynizmda barcha tirik mavjudotlarni hurmat qilish bilan bir qatorda, boshqa muhimroq pozitsiyani, ya’ni boshqalarning fikrini hurmat qilishni topamiz. Bu pozitsiya Jaynlarning voqelikning xilma-xilligi haqidagi metafizik nazariyasi va mantiqiy quyidagi bayonot bilan tasdiqlanganki, har bir hukm ma’lum sharoitlar bilan yuzaga keladi va shuning uchun cheklangan va shuning uchun bir xil voqelik to‘g‘risida 470 xil hukm adolatli bo‘lishi mumkin. Faqat ularga xos bo‘lgan mutlaqo ma’lum shart- sharoitlarni yaratgan holda, o‘z nuqtai nazari. 6 Jaynizm ta’limotiga ko‘ra, ong har bir ruhning asosiy mohiyatidir; Bu, Chorvaka maktabi faylasuflari o‘ylagandek, faqat ma’lum shart-sharoitlar ta’sirida yuzaga keladigan tasodifiy xususiyat emas . Aksincha, ular ongni quyosh nuriga o‘xshash narsa deb hisoblaydilar, u nafaqat o‘zini, balki boshqa barcha narsalarni ham ochib beradi, agar uning bu narsalarga kirishiga to‘sqinlik qiladigan to‘siqlar 6 Xitoy falsafasi tarixi . ” Sharq ” nashriyoti , 1989- yil , 312 bet 17 bartaraf etilganda, agar to‘siqlar bo‘lmasa, ruh hamma narsani biluvchi bo‘lar edi. Har bir narsani bilish har bir ruhga potentsial ravishda xosdir.Ammo biz bilamizki, barcha oddiy qalblar ozmi-ko pmi johildir va ularning bilimi cheklangan.Jayaistlarʻ bu cheklanish u yoki bu darajada turli karmalar ko targan to siqlar bilan bog liq ʻ ʻ ʻ deb hisoblaydilar, ruhning cherkov ongiga to‘sqinlik qiladi va shu tariqa uni o‘ziga xos hamma narsani bilishdan mahrum qiladi. Tana, his-tuyg‘ular va ong karmalar tomonidan ishlab chiqariladi va ruhning kuchlarini cheklaydi. Boshqa hind mutafakkirlari singari, jaynlar bilimlarni ikki turga ajratadilar bevosita va bilvosita (aparoksha va paroksha). Ammo ular ta’kidlashlaricha, odatda bevosita deb hisoblangan bilim faqat nisbatan bevositadir. Xulosa qilish bilan solishtirganda tashqi va ichki ob’ektlarni sezgi va ong orqali idrok etishni bevosita bilish deb hisoblash mumkin. Ammo shunga qaramay, bunday bilimni mutlaqo bevosita deb aytish mumkin emas, chunki bu holatda ham ruh narsalarni boshqa narsa orqali biladi: hislar va aql orqali. Bunday oddiy, empirik tushunilgan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri bilimga qo‘shimcha ravishda, uning karma to‘siqlari bartaraf etilgandan so‘ng ruh tomonidan qabul qilingan haqiqatan ham mutlaqo bevosita bilim mavjud. Bunday bilimlar bilan qalb ongi bevosita ob’ektlar bilan bog‘lanadi, bizning his- tuyg‘ularimizga vositachilik qilmasdan va hokazo, shunchaki uning ushbu ob’ektlarga kirishiga to‘sqinlik qilgan karmalarni yo‘q qilish orqali. Bunday to‘g‘ridan-to‘g‘ri bilimlarning uch xil turi mavjud. Shaxs karmalarning ta’sirini qisman yo‘q qilganda yoki yumshatganda, u juda uzoq, shuningdek, juda kichik va tushunarsiz, hislar yoki ong yordamida kuzatish mumkin bo‘lmagan shaklga ega bo‘lgan narsalarni bilish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Ruhning o‘zi tomonidan qabul qilinadigan bunday to‘g‘ridan-to‘g‘ri bilim, ammo cheklangan, chunki bu bilimning ob’ektlari cheklangan. Shuning uchun u cheklangan bilish deb ataladi. Bundan tashqari, inson boshqa odamlarning fikrlarini bilishga to‘sqinlik qiladigan nafrat, hasad va hokazo tuyg‘ularini engib o‘tganda, u hozirgi va o‘tmishdagi fikrlarga bevosita kirish huquqiga ega bo‘lishi mumkin. 