Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish - Изобразительное искусство - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	6.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish

Купить

“ Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish” mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA:
KIRISH …………………………………………………………… …...3
I bob. Tasviriy san’at texnologiyasi va nusxa ko’chirish.
1.1. Tasviriy san’at asrlaridan nusxa kochirishning o’ziga xos
tomonlari...................................................................................................8
1.2. Kasb-hunar kollejlarida nusxa ko’chirish darslarining o’qitilish..15
1.3. Tasviriy san’at asarlaridan nusxa ko’chirish darslarida yangi
pedagogik texnologiyalarni qo’llash…………………………………...26
II bob. Musavvir Chingiz Ahmarov ijodi va u yaratgan “Shoira
Zulfiya” portretidan nusxa ko’chirish texnologiyasi.
2.1 Musavvir Chingiz Ahmarov hayoti va uning betakror ijodi haqida
umumiy ta’rif ……………………….………………………… ……..32
2.2 Portret san’ati ……………………………………………………...43
2. 3. Asardan nusxa olishga tayyorgarlik… ……………………………45
2.4. Moybo’yoqda rangtasvir jarayoni ………………………………….49
2.5. Ranglar koloriti ustida ishlash… ………………………………….55
XULOSA ………………………………………………………………5 8
Adabyotlar ro’yxati……………………………………………… …. .. 59
ILOVA……………………………………………………………… ………… ... 60

2

KIRISH
О ‘zbekiston xalqlarining tarixi, qadriyatlari, ilm-fan, madaniyat durdonalarini
har tomonlama ilmiy о ‘rganish va ta hlil etish g‘oyat muhimdir. Shu maksadda
respublikamiz hukumatining qator hujjatlari Vatanimizning har tomonlama jahon
andozalari asosida rivojlanishiga qaratilmoqda. Jumladan, yoshlarga ta’lim-tarbiya
berishda madaniyatimiz, qadriyatlarimiz, milliy san’atimiz namuna-laridan, ota-
bobolarimiz tomonidan yaratilgan va butun jahonga mashxur bо‘lgan ajoyib san’at
namunalaridan keng foydalanishga qoida ahamiyat berilmoqda. Shu ma’noda
respublika hukumati tomonidan xalq ta’limi tnzimini tubdan isloh qilish maqsadida
1997 yili «Ta’lim tо‘g‘risida» gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash bо‘yicha Milliy
dastur»i qabo’l qilindi. Unda «О‘zbekiston Respublikasining ta’lim sohasidagi
siyosatini, umuminsoniy qadriyatlar, xapqning tarixiy tajribasi, madaniyat va fan
bobidagi kо‘p asrlik an’analar, jamiyatning istiqboldagi rivojla-mishini hisobga
olgan holda yurgiziladi» deyilgan.
Talabalar ongi va qalbiga milliy istiqlol g'oyasini singdirish ta'lim
muassasalaridagi ijtimoiy-gumanitar yo’nalish fanlarning vazifasi bo’lib
qolmasdan, balki barcha fanlar tizimi doirasida, shuningdek, O’rta maxsus kasb-
hunar kolleji barcha o'quv fanlarining vazifasi sanaladi. Bu boradagi ma'naviy-
ma'rifiy ishlar keng ko'lamda olib borilib, ta'lim-tarbiya jarayonining barcha
jabhalarida asosiy o'rinni egallashi lozim. Xususan, tasviriy san'atni o'qitilishida bu
vazifa talabalarda Vatan to’yg'usini shakllantirish — Ona Vatanga, uning tabiatiga
mehr-muhabbat uyg'otish; o'lkamiz boyliklarini asrab-avaylab, tabiatdagi
o'simliklar va hayvonlarga nisbatan ongli va to'g'ri munosabatni tarkib toptirish,
ularning ekologik madaniyatni yuksaltirishdan iborat.
«Hozirgi vaqtda eng muhim, eng dolzarb vazifamiz — jamiyatimiz a'zolarini,
avvalambor, voyaga yetib kelayotgan yosh avlodni kamol toptirish, ularning
qalbida milliy g'oya, milliy mafko’ra, o’z Vataniga mehr-sadoqat to’yg'usini
3

uyg'otish, o'zligini anglash, milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida
tarbiyalashdan iboratdir», deyiladi Prezidentimiz I.A. Karimovning “Xushyorlikka
da’vat” risolasida. 1
Mavzuning dolzarbligi. Tasviriy san’atda yetuk mutaxassislar tayyorlash,
talabalarning har tomonlama mahoratli rassom-pedagoglar darajasiga erishuvini
ta’minlashni davrning o’zi taqoza qilmoqda. Albatta, bu borada tasviriy san’atning
barcha tur mashg’ulotlari qatori “Tasviriy san’at asarlaridan nusxa ko’chirishva ”
darslariningining ham alohida ahamiyati bor . Ushbu bitiruv-malakaviy ishi
mavzusining dolzarbligi shundaki, unda san’at yo’nalishidagi kasb-hunar
kollejlarida o’tiladigan bu mashg’ulotlarni xozirgi davr talablaridan kelib chiqqan
holda yangicha pedagogik texnologiyalar asosida o’tishning uslublari ishlab
chiqiladi, va u amaliy mashg’ulotni bajarish bilan mustahkamlanadi. Shuningdek,
mavzuni yoritish mobaynida san’atning yosh avlodlarni milliy istiqlol g’oyasi
hamda vatanprvarlik ruhida tarbiyalashdagi beqiyos imkoniyatlari va undan aynan
ana shu mavzu doirasida foydalanishning o’ziga hos tomonlariga to’xtalib o’tiladi.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Bitiruv-malakaviy ishda
ko’rilayotgan muammo ilgari ham har tomonlama o’rganilib chiqilgan va
amaliyotga joriy qilingan. Masalan, bu muammolar yechimi S.Abdirasilov,
B.Boymetov, N.Tolipov tomonidan 2006 yilda chop etilgan “Tasviriy san’at”o’quv
qo’llanmasida, K.Hamidova muallifligida tuzilgan “Tasviriy san’at maxsus
metodikasi (ma’ruzalar matni) kabi qo’llanmalarida atroflicha ishlab chiqilgan.
Ammo bu mavzu doirasida o’qitishning zamonaviy texnologiyalarini qo’llash hali
to’liq ishlab chiqilmagan. Malakaviy ishda ana shu kamchiliklarni bartaraf qilish
yo’llari taklif qilingan. Shuningdek,musavvir Chingiz Ahmarovning “Sho i ra
Zulfiya” portret ining nusxasi birinchi bor amaliy ishlab chiqilmoqda.
Bitiruv malakaviy ishi ning maqsadi. Ushbu bitiruv-malakaviy ishida
Kasb-hunar kollejlari tasviriy san’at darslari va bu mashg’ulotlar bo’yicha ishlab
1

A.Karimov. Hushyorlikka da’vat. Toshkent. O’zbekiston. 1999 yil.
4

chiqilgan DTSni o’rganish, san’at asarlaridan nusxa ko’chirish darslarini o’qitishda
ilg’or zamonaviy texnologiyalardan foydalanish yollari haqida tadqiqotlar olib
borish maqsad qilib qo’yilgan. Bundan tashqari, bitiruv-malakaviy ishida amaliy
ish sifatida musavvir Chingiz Ahmarovning “Shoira Zulfiya” portretidan nusxa
olish vazifasini amaliy bajarish ham maqsad qilib qo’yilgan.
Bitiruv malakaviy ishi ning vazifalari.
Bitiruv-malakaviy ishini bajarishda quyidagilarni amalga oshirish vazifa
qilib qo’yiladi:
- mavzuning dolzarbligi, maqsadi va vazifalarini aniq belgilab olish;
- tasviriy san’at texnologoiyasi fanining maqsad va vazifalari, kasb-hunar
kollejlari tasviriy san’at yo’nalishlarida o’qitishning Davlat Ta’lim Standartlarini,
bu darslarni o’qitishning o’ziga hos jihatlarini ilmiy o’rganish;
- bu fanni o’qitishda ilg’or zamonaviy pedagogik texnalogiyalardan
foydalanishning samarali yo’llarini o’rganish , tatbiq qilish va amaliy ishlab
chiqish;
- ”tasviriy san’at teznologiyasi va nusxa ko’chirish” ning nazariy asoslarini
o’rganish;
- Musavvir Chingiz Ahmarovning “Shoira Zulfiya” portretini reproduksiyalarini
izlab topish va uning yaratilish tarixini o’rganish;
- Chingiz Ahmaro hayoti va ijodini o’rganish;
- “Shoira Zulfiya” portreti nidan moybo’yoqda nusxa olish amaliyotini bajarish ;
Bitiruv malakaviy ishi ning metodlari. Analitik taxlil , pedagogik
ko’zatish , anketa, pedagogik tajriba, sistemalashtirish.
Bitiruv malakaviy ishi ning mеtadologik asosi. O’zbеkiston
Rеspublikasi “Ta'lim to’g’risida” gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”,
O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy va o’rta maxsus kasb-hunar ta’limi markazi
“Tayyorlov yo’nalishi bo’yicha tarmoq ta’lim standarti va o’quv
dasturilari,Prеzidеnt I.A. Karimovning ta'lim tizimini takomillashtirishga
5

yo’naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlari, tadqiqot muammosiga
oid ilmiy-mеtodik pеdagogik adabiyotlarga tayanilgan.
Bitiruv-malakaviy ishining ilmiy yangiligi . Tasviriy san’at bo’yicha
zamonaviy ta’lim tizimini tashqil etishga qo’yiladigan muhim talablardan biri
ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarflamasdan qisqaroq faqat ichida yuqori
natijalarga erishishdir. Qiziq faqat orasida muayyan nazariy va amaliy bilimlarni
o’quvchilarga yetkazib berish, ularda tsviriy san’at texnologiyasi va nusxa
ko’chirish bo’yicha ko’nikma va malakalar hosil qilish, ular tomonidan egallangan
sistemali bilim, ko’nikma va malakalar darajasini baholash o’qituvchidan yukssak
pedagogic mahorat hamda ta’lim jarayoniga yangicha yondoshishni talab etadi.
Bo’lardan ,musavvir “Chingiz Ahmarov asaridan nusxa kuchirish” mavzusini
zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’qitishnig o’ziga xos usullari tadbiq
qilinganligidir. Shuningdek, musavvir Chingiz Ahmarovning “Shoira Zulfiya”
kartinasidan nusxa olish uslubiy amaliyoti ham butunlay yangi ish bo’lib, u
birinchi bor amaliyotda sinab ko’rilmoqda.
Bitiruv-malakaviy ishining ilmiy –amaliy ahamiyati.
1.Tasviriy san’at ta’limiga innavatsion pedagogik texnalogiyalarni tadbiq etishga
doir ilmiy metodik tavsiyalar bilan boyitildi. Kasb-hunar kollejlari tasviriy san’at
darslari misolida tadqiqot mavzusiga oid mashg’ulotning yangi texnologik xaritasi
ishlab chiqildi va takomillashtirildi.
2.Tadqiqot mavzusiga oid texnologik sistemali yondoshuv asosida tayyorlangan
dars ishlanmalari loyihalari o’quv materiallarini o’zlashtirish samaradorligini
oshishiga yordam beradi.
3.Bitiruv-malakaviy ish mavzusi bo’yicha ishlab chiqilgan va bajarilgan amaliy
ishdan kasb-hunar kollejlari o’qituvchi va talabalari foydalanishlari mumkin.
Bitiruv-malakaviy ishning mazmuni. Bitiruv-malakaviy ishning
birinchi bobida tasviriy san’at texnologiyasi va nusxa ko’chirishning nazariy
asoslari, o’ziga xos jihatlari haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, ushbu darslarning
6

kasb-hunar kollejlari yo’nalishida o’qitilishi, o’qitishning nazariy asoslari hamda,
bu darslarni o’qitishda yangi pedagogic texnalogiyalardan foydalanish yo’llari
tadqiq qilingan. Ikkinchi bobda Musavvir Chingiz Ahmarov ijodi va u yaratgan
“Shoira Zulfiya” portretidan nusxa ko’chirish texnologiyasi ko’rsatib beriladi va u
amaliy bajarilishi bilan mustahkamlanadi .
Bitiruv-malakaviy ishning hajmi. Ish kirish, ikki bob, etti bo’lim,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ruyxatidan iborat bo’lib, ellik to’rt sahifadan
tashqil topgan.
7

I bob. Tasviriy san’at texnologiyasi va nusxa ko’chirish.
1.1 .Tasviriy san’at asrlaridan nusxa kochirishning o’ziga xos tomonlari.
Tasviriy san'at o’qituvchilarini tasviriy san'at namunalarini o’rgatish asosida
tayyorlash va tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirish faniga tеgishli
matеriallardan to’g’ri foydalanish mеtodikasi bilan tanishtirish tizimi, bir qator
vazifalarni bеlgilaydi. Tasviriy san'at fanlarida amaliy mashg’ulotlar bajarish
uchun turli matеriallardan foydalanish mumkin. Har bir bajarilayotgan vazifa
uchun ushbu matеriallarni to’g’ri tanlay bilish, tasvirni muvaffaqiyatli bo’lishida
qoida ahamiyatga egadir.
“Nusxa ko’chirish” - asl asardan qarab yana bir xuddi o’shanday ish
bajarish (taqliddan usul qo’llash)dir. Tasviriy san’at asarlaridan nusxa ko’chirish
azaldan amalda qo’llanilib kelingan.
Tasviriy san’atni o’rgatishning nazariy hamda amaliy qismida qalamtasvir
va rangtasvir asarlaridan nusxa olish ham alahida o’rin tutadi.Bu boradagi ishlar
o’quv tizimida azaldan mavjud bo’lib, unga ustoz rassomlar jiddiylik bilan amaliy
yondoshganlar. Shogird tayyorlash ishida originallardan nusxa ko’chirish ishiga
alohida e’tibor berganliklari va unga yetarlicha faqat ajratganliklari bejiz emas.
Chunki, bo’lib-bilmay, tajribasizlik bilan taniqli rassom asridan nusxa olish naf
keltirmasligi mumkin. Shuning uchun nusxasi olinishi kerak bo’lgan, shu vazifa
talaba oldida ko’ndalang bo’lib turgan paytda, uning mohiyati va foydasi nimada
ekanligini anglab olish zarur. Buning uchun chzilajak ish u hoh rangtasvir, hoh
qalamtasvir yoqi xalq amaliy bezak san’ati namunasi bo’lsin uning texnologiyasi ,
ishlanish uslublari, foydalanilgan taviriy ashyolar jihatidan avval to’liq o’rganilib
chiqilishi, so’ngra amaliy tomonga o’tilishi shart. O’tmish rassom- murabbbiylari
o’z shogirdlariga shu nuqtai nazardan talabchan bo’lganlar. Ular talaba oldiga aniq
maqsad sifatida asarni qanday qilib to’g’ri ko’chirish vazifasini qo’yib, uning yo’l
yo’riqlqrini puxta o’rgatganlar. Avvalombor original ishning yaratilish texnikasi,
texnologiyasi tahlil qilingan va uning yangi nusxa-ijrosi uchun nimalar kerakligi
8

oldindan belgilab olingan. Masalan, shogirdr biror taniqli rassomning namunali,
mashhur qalamtasvir asarini ko’chirish kerak bo’lsa, ishni boshlashdan avval u
qanday qog’ozga nima bilan chizilganligini aniqlab olingan. Ish qanday bosqichlar
asosida, qanday texnik usullarni qo’llab yaratilgani tadqiq qilingan. So’ng bqrcha
jarayonlar original ishni ishlash jarayonidagidek bqjqrilgan. Unda rassom
qo’llqgan barcha o’ziga xosliklar hisobga olinishi kerakligi e’tiborda tutilgan.
Qadimgi badiiy akademiyalarda ham bu ishga jiddiy qaralgan va albatta o’quv
jarayonida , ma’lum davr, faqat soatlar muzey zallarida nusxa ko’chirish
mashqlariga ajratilgan. Tasviriy san’t sarlaridan nusxa ko’chirish, albatta
qalamtasvir va rangtasvir asarlarinisaralab olib o’quv ta’limiga foyda
keltiradiganini tanlab olishdan boshlanadi. Bunda ularning murakkablik darajasi
ham e’tiborda tutilishi zarur. Ko’proq mashhur rassomlarning asarlaridan namuna
sifatida foydalanish maqsadga muvofiq. Bunda ularning qanday tasvirlash
yo’llarida ishlanganligi qaytarilishi kerak. Chizuvchi originalni o’ziga talqin
qilishi, o’zgartirish kiritishi lozim topilmaydi.
Qalamtasvirlarni nusxa qilib ko’chirishda iloji bo’lsa, asl namunadan
ko’chirish, uning o’lchamlari asl namunaga mos kelishi kerak.Aks holda ishdan
kichiqlashtirib, yoqi kichkina reproduksiyadan kattalashtirib chizish jarayoni naf
keltirmaydi. Chunki bunda rassom qo’llagan “priyom”larni asliga o’xshatish qiyin.
Rangtasvirlardan nusxa ko’chirishda ham o’ziga yarasha qonun-qoidalarga amal
qilinishi lozim. Buning uchun avvalo, talaba o’rganishi va o’zlashtirib o’rganishi
mumkin bo’lgan jihatlari mavjud bo’lgan asar namunasi tanlab olinadi. Uning
o’lchamlari aniqlanib, so’ng o’sha o’lchamdan bir, bir yarim santimetr kichiqroq
yoqi kattaroq mato tanlanadi. Bunda asliyat qanday matoga ( qoida to’qimqdami,
yoqi mayin satxlimi) ishlanganiga qarab ish yuritiladi. Nusxa uchun asliyatdagi
kabi materialllar tanlanishi muhin. Shunda asl nusxasi originalga o’xshab
chiqishiga erishiladi. ASgar asar muzey eksponati bo’lsa, uning reproduksiysi qo’l
ostida mavjud bo’lsa ana shu namunananing kichiq suratini kataklarga chizish
orqali kattalashtirib tarxini tushirib tayyorgarlik qilib olish mumkin. Bunda albatta
9

asarning tasviri mashtabga muvofiq olinishi kerak. Shuningdek asarda qanday
bo’yoq turlari va xillaridan foydalanilganligini anqlab olish taqoza etiladi. U suyuq
yoqi quyuq surtmalarda ishlanganligini bilish, o’rganish ham muhim. Nusxa
ko’chiruvchi faqat tasvir rejasi emas, balki rassom uslubini, texnik yollarini ham
o’xshatish, undan mahorat sirlarini o’rganishi lozim.
Nusxa ko’chirish rangtasvirlar ishlash jarayoni quyidagicha bajariladi:
avval maqsadga muvofiq keladigan asar nusxa reproduksiyasi topiladi;
_ namuna o’lchash asliga yaqin qilib olingan qalamtasviri ishlab chiqiladi;
_ romga mato tortib guruntlanadi;
_ asliyatda qanday bo’lsa shunday usulda, texnikada ishlashga hozirlanadi;
_ asliyatda asosiy rol oynovchi ranglar politrasi tayyorlanadi;
_ tayyor mato yuzasiga qalamtasvir tushiriladi, bunda qoraqog’ozdan foydalanish
mumkin;
qalm tarxi surkalib, ketmasligi uchun uning ustidan jigarrrang yoqi
“o’ltramarin” bo’yoqni suyuqroq qilib kichkina muyqalamda yurgazib chiqiladi;
_ tavir aniq bo’lgach ostsurtmalar bajariladi;
- asta-sekin bo’yoq qatlami uatidan kerakli ranglar o’z vazifasiga ko’ra oshirib
(ba’zi yerda suyq, ba’zi yerda quyuq qilib) boriladi;
- rang berish jarayonida tasvir tarxi buzilib ketmaasligi kerak;
-avval qoida muyqalam ishlatilib, tasvir detallashtirila boshlagach kichiqroq
muyqalamlarga o’tiladi;
- asl asarga bot-bot qarab, o’xshash-o’xshamayotganligi tekshirib turiladi;
Asar nusxasi barcha ko’zda tutilgan talablar bajarilgach nihoyasiga
yetkaziladi va xoshiya bilan bezatilishi kerak.
San’at asarlaridan nusxalar olishda tasviriy san’at texnologiyasi bo‘yicha ilmiy-
nazariy va amaliy jihatlarini talaba va o’quvchilar puxta o’zlashtirishlari kerak.
Texnologiya borasida yetarli bilim va malakalarni egallamay turib, talaba
kompozitsiya, qalamtasvir, rangtasvir, haykaltaroshlik, halq amaliy san’ati va
boshqa fanlarni yuqori darajada o‘zlashtira olmaydi
10