18 2.2. Jaynizm falsafasida inson omili Insonning tevarak-atrofdagi dunyoni - tirik va jonsiz tabiatni, kosmosni va nihoyat, o‘zini anglashga bo‘lgan birinchi urinishlarini inson mavjudligining o‘sha davriga (ehtimol, u miloddan avvalgi II ming yillikka to‘g‘ri kelishi mumkin) bog‘lash kerak. Evolyutsiya, birinchi navbatda, aqliy, tabiatni yashash muhiti vositasi sifatida farqlay boshladi, asta-sekin undan ajralib chiqdi. Aynan odam hayvonot va o‘simlik dunyosini, koinotni o‘zgacha va unga qarama-qarshi bo‘lgan narsa sifatida idrok qila boshlaganligi sababli, unda voqelikni idrok etish, so‘ngra falsafalash, ya’ni. Atrofidagi dunyo haqida xulosalar, xulosalar va g‘oyalarni ilgari suradi. Insoniyatning falsafiy tafakkuri urug -aymoq munosabatlari o rnini birinchiʻ ʻ sinfiy jamiyatlar va davlatlar egallagan davrda vujudga kelgan. Ko‘p minglab insoniyat tajribasini umumlashtiruvchi ma’lum falsafiy g‘oyalarni Qadimgi Misr va Qadimgi Bobil adabiy yodgorliklarida topish mumkin. Eng qadimgi falsafa Qadimgi Sharq mamlakatlarida: Hindiston, Xitoy, Misr va Bobilda paydo bo‘lgan falsafadir. Qadimgi hind falsafasi ma’lum tizimlar yoki maktablar doirasida rivojlanishi va ularning ikki katta guruhga bo‘linishi bilan tavsiflanadi. Birinchi guruh - Vedalar (Vedanta (miloddan avvalgi IV-II asrlar), Mimamsa (miloddan avvalgi VI asr), Sankhya (miloddan avvalgi VI asr). Nyaya (miloddan avvalgi III asr) hokimiyatini tan olgan Qadimgi Hindistonning pravoslav falsafiy maktablari. 7 Yoga (miloddan avvalgi II asr), Vaisheshika (miloddan avvalgi VI-V asrlar)). Ikkinchi guruh Vedalar (buddizm (miloddan avvalgi VII-VI asrlar), Chorvaka-Lokayata) hokimiyatini tan olmaydigan geterodoks maktablardir. Bu ish mavzusi bo‘lgan jaynizm oxirgi guruhga kiradi. Jaynizm diniy-falsafiy ta limot ʼ bo lib, 6—5-asrlarda shakllangan. Miloddan avvalgi. Va Hindistondagi eng ʻ mashhur dinlardan biriga aylandi. Jaynizm asoschisi, keyinchalik Mahavira (“Buyuk Qahramon”) va Jina (“Bosqinchi”) ismlarini olgan sarguzasht va’zgo‘y Vardhamana hisoblanadi. Hindistonning shimoli-sharqida, braxman-vedagacha bo‘lgan madaniyat hududlarida paydo bo‘lgan jaynizm keyinchalik Hindiston 7 Vasilev L . S . Xitoy tafakkurining genezisi muammolari .1989- yil , 94 bet 19 bo‘ylab (asosan uning markaziy hududlarida) tarqaldi va hech qachon o‘z chegaralaridan tashqariga chiqmadi. Jaynizm adabiyotining o‘zagini IV asr oxirida tuzilgan jaynizmning tarmoqlaridan biri bo‘lgan Shvetambaras (so‘zma-so‘z oq libosda) kanoni tashkil etadi. Miloddan avvalgi e. Va o‘zining yakuniy shaklini taxminan 10-11 asrlarda oldi. Ko‘proq pravoslav digambaralar (so‘zma-so‘z havoda kiyingan) ushbu kanonning faqat eng qadimgi qismlarini haqiqiy deb bilishadi. Kanonik bo lmaganʻ adabiyotlar orasida jaynizmni birinchi tizimlashtiruvchi Umashvati (4—5-asrlar) asarlari, xususan, uning “Tatgvarthadhigama-sutra”, Siddxasena Divakara (6-asr), Gamakandra (XI—XII asrlar) asarlari muhim o rin tutadi ayniqsa Jaynizm ʻ ta’limotining mashhur “Yogashastra” ekspozitsiyasi va boshqalar. Jaynizm ham xuddi yo nalishi bo yicha bir xil bo lgan buddizm kabi braxmanistik-vedik ʻ ʻ ʻ dunyoqarashining ritualizm va mavhum dogmatizmning haddan tashqari chegaralariga qarshi chiqdi va o z ta limotining markazida shaxsning mavjudligi ʻ ʼ muammosini qo ydi. Jaynizmning o‘ziga xos xususiyati, buddizmdan farqli ʻ o‘laroq, kamroq ichki yaxlitlik, rad etilgan braxmanizm bilan yaqinroq bog‘liqlik bo‘lib, unda dogmatizm va “ritualizm” xususiyatlarining mavjudligini aniqladi. Jaynizmning asosi ikki abadiy (yaratilmagan va buzilmaydigan) substansiya yoki mohiyatning (tattvas) belgilovchi ahamiyatini tasdiqlashdan iborat: jiva (jon, umuman tirik), uning asosiy mulki ong va ajiva (jonsiz, umuman jonsiz), pudgala (yoki materiya), akash (yoki makon), vaqt, dxarma va adharma (harakatning paydo bo lishiga sharoit yaratuvchi efir va uning to xtashiga sharoit yaratuvchi efir) ʻ ʻ shaklida namoyon bo ladi. Ajiva bilan bog‘lanish darajasiga qarab, sub’ektlar ʻ o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir jarayonini belgilovchi jiva borliqning ikki shaklida namoyon bo‘ladi: mukammal va nomukammal. Nomukammal mavjudlik holatida jiva materiya bilan birlikda bo‘lib, o‘zining potentsial xususiyatlarini yo‘qotadi va azob-uqubat holatiga tushadi. Jiva materiyadan ozod bo‘lgan va uning mavjudligini nazorat qila oladigan mukammal mavjudlik holatida baxtiyorlik holatiga - nirvana yoki moksha holatiga o‘tadi. Jaynizmdagi materiya teginish, tovush, hid, rang va ta’mga ega bo‘lgan ajiva navlaridan biridir. Materiya atomik, 20 his-tuyg‘ular uchun ochiq, o‘zgarishi mumkin, boshi va oxiri yo‘q va ilohiy ijod natijasi emas. Bundan tashqari, ruh va tana o‘rtasidagi aloqani belgilaydigan nozik, “karmik materiya” ham mavjud. Yagona jon yoki oliy xudo yo‘q: dunyoda tirik mavjudotlarda mujassamlangan yoki yo‘q bo‘lgan juda ko‘p va doimiy sonli ruhlar mavjud. Ruhlar, materiya kabi, hech kim tomonidan yaratilmagan, ular dastlab va doimo mavjud. Har bir ruh potentsial jihatdan hamma narsani biluvchi, hamma narsani qamrab oluvchi va qudratli, ammo uning imkoniyatlari o‘zi yashaydigan muayyan tana (yuqorida aytib o‘tilganidek) bilan cheklangan. Jiva mavjudligining ikki turiga ko‘ra, jaynizm nomukammal bilimlarni tan oladi - to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita - va mukammal, intuitiv, faqat materiya aloqalaridan ozod bo‘lganlar uchun mavjud. Jaynizm bilimlarning mavzuga muvofiqligini umuman tan olgan holda, bir vaqtning o‘zida bilimning nisbiyligini, haqiqatga qarash mumkin bo‘lgan bir nechta nuqtai nazarlarni tasdiqlaydi. Jaynizmning “dialektik” usuli - syadvada bunga bog‘liq. Borliqning nomukammal holatdan mukammal holatga o‘tishida shaxsning axloqiy tarbiyasi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Buddizmdan farqli o‘laroq, jaynizm qat’iy axloqiy me’yorlarni talab qiladi. Buning oqibati shundaki, jaynizm ideal va oddiy davlat, diniy va dunyoviy axloq o‘rtasidagi farqni ta’kidlaydi. Astsetik xatti- harakatlarning qoidalari va tashqi shakllarini sinchkovlik bilan ishlab chiqish va ularga eng qat’iy rioya qilishni talab qilish (xususan, ahinsa tamoyili - tirik mavjudotlarga zarracha zarar etkazmaslik) jaynizm axloqiy tizimining o‘ziga xos xususiyatidir. Uning plyuralistik olamining birligi suyuqlik emas, balki aylangan narsa, faoliyat emas, balki substansiya ekanligini tan olgan holda, Jaynizm buddizmdan farqli o‘laroq, qat’iy ontologikdir, ammo braxmanizmdan farqli o‘laroq, u dualistikdir. Jaynizmning bu oraliq falsafiy pozitsiyasining asosi - buddizmda bo‘lgani kabi - o‘zgarmas tamoyilni (narsalarning ratsionalligi) inkor etish va bu tamoyilni - braxmanizm kabi - tan olishdir. Natijada, bu mavjud voqelikning dialektik tabiatini, uning oqilona bo‘lish qobiliyatini tan olishga olib keladi, chunki insonning axloqiy faoliyati (bu o‘ta astsetizm tomonidan ta’kidlangan) bu o‘zgarishning harakatlantiruvchi sababi sifatida tan olingan. 