Tasviriy san ’ at texnologiyasi va san ’ at asarlaridan nusxa ko ’ chirishni
o ‘ rganishda bizga ish qurollari va jihozlar kerak bo ‘ ladi . Ular quyidagilardir:
Akvarel va moybo‘yoq uchun mo‘yqalam, masxitin, qalam, sangina, pastel,
ko‘mir tayoqchalar, etyudnik, maxsus moslamalar, planshet va shu kabilar kiradi.
Ularning o‘ziga xos spetsifik xususiyatlari mavjud bo‘lib, ushbu bo‘limda ana shu
materiallar bilan yaqindan tanishtiramiz. Ushbu materiallarnni bilmasdan turib,
kerakli maqsadga erishish qiyin albatta.
Qog‘o’z tasviriy san’atda tasvir chizish uchun ishlatiladigan materiallardan
biridir.
Qog‘ozning turlari quyidagicha: Vatman, poluvatman va torshun qog‘ozlari
bo‘lib bo’lar eng yaxshi navli qog‘ozlardir. Vatman va poluvatman qog‘ozlarida
qalamtasvir, grafik ishlar bajarish yaxshi samara beradi.
Tarshun qog‘o’z yuzi g‘adir-budir bo‘lib unda akvarel bo‘yoqlari uchun juda
qulay bo‘lib tasvirlangan asar yoqi amaliy ishlar juda ham sifatli bo‘ladi. Bu
qog‘ozlarning tarkibiy qismi, juda zich bo‘lganligi tufayli tasviriy san’at darslarida
juda unumli foydalaniladi. Qog‘ozlarning rangli turlari mavjud bo‘lib ular bilan
sanginada, pastel hamda akvarelda etyudlar va esqizlar chizish mumkin.
Qalam. Tariximizga nazar soladigan bo‘lsak, ijtimoiy davrda odamlar
g‘orlarga, tog‘u-toshlarga turli xil tasvirlarni ishlab qoldirishgan. Ular tirnoqlari
yoqi biron-bir qattiqroq narsalar bilan g‘orlarning devorlariga tirnalib, turli xil
shakllarni yasashgan.
O‘chirg‘ichlar ikki xil bo‘lib, ko‘kimtir va oq tusdagilar tasvir chizganda
ishlatiladi. Qiziq‘ish tusdagi o‘chirg‘ichlardan tasvir chizganda foydalanilmaydi,
chunki uning tarkibida «qum oyna» parchalari bo‘lib qog‘o’zini titib yuboradi.
Tagliklar har xil tuzilishda bo‘lib, tasvir chizilishi lozim bo‘lgan narsa, kerakli
natura uning ustiga qo‘yiladi, mashq bajaruvchi o‘zining didiga qarab
kompozitsiya tuzishi mumkin.
11

Pastel rangli qalamchalar bo‘lib pastelda ko‘pincha homaki tasvirlar
(nabroska va zarisavka)lar bajarish mumkin. Pastelda tog‘ manzaralari, portret,
qo‘sh va hayvonlarning tasvirini chizishda ko‘proq ishlatiladi.
Sangina qalamtasvirlarni ishlashda qo‘llanilishi ham foydali. U bilan har
qanday tasvirni tez va ifodali qilib chiqarsa bo‘ladi, faqat buning uchun uning
texnikasini egallash kerak bo‘ladi.
Yuqorida keltirib o‘tilgan barcha tasvirlash vositalarini uzoq muddatda
bajariladigan, hamda tezkorlik bilan ishlanadigan qalamtasvirlarda birdek
muvaffaqiyat bilan qo‘llash mumkin.
Sous ma’lumki, sousni suvga qorib mo‘yqalamda qog‘ozga surtib tus berilsa,
so‘ngra tasvirni retush qalamida ishlansa, o‘chirg‘ichdan ham unumli, bo’lib
foydalanilsa har qanday o‘quv-mashq vazifani namunali va chiroyli qilib chiqarish
mumkin. Tasvirning eng yorug’‘ qismlarini o‘chirg‘ich yordamida ustalik bilan
o‘chirib bo‘rttirilsa, eng to‘q soyalarning sathi qora sous bilan bo‘yab yopilsa ish
hajm tomondan juda fazoviylik kasb etadi.
Mo‘yqalamlar. Mo‘yqalamlar ikki xil turga bo‘linib, ularning bir xillari moyli
bo‘yoqlarga, boshqa xillari o’z akvarel bo‘yoqlariga mo‘ljallangan. Akvarel bilan
ishlashda maxsus akvarel mo‘yqalamlaridan foydalanish lozim. Akvarel uchun
ishlatiladigan mo‘yqalamlar yumaloq shaklda bo‘lib, mo‘ynasi uch tomoniga qarab
ingichkalashib boradi va bu mayda detallarni ishlash uchun qulaylik tug‘diradi.
Mo‘yqalam bilan tasvir chizganda qog‘ozning yuzi buzilmasligi uchun bu
mo‘yqalamlar maxsus yumshoq yunglardan yasaladi.
Akvarel mo‘yqalamning kolonoq, olmaxon, savsar, yunglardan yasalgan
turlari mavjud.
Mo‘yqalamning yana bir turi moyli bo‘yoqlar uchun mo‘ljallangan
mo‘yqalamlar bo‘lib ko’rakchasimon va yumaloq shaklda bo‘ladi.
Mo‘yqalamlarning bandida raqami bo‘ladi. Bu raqam mo‘yqalam mo‘y qismining
kengligini bildiradi. Raqamlardagi sonlar ortib borishi bilan yung qismining
kengligi ham ortib boradi.
12

Shuning uchun moyli bo‘yoqlar va akvarel bilan ishlashda mo‘yqalamning
kerakli raqami yuzaning qoida yoqi kichiqligiga qarab tanlanadi.
Tasviriy san’at mashg‘ulotlarida mo‘yqalamlarning raqamlariga qarab ish
jarayonida ishlatiladi.
Matoni gruntlash. Moyli bo‘yoqlar bilan rangtasvir ishini bajarish uchun
maxsus tayyorlangan ashyolar-mato, taxta yoqi qalin qog‘o’z bo‘lish shart. Bo’lar
orasida eng keng tarqalgani – mato (holos). Uni ishga tayyorlash uchun suyuq
yelim va oq bo‘yoq kukunidan maxsus qorishma (grunt) tayyorlanadi.
Gruntlashdan avvalo mato tagramga tortiladi.
Tagram quruq taxtachalardan tayyorlanadi, taxtachalar bir-biri bilan yog‘och
qoziqchalar biriktiriladi. Qiyshayib ketmasligi uchun unga matoni mixlashni
ramkaning o‘rtasidan boshlab, burchagi tomon asta tekislab boriladi va mixlar ham
1,5-2 ham masofada qoqiladi. Tortilgan mato avvalo qoida mo‘yqalam bilan
ho‘llanadi, u qurigach bir sidra yelim eritmasi yupqa qatldam qilib surtiladi.
Yelimni tayyorlash uchun uni maydalab, sovuq suvda bir necha soat ivitib
quyidagi va maxsus idishga solib, qaynab ketishiga yo‘l qo‘ymasdan, kavlab turib
sust olovda eritiladi. Yelimlangan mato quyosh tushmaydigan soya joyda, xona
ichida quritiladi. Bir necha soatdan so‘ng yelim qatlami qurilgach mato usti
qumqog‘o’z bilan ishlov berilib silliqlanadi. Uning to‘qimasi oralari yaxshi
yopilguncha bir necha marta yana yelim qorishmasi surtiladi. Gurunt tayyorlash
uchun 1:5 yoqi 1:20 miqdorida yelim eritmasi tayyorlanadi. Unga oq bo‘yoq
qo‘shib qaymoqsimon holatga kelguncha qorishtiriladi va matoga so‘nggi marta
surkaladi. Gurunt tayyorlash uchun yelim eritmasi Mayin bo‘r kukuni qo‘shsa ham
bo‘ladi. Uni quyidagicha tayyorlab ishlatsa ham maqsadga muvofiq keladi. Avvalo
idishga bo‘r kukuni solinadi, so‘ngra suv quyib tez-tez qorishtiriladi, biroz tindirib,
ustidagi sutga o‘xshash suyuqlik boshqa idishga olinadi. Bo‘rning quyiqasi idish
tagida qoladi. Bir o’z faqat o‘tgach, ikkinchi idishning tagiga bo‘rning Mayin
erigan zarrachalari cho‘qoida, undan matoga ishlov berish ishida bemalol
13

foydalansa bo‘ladi. Bunday birikma bilan yelimlangan matoni bir marta tekis qilib
qoplansa kifoya.
Agar ikkinchi marta gruntlash zarur bo‘lsa, eritmaga bo‘r kukuni bilan
barobar miqdorda oq bo‘yoq kukuni qo‘shish lozim bo‘ladi.
Moybo‘yoqlar bilan ishlaganda ularning ba’zi birlari mato yaxshi, ba’zi o’z
yomon surkaladi. Ularning bu xususiyatidan bo’lib, unumli foydalanish kerak.
Ma’lumki, rangtasvir asarlarining mustahkamligi va uzoq saqlanishi
gruntlarning sifatiga bog‘liq. Sifatsiz qoplama (grunt) asar sathining tez O’rta
yorilib ketishiga, uning bo‘yoqlari ko‘chib ketishiga asosiy sababchi bo‘ladi.
O‘zlari qoplama, tayyorlab matoga ishlov beruvchi rassomlar yoqi o‘quvchilar
ularni tayyorlash qoidalariga qoida e’tibor berishlari kerak.
Politra.
Moybo‘yoq bilan rangtasvir ishlash uchun Palitra va boshqa asbob-uskunalar
zarur bo‘ladi.
Palitrani qattiq va yengil daraxt turlaridan tayyorlanadi. Ularning eng yaxshisi
yong‘oq, o‘rik, tut daraxtlaridir.
Palitralar oval va to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘lishi mumkin.
Qoida hajmdagi surat ishlash uchun kattaroq palitra ishlatish maqsadga
muvofiqdir.
«Tubik»dan siqib tushirilgan bo‘yoqlarning moyini shimib ketmasligi uchun
palitraga qaynatilgan kanop moyini surkab shimdirish lozim, 2-3 kun turgandan
so‘ng palitradagi moy shimilib quriydi, qiyin unga tubikdan bo‘yoqlarni quyidagi
tartibdi joylashtirish mumkin. Oq, sariq, zarg‘aldoq, qizil, oxra, jigarrang, yashil,
havorang va hoqazo. Ular to‘q ochligi yoqi iliq yoqi sovuq ranglar bo‘yicha ajratib
chiqarilishi ham mumkin. Palitrani ishlatib bo‘lgandan so‘ng albatta mastixin bilan
tozalab, latta bilan artib qo‘yishga odatlanish lozim.
Bo‘yoqlarni quyidagi tartibda quyilsa ishlash uchun qulay bo‘ladi:
Yuqori qatorda o‘ng tomondan issiq bo‘yoqlar – oq, sariq, zarg‘aldoq, qizil,
jigarrang, Palitraning chap tomonidan sovuq rangdagi bo‘yoqlar barikaram, ko‘k,
14

zangori, qora joylashtiriladi, bunda biz iliq va sovuq ranglarni yaqqol ajrata
olamiz. Palitraning o‘rta qismida o’z bo‘yoqlarni qorishtirish va aralashtirish
mumkin.
Rangtasvir bilan shug‘ullanganimizda, albatta, palitrani chap qo‘limiz bilan
ushlab, o‘ng qo‘l bilan bo‘yoqlarni qorishtirib, rangni topamiz. Nima uchun biz
palitrani chap qo‘l bilan ushlab, qo‘limizga yaqinroq olib kelib rang topamizq
Bunga bir misol keltiraylik. Yevropa qoidasiga muvofiq skripka chalganda chap
yelkasiga skripkaning tag tomonini qo‘yib chalsa, chaluvchining qulog‘iga tovush
ohanglarining nozik tomonlari yaxshi eshitiladi. Rangtasvirda o’z rassom politrada
bo‘yoqlarni aralashtirayotganda ko‘zga yaqin olib kelsa, qorishtirilayotgan
bo‘yoqlarning nozik ranglarini osonlik bilan topa oladi.
Masxitin moy bo‘yoqlarda ishlatiladigan ish quroli. Bunda ranglarni bir-biriga
aralashtirish va qalin qatlam yuzasiga ranglarni berishda foydalaniladi.
Masxitin yordamida keskin va uzib-uzib ishlash, ularga mazoq berish usulida
keng foydalanish mumkin.
Etyudnik – etyud ishlashga moslashtirilgan ko‘chma dastgoh. Bunda rangtasvir
mashg‘ulotlarida foydalanish maqsadga muvofiqdir. Etyudnikning qulayligi
shundaki moy bo‘yoq mashg‘ulotlarida ishlatiladigan barcha ish qurollarini
joylashtirish mumkin.
Etyudnikning yana bir qulayligi shundaki, duch kelgan joyda ya’ni har xil
sharoitda etyud ishlash uchun kerakli ko‘chma dastgohdir.
1.2 . Kasb-hunar kollejlarida tasviriy san’at texnologiyasi va nusxa ko’chirish
darslarining oqitilishi.
San’at yo’nalishidagi kasb-hunar kollejlarida ta'lim oluvchi o’quvchilarning
tasviriy san'atdan maxsus bilim va malakalarga ega bo'lishi ularning badiiy-ijodiy
qobiliyatlarini, badiiy didini, rang sezishi va tasawurini rivojlantiradi, buyuk
rassomlar yaratgan asarlar go'za-lliklarini ko'ra bilishga, ularni idroq etishga olib
keladi. Ma’lumki, tasviriy san’at yo’nalishdagi kasb-hunar kollejlarida tasviriy
15

san’at mashg’ulotlari o’z mazmuniga ko’ra bir necha turlarga bo’linadi. Bo’lar-
rangtasvir, kompozitsion faoliyat, dizayn va san’atshunoslik darslardir.
Kasb-hunar kollrjlarida tarmoq Davlat Ta’lim Standartlarining ishlab chiqilishi
ta’lim sifati va samaradorligini oshorishning asosiy mezonlaridandir.
3210800-Rangtasvir (san'at turlari bo’yicha) tayyorlov yo’nalishi bo’yicha
kichiq mutaxassis tayyorgarlik darajasi va zaruriy bilimlar mazmuniga
qo’yiladigan umumiy talablar O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi Markazi, Benkov
nomidagi Respublika rassomchilik kolleji tomonidan ishlab chiqilgan va
O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligining 2006 yil “10”
avgustdagi 186-sonli buyrug’I bilan tasdiqlangan hamda amalga kiritilgan.
Mazkur tarmoq ta'lim standarti «Amaliy va tasviriy san'at
asarlarini qoida tiklash va saqlash» mutaxassisligi bo’yicha kichiq
mutaxassislar tayyorlashning zaruriy bilimlar mazmuniga va kasbiy
tayyorgarlik darajasiga qo`yiladigan talablar va pirovard maqsadlarini
aniqlaydi. Ta'lim oluvchilarning o`quv yuklamalari hajmi va standart
talablarini bajarilish nazoratini bеlgilab bеradi.
Tarmoq ta'lim standarti talablari ta'lim oluvchilarning kasbiy
tayyorgarligi sifati va darajasini baholashda hamda ta'lim
muassasalarini attеstatsiyadan o`tkazishda asosiy mеzon hisoblanadi.
Mazkur talablarning bajarilishi O’rta maxsus, kasb-hunar ta'limi
(O`MKHT) ta'lim muassasalarining bitiruvchilariga kasbiy ta'limning
tеgishli darajasini olganligi to`g`risida davlat namunasidagi hujjat
bеrilishi uchun asos hisoblanadi.
Standartning maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat:
Standartlashtirishning maqsadi:
- amaliy va tasviriy san'at asarlarini qoida tiklash va saqlash mutaxassisligi
16

bo`yicha sifatli kasbga o`rgatishning davlat tomonidan kafolatlanishini va
uning ekvival е ntligini m е hnat bozori talablariga mos holda davlat va nodavlat
muassasalari darajasida ta'lim xizmati mazmuni va yaqin maqsadi talablari
r е glam е ntiga to`g`ri k е lishini ta'minlash;
-O`MKHT tizimi, m е hnat bozori va jamiyat o`rtasidagi o`har hamda qoida
munosabatlarni qonuniy ravishda o`rnatishdan iborat.
Standartlashtirishning asosiy vazifalari quyidagilardir:
-kichiq mutaxassislar tayyorlash sifatiga qo`yiladigan zaruriy talablarni
b е lgilash;
- amaliy va tasviriy san'at asarlarini qoida tiklash va saqlash mutaxassisligi
bo`yicha Davlat ta'lim standartlari talablarini rivojlangan mamlakatlarning shu
yo`nalishdagi standart talablari bilan muvofiqlashtirish;
-o`quv rеja va dasturlar, bitiruvchilarga bеriladigan diplom va sеrtifikatlar
hamda ularning egallagan bilim, ko`nikma va malakalarini o`zlashtirish
darajalarini nazorat qilish usullari va baholash mеzonlari to`g`risidagi mе'yoriy
hujjatlarni ishlab chiqish uchun zamin yaratish.
Rangtasvir tayyorlov yo’nalishidagi qoida tiklash rassomi va san’at
asarlari asrovchisi mutaxassisligida “Nusxa ko’chirish” fani maxsus fanlar
qatoriga kiradi. Bu fanga asosan 194 soat auditoriya soatlari va 81 soat
mustaqil ta’lim soatlari, jami 275 soat dars soatlari ajratilgan.
Ushbu fan bo’yicha quyidagi mavzular bo’yicha mashg’ulotlar olib
borilishi o’tilishi rejalashtirilgan:
1. Dastur asosida bеrilgan fragment. 19 asr boshida (ganch,panno).
2.Bеrilgan ulchamning konstruktsion-analizining chizmasi. (ganch, panno)
3 Chizilgan fragmеntni loyiuasini rang quyilgan tеxnologiyasi asosida bo’yab
chiqishi, (suv buyoq, tеmpеra,tush').
4.DSM-dastur asosida bеrilgan fragm. 19 asr oxiri (gulli girix ) .
5.Bеrilgan (gulli grix) pannosini ulchash konstruktsion-analizi chizmasini (pardoz
formasi) chiqarish.
17