21 Jaynizm, xuddi buddizm kabi, oxir-oqibat, inson uchun ilohiylikning immanentligini tasdiqlaydi va mavjud bo‘lgan barcha narsalarning tengligini tan oladi. Demak, jayn maktabi 6—5-asrlarda vujudga kelgan. Miloddan avvalgi. Ta’limotlar (donishmandlar) rivojlanishiga asoslangan. Jaynizm falsafasi o‘z nomini asoschilardan biri - g‘olib (“Jina”) laqabli Vardhaman (Mahavir) dan oldi. Tarixiy shaxs, jaynizm falsafasi va dinining asoschisi bo‘lgan asl Mahavira hayoti haqida hindologlarga ko‘p narsa ma’lum emas. Mahaviraning tug‘ilgan va vafot etgan sanalari aniq belgilanmagan, ammo u VI asrda yashaganligi aniq. Miloddan avvalgi. Ba’zi mualliflar u miloddan avvalgi 528 yilda vafot etgan deb da’vo qilishsa, boshqalari buni miloddan avvalgi 468 yilda sodir bo‘lgan deb hisoblashadi. Mahavira Bihar shimolidagi Vaishali yaqinida tug‘ilgan. U taniqli Kshatriya urug‘iga mansub va Vayshali hukmron oilasi - Lichchxavining qarindoshi edi. O‘ttiz yil davomida u bir oila odami hayotini o‘tkazdi, keyin zohid bo‘ldi va 12 yil davomida Hindiston bo‘ylab kezib, turli xil mahrumliklarga va qattiq qiynoqlarga duchor bo‘ldi. Mahavira 42 yoshida u eng yuqori bilimga (kevala) erishdi va jina (“ehtiroslar zabt etuvchi”) yoki nirgrantha (“dunyo zanjirlaridan ozod”) nomi bilan mashhur bo‘ldi. Bu nomlardan uning shogirdlari va izdoshlarining ismlari paydo bo‘lgan - Jains yoki Nirgranthalar. Mahavira qolgan 30 yilni Magadxa, Anga, Mithila va Kosala shaharlarida o‘z ta’limotlarini va’z qilish bilan o‘tkazdi. Bizga uning kuchli Magadha, Bimbisara va Ajatashatru hukmdorlari bilan yaqin shaxsiy aloqalar o‘rnatganligi haqida ma’lumot keldi. Mahavira Pava shahrida (Patna tumani) vafot etdi. Mahavira jaynizmning atigi yigirma to‘rtinchi tirtankari bo‘lgan va o‘z bilimini o‘qituvchisi Parshvadan yigirma uchinchi tirtankardan olgan deb ishoniladi. Parshvaning to‘rtta buyuk va’dalariga Mahavira yana bitta - nikohsizlik (brahmacharya) qo‘shdi. Ammo Jinaning buyuk salaflaridan afsonalar va tarjimai hollardan tashqari deyarli hech narsa tushmadi, shuning uchun Mahavira Vardhamana an’anaviy ravishda jaynizm asoschisi hisoblanadi. 22 Jaynizm etikasi “uch marvarid” deb ataladigan narsaga asoslanadi: to‘g‘ri e’tiqod, to‘g‘ri bilim va to‘g‘ri xulq-atvor, shuningdek ahimsa - tirik mavjudotga zarar bermaslik. Haqiqiy borliq yoki tattvasga ishonish to‘g‘ri e’tiqoddir; haqiqiy tabiatni shubhasiz va xatosiz bilish to‘g‘ri bilimdir. Tashqi dunyo ob’ektlariga nisbatan hamdardlik va jirkanishsiz neytral munosabat - bu to‘g‘ri xatti- harakatlardir. To‘g‘ri e’tiqod - bu Mahavira ta’limotiga ishonish va haqiqatga hurmat. Imon asosdir, usiz na to‘g‘ri bilim, na to‘g‘ri xulq bo‘lishi mumkin. Imon cheksiz haqiqat olamiga olib boradigan eshikdir. Ammo boshqa tomondan, komil iymon faqat komil bilimning natijasi bo‘lishi mumkin, u ozodlik (moksha) yo‘lida boshlang‘ich nuqta bo‘lib xizmat qiladi. Bilim jaynga o‘qituvchi tomonidan beriladi va muqaddas kitoblarning to‘g‘ri tushunilgan matnlaridan olinadi. Bilim ikki xil bo‘lishi kerak: u tushunish va o‘zini o‘zi rad etishni o‘z ichiga oladi. Jaholat ehtiroslarga sabab bo‘lsa, bular esa o‘z navbatida azob-uqubat va qaramlik sabablaridir. Gunohning sabablarini tushunmaydigan va ularni rad etmaydigan odamlar yangi tug‘ilish va yangi azoblarga mahkumdir. Jain qarashlariga ko‘ra va Acharanga Sutradan aniq ko‘rinib turibdiki, gunoh har qanday tirik mavjudotga zo‘ravonlik bilan zarar etkazish, shuningdek, zavq va zavqlanish istagi, bu “azob va achinarli” dunyoga bog‘lanishdan iborat. Gunohga tobe bo‘lganlarning qalblari karma bilan to‘lgan va shuning uchun ular ko‘r va haqiqiy ta’limotning nurini ko‘ra olmaydilar. Acharanga Sutrada aytilganidek: Donolar uxlamaydilar, donishmandlar doimo uyg‘oqdirlar. Bu dunyodan faqat bilimdon qahramon, donishmandgina ozoddir. U dunyoviy ehtiroslarga befarq. U o‘zini yenggani uchun dunyoni zabt etdi. To‘g‘ri bilimga ega bo‘lmagan nodonlar ruhga begona moddalarning kirib kelishiga va qullikka duchor bo‘ladilar. Ikkinchisi yolg‘on e’tiqod, o‘z-o‘zini inkor etishdan bosh tortish, beparvolik, ehtiroslar va ruhda aql, tana va nutq tomonidan yuzaga keladigan tebranishlardan kelib chiqadi. Jina ta’limotining haqiqatini faqat o‘zini mag‘lub etgan kishi bilib oldi. Qullik yomon karma natijasi bo‘lsa-da, uning ta’sirini to‘xtatib turish va to‘xtatish to‘g‘ri xatti- harakatlarning natijasidir. Acharanga Sutraning ko‘p qismi jaynizmning ushbu 23 uchinchi “marvaridiga” bag‘ishlangan. To‘g‘ri xulq - bu yomonlikdan saqlanish va to‘g‘ri ish qilishdir. Buning uchun quyidagilar zarur: birinchi navbatda, beshta buyuk qasamyod qilish; ikkinchidan, o‘zi va dunyo haqida bilim beradigan tub haqiqatlar haqida fikr yuritish; uchinchidan, xotirjamlikka, ma’naviy poklikka, ochko‘zlikning mutlaq yo‘qligi, mukammal xulq-atvorga erishish. Rohib yoki rohiba fikrlarini, nutqini va tana harakatlarini jilovlashi kerak; yurish, gaplashish, sadaqa olish va hokazolarda o‘ta ehtiyotkor bo‘lishlari kerak. Bundan tashqari, to‘g‘ri xulq-atvor uchun ochlik, tashnalik, issiqlik, sovuqlik va hokazolardan kelib chiqadigan barcha azob-uqubatlar va mahrumliklarni ruhiy kuch bilan engish kerak. 8 8 Dumoulin G. Zen buddizmi tarixi. Hindiston va Xitoy. Sankt-Peterburg, 1994 yil, 201 bet 24 XULOSA Xulosa qiladigan bo‘lsak, jaynizm asketizmni (tapas) karma va o‘tmishdagi xatti-harakatlarning ta’sirini yo‘q qilishning eng kuchli, kuchli vositalaridan biri deb biladi. Jaynizm etikasi zohidlik etikasi, deb bejiz aytishmagan. “Tapas” so‘zma-so‘z “yonib ketish” degan ma’noni anglatadi. Zohidlik - inson gunohlari yondiriladigan olovdir. Uning yordami bilan nirgrantaning qalbida uni bu hayotga bog‘laydigan hamma narsani “yoqib yuboradi”. Tapas tashqi yoki ichki bo‘lishi mumkin. Tashqi zohidlik tana bilan bog‘liq bo‘lsa, ichki tejamkorlik ong va ruhiy hayotni boshqarishni anglatadi. Tananing Tapas - qattiq ro‘za, oziq-ovqat cheklash va imon uchun turli jasorat. Ruhiy tapas to‘g‘ri e’tiqod, o‘qituvchilarga (guruslar) va muqaddas matnlarga hurmat va Jain oyatlarini o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Va eng muhimi, siz hatto fikrlaringizda