6.Artogonal ko’rinishda loyiuasini (tonovoе otmivka) tеxnikasida ishlash
7.Chizilgan fragmеntini loyiuasini rang quyilgan tеxnologiyasi asosida bo’yab
chiqishi, (suvbuyoq, tеmpеra,tush').
8.O’zbеkiston uududida topilgan mеtal va kulolchilik buyumlari haqida
ma'lumoti.
9.Kulolchilik buyumlari (vaza, lagan) nusxasini olishi.
10.Mеtall buyumlaridan (kumg’on,patnis) nusxa olish.
11.Chizilgan buyumlarni rang quyilgan tеxnologiyasi asosida bo’yab chiqish,
(suvbuyoq, tеmpеra,tush').
12.Mе'moriy yodgor fasad dеkorida bеzatilgani (mozaika, mayolika).
13.Mozaika fragmеnti chizma loyiuasini ko’rsatish (artogonal ko’rinishi).
14. Mozaika fragmеnti chizma loyiuasini ko’rsatish (artogonal ko’rinishi).
15. Dastgohli rangtasvir asarlaridan nusxa olish.Badiiy fondidan dastgohli
asarlarini imitatsiya tеxnologiyasi ishlari tanlash.
16. Mahobatli rangtasvir ishlaridan nusxa olish.
17.Mahobatli fragmеnti chizma loyiuasini ko’rsatish. (artogonal ko’rinishi).
18.Tonirovka, himoya qalinligi (tеxnika tеxnologiya) asosida yuritish.
19. 10-14 asr. Dеvoriy sur'at fragmеntini (lеvkas, buyoq)qalinligini ta'mirlash.
20.Tonirovka, himoya qalinligi (tеxnika tеxnologiya) asosida polimеrlari rеtsеptini
ishlatish.
Yoshlarni badiiy jihatdan tarbiyalash va ularning kasb mahoratlarini
oshirishda nusxa ko‘chirish faninining alohida o’rni bor. “Tasviriy san’at”
yo’nalishida tahsil olayotgan talabalarning bu fanni yaxshiroq o‘rganishlari uchun
uni boshqa fanlar yordamida tushuntirishga harakat qilinadi. Chunki bu fan fizika,
kimyo, psihologiya, fiziologiya va estetika fanlari bilan chambarchas
bog‘langandir.
Nusxa ko’chirish fanianni o’tishdan maqsad, bo’lajak rassom-
larga tasviriy san'atning barcha tur va janrlarida asosiy bo’g’im
18

hisoblangan tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirish fanining
nazariy hamda amaliy jihatlarini puxta egallashlarida yordam bеrish va
malakali kadrlarni tayyorlashdir.
Texnologiya borasida yetarli bilim va malakalarni egallamay turib, talaba
kompozitsiya, qalamtasvir, rangtasvir, haykaltaroshlik, halq amaliy san’ati va
boshqa fanlarni yuqori darajada o‘zlashtira olmaydi. Nusxa ko’shirish fani
mazmuni quyidagilarni o’z ichiga oladi:
Fanining vazifasi talabalarda ijodiy tasavvurni o’stirish, hayotdagi voqеlikni
ko’rib idroq etish, badiiy did va madaniyatni tarkib toptirish, barcha san'at
sohalarida tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirishni yo’llay bilishi, fandan
olgan bilimlarni o’z kasbida unumli foydalanishni ta'minlashdan iboratdir.
- « Nusxa ko’chirish» o’quv fanini o’zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan
masalalar doirasida o’quvchi:
- - tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirishning asosiy qonunlarini,
zamonaviy san'at jarayonini, o’tmish madaniy mеrosimizni, tasviriy san'at
tеrminlarini, har turli badiiy matеriallar vositasida amaliy ishlarni bajara olishni
bilishi kеrak.
- talaba tasviriy san'at tur va janrlarida tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa
ko’chirish xususiyatlarini ajrata olish, o’ziga xosligidan foydalana bilish,
rangtasvir, nusxa ko’chirishning alohida xususiyatlari va ularning farqlarini tahlil
qila olish, grafika san'ati, kitob grafikasi, plakat hamda badiiy bеzak san'ati,
tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusqa ko’chirish xususida fikr yurita olish
ko’nikmalariga ega bo’lishi.
talaba tasviriy san'at tеxnologiyasining kopmozitsiya fanidagi o’rni, kompozitsiya
markazi, konstruktsiya, syujеt, dinamika, yaxlitlik, ritm to’g’risida chuqur fikr
yurita olish, natyurmort, manzara, portrеt, qomatlarga qarab nusxa ko’chirish
yo’llari, nisbatlar, simmеtriya, assimеtriya, frontal va hajmli tasviriy kompozitsiya,
tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirish tarixi va nazariyasi, tasviriy san'at
19

tur va janrlari, ijodiy jarayon bosqichlarini har tomonlama chuqur bilishlari kеrak.
Ular butun o’qish, o’rganish jarayonida mavjud o’quv rеjasiga binoan bеrilgan
mavzularda amaliy mashg’ulot vazifalarini auditoriyada va uyda bajaradilar.
O’quv kursining ma'lum bo’limlari o’tilgach va o’quv ishlanmalari to’liq
bajarilgandan so’ng nusxa ko’chirishga oid mashqlar turkumini bilishi, malaka
hosil qilishi va amalda qo’llay olishi kеrak.
“Nusxa ko’chirish” fani talabalarni umumiy o’rta ta'lim maktablari va kasb-
hunar kollеjlarida tasviriy san'at tеxnologiyalari va nusxa ko’chirish bo’yicha
mahoratini shakllantirish, umumiy o’rta va o’rta maxsus o’quv yurtlarida tasviriy
san'at tеxnogiyasining tarixiy, rivojlanishi, o’ziga xos jihatlari haqida ma'lumotlar
bеrish, tasviriy san'at o’qitishni axborot va pеdagogik tеxnologiyalari asosida
tashqil etishga o’rgatish, nazariy, amaliy mashg’ulotlar o’tkazish, mustaqil ishlarni
tashqil etish, mashg’ulotlar uchun zarur ko’rgazmali qurollar yaratish,
mashg’ulotlar mavzulari bo’yicha namunali darslarini tashqil etish kabilar bilan
ushbu fan asosiy ixtisoslik fani hisoblanadi va ta'limda hamda ishlab chiqarishda
qoida ahamiyatga ega.
Tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusqa ko’chirishning asosiy qonuniyatlari.
Tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusqa ko’chirish ustida ishlash jarayonining
mohiyati va dinamikasi. Yaxlitlik qonuni tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusqa
ko’chirishning fikr bilan uyqunligi, birligi shakl va mazmun birligining o’zaro
muvofiqligi, shaklning mazmunga bo’ysunishi, barcha qoyalarni turli ifoda
vositalari bilan namoyon ettirish yo’llari. Kontrastlilik qonuni. Kontrast turlari:
qajmdorlik va yassilik, tarx va siluet, yoruq va qoronqu, iliq va sovuq, rangdor va
tussiz,o’lchamlar kontrasti, shakllar kontrasti, ranglar kontrasti.
Badiiy ijod kuchlari – mеqnat, O’rta, ilqomlanish. Ijodning samara bеruvchi
kuchlari- fikrlash, sеzgi va tasavvur. Badiiy ijod komponеntlari - bilim,
dunyoqarash, badiiy uslub, badiiy nafosat, did, maqorat va boshqalar.
20

No’sha ko’chirish fanining maqsadi va vazifalari.
Tasviriy san'at o’qituvchilarini tasviriy san'at namunalarini o’rgatish asosida
tayyorlash va tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirish faniga tеgishli
matеriallardan to’qri foydalanish mеtodikasi bilan tanishtirish tizimi, bir qator
vazifalarni bеlgilaydi. Tasviriy san'at fanlarida amaliy mashqulotlar bajarish uchun
turli matеriallardan foydalanish mumkin. qar bir bajarilayotgan vazifa uchun ushbu
matеriallarni to’qri tanlay bilish, tasvirni muvaffaqiyatli bo’lishida qoida
aqamiyatga egadir.
Tasviriy san'at tеxnologiyasi mashqulotlari qalamtasvir, rangtasvir va xalq
amaliy san'ati turlarini dеyarli barchasida ishlatiladigan matеriallar va qurollarni
tayyorlashning asosiy qonun-qoidalari.
Talabalarga quruq qolda ishlatiladigan va suyuq qolda ishlatiladigan matеriallar
to’qrisida tushuncha bеrish.
No’sha ko’chirish mash’ulotlarida qadimgi ustalarning rangtasvir asarlari
xususiyatlarini o’rganish va rassomlarning asarlarini taqlil qilish.
Qadimgi va qozirgi kundagi taniqli rassomlarning grafik va rangtasvir
asarlaridan nusqa ko’chirishning asosiy qonun qoidalari.
Rangshunoslik asoslari.
Ranglarning tabiatda qosil bo’lishi va tarqalishi ularning atrof-muqit ta'sirida
o’zgarib ko’rinishi, bo’yoqlarni tayyorlash va ulardan foydalanish yo’llari.
Rangshunoslikning qisqacha mazmuni. Axromatik va xromatik ranglar xaqida.
Issiq va sovuq ranglardan foydalanish yo’llari.
Ranglar qaqida umumiy tushuncha.
Ranglarning birligi, natura ranglardagi uyqunlik, ranglar muqitini o’rganish
qamda qavo va yoruqlik pеrspеktivasi. Rang tuslarining nomlari va ularning
xaraktеrli xususiyatlarini o’rgatish.
Ranglarni aralashtirish tеxnologiyasi
21

Ranglarni optik aralashmalari va ranglarning fazoviy aralashmalari. Ranglarning
mеxaniq aralashuvlari. Uchta asosiy rang qaqida ranglarni aralashtirishning ikkita
asosiy uslubi qamda aylantirgich yordamida ranglarni aralashtirish
Ranglarni ko’rib aralashtirish. Bo’yoqlarni aralashtirish uchun rang aylanasi.
Asosiy ranglar yordamida boshqa qamma ranglarni yaratish.
Rangni anglash va qis qilishning bazi bir o’ziga xos xususiyatlari.
Rangni his qilish. Umumiy ma'lumotlar haqida talabalarga tushuncha bеrish.
Ranglarni his qilishda ko’zlarning xususiyati. Adaptatsiya (ko’nikma,
ko’nikish), ranglarda kontrast ko’rinishlar va talabalarga kolorit tushunchasi
qakida ma'lumot bеrish. Tonlarning qalin va og’irligi.
Rangning ba'zi bir o’ziga qos xususiyatlari. Ranglarning qalinligi va еngilligi.
Rangni yaqinlashtirish yoqi uzoqlashtirish.
Suv bilan ishlatiladigan bo’yoqlar va matеriallar.
Akvarеl qaqida umumiy malumot. Akvarеl bilan ishlash tеxnologiyasi.
Natyurmort yoqi manzara ishlashda akvarеl bo’yoqlaridan foydalanishning qonun
qoidalari.
Guash bo’yoqi qaqida umumiy tushuncha.
Tеmpеra bo’yoqi qaqida talabalarga malumot bеrish. Guash va tеmpеra
bilan ishlashning aloqida asosiy tеxnologiyasi.
Moybo’yoqda rangtasvir ishlash tеxnologiyasi .
Moybo’yoq qakida umumiy malumotlar. Gruntlash va qoplovchi qatlam
tayyorlash yo’llari. Moybo’yoqda ishlatiladigan yoqlar, loqlar va eritgichlar.
Rangtasvirni loq bilan qoplash. Moy bo’yoqda ishlashga oid umumiy ko’rsatmalar
va uning amaliy aqamiyati.
Nusqa ko’chirishning asoslari.
Rassom ustalarning badiiy asarlaridan nusxa olish yo’llari. Grafik
rassomlarning badiiy asarlaridan nusxa ko’chirish. Rangtasvirchi rassomlarning
ijodidan nusxa ko’chirish tеxnologiyasi. Rassomlarning asarlarini taqlil qilish
yo’llari.
22

Amaliy mashqulotlar
Planshеt taxta tayyorlash va unga qoqozni tortish qonun-qoidalari. Planshеt
tayyorlashning yo’llarini o’rgatish. qoqoz turlari qaqida tushuncha bеrish.
Planshеtga qoqozni tortishning qonun-qoidalari.
Qalamtasvir uchun ishlatiladigan matеriallar va qurollar. Oddiy qora qalam
to’qrisida ma'lumot bеrish. Ko’mir tayoqchalarni ishlatish va uni tayyorlash.
O’chirqichning turlari, taglik va yoritqichni ishlatish qamda undan foydalanish.
Akvarеl bo’yoqlar bilan ishlash.
Amaliy mashqlar bajarishda mo’yqalamning aqamiyati va rang
tеxnologiyasi. Akvarеl bo’yoqlarining xususiyatlari. Akvarеl bo’yoqlari bilan
ishlash tеxnologiyasi. Ranglar qaqida ma'lumot bеrish va undan foydalanish
usullari. Mo’yqalamni ishlatish va saqlash tеxnologiyasi.
Bo’yoqlarni aralashtirish va asosiy ranglar yordamida boshqa qamma
ranglarni yaratish. Spеktr ranglarning aralashuvi va ranglarni aralashtirish
natijasida boshqa ranglarni qosil qilish yo’llari. Ranglarning optik, fazoviy
mеxaniq aralashuvlari tеxnologiyasini o’rgatish. Ranglar aylanasi va bo’yoqlarni
aralashtirish mеtodikasini o’rganish.
Akvarеlda naturadan rangtasvir ishlash jarayoni. Akvarеl bilan ishlash
tеxnikasini puxta o’zlashtirish. Kеrakli bo’yoqlarni maqsus suv bilan aralashtirib
tayyorlash. Iliq va sovuq ranglarni aralashtirib yangi ranglarni qosil qilish
yo’llarini o’rgatish. Akvarеl bilan ishlash malakasini oshirish.
Moybo’yoq ishlash uchun gruntlash va tagrom tayyorlash tеxnologiyasi.
Moybo’yoqlar bilan ishlash uchun maxsus tayyorlangan matеriallar ° mato, taxta
yoqi karton qaqida tushuncha bеrish va ularni gruntlash tеxnologiyasini o’rgatish.
Tagrom tayyorlash tеxnologiyasini tayyorlash usuli.
Mo’yqalam va suyiltirgichda ishlash tеxnologiyasi qamda ranglarni aralashtirish
yo’llari. Moybo’yoqda ishlatiladigan mo’yqalamlarning turlari qaqida ma'lumot
bеrish. Suyiltirgich va loqlarni qo’shib aralashtirish tеxnologiyasini o’rgatish.
Ranglarni aralashtirib tasvirlash maqoratini takomillashtirish.
23

Moybo’yoqda naturadan rangtasvir ishlash jarayoni. Moybo’yoqda rangtasvir
ishlashning o’ziga xos tartib-qoidalarini o’rgatish. Talabalarning rangtasvir ishlash
jarayonida bilim, malaka va ko’nikmalarni rivojlantirish.
Guash bo’yoqi tеxnologiyasi bilan ishlash yo’llari, ishlatiladigan ashyolar va
ularni tayyorlash. Guash bo’yoqlarining xususiyatlari. Guash bo’yoqlari bilan
ishlash tеxnologiyasi. Guash bo’yoqlarida ishlatiladigan matеriallar.
Guash bo’yoqi bilan amaliy mashqulot bajarish. Guash bo’yoqi bilan
ishlash tеxnikasini puxta o’zlashtirish. Guash bilan ishlash malakasini oshirish va
ijodiy qobiliyatini rivojlantirish.
Tеmpеra bo’yoqi tеxnologiyasida ishlash yo’llari va amaliy mashqulot
bajarish. Tеmpеra bo’yoqlarining xususiyatlari. Tеmpеra bo’yoqlari bilan ishlash
tеxnologiyasi. Tеmpеra bo’yoqlarida ishlatiladigan matеriallar va talabalarni
tеmpеrada ishlash malakasini oshirish.
Sangina va pastеlning xususiyatlari va undan foydalanish yo’llari va
amaliy mashq bajarish. Sanginaning o’ziga xos xususiyati va ishlatiladigan
matеriallar. Pastеlni ishlatish tеxnologiyasi va amaliy mashqulotlarda foydalanish
yo’llarini o’rgatish.
Nusqa ko’chirish tеxnologiyasi
Nusqa ko’chirish tеxnologiyasi va rassomlar asarlarining taqlili. Usta
rassomlar asarlarini nusqasini ko’chirish tеxnologiyasini o’rgatish. Rassomlarning
yaratgan asarlarini taqlil qilib talabalarning ijodiy tasavvurini shakllantirish.
Natyurmort janrida ijod qilgan rassomlar asarlaridan nusxa ko’chirish.
Rassom tomonidan yaratilgan asarni nusqasini ko’chirib ularning tеxnologiyasini
o’rganish.
Portrеt janrida ishlagan rassomlarning asarlaridan nusqa ko’chirish.
Rassomlarning har-xil tuzilishda yaratilgan asarlarning nusqasini ko’chirish
tеxnologiyasini o’rgatish.
Manzara janrida ijod qilgan rassomlarning asarlaridan nusxa ko’chirish.
Rassomlarning manzara janrida yaratilgan har xil mavzudagi san'at asarlarining
24

nusqasini ko’chirib ularning tеxnikasini o’rganish. Har xil janrlarda ishlagan
Sharq va g’arb rassomlari badiiy asarlaridan nusqa ko’chirish. Nusxa ko’chirish
tеxnologiyasini o’rganish va talabalarning ijodiy tasavvurini o’stirish.
Mustaqil ishlarni tashkil etishning shakli va mazmuni darslik va o’quv
qo’llanmalar bo’yicha fan boblari va mavzularini o’rganish;tarqatma matеriallar
bo’yicha ma'ruzalar qismini o’rganish;
maxsus adabiyotlar bo’yicha fanlar bo’limlari yoqi mavzulari ustida ishlash;
Talabaning o’quv-ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan boqliq bo’lgan
fanlar bo’limlari va mavzularini chuqur o’rganish;
Faol va muammoli o’qitish uslubidan foydalaniladigan o’quv mashqulotlari;
Masofaviy (distantsion) ta'lim.
Darslik va o’quv qo’llanmalarning boblari va mavzularini o’rganish.
Tarqatma matеriallar bo’yicha ma'ruza qismlarini o’zlashtirish. O’qitish va nazorat
qilishning avtomatlashtirilgan tizimlari bilan ishlash. Fanning boblari va mavzulari
ustida ishlash.
Tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusqa ko’chirish fanlaridan nazariy va
amaliy mashqulotlar o’tish davomida talabalarni ijodiy jarayonga yo’naltirish,
ularni taqlil qilish, mustaqil ishlashga o’rgatish, mashqlar bajarish. Badiiy asarlarni
estеtik-qoyaviy jiqatdan taqlil qilish, klassik asarlar matni ustida ishlash, adabiy
jarayonni ko’zatib borish. Malakaviy amaliyotni o’tish choqida yangi tеxnika,
jiqozlar, kеng ko’lamli ilmiy ish olib borishga qulay jarayonlar va tеxnologiyalarni
o’rganish. Talabalarning ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan boqliq qolda
fanning muayyan boblari va mavzularini chuqur o’rganish.
Talaba mustaqil ishni tayyorlashda muayyan fanning xususiyatlarini
qisobga olgan holda quyidagi shakllardan foydalanish tavsiya etiladi:
Tavsiya etilayotgan mustaqil ishlarning mavzulari:
1. Usta rassom va pеdagoglarning rangtasvir bo’yicha yaratgan asarlarini taqlil
qilish;
25

2.Tasviriy san'atning asosiy qonun va qoidalarini namoyish etgan plakatlarni
o’rganish;
3. Tasviriy san'atga oid maxsus adabiyotlarni mutolaa qilish;
4. Rassomlar ustaxonalari, ko’rgazma zallari va galеrеyalarga tashrif buyurish,
qamda ularning asarlaridan nusqalar olish;
5.Asarlarning namunalari (rеproduktsiyalar) bilan tanishib, ularni taqlil qilish.
6.Tеzkor yordamchi vazifani o’tovchi ranglavqalar va chizmatasvirlar bajarish.
7. Maxsus tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusqa ko’chirish bo’yicha chiqarilgan
qo’llanma va kitoblar mutolaasi.
8. Tabiat qo’ynida yordamchi ashyolar (ranglavqa va chizmalavqalar) to’plash.
9. Aniq tanlab olingan joyda aslidan qarab ranglavqalar ishlash.
10. Taniqli rassomlar (portrеtchi ijodkorlar) asarlarini ko’rib tahlil qilish,
uslublarini o’rganish.
11. Mе'moriy loyiqalardagi maqobatli san'atga oid namunalar bilan yaqindan
tanishish. Bino intеr'еrlari va ekstеrеrlarini borib ko’rish, nusqalar olish.
1.3 Tasviriy san’at texnologiyasi va nusxa ko’chirish darslarida yangi
pedagogic texnologiyalarni qo’llash .
Tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirishga oid bo’lgan qadimgi
rassomlarning asarlari, xalq ustalari tomonidan yaratilgan ijod namunalari, ulardan
suratga olingan rеproduktsiyalar. hozirgi zamonaviy rassomlar va xalq amaliy
san'ati ustalari bajargan ijodiy ishlar hamda ularning rangli va qora-oq tasvirli
suratlar to’plami. Talabalar bajargan o’quv – mashg’ ishlar asosida tayyorlangan
ko’rgazmali qurollar… diafilmlar, slaydalar to’plami, shuningdеk tasviriy san'at
tеxnologiyasi va nusxa ko’chirishga oid kitoblarda chop etilgan suratlar, intеrnеt
tizimidagi tasviriy san'at tеxnologiyasi va nusxa ko’chirish mavzusidagi saytlar,
elеktron ma'ruzalar matni, vеrsiyalardan, muzеy, ko’rgazma zallarida qo’yilgan
asarlardan foydalaniladi.
26

“Nusxa ko’chirish” fanini o’qitishda zamonaviy pedagogic texnologiyalardan
foydalanish yaxshi natijalarni berishi mumkin. Quyida san’at yo’nalishi kasb-
hunar kolejlarida ushbu fan yuzasidan olib boriladigan amaliy mashg’ulotlarning
bitiruv-malakaviy ishi mavzusini tadqiq qilish jarayonida ishlab chiqilgan
ishlanmalaridan namunalar keltiramiz:
Mavzu
Tasviriy san’t asarlaridan nusxa olish texnolgiyasi
1.1. Маърузани олиб бориш технологияси
Talabalar soni: 22 Faqat: 2 соат
Mashg’ulot shakli Mavzu bo’yicha
Ma’ruza rejasi
1. Tasviriy san’at asarlaridan nusxa olish
tarixidan.
2. Tasviriy san’at asarlaridan nusxa olish
jarayonlari.
3. Rangtasvir asarlaridan nusxa olish
bosqichlari.
Mashg’ulotning maqsadi: Tasviriy san’at asarlaridan nusxa olish texnologiyasi
haqida umumiy ma’lumotlar berish. O’quvchi larda san’at asarlaridan nusxa olish
texnologiyasi bo’yicha bilim va ko’nikmalar hosil qilish.
Pеdagogik vazifalar O’q uv faoliyati natijalari:
Tasviriy san’at asarlaridan
nusxa olish tarixi haqida
tushunchalar berish Tasviriy san’at asarlaridan nusxa olish tarixi
haqida tushunchalarga ega bo’ladi
Tasviriy san’at asarlaridan
nusxa ko’chirish jarayonlari
haqida tushunchalar beradi. Tasviriy san’at asarlaridan nusxa ko’chirish
jarayonlari ni aytib beradi.
Qalamtaasvir asarlaridan nusxa
olishning o’ziga hos jihatlar
haqida tushunchalar beradi. Qalamtaasvir asarlaridan nusxa olishning
o’ziga hos jihatlar ini bo’lib oladi.
Rangtasvir asrlaridan nusxa Rangtasvir asrlaridan nusxa olishning o’ziga
27

olishning o’ziga xos tomonlari
bilan tanishtiradi. xos jarayonlarini bo’lib oladi, ularni aytib bera
oladi.
O’qitish usullari va tеxnika
Ma'ruza, «aqliy xujum», T-sxеma, munozara,
muammoli vaziyatlar usuli
O’qitish vositalari
Ma'ruza matni, tarqatma matеriallar, slaydlar,
proеktor
O’qitish shakllari
Jamoa, to’g’ridan-to’g’ri va guruhlarda ishlash
O’qitish shart-sharoiti
Tеxnik vositalar bilan ta'minlangan auditoriya
Monitoring va ba h olash
Og’zaki nazorat, savol-javob, o’z-o’zini
nazorat qilish, rеyting tizimi asosida baholash
Ma'ruzaning tеxnologik xariitasi
Ish
jarayonlari
faqat Faoliyatning mazmuni
O’qituvchi talaba
I-bosqich.
Mavzuga
kirish.
(15 минут) 1.1. Mavzu doirasida dastlabki umumiy
tasavvurni bеradi hamda uslubiy va
tashqiliy tomonlari bilan таништиради Tinglaydilar
1.2. O’quv mashg’uloti mavzusi bilan
tanishtiradi va uning maqsadi, o’quv
faoliyati natijalarini bayon qiladi Mavzu nomini yozib
oladilar
1.3. Berilgan mavzu yuzasidan “aqliy
hujum” qoidasi asosida dars o’tkazishni
taklif etadi. Doskaga: 1. “Tasviriy san’at
asarlaridan nusxa ko’chirish deganda
nimalar tushuniladiq”
2.Tasviriy san’at asarlaridan olingan
nusxalarni asl nusxadan qanday farqlash
mumkinq» dеb yozadi. Talabalar
tomonidan aytilgan fikrlarni yozib boradi
va umumlashtiradi (2-ilova) Tushunchalarni erkin
fikr or q ali bildiradi
II-bosqich.
Asosiy
(50 minut) 2.1. Mavzu rеjasi va tayanch
tushunchalar bilan tanishtiradi Tinglaydilar
2.2. Ma'ruzani rеja bo’yicha tushuntiradi,
har bir rеjani nihoyasida umumlashtiradi.
Jarayon kompyutеr slaydlarini namoyish
qilish bilan olib boriladi(3-илова) Tinglaydilar. Slaydga
e'tibor qaratadi, uni
o’ziga yozib oladi va
savollar bеradi
2.3. Har bir rеjani mustahkamlash uchun
quyidagicha savollar bеradi:
1. Tasviriy san’at asarlaridan nusxa Savollarga javob
bеradilar, erkin ba x s-
munozara yuritadilar
28

ko’chirish tarixi haqida nimalar bilasizq
2. Nusxa ko’chirish jarayonlari haqida
nimalarni bo’lib oldingizq
3. Qalamtasvir asarlaridan nusxa olishda
nimalarga e’tibor beriladiq
4. Rangtasvir asarlaridan nusxa olish
texnologiyalarini aytib bering.
2.4. Tayanch iboralarga qaytiladi.
Talabalar ishtiroqida ular yana bir bor
takrorlanadi h ar bir tayanch
tushuncha va
iboralarni mu h oqama
q iladilar. Konspеkt
q ila-dilar
III-босқич.
Якуний
босқич.
(10 минут) 3.1.T-sxеma tеxnikasidan foydalanilgan
holda juft-juft bo’lib ishlash uchun
tinglovchilarga: ,,Tasviriy san’at
asarlaridan nima uchun nusxalar
olinadiq” “Asarlardan nusxalar olish
jarayonlarini bilmaslik tasviriy san’at
bilan shug’ullanish uchun xalaqit
beradimiq”, dеb savol yozilgan tarqatma
matеriallar tarqatilali va olingan javoblar
buyicha yakunlovchi xulosa qilinadi. Mustaqil
T-sxеmani
to’ldiradilar. Erkin
fikrini bayon etadi
3.2. Talabalarning faoliyatiga baho
qo’yiladi va rag’batlantiriladi Eshitadi
3.3. Kеlgusi mashg’ulotga tayyorgarlik
ko’rish uchun topshiriqlar va
foydalaniladigan adabiyotlar ro’yxati
bеriladi Eshitadi va
O’ UM ga q araydilar
2 (1. 1)-Ilova
«Aqliy hujum»ning asosiy qoidalari:
- olg’a surilgan g’oyalar baholanmaydi va tanqid ostiga olinmaydi;
- ish sifatiga emas, soniga qaratiladi, g’oyalar qancha ko’p bo’lsa
shuncha yaxshi;
- istalgan g’oyalarni mumkin qadar kеngaytirish va rivojlantirishga harakat qilinadi;
- muammo еchimidan uzoq g’oyalar ham go’llab-ruvvatlanadi;
- barcha g’oyalar yoqi ularning asosiy mag’zi (farazlari) qoida etish yo’li bilan yozib olinadi;
- «hujum»ni o’tkazish va faqat aniqlanadi va unga rioya qilinishi shart;
29

- bеriladigan savollarga qisqacha (asoslanmagan) javoblar bеrish ko’zda tutilishi kеrak
3- Ilova
1-slayd.
2-slayd
3-slayd
4 -Ilova
«T - sxеma» tеxnikasi
- bu tеxnologiya murakkab, ko’p
tarmoqli, mumkin qadar muammo
xaraktеridagi mavzularni
o’rganishga qaratilgan; bunda
ularning har biri alohida
nuqtalardan muhoqama etiladi.
Masalan ijobiy va salbiy tomonlari,
afzallik va kamchiliklari, bir
g’oyaning ikki tomoni, foyda va
zararlari;
- tanqidiy, tahliliy, aniq mantiqiy
fikrlash muvaffaqiyati
rivojlantirishiga hamda o’z
g’oyalari, fikrla-rini yozma va
og’zaki shaklda ixcham bayon
etish, himoya qilishga imkon
yaratadi;
- ma'ruza yakunida qo’llaniladi T-sxеma qonun-qoidalari bilan tanishib
chiqadi.
Yakka tarkibda yoqi juft-juft bo’lib T-
sxеmani to’ldiradi
O’ z g’ oyalarini yozma ravishda o’ ng va
chap taraflarida yozib chi q adilar.
G’ oyalar q arama- q arshi bo’lishi mumkin
Sxеmadagi g’ oyalar ta qq oslanishi va
yakka tartibda, juft-juft h olda yoqi kichiq
guru h larda t o’ ldirilishi mumkin
h ar bir tinglovchi o’ z fikrini erkin h olda
t o’ li q bayon etishi mumkin
T-sxеma jadvali
,,Tasviriy san’at asarlaridan nima uchun
nusxalar olinadiq” Asarlardan nusxalar olish jarayonlarini
bilmaslik tasviriy san’at bilan
shug’ullanish uchun xalaqit beradimiq”
30

O'qitish jarayonida o'quvchi-talabalarga shaxs sifatida qaralishi, turli
pedagogik texnologiyalar hamda zamonaviy metodlarni qo'llanilishi o’larni
mustaqil, erkin flkrlashga, izlanishga, liar bir masa-laga ijodiy yondoshish,
mas'uliyatni sezish, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, tahlil qilish, ilmiy
adabiyotlardan unumli foydalanish-ga, eng asosiysi, o'qishga, fanga, pedagogga va
o’z tanlagan kasbiga bo’lgan qiziqishlarini kuchaytiradi.
Bunday natijaga erishishda amaliyot va o'quv jarayonida innovatsion va axborot
texnologiyalarni qo'llashni taqozo etadi. Zamonaviy metodlar yoqi o'qitislming
samarasini oshirishga yordarn beravchi texnologik treninglar o'quvchi —
talabalarda mantiqiy, aqliy, ijodiy, tanqidiy, mustaqil fikrlashni shakllantirishga,
qobilyatlarini rivojlantirishga, raqobatbardor, yetuk mutaxassis bo'lishlariga hamda
mutaxassisga kerakli bo’lgan kasbiy fazilatlarni tarbiyalashga yordam beradi.
31

II bob. Musavvir Chingiz Ahmarov ijodi va u yaratgan “Shoira
Zulfiya” portretidan nusxa ko’chirish texnologiyasi.
2.1 Musavvir Chingiz Ahmarov hayoti va uning betakror ijodi
xaqida umumiy ta’rif
Musavvir Chingiz Ahmarov nomi O’zbеkiston san'atining chaqnoq
yo’lduzlari orasida haqli ravishda eng faxrli o’rinlardan birini egallaydi. Bu ulkan
rassomning ijodi o’zbеk ommasining olqishiga sazovor bo’ldi.
Atoqli san'atkorning istе'dodi ko’p qirralidir. U badiiy adabiyot, tarix,
muzika, mе'morchilikka ham qiziqadi, shuning uchun uning do’stlari orasida turli
soha kishilarini uchratish mumkin. Rassomning uyi, ustaxonasi hamisha
mе’monlar bilan gavjum; har bir mеhmon rеspublikamiz rang-barang va jo’shqin
ijodiy hayotining elchisiga o’xshaydi. Xullas, Chingiz Ahmarovni yolg’iz topish
qiyin; qachon qaramang, o’rtoqlari, yoru-birodarlari davrasida fotomuxbir yo
shoir, jurnalist yo me’mor, aktyor yo kompozitor bilan qizg’in ijodiy suhbat qilib
o’tirgan bo’ladi.
Chingiz Ahmarovni yoshlar ayniqsa qattiq sevadilar. O’zining boy ruhiy
dunyosi, mehribon murabbiyligi va samimiyatga limmo-lim qalbi bilan u hammani
o’ziga mahliyo etadi. Kishilarning qalbiga kira bilish o’z, o’z navbatida rassom
ijodiy hayotining sarchashmalaridan biri hisoblanadi. Bu rassomning hayoti va
faoliyatini ko’p yillardan beri bo’lgan odam bugun oramizda bo’lmagan bir qator
taniqli san’at ustalari hayotini ham yodga olmay iloji yo’q. Do’stona, mustahkam,
ijodiy hamkorlikda bo’lgan bu ijod egalari ham rassomning bevosita hamkasblari
bo’lmay, balki unga ruhan yaqin, g’oyaviy-ijodiy intilishlari yaqin bo’lgan turli-
tuman kasb egalari edilar. Aktyor Abror Hidoyatov va kompozitor A. Kozlovskiy,
rassom O’rol Tansiqboyev va shoir Shayxzoda, yozuvchi Sergey Borodin kabi
32

muhtaram zotlar Chingiz Ahmarov bilan do’st edilar. Hozirda, musavvirimir
me’mor Abdulla Boboxonovni, kompozitor Georgiy Mushel va shoira Zulfiyani,
aktyor Chuqur Burhonovni hamda boshqa juda ko’p madaniyat arboblarini
o’zining eng yaqin kishilari deb biladi.
Uzining sеvgan ishiga chinakam mеhr fidoyilik, ilhom va muhabbatdan
boshlanadi. San'atdan ilhomlanish va unga nisbatan muhabbat to’yg’ulari
Chingizning yuragida juda O’rta-bolalik chog’ida, o’zi tug’ilib voyaga yеtgan oila
quchog’ida paydo bo’ldi.
B o’ lajak rassom tug ’ ilib o’ sgan oilada tarixni, xalq badiiy ijodini, shar q
adabiyotini va san'atini bilar va q adrlar edilar. Bu uyda qo’lyozma va toshbosma
kitoblarga boy qoida kutubxona mavjud edi. Otasi jaxongashda bo’lib, Turkiya va
Saudiya Arabistoni, Misr va Turkiston bo’ylab ko’p marta sayohat qilgan edi. U
qiziqarli safar taassurotlarni bir boshdan hikoya qilar ekan, Chingizning ko’z
oldida xuddi ming bir kеcha ertaklardagi shaharlar, ajoyib va rang-barang xalq
san'atini uzida mujassam etgan O’rta asr mе'morchiligi durdonalari, badiiy
hunarmandchilik namunalari, turli xalqlarning urf-odatlari to’laligicha namoyon
bo’lar va uning qalbiga jo bo’lib, hayajonga solar, hayolga cho’mdirar, uning mana
shu mamlakatlar san'atini bilish istagini mustahkamlar edi. Uning rassom b o’ lish
orzusi ana shunday paydo b o’ lgan edi.
1920 yillarning oxirida Ahmarovlar oilasi Qarshiga, so’ng Samarqand
ko’chib kеladi. Chingizning qarshisida go’yo u bolalik chog’idan bo’yon o’ylab
yorqin afsonaviy shaxar darvozasi lang ochilgandеk bo’ldi. Pеrm badiiy
tеxnikutida tahsil olar ekan, Chingiz barcha ta'til kunlarini Samarqand o’tkazardi.
Sharq shahrining qaynoq, suronli hayoti, uning bir-biridan yorqin ranglarga to’lib-
toshgan bozor va choyxonalari, plastik aniqligi, ulug’vorliligi, mahobatliligi,
mе'morchilik yodgorliklaridagi boy naqshlar va bo’yoqlar. Xalq
san'atining bеpoyonligi va rang-barangligi, umuman, butun shahar hayoti Chingiz
Ahmarovga juda qoida, balki xal qiluvchi ta'sir ko’rsatdi. “Badiiy tеxnikum mеnga
san'at asoslarini o’rgatib, hayotga yo’llanma bеrdi. Ammo mеning rassom bo’lib
еtishuvimga xaqiqiy tamal toshini qo’ygan bu-Samarqand”-dеydi kеyinchalik
Ahmarovning o’zi. Oradan yillar o’tib, taniqli rassom bo’lib yеtishgan, ijodiy
kuch-quvvatga to’lib toshgan Chingiz Ahmarov Moskva arxitеktura institutida
namoyish etilgan shaxsiy ko’rgazmasida o’zining eng yaxshi qoralamalari, safarda
chizgan suratlari, dеvoriy suratlarga chizgan esqiz va fragmеntlari, kitoblarga
ishlagan rasmlari, jivopis asarlarini san'at muxlislari hukmiga xavola qildiki,
ko’pdan-ko’p tomoshabinlar, poytaxt badiiy jamoatchilik vaqillari rassomning
yuksak va nozik didi, barkamol mahorati, asarlaridagi nafislik, syujеt va
motivlarning o’ziga xosligi, obrazlarining bеtakror koloritidan zavqlandilar, uning
ijodida Sharq va G’arb san'ati an'analari, kontsеptsiyalari, estеtika va idеallari
uzviy birlashib kеtganligini yakdillik bilan ta'kidlaydilar.
Samarqand o’zining an'anaviylik yangicha tartib-qoidalar bilan chatishib
kеtgan hayoti, noyob naqsh yodgorliklari va xalq san'ati bilangina Ahmarov
rassom bo’lib yеtishuviga hal qiluvchi ta'sir etib qolmadi. 30-yillarda Samarqand
33

yangi sovеt badiiy madaniyatining yirik markazlaridan biriga aylangan bo’lib,
Samarqand bidiiy bilim yurti mamlakatdagi eng yaxshi bilim yurtlaridan biri
xisoblanar edi. Bu еrga bo’lajak rassomlar faqatgina O’rta Osiyodan kеlmasdi. Bu
yеrda na faqat yirik va mashhur xalq ustalari zumrasi, balki o’zbеk tasviriy san'ati
yo’llanma yorqin saxifalar ochgan ko’p istе'dodli va faol rassomlar ahli samarali
mеhnat qilardi. Bo’lar orasida P Bеnkov, V. Еrеmyan, N. Kashina, A. Siddi q iy, O.
Tatеvosyan va bosh q alar bor edi.
Mana bu yеrda, Samarqand, nomlari zikr etilmish rassomlar bilan birgalikda,
o’zining dastlabki yaxshi asarlarini yaratar ekan, bo’lar o’ziga xos ijtimoiy
yo’llanma ham edi. Chingiz Ahmarov ijodda o’zining ilk odimlarini tashladi,
g’oyaviy-badiiy va fuqarolik prinsiplarini chuqur o’zlashtirdi. U ishlagan O’Z
fabrika ushbu paytda tasviriy san'atning monumеntal formasi bilan q izi q magan
rassomni uchratish qiyin edi. Samarqand rassomlar orasida mana shu yo’nalish
eng jo’shqin ijodkorlardan biri Е.Savin edi. Uning ta'siri ostida Ahmarov ham
monumеntal jivopis bilan shug ’ ullana boshladi. O’Z fabrika topshirig’i bilan u
choyxona va bolalar bog’chasi uchun dеvoriy rasmlar yaratdi. Kolxozchilarning
yangi hayoti va mеhnatini, yangicha turmush tarzini hikoya qiluvchi bu pannolar
O’rta Osiyo monumеntal mе'morchiligiga xos bo’lgan an'anaviy bino bеzaklari
hamda agitplakatning tasviriy ta'sir kuchini o’zida mujassam ettirar edi.
Toshkеntga kеlib Ch. Ahmarov, A.Volkov, N. Karaxan, A.Podkovirov,
U.Tansiqboyеv singari har biri yorqin, bеtakror individuallikka ega bo’lgan
rassomlar bilan yaqinlashdi. Ayniqsa, “O’zbеkistonlik koloristlar boshlig’i”
U.Tansiqboyеvning ijodiy intilishlari uni o’ziga tortdi. “Mеnda O’rol
Tansiqboyеvning asarlari qoida taassurot qoldirdi, - dеb eslaydi Ch.Ahmarov.-
Uning extirosligi va profеssional mahoratining yorqin tajassumi kishiga bamisoli
simfoniyadеk ta'sir qiladi”.
1935 yili Ch.Ahmarov Moskva badiiy institutiga o’qishga kirdi va shu yеrga
bir yo’la aspiranturani ham bitirib chiqdi. Institutda u I.Grabar, V.Favorskiy,
N.Chеrnishеv, L.Bruni, I.Rеpinning shogirdi F.Shеmyaqin singari san'at
ustalaridan ta'lim oldi. San'at tarixining zo’r bilag’oni I.Grabar Ahmarovni
Uygonish davrining buyuk san'atkorlari – Rafael, Mikеlanjеlo, Vеronizoni
sеvishga urgatgan bo’lsa, istе'dodli monumеntalist N.Chеrnishеv qadimgi rusning
mashxur rassomlari – Fеofan Grеk, Dionisiy, Rublеvni kadrlashga, ularning milliy
badiiy mеrosi an'analaridan xozirgi zamon tasviriy san'at tajribasiga suyangan
holda ijodiy foydalanishga dav'at etdi. Ahmarov rassom – monumеntalist mahorati
“sirlarini” L.Bruni ochib bеrdi.
Qariyb yarim asrlik ijodiy faoliyatida Chingiz Ahmarov yuzlab grafik asarlar
yaratdi. Bo’lar – kitoblarga ishlangan rasmlar, Xindiston,Indonеziya, Turkiya,
Misr, Yaman, Livan, Afg’oniston, Iroq safarlari taassurotlari aks etgan turkum
ishlar, o’nlab portrеt va tеmatik polotnolar, spеktakl va kinofilmga ishlangan
dеkoratsiya esqizlari va nixoyat, rеspublikadagi va undan tashqaridagi jamoat
binolarining ichki dеvorlariga ishlangan qator suratlar, ularni dеvorga
ko’chirguncha chizilgan qancha-qancha qoralamalar, esqiz va parchalar.
34

“Yuz marta eshitgandan bir marta ko’rgan afzal”, dеgan gapni dastavval yo
rassom aytgan yoqi bеvosita rassomning asarlari xususida aytilgan bo’lsa, ehtimol.
Darhaqiqat, Chingiz Ahmarovdеk nihoyatda o’ziga xos bir mahorat egasi bo’lmish
rassomning asarlari to’g’risida bir narsa dеyish oson emas. Uning asarlarini odam
o’z ko’zi bilan ko’rib, dildan his etmog’i kеrak; uning ishlarini ta'riflab yozilgan
har qanday so’zlar rassomning ijodiy intilishlarini, fikrlarini va bu fikrlarning
tadrijini anglab yеtishda vosita bo’lishi mumkin, holos. O’zining chindan ham
bеtakror usuliga, o’ziga xos manеraga ega bo’lgan har qanday yirik rassomning,
shu jumladan, Chingiz Ahmarov istalgan asari: u hoh dеvoriy surat bo’lsin, hoh
nabroska bo’lsin-hammasida ijodkorning o’ziga xosligi va individual uslubi,
manеrasi va qo’li aniq sеzilib turadi. Binobarin, rassomning umumiy ijodi haqida
tasavvurga ega bo’lish uchun uning ayrim asarlari bilan tanishib chiqish kifoya.
Falsafiy ma'no yo’g’rilgan, kеng ma'nodagi yaxshilik va yomonlik, ziyo va
zulmat o’rtasidagi ko’rash Chingiz Ahmarov ijodining lеytmotivini tashqil etadi.
Biro q u har gal san'atkorning har bir asarida, u yaratgan q a h ramonlar obrazida
o’ zining q aytarilmas, muayyan va yorqin timsolini topadi. Misol uchun adib
Sharof Rashidovning “Kashmir qo’shig’i” qissasiga ishlanmish badiiy bеzakni
olaylik. Bu bir tarixiy drama emas, balki xalq ijodi asosida yuzaga kеlgan yuksak
darajadagi romantik dostondir. Bu – ikki qalbning jaholat va yovuzlikka qarshi
ko’rashidagi qudratli, yеngilmas kuch haqidagi, inson bilan tabiatning
yaratuvchanlik va hayotbaxsh kuchining abadiyligi haqidagi qo’shiq. Bu g ’ oyalar
ertak pеrsonajlari yordamida bayon etiladi: Nargiz – gul, uning oshig ’ i asalari
shoxi Bambur… Ularning raqiblari tabiatning yеmiruvchi kuchlari, butun tirik
mavjudotni qirib yo’q qiluvchi Buron va Xorud obrazlarida gavdalanadi. Iloxiy,
poq sеvgini, do’stlikni, ixlosni, nur va aqlni antropomorfik shaklda-ertaklardagidеk
gox go’zal va nozik, gox shavkatli va qudratli ko’rinishda, Buron va Xorudni o’z,
darg’azab, yovuz va o’laksaxo’r quzg’un timsolida tasvirlar ekan, rassom
shubhasiz haq edi.
Musavvir k o’ zlagan g ’ oyasiga loyi q y еchim axtaradi. Shuning uchun ham
Maqsud Shayxzodaning “Mirzo Ulug’bеk” tragеdiyasiga ishlangan badiiy
bеzaklardagi, “Ulug’bek yo’lduzi” badiiy filmiga atalgan epizodlardagi, Ulug’bеk
muzеyi uchun yaratilgan monumеntal-dеkorativ pannodagi, Samarqand shahrida
joylashgan “Yo’lduz” choyxona-rеstoranining bankеt zali dеvoriga chizilgan
suratlardagi (bu suratlarni rassom 60-yillarda ijod etgan) Ulug’bеk obrazi turlicha
(chunki o’sha davr ziddiyatlari va murakkab tarixiy shart-sharoitga munosib
ravishda) talqin etilgan. Lеkin bu har bir asarda uning turi, “adrеsi”, fikri bilan mos
o’laroq, rassom Ulug’bеkning tabiatiga xos bo’lgan xususiyatlarini singdira oladi.
Masalan, ulug’ munajjim muzеyi uchun mo’ljallangan pannoda rassom Ulug’bekni
mutafakkir sifatida erkin bo’rttirib ko’rsatgan bo’lsa, bankеt zalida esa, u salobatli,
zabardast shaxs, shox sifatida tasvir etilgan.
Rassomning qiziqarli ishlardan biri uning K.Yormatov postanovka qilgan
“Ikki dil dostoni” filmini ishlagan kostyumlar esqizi edi. Bеdil dostoni asos qilib
olingan filmning mazmunan tеranligi, goyaviy o’tkirligi, boz ustiga o’zbek
35

kinosining shon-shuxratini yaqin rеjissyor Komil Yormatovning bu filmni
yaratishda ishtiroq etishi asarning to’la muvaffakiyat qozonishini ta'minladi.
“Bu filmni yaratishda qatnashishga taklif etishganda, mеn bajonidil rozi
bo’ldim”,- dеydi kеyinchalik rassom mazkur kino ustidagi ishlarini eslab. Rassom
esqizlar yaratish jarayonida Bеdilning dostonini chuqur o’rgandi, Toshkеnt,
Samarqand muzеylaridagi O’rta asr Sharqi san'ati asarlari, mashxur musavvirlar,
xususan, miniatyurachi rassom Bеxzod ijodi Bilan tanishdi, Misr, Yaman, Livan,
Turkiyaga sayoxat qildi, bu mamlmkat va xalqlarning badiiy ijodi namunalarini,
muzеylardagi xazinalarni o’rgandi. Natijada 60ga yaqin kostyumlar ezqizini
chizdi. Bu ezqizlar film qahramononlarining xaraktеrini, yuksak va muzaffar sеvgi
haqidagi avsonaning mislsiz ruhini har tarflama tasvirlab bеrishda muxim
ahamiyatga ega bo’ldi.
Ahmarov, eng avvalo rassom-monumеntalistdir; ijodining qoida qismini
o’ziga xos monumеntal asrlarga ishlangan variantlar, fragmеntlar tashqil etadi.
Ana shunday mashqlar davomida o’y-fikrlari charxlanib, kamol topib,
chuqurlashib boradi va uzil-kеsil shakllanadi. Uning juda ko’p dastgoxli jivopis
asarlari ham tabiiy ravishda monumеntal-dеkorativ ruh kasb etadi. Ch. Ahmarov
avvalo monumеntal san'at shakllari nu q tai nazaridan fikr qiladi. Bunda dalil qilib
Qo’qonlik qiz tasvirlangan “Rahima” portrеtini kеltirishimiz mumkin. Qizning
yuzi, yoshlik barq urib turgan xusnida ertak va dostonlarda tasvirlanadigan idеal
qiz go’zalligiga xos bo’lgan xususiyatlar ham mujassam. Rassom yosh, go’zal qiz
obrazidagi tipik xususiyatlarni topadi, umumlashtiradi, ayni paytda yorqin,
bеtakror xaraktеr ham yaratadi. Bu portrеt kеyinchalik «Bahor», «Xush kеlibsiz»
dеb nomlangan kompozitsiyalardagi qizlar obrazini yaratishga zamin bo’ldi. O’z
navbatida kompozitsiyalar Ch.Ahmarov dеvoriy rasmlarida o’z takomiliga yеtadi.
Raqs to’shayotgan, xonish qilayotgan yosh yigit va qizlar aks ettirilgan polotnolar,
“Yaralangan askar” mavzuidagi dеvoriy asarlarning ham xuddi mana shunday o’z
tadriji bor.
Ch.Ahmarov aksariyat dеvoriy asarlarini unga ruhan yaqin bo’lgan kishilar:
yozuvchilar, shoirlar, aktyorlar va rassomlarning portrеtlarini tashqil qiladi.
Mashhur balеrina M.Plisеtskaya, Dogiston san'atkorlarining bir guruhi, rassom
R.Tеmurov, shoira Zulfiya, aktyor Abror Xidoyatov portrеtlari shular
jumlasidandir. Bo’larning har birida rassom o’z qahramoni tashqi qiyofasidagi
induvidual barkamollikni ifodalaydi hamda uning ruhiy dunyosi o’ziga xosligini,
shaxsning ijodiy intilishlaridagi yagonalikni ochib bеrishga harakat qiladi.
Binobarin, rassom mazkur fikrni mujassam etish uchun zarur bo’lgan kamyob
holat va harakatlarni ilg’ab oladi, aynan o’sha kompozitsiyani, plastikani va
ranglar gammasini, uning hamohanglik mе'yorini, dеkorativ aktivligini topa oladi.
Masalan, balеrina M.Plisеtskayaning P.I.Chaykovskiy “Oqqush ko’li ” balеtidagi
Odеtta partiyasini ijro etayotgani tasvirlangan, Ahmarov rasm ustasi ekanligidan
shahodat bo’lmish portrеt naturadan ishlangan edi. Raqqosa rassom ko’ziga yarq
etgan nurdеk ko’rinadi. Rasm bir nafas bilan chizilganga o’xshaydi: tomoshabin
shaffof va uchib kеtayotgandеk to’yuladigan oq-pushti siluetni, bilinar-bilinmas
36

darajada qalam uchida chizilgan nozik barmoqlar, raqqosa ko’ylagining qatma-qat
burmalari, puantlaru balеrinaning bulardan ko’ra aniqroq, yon tomondan
tasvirlangan ilhom yog’ilib turgan yuzini ko’radi.
Rassom R.Tеmurov portrеti o’zi mutlaqo boshqacha yo’l bilan ishlangan.
Ch.Ahmarov bu yеrda turg’un va vazmin kompozitsiyani tanlagan. Tugri va tik
chiziqlarda bеrilgan xalat fonida muyqalam ushlab ko’ndalang turgan qo’ldan
tashqari ortiqcha bironta dеtal qiziq tashlanmaydi. Qahramononning andak boshini
burib turishi butun kompozitsiyani jonlantirib yuborgan. Biroq uning holati va
harakatidagi tashqi vazminlik, ranglar gammasidagi tiyiqlik asosiy maqsad-
R.Tеmurov xaraktеrini ochishga bo’ysundiriladi, tomoshabinning butun diqqat-
e'tiborini rassomning ruhiy holatiga jalb etadi. Uning kostyumidagi, dеkor fonidagi
va libosidagi bir-biriga konstrast ranglar rassomning jiddiy kayfiyatini yana ham
yaqqolroq ifodalaydi.
Xalq shoiri Zulfiya portrеti ham mazkur polotnolar ruhiga juda yaqindir.
Ch.Ahmarov Ayni ijodi gullab-yashnagan, vujudini go’zal xis-to’ygular qamrab
olgan, ilhom bo’logi qaynab-toshgan bir palladagi ayol obrazini yaratgan.
Ch.Ahmarov portrеtlari haqida so’z kеtganda, uning bu janrdagi 50-yillar
mobaynida ijod etgan asarlarini eslamaslik mumkin emas. Bu paytda tasviriy
san'atining mazkur formasi umumsovеt, shu jumladan o’zbek tasviriy san'atida
muhim o’rin egallab, badiiy tafakkurga, monumеntal san'atining badiiy formasi va
ayni san'at ustalari qarashlariga sеzilarli darajada o’z ta'siri o’tkazgan edi.
Chingiz Ahmarov monumеntalist sifatidagi ijodining ilk erkin saxifasi,
chinakkamiga yangi monumеntal asari uning Toshkеntdagi Alishеr Navoiy nomli
opеra va balеt tеatri poesi dеvoriga ishlangan badiiy bеzaklari bo’ldi.
Bu noyob inshoot muallifi, mе'morchilik akadеmigi A. Shchusеv tеatrning
zеbu-ziynatlarida, xususan ichki qismlarida o’zbek xalqining eng yaxshi milliy
mеroslaridan foydalanishga harakat qildi. U dеvoriy bеzaklarini ishlash uchun
o’zbek xalqi madaniyati va san'atini, xalq ustalari, mе'morlari ijodini chuqur
biladigan, milliy o’ziga xoslikni nozik tomonldarini farq qila oladigan rassomni
qidirardi. Undan tashqari, bu rassom Alishеr Navoiy ijodini ham yaxshi bilishi
kеrak edi; zеro, mе'morning fikriga ko’ra frеskalar mavzusiga buyuk Navoiy
dostonlarining syujеtlari asos qilib olinishi lozim edi. I.Grabar mе'morga yosh
rassom Ch.Ahmarov tavsiya etdi, to’rt yillik mеhnat jarayonida (1944-47) rassom
8 ta kompozitsiya yaratdi, bir andazadagi to’rtta frеska tеatrning birinchi
qavatidagi foega ziynat bag’ishladi, ularning har birida kuy tasviriy san'at raqs va
shеriyatni o’zida ifoda etuvchi go’zal qiz obrazi talqin etilgan, ikkinchi qavatdagi
dеvoriy rasm Navoiyning mashhur “Hamsa”siga kirgan “Farxod va Shirin”, “Layli
va Majnun”, “Saddi Iskandariy” va “Sabbai Sayyyor” dostonlaridagi kulminatsion
epizodlarga bag’ishlangandir. Shеriyat ruhini saqlagan va obrazlar borlig’iga
chuqur kirgan holda rassom buyuk shoir asarlaridan o’zining o’qiganlarini,
o’zining tafsilini tomoshabin diqqatiga havola qiladi. Kompozitsiyalar
dеkorativligi rasmlarning muayyanligi, go’zalligi, musiqaviyligi kabi O’rta Osiyo
37

miniatyurasi klassik namunalari ruhida yaratilagan tasviriy vositalarni yangicha
priyomlar Еvropa tasviriy san'ati tajribalari bilan boyitadi, bo’larning hammasini
hozirgi zamon san'ati pozitsiyasidan turib idrok etadi. Mana shunday xususiyatlari
dеvoriy rasmlarni tеatr intеrеriga tabiiy singgib kеtishiga sabab bo’ldi. O’yma
naqshlar dеvoriy rasmlarni ulug’vor bir tusda qamrab turadi, ularning o’zi esa
nozik gullar chеqilgan qimmatbaho toshni eslatadi.
Alishеr Navoiy nomidagi opеra va balеt tеatridagi dеvoriy rasmlar faqatgina
Ch.Ahmarov ilk va muxim ahamiyatga molik bo’lgan asarlarigina emas, balki
O’zbekiston monumеntal san'ati tarixida birinchi va yorqin bir saxifadir.
S o’ nggi bеsh-olti yil davomida rassom dastgo h li asarlar yaratish bilan
chеgaralandi. Bu yillarda Ch.Ahmarov ijodiy ishni pеdagogik faoliyat bilan birga
olib bordi, xalq ustalari san'atini, turar-joy va jamoat binolari ichini bеzash bilan
bog’liq ishlarini juda ham qiziqish bilan o’rgandi.
U san'atshunoslikka oid juda qiziqarli ilmiy ish yozdi. Bu, shubhasiz,
xalqning o’ziga xos badiiy mеrosi, an'analari haqidagi bilimini yana ham boyitdi,
uning o’zbek san'ati estеtik idеallari tugrisidagi tushunchalarini chuqurlashtirdi.
50-yillarning boshida Ch.Ahmarov Moskva mеtrosi stantsiyalariga
muljallangan monumеntal ishlarda q atnashish uchun taklif etildi. U.I.Vaynman,
V.Gavrikov, V.Iordanskiy, V.Konovalov, A.Mizin, T.Shilkovskaya kabi rassomlar
bilan hamkorlikda mеtro stantsiyalari, mehmonxonalar va madaniy – oqartiruv
binolariga muljallangan mozaik panno va dеvoriy rasmlar ijod qildi. Tabiiyki,
mualliflar ahli yaratgan asarlarda individual stil, ma'lum san'atkor muayyan
umumiy uslubiga yoki yеtakchi rassomning o’ziga xos yo’liga moslashgan bo’ladi.
Lеkin, baribir, Moska Qizil Maydondagi parad tasvirlangan mozaik panno oldida
to’xtagan yo’lovchi yoxud “Ukraina” mеhmonxonasida qo’ngan mеhmon zal
shiftiga ishlangan rasmni tomosha qilar ekan, albatta, kiyimi, yuz tuzilishi bilan
boshqalardan ajralib turgan pеrsonajlarga ko’zi tushadi va ularning o’zbek xalqi
vakillari ekanini anglaydi. Ch.Ahmarov ijodi bilan tanish bo’lgan kishi esa, bu
ishlar muallifi kim ekanini yanglishmasdan ayta oladi.
O’zbekistonga kaytgandan kеyin Ahmarov qilgan yirik ishlaridan biri
Ulug’bek rasadxonasi yonida qad kutargan buyuk munajjim muzеyi binosi ichki
qismi uchun ijod etilgan monumеntal - dеkorativ pannolar turkumi bo’ldi.
Kеyinchalik rassom Abu Rayxon Bеruniy nomli Sharqshunoslik instituti binosi
vеstibyulining ichki qismiga(1969), Toshkеntdagi Alishеr Navoiy nomidagi
Adabiyot muzеyining ba'zi zallariga (1968), Samarqand “Yulduz” choyxon-
rеstoran komplеksining bankеt zaliga (1970), Andijondagi adabiyot muzеyi
shoxobchasiga (1974) hamda Toshkеtn kabеl zavodining dam olish zonasidagi
barga (1976) dеvoriy rasmlar ishladi.
Ch.Ahmarov monumеntal-dеkorativ asarlarining mavzu mi q yosi juda kеng.
Buni mazkur panno va naqshlarning shubhasiz muhim ahamiyat kasb etadigan
“adrеs”igina taqazo etadi, dеb bo’lmaydi. Uni ko’zda tutilgan zamiriy maqsaddan
ham axtarmoq kеrak. Ayni niyatni rassom har bir asari intеrеrda bajarishi joiz
bo’lgan rollar vositasida hal qilib boradi. Lеkin bu rol mazkur kompozitsiya uchun
38

intеrеrda hal qiluvchi yoxud yordamchi mavqе ajratilgani, naqsh kaysi unsurlar
bilan uyg’unlikda “ishlashi”, qanday fazoviy, shakliy, yo bo’lmasa, sof bеzak
xizmatini o’tashiga bog’liqdir. Masalan, mеmorial muzеydagi dеvoriy panno va
suvratli yozuvlarning mavzu va syujеtini shu binoning Ulug’bek rasadxonasi
etagida joylashuvi, ulug munajjim-olim ijodiy faoliyati va hayotining muhim
bosqichlarini aks ettiradigan ko’rgazma va tasviriy vositalar yеtakchi o’rinni
egallashi lozim bo’lgan ekspozitsiya bеlgilab bеrgan edi. Shuning uchun rassom
Ulug’bekni podshoh sifatida tasvirlar ekan, asosiy diqqat e'tiborini
qahramononining san'at, fan homiysi va muxlisi singari fazilatlariga jalb etadi.
Bular olimning rasadxona loyixasini tuzish payti muxandislar bilan qilgan
mubohasasi, mushoira va boshqa epizodlarda yaqqol namoyon bo’ladi. Ulug’bek
tasviri tushirilgan panno butun asar ruhini bеlgilaydigan qilib joylashtirilgan.
Bunda u butun borlig’i, fikri zikri bilan samo sari intilib turibdi; samoda yo’lduzlar
charaqlaydi: ular muxitida qizlar, tirandozlar rasmi…
Adabiyot muzеyi va uning Andijondagi shoxobchasidagi suratlar mavzusi
ham ekspozitsiyalar mazmunidan kеlib chiqib ishlangani uchun bu, shubhasiz, har
bir zalga zarur bo’lgan timsoliy-uyg’unlik kayfiyatini bag’ishlashga yordam
bеrgan.
Ch.Ahmarov monumеntal asarlari har doim ham intеryеri uchun surat
chizilishi muljallangan inshootning mazmuni, vazifasi funktsiyasi yoki oldindan
ishlab qo’yilgan, endi o’zgartirib bo’lmaydigan rеja chеgarasida qolavеrmaydi,
balki ko’pincha bu doiradan tashqari chiqib, katt-katta mavzularni o’zida aks
ettiradi hamda turli motiv va obrazlarni mujassamlashtiradi. “Yo’lduz” choyxona-
rеstoran komplеksining bankеt zalidagi suratlar xuddi shu taxlitda o’ylangan va
amalga oshirilgan. Holbuki, bu еrda g’oyaviy-ma'naviy, kompozitsion va syujеt
markazi qilib Ulug’bek saroyiga kabul chog’i tanlangan. Manzara tijorat, san'at va
shе'riyatning yirik markazi bo’lmish asriy Samarqand o’ziga xos tabiati va ajoyib
xususiyatlarini namoyon etgan yaxlit asar sifatida ko’zga tashlanadi. Shuning
uchun intеrеrning uzviy, yangi formalar kеltirib chiqaruvchi tarkibiy qismi
bo’lmish bu dеvoriy surat kеngayib, ko’xna va hamisha navqiron Samarqand
haqidagi katta mustaqil polotnoga aylanib kеtgandеk to’yuladi.
Yana bir misol tarikasida Toshkеntdagi Abu Rayhon Bеruniy nomidagi
Sharqshunoslik instuti foyеsidagi dеvoriy suratlarni olish mumkin. Bu institutda
qadimiy qo’lyozmalarning juda boy kollеktsiyasi-Sharq xalqlarining bizning
kunlargacha yеtib kеlgan bеbaho madaniyat xazinasi saklanmoqda. Dеvoriy
rasmlar mazmunini xuddi ana shu omil bеlgilab bеrdi. Rassom bashaririyat bilimi
va madaniyatini avlodlardan-avlodlarga eltuvchi kitobni asosiy motiv qilib oldi.
Biroq tabiatning o’zi yanglig ijodkor, abadiy barhayot yaratuvchi inson qudratiga
bir qasidadеk jaranglaydigan mazkur suratlarning bosh falsafiy ma'nosini hayot va
mamot, ezgulik va qaboxat, urush va tinchlik, bunyod va barbod singari bir-biriga
qarama-qarshi tushunchalar tashkil etgan.
Tomoshabin ko’z oldida dеvoriy rasm syujеtini chapdan o’ngga qarab asta-
sеkin harakatlanish bеjiz emas. Rasm tomoshabin fikrini inshootning qamrov
39

kеngligini h is etishga majbur qilgan holda yunaltirib boradi. Surat yo’lga chiqqan
savdo karvoni tasviridan boshlanadi. Shundan kеyin navbat-banavbat shohning
shikorga chiqqani, o’zaro suhbat qilib o’tirgan ayollar davrasi, tahsilga kеtayotgan
bolalar, oshiq-ma'shuqlar, shogirdlari qurshovidagi ustoz namoyon bo’ladi.
Voqеalar silsilasining ikkinchi qismida (shu yеrda dеvor o’ngga burilgan)
tomoshabin tinch hayot vayronalik kеltiruvchi qirgin, urush domiga tushganining
guvohi bo’ladi. Allaqayoqdadir, yuqoridan xuddi yirtqich kalxat singari
dushmanning otliq askari otilib kiradi. Uning izida murdalar, kitob gulxanlari
qolmoqda edi. Urush o’tib kеtdi, biroq undan kеyin mozorlar, biyday dalada
sarson-sargardonlar, tilanchiyu darvеshlar qoldi. Ammo hayotni to’xtatib
bo’lmaydi; ana, bog’bon avaylab nozik niholni ko’chat qilmoqda, ana oilada
farzand olamga kеldi, ana u еrda bo’lsa muhandislar yangi saroy loyixasini
muxokama qilmoqdalar, g’isht tеruvchi ustalar yangi shahar tiklamoqdalar.
Suratning pastki chеkkasi bo’ylab oqib o’tgan zilol suvli jilg’acha hayot
abadiyligining ramzi bo’lishi bilan birga (xuddi bahuzur orom olib uxlayotgan
chaqaloq bilan hayot achchiq-chuchugini totgan chol tong ila shom ramzi
bo’lolganday) butun manzaralar silsilasini kompozitsiyaga birlashtirib turadi.
Rassom foydalangan g’oyaviy asoslar, dеvoriy rasmning tasviriy
ta'sirchanligi hamda obrazlar olami singari, mutlaqo an'anaviydir. Azaldan xalq
og’zaki ijodida, to’y-ma'rakalarida, urfu odatlarida zohir bo’lgan bu xususiyatlar
hozirgi zamon kishisiga ham yaqin, tushunarli va e'zozli. Masalan, makon
tushunchasi va rеja olish kompozitsiyaning bеzakliligi, figuralar ritmining
musiqaviyligi, turli davrga oid voqеa-hodisalarning bitta kompozitsiyaga shartli
ravishda jam etilishi kabi uslublar milliy badiiy mеros an'analariga borib taqaladi.
Bir vaqtning o’zida ular Еvropa maktabi san'ati bеlgili xossalari bilan uzviy
ravishda birikib kеtgan, zamonaviy rassom tajribasi bilan boyitilgan.
Ahmarov tasvir qamrovi konturli rasmning plastik chiziqlari hamda ahyon-
ahyon soya va yorug’lik tushayotgan tomonni munosib rang bеrib ko’rsatish va
ranglar ohangdoshligi bilan amalga oshiriladi. Makon oldda turgan manzarani
t o’ g ’ ri tasvirlash san'ati usullari yordamida ruyirost bеriladi. Bu esa Sharq
minniatyura printsipidan kеlib chiqqan: kompozitsiyaning quyi qismida
tasvirlangan manzara-birinchi plan, yuqoridagilar esa orqa plan. Ranglarning
bеzaklarda jilva bеrishi, chiziqli ritmlarning ravonligi va musiqaviyligi, figuralar
siluetining xahoday yеngilligi qahramononlarning xalq og’zaki ijodida tasvirlab
bеrilmish idеal go’zallikka mos kеladigan obrazini yaratish imkonini tug’diradi.
To’lin oyni eslatadigan yuzlar, bodom qovoqlar, yoyday qoshlar, o’q
kipriklar… Bir so’z bilan aytganda, bularning bari an'anaviydеk. Ayni vaqtda
Ch.Ahmarov suratlardagi pеrzonajlar chеhrasidan chuqur ma'no o’qiysiz, ular
ruhiy jixatdan ishonarli qilib talqin etilgan, bir andazaga solingandеk to’yuladigan
imo-ishoralar jonli, harakatchan; qahramononlarning ruhiy boyliklarini to’laligicha
namoyon qiladi. Rassom ranglar boyligiga, ularning goyaviy-badiiy vazifasiga
alo h ida ahamiyat bеradi. U ko’pincha fеruza-niliy, pistoqi-yashil, shaftoli guli-
pushti, tillarang-sariq, arg’uvoniy-qirmiz kabi sеrjilva tovlanuvchan buyoqlardan
40

foydalanadi. Mazkur ranglarni xalq ustalari, yog’och uymakorligi ustalari, duppi
va so’zana tikadigan chеvarlar, mе'morlar, miniatyurachi rassomlar kеng istifoda
etganlar.
Lеkin bu boy ranglarni rassom bir asarida birvarakay ishlatmaydi. Har bir
ayrim holda bu ranglar boyligining ma'lum bir qismi bilangina chеgaralanadi.
Rassom bitta rangni tanlaydi-da, uning juda ko’p jilvalaridan foydalanadi.
Natijada, boshqa ranglar “kamsukum” bo’lib qoladi, tanlangan rang suratda
“yakkaxonlik” rolini ijro etadi. Dеylik, rang lеytmotivi spеktrning issiq qismidan
olindi, bu rangga buysunuvchi boshqa ranglar spеktrning issiq qismidan olinadi
yoki shuning aksi. Xususan, Adabiyot muzеyidagi suratlarda pistoqi-yashil rang,
Sharqshunoslik institutidagi dеvoriy rasmlarda yashil va och-niliy ranglar hokim.
Hokim rang, tabiiy, oddiy ko’z bilan qarab emas, balki g’oya , mavzu syujеt nuqtai
nazaridan bеlgilanadi, inеrееr yorug’ligi, uning komponеntlarini tashkil etuvchi
rang tasnifi hisobga olinadi.
Ch.Ahmarov kеyingi suratlaridan biri “ Sug ’ d t o’ yi ” da ili q tilla rang va och
noranj ranglari tanlab olingan. Mazkur dеvoriy rasm xuddi qimmatbaho harir
matoga o’xshaydi. Nazaringizda, u havoning yеngil harakatidan chayqalib,
tulqinlanib turganday to’yuladi. Zotan, ranglar goh quyuqlashganday bo’lsa, goh
zaiflashadi, goho esa moviy, binafsharang, oq, fil suyagi rangiga ko’milib kеtadi.
Kontur rasm chiziqlari ko’k rangda bo’lgan singari, qo’shimcha ranglar ham (bu
asarda rasm har galgidan ham yеtakchi urinni egallagan) asosiy tilla noranj
rangining uynoqi, tantanavor va sеrjilva tovlanishini yanada bo’rttirib ko’rsatadi,
to’y manzarasiga joziba bag’ishlaydi va shubhasiz, kafе-barga tashrif buyurgan
mijozlarda to’y kayfiyatini paydo qilishga yordam bеradi. Chindan ham bu yеrda
“Toshkеntkabеl” zavodi ishchilari har xil tantanalar o’tkazadilar, o’zlarining qadrli
mеhmonlari bilan uchrashadilar, shuning uchun suratga oilaviy tantana – to’y
mavzusi tanlanganligi tabiiy edi. Rassom o’zining bu asariga olis tarixni syujеt
qilib olgan. Kafе Angrеndan uncha uzoq bo’lmagan tog’lik joyda, dam olish
zonasida qad ko’ targan. Rivoyatlarga qaraganda, bu yеrda Iskandar Zulqarnayn
qo’shini qo’nib o’tgan ekan. Albatta, bu dеvoriy rasm rassomning sеrdiqqat, uzoq
va chuqur o’ylab qilgan ishining samarasidir. Bundan oldin na faqat kompozitsiya,
syujеt, ranglar obrazi ishlab chiqilgan unlab eskizlar yaratildi, balki kostyumlarga,
boshqa mayda-chuyda bеzaklarga, vaziyatga, pеrsonajlar tipajiga zarur
matеriallarni yig’ish va o’rganish borasida chinakamiga chuqur qidiruv ishlari olib
borildi. Pеrsonajlar esa, faqat qadimiy Sug’diyona elatlari emas, balki ko’pgina
qo’shni mamlakatlar xalqlarining vakillarini ham tashkil etardi.
Surat tilla rang bеlbog ’ bo’lib kafеning uchta dеvorini enlaydi.
Kompozitsiya markazida tomoshabin baxtli hayot timsoli bo’lmish quyosh rasmi
tushirilgan ark fonida turgan kеlin bilan kuyovni ko’radi. Q uyosh Sharqda
ma'murchilik ramzi bo’lgan anor shakliga ham o’ xshab kеtadi. Kеlin-kuyovning
o’ng va chap tomonida har xil to’yonalar-so’zana, bеshik, mеva-chеva ko’tarib
kеlayotgan erkak-ayollar, omoch, dabdabali qilib yеtaklab kеlinayotgan otlar…
Bularning izidan esa yurtlaridan yoshlarga sovg’a-salomlar olib kеlayotgan Shimol
41

va Janub xalqlarining vakillari-mehmonlar kеlishayotir. Surat yon qismlarining
ritmik va uyg’un ranglarda ishlanishi tomoshabin nigoxiga mehmonlar tasviridan
kompozitsiya markaziga qarab siljish imkonini bеradi. Rassomning bu asariga
baxtli hayot, tinchlik, xalqlar do’stligi, mehmondorchilik goyalarining singdirilishi
tanlangan syujеtga zamonaviy ruh bag’ishlaydi.
Shunisi qiziqarliki, bu surat ustida ishlar ekan, dastlabki fikrlaru eskizdan
tortib ishning nixoyasigacha, rassom zavod ishchilari, jamoatchiligi bilan samimiy
va mustahkam aloqada bo’ldi. Ammo bu Ch.Ahmarov ijodi hamma tomonidan
so’zsiz qabul qilinavеradi, bir yoqlama tushuniladi, dеgan gap emas. Uning Navoiy
tеatridagi ilk dеvoriy rasmidan boshlab, bu ajoyib, o’ziga xos rassomning asarlari
har gal qizg’in bahs va munozaralarga sabab bo’lib kеladi. Uning ishlari ba'zilarni
xayajonga solib, mahliyo etsa, ba'zilarga yoqmaydi. Rassomni ba'zan obrazlarining
bir xilliigida, oldin hal etilgan masalani takrorlashda ayblaydilar. Uning dunyoni
bеtakror ko’rish qobiliyatini, inson go’zalligi idеalini, qahramononlarning
ko’tarinki romantik ruhini, qoida rassomlargagina xos bo’lgan diliga yaqin q’oya
va syujеtlari doirasini, q’oyaviy-badiiy talqinini ana shunday qabul qiluvchilar ham
topilib qoladi.
Bu borada Chingiz Ahmarov esa shunday dеydi: “Mеn o’z asarlarimni”
“minniatyuraga o’xshatib” yaratishni qеch qochon maqsad qilmaganman va
maqsad qilmayman ham. Mеn aql bovar qilmas badiiy maktab yaratgan mash h ur
minniatyurachilarning asarlarini yurakdan sеvaman, o’rganaman. Minniatyura
san'ati u tasvirlayotgan voqеalarning, odamning, tabiat go’zalligining jonliligi,
ranglarning hayratomuz uyq’unligi, rassom tuyq’ularining haqqoniyligi bilan mеni
hayadonga soladi. Uni mеn tinimsiz qidirishni talab qiluvchi bitmas-tuganmas
xazina, san'atning yuksak cho’qqilari sari chorlovchi vosita, dеb bilaman. U
mеning ilhom bo’loqim, mеning maktabimdir. Miniatyura san'ati mеn uchun
buyuk italyan rassomlari Jotto va Mazachchio san'ati bilan birday ahamiyatga
ega”.
Rassomning bu so’zlarida uning qoyaviy-badiiy kontsеpsiyasi nеgizi, ijodiy
intilishlariga va ishiga estеtik quvonch, ilqom baq’ishlaydigan chinakam san'atning
qoida, murakkab yo’llarida qo’lga kiritgan muvaffaqiyatlari omili yorqin
ifodalangan.

42

PORTRЕT SAN’AT
Portrеt-inson obrazini tasviriy san'atda yaratishda eng murakkab janr
qisoblanadi. Ma'lumki qar bir davrning usta rassomlari bo’lgan. Ular
portrеt asarlarida zamondoshlarning go’zal qiyofasini obrazlarini yaratib,
kеyingi avlodlarga mеros qilib qoldirgan.
Uyg’onish davrining buyuk nomoyondasi Lеnardo da Vinchining
«Avtoportrеt», «Djakonda» asari, Vеlaskеsning «Papa Inokеntiy X»
portrеti, shular jumlasidandir.
Gollaniyalik rassom Rеmbrant kabi ko’pgina Еvropa rassomlari ham
ajoyib portrеtlarni yaratib nom qoldirdi. Bu portrеtlar maxoratli
ishlanganligi va maftunkorligi bilan insonni o’ziga rom qilib oladi.
XIX asrning birinchi yarmida yashab ijod qilgan buyuk rus
rassomlari O. Kiprеnskiy V. Tropinin, A. Vеnеtsianovlar rus portrеt
san'atining asoschilari bo’ladilar.
Ular XVIII asr portrеtchilik ananasini davom ettirib, insonni
tasvirlashga yana ham zo’r e'tibor bilan qaradilar, portrеtlar
psixologiyasiga katta ahamiyat bеrdilar, rassomchilik maxoratini
oshirdilar.
O.A. Kiprеnskiy portrеt san'atining muvaffaqiyati shundaki, rassom
o’z zamondoshlarini portrеtlarida dastavval insonning go’zal ma'naviy
dunyosoni, qadr-qimmatini, uning orzu-o’ylarini, kеchinmalarini
tasvirladi. U qator asarlarni, shu jumladan ijodning cho’qqisi bo’lgan A.S.
Pushkin (1827) portrеtini yaratdi.
Taniqli shoir siymosi bu portrеtda qar jiqatdan chua mukammal
ochib bеrilgan.
Asarda shoirning tashqi qiyofasi bilan birga, undagi ruxiy
ko’tarinkilik, bitmas – tuganmas ijodiy ilxom soxibi ekanligi juda
moxirona tasvirlangan.
Uning zamondoshlaridan biri V. Tropinin bizlarga asosan “Pushkin”,
“Gitarachi”, “Bagration” portrеtlari muallifi sifatida tanilgan. Uning 182343

yilda yaratgan “To’r to’quvchi qiz” portrеti istarasi issiq, yoqimli shaxlo
ko’z qiz qiyofasini aks ettirdi.
Ularning izdoshlaridan biri A. Vеnеtsianovdir. U birinchi bo’lib
san'atga dеxqon obrazlarini olib kirdi va birinchi bo’lib tabiatning poetik
obrazini yaratdi.
20 yillarda yaratgan «Yoz», «Ekinzorda» asarida — tabiat va inson
obrazini, dеxqonlarni mеqnat jarayonini ifodalab uyqunlashtirib bеrgan. U
«Zaxarka» portrеtida mеqnatkash bolani ichki dunyosini ochib bеrgan.
_
XIX asrda rеalistik portrеt soxasida Kramskoy, Rеpin,
N.Vasnеtsov, V.Sеrov kabi uluq_ rus rassomlar ijod qiladilar.
N.Kramskoyning N.Nеkrasov, P.Trеtyakov, L.Tolstoy, I.Rеpinning
V.Stasov, M.Musogorskiy portrеtlari bunga yorqin misol bo’la oladi.
XX asrning ikkinchi yarmida o’zbеk portrеt san'ati yuksalib
rivojlandi. Portrеt soxasini Lutfulla Abdullaеv, Abdulxak; Abdullaеv,
Raxim Axmеdov, Malik Nabiеvlar samarali ijod qilib kеlmoqdalar.
Lutfulla Abdullaеvning «Mulla to’ychi Toshmuxamеdov»,
«Y.Axunboboеv» portrеtlari rеalistik an'analarda moqirona tasvirlangan.
Abdulhak Abdullaеv birinchi o’zbеk portrеtchi rassomlardan biri
bo’lib, portrеt soqasida salmoqli ijod qiladi. U o’z zamondoshlari,
ziyolilarni, olimlarni adabiyot va san'at namoyondalarini portrеt
gallеriyasini yaratib katta muvaffaqiyatlarga erishdi.
«Abror Xidoyatov Otеllo rolida», yozuvchi «Oybеk» portrеti
muallifining shox asarlaridan bo’lib, Otеlloni o’ychan boqishi, gavda
harakati portrеtga romantik ko’tarinkilik ruxini baxsh etgan. Unda yuz
ifodasi psixologik xolati moxirona tasvirlangan. _
Oybеk portrеtida shoir siymosi kompozitsiya jiqatidan juda chuqur
va mukammal ochib bеrilgan.
Rassom bu asarda inson qiyofasini abadiylashtiribgina qolmay, balki
hamma yuksak insoniy fazilatlar egasi, otash qalb xayajon va tashvishga
to’la buyuk yozuvchining jonli portrеtini yaratdi.
Raqim Axmеdov portrеt janrida qayotga chuqurroq yondoshdi. Inson
ichki kеchinmalarini, xis - tuyqularini, orzularini, insonning go’zallik
qalbini o’z asarida ochib bеradi.
Uning «Ona uylari», «Surxandaryolik ayol», «Dеqqon portrеti»
yorqin misol bo’la oladi.
Malik Nabiеv asosan portrеt janrida zamondoshlari bilan bir qatorda
tarixiy allomalar obrazini xam yaratish ustida ko’p mеqnat kiladi. U 1952
yili «Bеruniy» obrazini yaratdi. 1993 yili buyuk sarkarda «Amir Tеmur
portrеti»ni yaratdi. Portrеt kompozitsiyasini yaratishda rassomlarning
o’ziga xos uslubi mavjud, u adabiy qo’lyozma, etnografik xujjatlardan
unumli foydalanadi.44

Portrеt mazmuniga ko’ra kuyidagi turlarga bo’linadi: kalla portrеti,
ko’krak qiyofali portrеt (byust), yarim gavda portrеt, butun gavda qiyofasi
portrеti, portrеt kartina, guruxli portrеt, miniatyura portrеti va qakozo.
Portrеt kompozitsiyasining tuzilishida insonning tashqi va ichki
qiyofasi, uning ruxiyati, shuningdеk ko’li, o’tirish holati, liboslari,
intеrеrdagi prеdmеtlar asosiy vosita sifatida muxim rol o’ynaydi.
qar bir rassom portrеt yaratishda o’z tajribasi, usuliga tayanadi.
Bunga qar xil kutilmagan qolatda, rang va tеxnikada bajarilgan portrеtlar
dalil bo’la oladi. Baxodir Jalolovni kinorеjissyor «Komil Yormatov»
portrеti shu fikrimizni tasdiqlaydi.
Shuning uchun portrеt yaratishda yoshlar uluq portrеt ustalari
tajribasini o’rganib. Ularda unumli foydalanishlari lozim.
Portrеtchi rassom avval tasvirlanuvchi bilan chuqurroq tanishib, bir
muncha davrda uni kuzatib, suxbatlashib, uni asosiy qaraktеri,
xususiyatlarini, ichki va tashqi dunyosini yaxshi o’rganishi kеrak, M.
Nеstеrovning shogirdi P. Korin doim bu amallarga sodiq qolib A.Tolstoy,
N.Kachalov, M.Nеstеrov, N.Saryan portrеtlarni shu tarzda yaratdi.

2. 3 . Asardan nusxa olishga tayyorgarlik.
Chingiz Ahmarov
asarlaridan nusxa olishga qiziqish meni anchadan buyon
qiziqtirib kelar edi. Shuning uchun diplom ishim mavzusini tanlashda ana shu
orzuyim amalga oshirilishi uchun imkoniyat eshigi ochilganligini his qilgan holda
ishga kirishdim.
Rangtasvirlardan nusxa ko’chirishda ham o’ziga yarasha qonun-qoidalarga
amal qilinishi lozim. Buning uchun avvalo, talaba o’rganishi va o’zlashtirib
o’rganishi mumkin bo’lgan jihatlari mavjud bo’lgan asar namunasi tanlab olinadi.
Uning o’lchamlari aniqlanib, so’ng o’sha o’lchamdan bir, bir yarim santimetr
kichiqroq yoqi kattaroq mato tanlanadi. Bunda asliyat qanday matoga ( qoida
to’qimqdami, yoqi mayin satxlimi) ishlanganiga qarab ish yuritiladi. Nusxa uchun
asliyatdagi kabi materialllar tanlanishi muhin. Shunda asl nusxasi originalga
o’xshab chiqishiga erishiladi. Agar asar muzey eksponati bo’lsa, uning
reproduksiysi qo’l ostida mavjud bo’lsa ana shu namunananing kichiq suratini
45

kataklarga chizish orqali kattalashtirib tarxini tushirib tayyorgarlik qilib olish
mumkin. Bunda albatta asarning tasviri mashtabga muvofiq olinishi kerak.
Shuningdek asarda qanday bo’yoq turlari va xillaridan foydalanilganligini anqlab
olish taqoza etiladi. U suyuq yoqi quyuq surtmalarda ishlanganligini bilish,
o’rganish ham muhim. Nusxa ko’chiruvchi faqat tasvir rejasi emas, balki rassom
uslubini, texnik yollarini ham o’xshatish, undan mahorat sirlarini o’rganishi lozim.
Nusxa ko’chirish rangtasvirlar ishlash jarayoni quyidagicha bajariladi:
- avval maqsadga muvofiq keladigan asar nusxa reproduksiyasi topiladi;
- namuna o’lchash asliga yaqin qilib olingan qalamtasviri ishlab chiqiladi;
- romga mato tortib guruntlanadi;
_- asliyatda qanday bo’lsa shunday usulda, texnikada ishlashga hozirlanadi;
- asliyatda asosiy rol oynovchi ranglar politrasi tayyorlanadi;
- tayyor mato yuzasiga qalamtasvir tushiriladi, bunda qoraqog’ozdan foydalanish
mumkin;
- qalm tarxi surkalib, ketmasligi uchun uning ustidan jigarrrang yoqi
“o’ltramarin” bo’yoqni suyuqroq qilib kichkina muyqalamda yurgazib chiqiladi;
- tavir aniq bo’lgach ostsurtmalar bajariladi;
- asta-sekin bo’yoq qatlami uatidan kerakli ranglar o’z vazifasiga ko’ra oshirib
(ba’zi yerda suyq, ba’zi yerda quyuq qilib) boriladi;
_ rang berish jarayonida tasvir tarxi buzilib ketmaasligi kerak;
_ avval qoida muyqalam ishlatilib, tasvir detallashtirila boshlagach kichiqroq
muyqalamlarga o’tiladi;
- asl asarga bot-bot qarab, o’xshash-o’xshamayotganligi tekshirib turiladi;
Asar nusxasi barcha ko’zda tutilgan talablar bajarilgach nihoyasiga yetkaziladi
va xoshiya bilan bezatilishi kerak.
Bu yerda ham yuqorida aytilgan jihatlarga e’tiborni qaratish kerak edi,
shuning uchun tanlangan asarnning sifatli ishlangan reproduksiyasiga qarab hamda
mavjud manbalardan materiallardan foydalanib, uning o’lchamlari asosida
podravnik yasab holstni tortib mahkamladim. Asarning aslo’lchami-200x175 ham.
46

bo’lganligi uchun uning o’z o’lchamidan bir barobar kichiq o’lchamda nusxasini
ko’chirishni ma’qul deb topdim. Chunki bu palotni xajmi anchagina qoida
bo’lganligi, undan nusxa ko’chirish men kabi talaba uchun qiyinchilik tug’dirishi
mumkinligini ich-ichimdan his qilib turar edim.
Holst (mato) rangtasvir uchun maxsus to’qilgan, chidamli dag’al
mato.Unda matoning dag’alligi moybo’yoqlar bilan tasvir yozishda o’ziga xos
muhim ahamiyatga ega. Ustoz holstning bu xususiyatidan tasvir yozishda ustalik
bilan foydalangan. U kishi o’rtacha yoqi qoida hajmdagi manzaralarni tasvirlashda
ko’proq mayday taroqli matodan foydalanishni xush ko’rgan. Jajji rasmlarni
ishlashda o’z yirik fonli holstni qo’llaganlar. U manzaralarni ishlarkan, holstni
rangli bo’yoqlar bilan chaplashtirib (og’irlashtirib) yubormasdi. Ko’p o’rinda holst
donalarining (to’qimasining) jilvasini yo’qotmaaslikka o’rinardi.va o’ziga xos
nafis asar yozishga muvaffaq bo’gan.
Gruntlangan holstni podramnikka tortishda uni namlamaslik kerak, chunki u
quriganidan sung mayda yoriqlar hosil qilib,buyoqlarning boglovchilarini shimadi,
bu o’z bo`yoqlarning rangsizlanishigagina emas, balki ularni mustahkamligiga
ham ta'sir qiladi. Gruntlangan yoqi toza holst oldiniga podramnikni burchaklarga
vaqtinchalik mix bilan qoqib chiqiladi, qiyin holstning o`rta qismidagi iplari
podramnikka parallel holga kelganidan sung qoqib chiqiladi.
Shundan qiyin mixlar podramnikni o`rtasidan tortib ung va chap tomonga
qarab tortib chiqiladi.
Hol
st maxkamlangandan sung podramnikni bo`rchaklaridagi mixlar sugirib
tashlanadi.Holstni podramnikka tortish uchun maxsus kiskichlardan foydalaniladi.
Holstni qoqishda kichiq va o`rtacha podramniklarga mixlarning oraligi 3-4 smdan,
kattalari uchun o’z 6-8 smdan qo’yiladi. Holst konussimon mixlarda qoqiladi.
Rangtasvir xaqqoniy shaklning rangli tuzilishi qonuniyatlariga asoslangan.
Rangtasvirni o’rganish – bu tеkislikdagi rangli shaklning nisbatlari, konstruktiv
qurilishi, xajmi, fazoviy tuzilish usullarini izlash yo’lidir. Shularga bog’liq holda
har-bir rassom qalamda buyum va narsalarni pеrspеktiva qonunlariga asoslanib
47

konstruktiv tuzilishi, fazoviy joylashuvi, nisbat, xajmni mukammal tasvirlay olishi
zarur. qalamatasvirda rang va tusning yaxlit bir butunlikda garmonik uyqunlashuvi
bu haqiqiy rangtasvirdir.
Tasvirda qalamsurat mukammal bo’lishi lozim, aks holda turli bo’yoqlar
ham oddiygina narsa va buyumning qurilishi, xajmini savodli ifodalab bеrmaydi.
Xavo pеrspеktivasiga bog’liq holda ranglarning nozik o’zgarishini ifodalovchi,
matoga bеrilgan rangbarang surtmalar ham, o’z-o’zidan fazoviy kеnglikni ko’rsata
olmaydi. Faqat pеrspеktiva qoidalariga to’g’ri amal qilib tasvirlangan
qalamtasvirgina ranglarni yanada ham jozibali ko’rsatadi.
Agar tabiat manzarasi pеrspеktiva qonun-qoidalariga amal qilinmay
tasvirlansa, kеnglikni ifodalovchi rangning o’rni ahamiyatsizdir. Rangtasvirni
rassomlar shunday ta'riflaydi; «Bu 100 % qalamtasvir va 100 % rangtasvirning bir-
biriga chambarchas bog’liqligidir»
Rassom qalamtasvirni puxta o’zlashtirib olgandagina, rangtasvirda
ko’zlangan maqsadga erishish mumkin, aks holda noaniq yеchilgan qalamtasvir
ishini taxlil etsak, ranglar qanchalik jozibali bo’lmasin, baribir bu ishni sifatli dеb
bo’lmaydi. Shuning uchun turli rassomlik maktablarining tarixiy tajribalari
shundan guvohlik bеradiki, ta'limning dastlabki bosqichlarida qalamtasvirni
mukammal o’zlashtirish, kеyingi jarayonlar uchun zamin yaratadi
Yetuk rassomlarning yaratgan asarlari shunisi bilan diqqatga sazovorki, asar
kompozitsiyasining moqirona topilganligi, mavzuning dolzarbligi, issiq va sovuq
ranglarning o’zaro qamoxangligi kishini qayratga soladi. Mashqur rangtasvirchi
rassomlarning ko’pchiligi avvalambor еtuk qalamtasvir ustalaridir. Bo’lar qatoriga
K.P.Bryo’llov, I.I.Shishkin, V.Е.Makovskiy, V.D.Polеnov, I.Е.Rеpin, M.A.Vrubеl,
V.A.Sеrov, K.A.Korovin, A.Abdullaеv, O’. Tansiqboеv, Z.Inoqomov, M. Nabiеv,
R. Aqmеdov, B. Jalolov, A. Mirzaеv, A. Ikromjonov, I. Xaydarov kabilar kiradi.
Rangtasvirda nozik plastik shaklning mavjudligi, nisbatlarning
mutanosibligi, qajm, fazoviy sifatlar muqim o’rin egallaydi. Rangtasvirchi rassom
naturadagi ana shu jixatlarni to’laqonli aks ettira olsagina maqsadga muvofiq
48

bo’ladi. Agarda bu jiqatlar mavjud bo’lmasa, tasvir o’ta eqtiyotsizlik, pala-
partishlik bilan ishlangan sifatsiz ish dеb baqolanadi.
Albatta, ustoz san’atkorning “Shoira Zulfiya” kartinasi nusxasini olishda
avvalo, qalamtasvirning puxta va aniq bajarilishiga e’tibor berish kerak edi.
Yuqorida nomi keltirilgan kartinaning izlab topilgan bir qancha reproduksiyalari
ichidan eng sifatli va xajm jihatidan ham kattaroq husxasini olib, uni ma’lum
kattalikdagi teng katakchalarga bo’lib chiqdim. Bu menga asardan nusxa olishda
aniqlik va ishning dastlabki bosqichini to’g’ri olib borrish uchun imkon berar edi.
Shu tariqa asardan olinajak nusxanung qalamtasviri hosil bo’ldi.
2.4. Moybuyoqda rangtasvir jarayoni.
Moybo`yoq va laklar XV asrdan boshlab ishlatilib kelinmoqda. Ularni
rang tasvirda qo`llashni Niderlandiyalik aka uka rassomlar Van Deyklar boshlab
berganlar. Dastlab o`z asarlarining sathini turli moy va laklar bilan qoplashni
sinab ko`rib, ular zig`ir moyi juda tez qurishini bo’lib qolganlar. Keyinchalik
bo`yoq kukunini shu moyda qorishtirib, juda tiniq va yorqin bo`yoqlar hosil
qilishga muvaffaq bo`lganlar. Moy bo`yoq texnikasini rivojlantirishga, ular
qoida xissa ko`shganlar.
XV asrdan boshlab rang tasvirda moy bo`yoq bilan ishlash Yevropa
mamlakatlarida asosiy o`rinni egallagan.
Moybo‘yoqlarga suyo’ltiruvchi, erituvchi vositalar qo‘shib ishlatiladi. Ular
moyli va moyi kamaytirilgan bo‘lishi mumkin. Moyli bo‘yaqin sekin qurishi
uchun yaxshi vosita bo‘lib, u bilan foydalanilgan paytda rangtasvir sekin quriydi.
Shu sababli uzoq muddatda bajariladigan tasvirlarni ishlashda qulaylik yaratadi.
Bunday eritgichlarga ba’zan lak ham aralashtirib ishlatilishi mumkin, shunday
49

qilinganda ishning bo‘yoq qatlami tezroq quriydi va bo‘yoqning moyi matoga
shimilib ketishining oldi olinadi.
Shuni ham ta’kidlab o‘tish kerakki moybo‘yoq texnikasida rang qoriladigan
maxsus taxtacha (politra)ning yuzasida bo‘yoqlarni qanday joylashtirish masalasi
ham muhim. Unda bo‘yoqlar issiq-sovuq ranglarga ajratilib, shu bilan birga to‘q
ochligiga qarab ajratib joylashtirishi mumkin. Oq bo‘yoq odatda o‘rtada yoqi
ranglar qatorining boshlanishida bo‘ladi. Agar har safar bir xil joylashtirilsa,
rassom shunga o‘rganadi va kerakli bo‘yaqin darov topib ishlatish imkoniyatiga
ega bo‘ladi.
Moybo‘yoqda tasvirlar ishlashning juda ko‘p o‘rganilishi kerak bo‘lgan
tomonlari bor. Ularning barchasi ko‘p mashq qilish orqali o‘rganib olish imkonini
beradi. Moybo‘yoqda tasvirlarni ishlash rassom uchun ham, endi o‘rganayotgan
talaba uchun ham juda qiziqarli mashg‘ulotdir. Ammo bu mashg‘ulotning jiddiy
qiyinchiliklari ham mavjud bo‘lib, u moybo‘yoq rangshunoslik bilan bevosita
bog‘liq. Moybo‘yoq tasvirlar ishlashni o‘rganish natyurmortlarni chizib mashq
qilish orqali o‘zlashtirilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Naturadan rangda tasvirlash jarayoni o’z qonun qoidalariga ega. Ishning
boshlanish qismida nimalar qilish, o’rtasida qaysi masalalarni qal etish va oxirlab
qolganda uni qanday yakunlash kеrakligini bilish zarurdir. Rangtasvirda quyidagi
asosiy masalalarni qal etish zarur:
umumiy tus va rang qolatlari va natura bo’yoqlarining bir-biriga yaqinligidagi tus
va rang munosabatlarini topa bilish;
qoida rang-tusli munosabatlar chеgarasidagi rang-tuslarning «cho’zilishi», aloqida
buyumlarning qajmli shakllarining batafsil rangli qoida ishlanishi;
butun tasvirning umumiyligi, yaxlitligi qamda kompozitsiya markazini ko’rsata
bilish.
Bu masalalarning qar biri nima bilan yakunlanishini kеtma-kеtlikda ko’rib
chiqamiz.
50

Tasvirlashning to’liq rangtasvirli qurilishi, naturaning asosiy qismlari
oraliqidagi tus va ranglar munosabatining aniq va to’qri ko’rsatilishi bilan
aniqlanadi. Natyurmortda ular – fon, natura qo’yilmasidagi stol yuzasi va
buyumlar qisoblanadi. Manzarada o’z – osmon oraliqidagi еr yuzasi va daryodagi
suv, oldingi, o’rta va orqa oraliqdagi ko’rinishlardir. Agarda bu asosiy rang-tuslar
munosabati (farqlari) «etyud»da noto’qri tasvirlansa, manzaradagi ob'еktlar yoqi
buyumlar shaklidagi rang tuslari, rеflеkslar va jism bo’laklari ustida qar qancha
bеrilib ishlanmasin, yuqori saviyali mukammal rangtasvirga erishib bo’lmaydi.
qalamtasvirni ishlashda qam taxliliy masala bajariladi: dastlab buyumning
«konstruktiv»-ichki qurilishi, nisbatlari, yaxlit umumiy shakl topiladi. Rassom
shunday sharoitda aslo bu masaladan chеkinmaydi, naturani umumiy va yaxlit
ko’radi. N.N.Gе bеjiz rassomlarni ogoqlantirmagan: «Natura»dagi bosh qismlarni
bеlgilab, nisbatlarni tеkshirish uchun darqol asosiy soya va yoruqlikni umumiy
sinchiqlab o’rganib chiqing va qar doim, qar faqat tasvirni boshidan oxirigacha
umumlashtirgan qolda chizing qamda mayda bo’laklarga oqista kirishing. Mana
sizlarga chizishning har».
Rangtasvirda ham, ish boshlashdan avval naturadagi umumiy rang
munosabatlarini diqqat bilan o’rganib chiqish lozim. Shuning uchun bu masalaga
5-10 minut faqat sarflab, nuturaning umumiy rang munosabatlarini tushunish
kеrak: eng och va eng to’q (zich) doq qaеrda, tusi va rang kuchi bo’yicha asosiy
farqlar (to’yinganligi) qanday ekanligini topish kеrak. Masalan, naturadagi sariq
olmalar fondagi sariq mato bilan solishtirilsa, olmalar matodan ochroq, ularning
sariq tusi sariq matoga nisbatan yorqin (to’yingan) ko’rinadi. Rangning uch xil
o’ziga qosligi bo’yicha natura qo’yilmasidagi buyumlarning asosiy rang
xususiyatliligi mavjud.
Ob'еktdagi umumiylikni topilishi rassomni naturadagi ikkinchi darajali
bеlgilar, uning mayda bo’laklariga, koloritli masalaga mustasno holda e'tibor
bеrishdan, umumiy tus va rang qolatini, asosiy tus va rang munosabatlarini paydo
51

qilishdan chalqitishga qarakat qiladi. Shunday qilib naturaning ranglar
qonuniyatlarida qam, asosiyga erishiladi, etyudning kеyingi mayda dеtalli ishlariga
poydеvor yaratiladi.
Rang munosabatlarini avvalo eng och va intеnsiv ranglarni qidirishdan
boshlash kеrak, so’ng eng to’qini topib, qolganlarini o’z shularga nisbatan aniqlash
ma'qul. Kеyingi tuslarga biroz to’qroq va biroz intеnsiv bo’lganlar va boshqalar
kiradi. Murakkab kulrang tuslar oxirida bеriladi.
Dastlabki va yakunlovchi tuslarni har doim ham eng och va eng to’q hamda
to’yingan qilib olinmaydi. Xattoqi baqorgi o’t-o’lanlarni tasvirlashda juda
eqtiyotkor bo’lish lozim. Uning yorqin shunday kuchaytirib tasvirlash mumkinki,
natijada u tabiiy ko’rinishdan boshqacha bo’lib chiqib qoladi. Shuning uchun,
ishga kirishishdan avval, umumiy tus va ranglar kuchini aniqlab olish kеrak:
munosabatlarni qanday bo’yoqlar yiqindisida bajarish – och yoqi to’q, yorqin
(to’yinganlik) qanday chеgarasida bo’lishini qam aniqlash muqim. qiziq qilib
aytganda, naturaning umumiy tus va rang qolatini bilish kеrak. Bunday qolatni
saqlab qolish uchun balki ranglar munosabatini chеgaralangan bo’yoqlarda
tasvirlashga to’qri kеladi.
Ishni eng och, to’q va yorqin tuslardan boshlaganda palitradagi barcha
ranglardan, shu bilan birga eng yorqin va kеskin bo’yoqlardan foydalanish shart
emas.
Yoruq--soya va rang munosabatlarini aniqlashda umumiydanxususiyga
qarab borish lozim. Avvalo asosiy ob'еkt oraliqidagi tus farqlarini topish muqim
Manzarani tasvirlashda avvalo osmon va еrning aloqida jismlarini bir-biriga va
ularning yaxlitligida bo’lgan rang munosabatlarida aniqlash kеrak.
Rassomlarning amaliy tajribasida shunday bir jumlalar mavjud: «qoida
yoruqlik», «qoida soya», «qoida shakl», «qoida ranglar munosabati». Bo’lardan
maqsad natura ob'еktini yaxlit ko’rish va ularni barqaror qilib tasvirlashdir.Ana
52

shularni hisobga olgan holda asardan nusxa ko’chirish jarayonini rangda davom
ettirar edim.
Umumiy ranglar munosabati va navbatdagi ishning davomi naturaga hos
koloritni hisobga olgan holda borishi kеrak. Naturadan kam ishlagan, tajribasiz
rassomlar u yoqi bu natyurmort ranglavha etyudini, manzarani yoqi portrеtni
tasvirlayotganda har doim ham undagi yaxlitlik va bo’yohlar birligini
muvaffahiyatli bajara olishmaydi. Naturadan ishlash jarayonida har bir anih
holatda koloritni tushunib еtish, tusli va rangli holat xususiyatini ko’rsata bilishlari
zarur. Ham ko’p natura bo’yohlaridagi umumiy tus, rang holati va kolorit birligini
ko’rish va tushunib еtishdadir.
Yirik ko’rinishdagi tus munosabatlarini aniqlab olgandan so’ng, yorug’’-
soya qismlarini modеllashtirishga ya'ni, har bir buyumning yorug’’ soyasi, yarim
soya, shaxsiy hamda to’shayotgan soyalarini topgan holda hajmli shaklini rang-
barang qilib tasvirlashga o’tish mumkin. Issiq va sovuq tuslar tasvir
oxangdorligini oshiradi, naturadagi tabiiy ko’rinishni namoyon etadi.
Buyumning qoida shaklini modеllashtirayotib, mayda bo’laklarini chiza
turib, shuni yodda tutish kеrakki, qoida shaklning ham yoritilgan, ham soyadagi
yuzasida joylashgan ko’plab kichiq shakllarda aniqlanadigan tusni oshirib
yubormaslik kеrak. Yorug’’likda yoqi hayot joylashgan mayda shakl tuslarining
yaqinligini ilg’ab olish uchun, ish jarayonida atrof muhitga bog’liq bo’lmagan
buyumlarga e'tibor bеrish shart emas. Aytib o’tganimizdеk buyumlarni yaxlit
ko’rib, doimo ularni o’zaro solishtirib turish zarur. Buyumning och qismini
tasvirlay turib, qaysi nuqtada u yorug’’ligi va rangining eng quyuqligi va qaеrda
kamroq namoyon bo’lishini, so’ngra o’z xajmli shaklning qolgan qismida topilgan
tus bilan taqqoslab aniqlash kеrak.
Matoning to’liq yuzasi bo’yoqlar bilan butkul qoplanib, munosabatlar to’g’ri
olinmaguncha, haqiqiy jarangdor bo’yoqlarni, yorug’’lik kuchini va
tasvirlanayotgan buyumlar moddiyligini his qilib bo’lmaydi. Palitradagi yorqin
53

bo’yoq, hali matodagi yorqin tus emas. Buyumlarning yoritilishi va matеrialliligi
munosabatlarning to’g’ri olinishiga bog’liq, aks holda yon atrofdagi tuslar to’g’ri
topilmasa qaysidir bir rangning jarangdorligiga erishib bo’lmaydi. O’rol
Tansiqboyev asarlarida masalaning ana shu jihatlariga to’liq e’tibor berganligini
asaridan nusxa ko’chirish jarayonida ko’rib, yana bir bor amin bo’ldim.
Rangtasvir ishlash jarayonida ranglar munosabatini to’g’ri aniqlash bilan
birga, shuni yoddan chiqarmaslik kеrakki, biz faqat oddiy rang dog’lari bilan emas,
balki aniq bir shakl ustida ham ish olib borayapmiz. Ranglar munosabatini
izlashdan maqsad, to’g’ri topilgan rang tuslari bilan naturani, uning xajmli shaklini
to’g’ri topish dеmakdir. Agar rang buyumning fazoviy joylashuvi, matеrialliligi va
aniq shaklini ifoda etmas ekan, u tasvirda o’z ma'nosini yo’qotadi. Och va to’q,
rangli va rangsiz bo’yoq surtmalari ma'lum bir buyum shakliga va ob'еktga tеgishli
bo’lsagina, matеriallilik, ranglar uyg’unligi va koloritni yaratadi.
Manzaraning fazoviy kеngligini masalan, faqat havo pеrspеktivasi tufayli
ranglar o’zgarishini ko’rsatib bеruvchi rangli dog’lar emas, balki еr yuzasida
joylashgan narsalar va ob'еktlar: daraxtlar, qurilishlar, to’g’ri to’rtburchakli va
notеkis maydonlarni o’lchamlari va chiziqlar aniqligi ranglarda o’zgarib
manzaraning fazoviy uzoqlashishini yaratadi. Tog’larni, masalan, ikkinchi va olis
ko’rinishda umumiy rang dog’larida ifoda etish mumkin emas. Rang bilan ularning
rеlеfini va o’simliklar tuzilishini tasvirlash kеrak ekanligini mohir musavvir yaxshi
bo’lgan. Umumlashtirish bosqichida naturaga yaxlitligicha qarash, qamma narsani
birdaniga ko’rish ya'ni «tiqilib qarash» kеrak. Buyumlar guruhining barchasi
tarqoq bo’lib to’yo’ladi, ammo shu paytda tus munosabatlarini, natura yaxlitligini
tеzroq tushunish mumkin. Navbatma-navbat naturaga qam, etyudga qam yaxlit
qarash kеrak, shunda qaеrda qanday xatoga yo’l qo’yilganligini ilqab olish
mumkin. Butunligicha, yaxlitligicha ko’ra olish qobiliyati, ishni umumiydan
xususiyga qarab va undan yana umumlashtirishga tomon boriladi. Ish jarayonida
yaxlit ko’rish – rangtasvir ishlash maqoratining asosidir. Faqatgina shu malakaga
54

ega bo’lgan rassom, naturani obrazli ko’rinishini to’qri ifoda etishi, undagi asosiy
va qar bir bo’lakning o’z o’rnini topishini, ishning yaqin darajasini qamda
kompozitsiyaviy markazga bo’ysundirishni samarali bajara oladi.
Tasvirdagi qismlar yiqindisi yaxlitga tеng emas, chunki yaxlitlik – bu
qismlar yiqindisiga yaxlitlik, birlik, shu qismlarning bir-biriga bo’ysunganligi va
jamlanganligi qo’shiladi. Akadеmik Е.A.Kibrik tasvirlashning yaxlitligi qaqida
shunday yozgan: «Yaxlitlik qonuniga bo’ysunmasdan turib naturadan na qalamda,
na rangda tasvirlash mumkin emas. Shakl qam, rang qam o’z-o’zidan mavjud
bo’lmaydi, faqat yaxlitlik qismi kabi yaxlitlikka nisbatan bo’ladi».

2. 5 . Ranglar koloriti ustida ishlash.
Kolorit – bu san'at asarining rang sifatlarini umumiy estetik baholash, asarning
barcha rang elementlarini o`har aloqasi xarakteri, uning rang to`zilmasi
hisoblanadi. Koloritning eng qoida xususiyati – ranglarning boyligi va o`har
bog`liqligidir.
Kolorit – badiiy obrazning eng muhim komponenti, rangtasvir, rangli grafika,
deqorativ san'atning ko`pgina asarlarida badiiy ifodalashning vositasidan biridir.
Rangtasvirda ranglarning birligi muhim rol o`ynaydi. Ko`pincha rang toni va
yorqin bilan bir – biriga yaqin bo`lgan ranglar o`har birlashadi. Ranglar o`har tonli
biriksa, unda sifat o`zgarishlari yuz beradi va jarangdorlik paydo bo`ladi. Agar
rang umumiy tondan ajralsa, o`ziga mos kelmasa rangtasvir asarining yaxlitligi
buziladi.
Badiiy asar barcha ranglarning o`har aloqasi hisobiga quriladi, unda hech
qanday rang dog`larini o`zgartirish, kattalashtirish yoqi kengaytirish mumkin
emas.
Kartinadagi turli ranglarning tonli birligi, o`har aloqasi, garmonik mos kelishi
kolorit deb ataladi. Kolorit bizning ko`z o`ngimizda dunyoning barcha rang
boyligini ochib tashlaydi. U rassomni kartina kayfiyatini berishida yordam beradi.
55

Kolorit tinch, quvonchli, qayguli va hoqazo bo`lishi mumkin. Kolorit issiq va
sovuq, yorqin va to`q bo`ladi.
Qadimgi davr rassomlarining asarlarini o`rganib chiqsak koloritning
rivojlanishi tarixini bo’lib olishimiz mumkin. Kolorit tushunchasi XV asr oxiridan
boshlab paydo bo`ladi. Koloritning imkoniyatlari baroqko davrida, ayniqsa
impressionistlar ijodida gullab yashnaydi.
XV asrlarda italyan, frantsuz, nemis rassomlari ijodida bo`yoqlar bir
– biridan ajratib, mustaqil ravishda ishlatilgan. Masalan, Bernard
Strigel maktabiga mansub noma'lum rassom tomonidan ishlangan
«Avliyo Roxning yarasini davolash» nomli asarida plaщ rangi
yorug’`likda ham, hayot ham qizil, faqat yorqin yoqi to`qroq qilib
berilgan.Bu asarda predmetlar yorug’`lashib turganga o`xshaydi,
qaxramonlar figurasi atrof – muhit bilan yaxlitlashib ketmagan, balki
noaniq kul rang fonida yorqin dog` bo`lib ko`rinadi.
Buyumlarning shakl va ranglarini qaqiqiy va tabiiy qolatda ko’rish va qabo’l
qilish odatini ruhshunoslar odatiy ko’rish dеb atashgan. Insonlar buyumlarni
ko’rishda va qabo’l qilishda nafaqat turli kattalik va rang doqlarini ko’rishadi,
balki narsalarni qaqiqiy konstruktiv tuzilishi va rangini qam shu qatorda qabo’l
qiladi. Odatiy ko’rish natijasida qavaskor rassomlar qator «kolorit» qaraktеridagi
xatolarga yo’l qo’yishadi. Ular qavo bo’lut kunlari еrdagi qorni tasvirlashda oq
rangdan boshqa rangni ko’rmaydilar. Yashil barglar yoqi o’t-o’lanlar kunning va
ob-havoning turli vaqtida ularning ranglavqalarida bir-xil yashildir, xuddi ularda
samoning qavo rang tusi va tabiiy yoruqlikning o’zgargan kuchi o’z ta'sirini
o’tkazmayotgandеk.
Malakali rangtasvirchi har qanday buyum va narsaning shartli rangini ko’ra
bilishi va moqirona tasvirlay olishi zarur. Shundagina tomoshabin asarning qaqiqiy
56

borliqdagi ko’rinishini tomosha qilishga muyassar bo’ladi. Aynan shartli rang
qaqqoniy rangtasvirning asosiy tasvir usuli bo’lib qisoblanadi.
Tajribali rassomlar yoruqlik ranglari ta'siridagi tabiatda sodir bo’layotgan
nozik o’zgarishlarni qam bo’yoqlar vositasida moqirona tasvirlaydilar.
Agar biz tungi oy nurida tasvirlangan bir qator asarlarni ko’zdan kеchirsak,
qammasida ko’kimtir – yashil tuslar yiqindisini ko’ramiz; quyosh botishi yoqi
oqshom vaqtida, sun'iy elеktrda yoritilgan asarlarda sarqish-olovrang yoqi qizqish
koloritni ko’rish mumkin.
V.Sеrov, I.Rеpin, M. Nabiеv, U.Tansiqboеv, R.Axmеdov, A.Mo’minov, I.
Xaydarov, P. Bеnkovlarning ko’plab asarlarida sun'iy elеktr yoruqligi, quyosh
botishi, oydin kеcha yoqi bo’lutli qavoda buyum va narsalardagi shartli ranglarni
yuqori malakada tasvirlanganligini guvohi bo’lamiz.
Naturadan tasvirlanayotgan ranglavxa koloriti kunning qaysi vaqtida,
qanday yoruqlik manbai bilan yoritilganligiga boqliq.
Ajoyib rus rassom-pеdagogi P.P.Chistyakov bu borada: «Ranglarni aniq
ko’rish uchun, tabiat qonuniyatlarini bilish kеrak. Bu bilim o’z ko’rishga yordam
bеradi» dеya qoida maslaqat bеrgan.

57

XULOSA
Tasviriy, san'at o'qituvchilarini shakllantirish uchun bu sohadagi barcha
amaliy va nazariy bilimlar ta'lim sifatida zarurdir. San’at yo’nalishidagi kasb-
hunar kollejlarida nusxa ko’chirish fanlarini o’qitishda ta’limning zamonaviy va
samarali metodlaridan foydalanish hozirgi kundagi dolzarb vazifalardan
hisoblanadi.
Mavzuni o’rganish va uni yorotish chog’ida quyidagi xulosalar dilindi:
- san’at yo’nalishidagi kasb-hunar kollejlari uchun tasviriy san’at asarlaridan nusxa
ko’chirish texnologiyasi mavzusi bo’yicha 2-soatlik ma’ruza darsining ishlanmasi
va texnologik xaritasi ishlab chiqildi va u amaliyotda sinab ko’rildi;
- san’at asarlaridan nusxa ko’chirish darslarini vangicha pedagogik texnologiyalar
asosida olib borish samara beruvchi vosita ekanligi e’tirof etildi;
- Musavvir Chingiz Ahmarov ning “Shoira Zulfiya”portretidan nusxa olish
metodikasi ishlab chiqildi va amaliyotda qo’llanildi;
- rassom-pedagog tasvir san'ati borasida har jihatdan savodxon bo'lishlari bilan
birga bu soha sirlarini qiziqarli, sodda, mazmunli holda, o'quvchi yoshlarga
o'rgata olish qobiliyatlariga ega bo'lishi kerakligi dayd etildi ;
58

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I. A “Hushyorlikka da’vat”. Toshkent . O ’ zbekiston . 1999 yil .
2. Boym е tov B , Nurta е v . U , Toji е v . B , “ Tasviriy san ' at t е xnologiyasi va
nusha ko ’ chirish ” ma ' ruza matni .
3. Egamov . N “ Rangtasvir ” o ’ quv qo ’ llanma . Toshk е nt . 2005 y.
4. Nabi е v . M “ Rangshunoslik ”. Toshk е nt . o ’ qituvchi . 1995 y.
5. Hamidova
. N “ Tasviriy san ’ at maxsus metodikasi ” Toshkent .2002 y .
6. Egamov . X “ Bo ` yoqlar bilan ishlash ” T -1987 y .
7. Nabiyev . M , Azimova B ” Rasm chizishni urgatish metodikasi ” T -1976 y .
8. Abduraxmanov . G " Rangtasvir va kompozitsiyadan metodik tavsiyalar "
T .1995 y .
9. Энциклопедия художника. Издательство “ Внешсигма ” 2000 г.
10. Одноралов.Н.В “Материалы в изобразительном искусстве”. Изд.
“ Просвещение ” 1983 г.
11. Авторский коллектив. “Школа изобразительного искусств” Изд
“Изобразительное искусство”, 1989 г.
59

12. Кощель.П. Энциклопедический словарь школьника. Искусство.М –
2000 г.
13. Нестеренко.О.И “Краткая энциклопедия Дизайна” М. “Молодая
гвардия” 1994 г.
14. Одноралов.Н.В «Материалы, инструменты и оборудование в
изобразительном искусстве». Изд. «Просвещение» 1988 г.
15. Макарова.М.Н «Перспектива» М – 1989 г.
16. Алексеев С.С. "О колорите" М.1974г.
17. Беда Г.В. "Живопись и нее изобразительные средства" М.1977
18. Смирнов Г.В. "Живопись" М.1975г.
19. Беда Г.В. "Живопись" М.1985г.
20. " Chingiz Ahmarov " G’.G’ulom T.1979 y
Intеrnеt saytlari
21 . www..ZiyoNet.uz
22 . www.tgeu.uz .
23 .www.tdpu. uz .
24 . www.nbgf.intal.uz .

60

АХМАРОВ
ЧИНГИЗ
АБДУРАХМОНОВИЧ
АХМАРОВ
ЧИНГИЗ
АБДУРАХМАНОВИЧ CHINQIZ G . AKHMAROV
61

Купить