ham zo‘ravonlik qila olmaysiz. Faqat aqliy ravishda qilingan gunoh hali ham gunoh bo‘lib qoladi va ruhni qoraytiradi, karma oqimini oshiradi. To‘g‘ri yo‘ldan borish va ozodlikka erishishning yakuniy maqsadiga erishish uchun o‘n xil turdagi fazilatlarga (dharma) rioya qilish kerak: kechirimlilik, sabr-toqat, halollik, rostgo‘ylik, poklik, tiyilish, o‘ziga nisbatan qattiqqo‘llik (tashqi va botin), qurbonlik, tashqi tinchlikka bog‘lanmaslik, turmush qurmaslik. Azoblar haqida gapirganda, buddizm hech qachon insoniy holat bilan chegaralanmaydi. Hayvonlar azoblanadi. Tabiatning hamma joyida bir turning hayoti boshqa turga bog‘liq, hamma joyda bir jonzotning hayoti boshqasining hayoti evaziga sotib olinadi, hamma joyda yashash uchun kurash bor. Do‘zax ahlining azoblari behisob (buddizmga ko‘ra vaqtinchalik holat; bu din abadiy azobni bilmaydi), och arvohlar - pretalar - hech qachon qondirilmagan istaklardan azob chekishadi. 25 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti Falsafa yo‘nalishi “Falsafa va mantiq” kafedrasi 3-kurs talabasi ______________ “ Buddiyzm va jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati ” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishi falsafa tarixida dolzarb bo‘lgan mavzularidan biri hind faylasufi Buddizm va jaynizmning shaxsiyatiga bag'ishlangan bo‘lib kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi, kurs ishining obyekti va predmedi, kurs ishining maqsadi va vazifalari, kurs ishining o‘rganilganlik darajasi yoritilgan. Asosiy qism ikki bobda o‘z ifodasini topgan bo‘lib, birinchi bobida “ Buddiyzm falsafasi va klassik merosi ” yoritilgan. Ikkinchi bob esa “ Jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati ” deb nomlanib, unda qadimgi sharq g’oyalari haqida batafsil to‘xtalib o‘tilgan. Kurs ishi ilmiy tilda yozilgan va tugatilgan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ko‘rsatilgan, kurs ishiga qo‘yilgan talablarga javob beradi. Shu bilan birga ma'lum mulohazali o‘rinlar mavjud: 1. Ba'zi o‘rinlarda so‘zlarga misollar keltirilmagan. 2. Iqtiboslarda kamchiliklarga yo‘l qo‘yilgan. 3. Shuning bilan birgalikda, texnik, imloviy, orfografik va uslubiy kamchiliklarga yo‘ l qo‘yilgan. Ushbu ko‘rsatilgan kamchiliklar tuzatiladigan xatolar bo‘lib, ishning sifatiga jiddiy ta'sir ko‘rsatmaydi. Kurs ishi tugallangan va talaba o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga erishgan. ______________ning ishini ijobiy baholash mumkin. Taqrizchi : 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Petrov A.A. Xitoy falsafasiga oid insho. - Kitobda: Xitoy. - 1940 yil. 746 bet 2. Yang Yun-guo. Qadimgi Xitoy mafkurasi tarixi. M.1957. 290 bet 3. Xitoyning zamonaviy ilg‘or mutafakkirlarining tanlangan asarlari (1840-1897). 1960. 875 bet 4. Go Mo-jo. Qadimgi Xitoy faylasuflari. M., 1961. 474 bet 5. Bykov F.S. Xitoyda ijtimoiy-siyosiy va falsafiy fikrning paydo bo‘lishi. 1966 622 bet. 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Buddizm falsafasi va klassik merosi

1.1. Buddizm falsafasi tarixi

1.2. Buddizm falsafasi va klassik merosi

II bob. Jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati

2.1. Jaynizm ta’limotining falsafiy mohiyati

2.2. Jaynizm falsafasida inson omili

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить