Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 3.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Zardo’zlik san’atining tarixiy rivojlanishi

Купить
“ Zardo zlik san atining tarixiy rivojlanishi’ ’ ”
BITIRUV
MALAKAVIY ISH I M U N D A R I J A
Kirish ..................................................................................................................2   bet
I - bob .  
1.1.   Zardo zlik san atining tarixiy rivojlanishi’ ’ .  . . ..............................................5 
bet
1.2.    Buxoro zardo zlig	
’ i .......................................................................................9 
bet
1.3.    Zardo zlik	
’ da   ishlatiladigan  asbob-uskunalar .............................................14 
bet
1.4.  Zardo zlik san atida tikish 
’ ’ texnikasi...........................................................20 
bet
1.5.  Buxoro zardo zligi qiyosiy tahlili...............................................................44 	
’
bet
1.6.   Zardo zlik terminlari lugati	
’ ........................................................................49 
bet
1.7.  Kashtachilik san ati tarixi...........................................................................56 	
’
bet
1.8.  O zbekiston kashtachilik san ati maktablari...............................................58 	
’ ’
bet
1.9.  Kashtachilik san ati turlari va tiqish uslublari............................................66 	
’
bet
1.10.  Kashtachilik buyumlarining kompozitsion xususiyatlari.........................70 bet
1.11.  Kashtachilikda naqshlarning qo llanishi va kompoizitsion masalasi.......74 	
’
bet
1.12.  Kashtachilikda ranglar axamiyati.............................................................78 bet
1.13.  So zana bajarish jarayoni..........................................................................79 	
’
bet   
1.14.  Buxoro kashtachiligining qiyosiy tahlili...................................................82 bet
II   bob.	
–
2.1.   Kandakorlik san ati	
’ ning umumiy  tarixi. .....................................................83  
bet
2.2.  Kandakorlikda qo llaniladigan naqsh turlari va kompozitsiyalari.
’ .............89 
bet
2.3.   Kandakorlikda ishlatiladigan xom-ashyolar   va asbob-uskunalar. ..............93  bet
2.4.   Mis buyumlari va ularni bezashning   texnik usuli .......................................98  bet
2.5.  Buxoro kandakorligi qiyosiy tahlili..........................................................103 bet
2.6.   Kandakorlik san atiga oid lugat terminlar
’ ................................................104 
bet
2.7.  Kulolchilik san ati tarixi va rivojlanishi...................................................108 
’
bet
2.8.  Kulolchilik texnologiyasi, unga naqsh kompozitsiyasini tuzish usullari va 
nazariyasi.................................................................................................114 bet
2.9.  Buxoro kulolchiligi qiyosiy taxlili...........................................................131 bet
III. Xulosa ......................................................................................................132  bet  IV.  A dabiyotlar ro yxati’ ...............................................................................139 
bet
V.   Ilovalar . ..............................................................................................141-150 bet
Kirish.
Mustaqil O zbekiston jadal sur atlar bilan rivojlanib borayotgan bir davrda	
’ ’
ajdodlarimiz   tomonidan   ko p   asrlar   mobaynida   yaratilgan   goyat   ulkan,   bebaho	
’
ma naviy   va   madaniy   merosimiz,   milliy   qadriyatlarimizni   tiklash     davlat	
’ —
siyosatining   muhim   yo nalishlaridan   biriga   aylandi.   Natijada   xalqimiz   o z	
’ ’
taqdirining chinakam egasi, o z tarixining ijodkori, o ziga xos milliy qadriyatlar	
’ ’
va madaniyat sohibiga aylandi.
Yurtimizning   istiqlolga   erishishi   milliy   qadriyatlarimizning   qayta   tiklanishi
bilan   bir   qatorda,   xalq   hunarmandchiligi   va   amaliy   san atning   naqqoshlik,	
’
ganchkorlik,   yogoch   o ymakorligi,   kashtachilik,   badiiy   kulolchilik,   zardo zlik,	
’ ’
miniatyura   san ati   turlari   kabi   zardo zlik   san atida   ham   yangi   amaliy   ijodiy	
’ ’ ’
ishlar yaratilishiga hamda taraqqiy etishga keng yo l ochib berdi. 	
’
O zbek zardo zligi	
’ ’ , kashtachiligi, kandakorligi va keramika  san ati milliy	’
madaniyatimiz,   san atimizning   ajralmas   bir   bo lagi   hisoblanadi.   Asrlar	
’ ’
davomida   rivoj     topib,   shakllanib   kelayotgan   bu   san at   tur	
’ lar i,   o zbek   xalq	’
amaliy bezak san ati turlari orasida 	
’ o zining 	’ alohida ahamiyatga egadir. 
            O zbek   xalq   amaliy   bezak   san ati   turlaridan   biri   zardo zlikdir.	
’ ’ ’
Zardo zlik	
’  	– -   zar   ip   bilan   naqsh   (kashta)   tikish   kasbi.   U   forscha   zar   (tilla),
do zi (tikmoq) so zini anglatadi.	
’ ’ Zardo zlikni   bilish   uchun   asosan   quyidagi   hunarlarni   yaxshi   bilishi   kerak:’
1. Rasm solish va naqsh chizishni; 2. Gul kesishni, ya ni gulbur bo lishni; 3.	
’ ’
Kesilgan gulga zarni tika bilishi kerak;
Zardo z quyidagi tartibda ishlaydi. Tikiladigan har bir buyum uchun alohida	
’
andoza   tayyorlanadi   va   bichiladi.   Axta   va   Xoka   yordamida   kartonga   naqshi
tushiriladi.   Axta,   ulgi,   nusha   -   naqsh   yoki   rasmni   oozga   chiziqb,   chiziq
yo llari   igna   bilan   teshqilib,   tayyorlangan   andoza.   Naqsh   gullarini   tuya	
’
bo yin  aychi   yordamida  kesib   olinadi.   Bunday   ishni   gulbur   bajaradi.   hozirda
’
kartondan   foydalanqiladi.  Kartonni   yuziga  sari   bo z   yopishtirilsa,   bu   holatda	
’
karton   sinmaydi   va   bir   tekisda   chiqadi.   Kartondan   gul   kesish   tez   va   oson,   zar
bilan   tikish   ulay   hamda   sifatli   bo ladi.   Gullar   kesilib,   chambarak   tayyor	
’
bo lgach,   ya ni   unga   bo zdan   ilingan   kerish   tortiladi.   Kerish   ustiga	
’ ’ ’
tikiladigan   buyum   gazlamasiga   adab   chiqiladi.   Gazlama   ustidan   uyqilgan   gul
bichilari   surqilib   ketmasligi   uchun   ular   yirik   avilar   bilan   chatib   o yqiladi.	
’
Odatda   ta’vor   ish   batamom   nioyasiga   etgandan   keyin   olib   tashlanadi.   Usta
zardo z   ikkita   angishvona   yordamida   tikib   ammamizga   ayonki,   zardo zlik	
’ ’
ikki o l bilan tikqilib, ignasi kalta va nozik bo lishi lozim. Tilla rangli zarni
’ ’
izil,   sari   iplar   bilan,   kumush   zar   ip   bilan   tikiladi.   Zar   ipni   to rt   qavat   qilib	
’
patilaga ya ni zar ip o raydigan cho pga o raladi. Keyin maxsus kartondan	
’ ’ ’ ’
kesilgan gullar ustidan tikib chiqiladi.
Zardo zlik   ishi   quyidagicha   olib   boriladi:   dastlab   zar   ip   bilan   asosiy   gullar,	
’
keyin toftado ziy yoki simdo ziy zar ip bilan gulning ismlari tikiladi. Bu iplarni	
’ ’
berishimdo ziy,   ipak,   sun iy   ipak   ip   aralashgan   zarrin   sim   kabi   nomlar   bilan	
’ ’
ataladi.   Zargarlik   ziynatlari,   tabiiy   va   sun iy   toshlar,   shishadan   tayyorlangan	
’
muncholar,   metall   po lakcha,   bo rtma   naqshlar   tikiladi.   Shu   tariqa   gullarning	
’ ’
barchasi   tikilib   bo lgach,   irolarini   pishiina   yigirqilgan   zarrin   ip   tarir   bilan   nozik	
’
yo l   qilib,   qator   alachalar   yordamida   aylantirqilib   chiqiladi.   Gullarning   girdini	
’
aylantirish bilan baravariga tikilmay olgan joylarni ham   margula, tagalak (jingalak,
spiralsimon jingalak nusha gullar bilan   to ldirib bezatiladi. Erkak va ayollar kiyim	
’
-   kechaklari,   uy-ro zor   buyumlari   zardo zlik   ishi   tugashi   bilan   korcho pdan	
’ ’ ’ birato la   olinadi.   Ko ylak   kashtalari,   poyafzal,   do ppilar,   peshonaband,’ ’ ’
ro mollar va bosha buyumlar  qalinroq bo lishi  uchun teskari  tomonidan elimda	
’ ’
bir   necha   qavat   gazlama   yoki   oz   o yib   elimlanadi   va   tayyor   buyum   holatiga	
’
keltirib tikiladi.
Ma lumki,   xalqimiz   asrlar   davomida   zardo zlik   bilan   shugullanib   kelgan.	
’ ’
Bu   san at   hunarmandchilikdan   to   san at   darajasiga   ko tara   olgan   va   bizgacha
’ ’ ’
boy   madaniy   meros   bo lib   etib   kelgan.   Uni   avaylab   asrash,   yanada   sayqallash,	
’
qayta   tiklash,   takomillashtirish   va   kelgusi   avlodga   etkazib   berish   bugungi   kun
mutaxassislarining kelajak oldidagi burchidir. Mana shu burch mas uliyati har bir	
’
hunar   turining   sir     asrorlarini   ham   amaliy,   ham   nazariy   jihatdan   juda   chuqur,	
–
mukammal  va keng qamrovda o rganishni hamda tahlil qilishni taqazo etadi.	
’
      Zardo zlik   san ati   tarixi   va   amaliy   jihatlarini   o rganish   bo yicha	
’ ’ ’ ’
ko plab   san atshunos   olimlar   va   mutaxassislar   shugullanganlar.   Jumladan,	
’ ’
P.A.Goncharova,   S.Bulatov,   M.Akromxo jaeva,   R.Akromxo jaeva	
’ ’
G.Pugachenko,   L.Rempel,   N.Sodiqovalarning   zardo zlik   san atiga   oid   ilmiy,	
’ ’
amaliy ishlari e tiborga loyiqdir. Mazkur izlanishlarda zardo zlik san ati tarixi,	
’ ’ ’
o zbek   zardo zligi   maktablari   va   ularning   namoyandalari,   zardo zlik   san ati	
’ ’ ’ ’
aks   etgan   badiiy   buyumlar,   naqsh   namunalari,   zardo zlik   asboblari,   ulardan	
’
foydalanish   usullari   va   tikish   usullari   haqida   ko plab   qimmatli   ma lumotlar	
’ ’
keltirilgan. 
Malakaviy bitiruv ishning nazariy qismi   kirish,   iqqita bob ,   xulosa,   ilova va
adabiyotlar ro yxatidan iborat. 	
’ 1.1.  Zardo zlik san atining tarixiy rivojlanishi.’ ’
Zardo zlik san ati o zining uzoq tarixiga ega bo lib, deyarli barcha Sharq	
’ ’ ’ ’
mamlakatlari   uning   Vatani   hisoblanadi.   Pliniyning   aytishicha,   Vavilon
kashtachiligi   qadimdan   mashhur   bo lib,   matoga   turli   rangdagi   iplar   bilan   kashta	
’
tikishni o sha erda kashf etishgan. Keyinchalik Vavilon Rim imperiyasi tarkibiga	
’
kirgach,   zar,   ipak   yoki   jun   ip   qo shib   tiqilgan   rang-barang   kashtachiligi   bilan	
’
shuhrat   qozongan.   Zardo zlik   san atining   an analari   Vizantiyada   ham   rivoj	
’ ’ ’
topib,   zardo zi   kiyim-kechaklar   faqat   imperator   a yonlari   va   aslzodalarigagina	
’ ’
mansub bo lgan.
’
Sosoniylar davrida Eron podshohining saroyida ham zardo zlik san ati rivoj	
’ ’
topgan deyishga asos bor, chunki bu mamlakat Vizantiya bilan muntazam madaniy
va   siyosiy   hamkorlik   qilgan.   Hhozirgi   Eronda   XV XVII   asrlardagi   zardo zlik	
— ’
namunalaridan   anchagina   yodgorlik   saqlanib   qolganligi   badiiy   an analar   uzoq	
’
yillar davomida rivojlanganligidan dalolat beradi.
Kadimgi Rus ham Vizantiyaga taqlid qilib zardo zlik san atini o rgangan.	
’ ’ ’
XIII va XV asrlarda Kichik Osiyo doirasida paydo bo lgan hamda Vizantiya	
’
imperiyasini   barbod   qilgan   Usmonli   turklar   ham   ushbu   san atga   o zlarining	
’ ’
munosib   ulushlarini   hushganlar,   Krim   va   Kavkazning   qasridaki   Vizantiya madaniyati uzoq vaqt va kuchli ta sir o tkazgan bo lsa, o sha erda zardo zlik’ ’ ’ ’ ’
ham   rivojlanavergan.   O rta   Osiyoda   ham   zardo zlik   san ati,   shubhasiz,	
’ ’ ’
o zining chuqur ildiziga ega. Shu narsa ma lumki, masalan, 1403 1406 yillarda	
’ ’ —
Samarqandga   sayoqat   qilgan   ispan   elchisi   Ryui   Gonzales   de   Klavixo   o z	
’
esdaliklarida,   Temur   saroyida   zardo zlikning   milliy   kashta   bezaklarini   tomosha	
’
qilganini yozgan. Esdalik sahifalarida elchilarni habul qilish marosimiga barishlab
o tkazilgan dabdabali ziyofatlar ta rifini keltirib yozar ekan, zardo zlik usulida	
’ ’ ’
tiqilgan   ash yolarni   bir   necha   bor   eslab   o tadi.   Zar   tiqilgan   khrpa-to shaklar,	
’ ’ ’
ipak   matoga   zar   tiqilgan   qimmatbaho   darpardalar   va   chodirlar   haqida   batafsil
hikoya   etiladi.   Klavixo   erkaklar   va   ayollarning   zar   ipda   tiqilgan   va   himmatbaho
toshlar bilan bezatilgan kiyimlari haqida zavq bilan yozadi.
Abdurazzoq   Samarqandiy   o zining   «Hindiston   safarnomasi»   risolasida	
’
Shohruh   1442   yili   Hindistonning   Kalkutta   viloyati   hukmdori   huzuriga   yuborgan
elchilaridan zardo zi do ppi ham sovga qilib berib yuborganini qayd etib o tadi.	
’ ’ ’
«Ishratxona»   maqbarasi   haqidagi   1465   yilgi   hujjatlardan   birida   ham
zardo zlik buyumlari haqida eslab o tilar ekan, «zardo zi ti	
’ ’ ’ qilgan gunafsharang
dasturxon   (tuya   junidan   to qilgan   mato)   astari   malladan»   va   «zardo zi   tiqilgan	
’ ’
gunafsharang darparda, astari mal ladan» degan satrlarga ko zimiz tushadi.	
’
Hirotda   Alisher   Navoiy   davrida   yashab   ijod   etgan   Vosifiy   o zining   risolalarida	
’
zardo zlik   kasbi   tugrisida   so z   yuritgan.   Adabiy   yigiinlarning   qatnashchilari	
’ ’
haqida   gapira   turib,   Hasan   zardo z   degan   bir   shaxsning   nomini   alohida   uqdirib	
’
o tadi va uni Hirotning eng obro li, «istiqboli porloq yoshlari» qatoridan o rin	
’ ’ ’
olganligini aytadi.
Podshoh Aleksey Mixaylovichning Abdulazizxon huzuriga yuborgan elchilari
(1669 1671   y)   Boris   va   Semen   Pazuxanlarning   hisobotida   yozilishicha:   elchilar	
—
Buxorodan jo nash  oldidan  zardo zi  chopon, telpak va belbogg sovga  olganlar.	
’ ’
Bu esa zardo zlik Buxoroda XVII asrdayoq rivoj topganligidan dalolat beradi.
’
XVII   asrning   oxirida   yashagan   samarqandlik   shoir   Fitratning   asosiy   kasbi
zardo zlik bo lib, u zar ip bilan matolarga kashta tikkan. Shunday qilib hhozirgi	
’ ’
kungacha  Buxoroda  saqlanib  kelayotgan  kashtachilik  san atining   o ziga  xos  va	
’ ’ qiziqarli bu turi goyat uzoq davr mobaynida sayqal topgan va takomillasha borgan.
Buxorolik   zardo zi   ustalarining   o ziga   xos   sermazmun   naqshlari,   goyat   nafis’ ’
texnik   uslublari,   mukammal   terminologiyasi,   uzoq   davrlar   mobaynida   sayqal
topgan   rangbarang   choklarini   nazarda   tutsak   bu   san atning   tarixiy   rivojlanish	
’
jarayonini tularoq tasavvur etishimizga imkon beradi.
XIX   va   XX   asr   boshlarida   kashtachilik   san a
’ tining   bir   turi   bo lgan	’
zarduzlik Buxoroning o ziga xos xususiyatini aks ettirgan.	
’
Mazmuni   jihatidan   xalqchil   bo lgan   va   qimmatbaho   matodan	
’
tayyorlanadigan   zardo zi   kiyimlar   mahalliy   aholining   turli   tabaqalari   o rtasida	
’ ’
keng tarqalgan ipak ip bilan kashta tikishga qaraganda nozik didni talab qilgan. Bu
kiyim-kechaklar   asosan   amir   saroyidagilarning   ehtiyoji   uchun   tiqilgan,
ba zangina shahardagi boy ayonlar uchun tayyorlanganlar.	
’
Ota-bobosidan   meros   bo lgan   kashtachilik   kas	
’ bi   bilan   shugullangan   yuzlab
qo li   gul   ustalar   Buxoro   amirining   hashamatli   saroyidagi   himmatbaho   zardo zi	
’ ’
kiyimlarni taiyorlash bilan band edilar.  
Buxoro   zardo zi   ash yolarining   deyarli   hammasi   amir   saroyining   ehtiyoji	
’ ’
uchun ishlatilardi, faqat juda oz miqdorigina sotish uchun bozorga chiqarilardi.
Erkaklarning   zar   bilan   tiqilgan   tun,   kamzo l,   chakmon,   chalvor,   poyafzal,	
’
belbog,   salla,   kuloh   va   jul   faqat   xonga   va   uning   buyurtmasi   yoki   yaqinlari
tomonidan   bironta   oilaviy   tantana   yoki   bayram   munosabati   bilan   tayyorlash
buyuriladi. Hech kim, hatto eng katta amaldorlardan birontasi ham yuqorida aytib
o tilgan kiyimlardan hech birini   o ziga buyurtirishga haqi yuq edi, ular zarboft	
’ ’
kiyimlarni amir sovga qilgandagina kiyishlari mumkin edi.
Ayollar   va   bolalarning   zardo zi   kiyimlari   faqat   badavlat   xonadonlarning	
’
a zolarigagina   kiyish   rasm   bo lgan.   Bu   kiyimlarni   ular   biron	
’ ’ ta   oilaviy   tantana
yoki bayram munosabati bi lan kiyishgan. Boy xonadonlarning 8 10 yoshdan katta	
—
bo lmagan   o gil   bolalariga   sunnat   tuyi   munosabati   bilan   zarbof   to n	
’ ’ ’
kiydirishgan. XIX   va   XX   asr   boshlarida,   ya ni   1785   yildan   to   1920   yilgacha   Buxoroda’
hukmronlik   qilgan   mangitlarning   oxirgi   sulolasiga   taalluqli   bo lgan   zardo zi	
’ ’
kiyimlari hhozirgi kunda bizgacha etib kelgan yagona yodgorlik nusxalardir.
Mangitlarning   birinchi   sulolasi   vaqillariga   mansub   bo lgan   zardo zi
’ ’
ash’yolar   bizgacha   deyarli   etib   kelmagan.   Ammo   Gaydar   (1800   1826   y)	
—
zamonidan   yagona   yodgorlik   sifatida   zardo zi   mahsi   saqlanib   qolgan.   Mahsiga	
’
1224 y raqami tiqilgan, bu melodning 1809 1810 yillariga to gri keladi. Mazkur
— ’
raqamning uchrashi shu paytgacha zardo zi kiyimlarda ruy bergan yagona holdir.	
’
Amir   Nasrullodan   (1827 1860   y)   anchagina   zardo zi   kiyimlar   saqlanib	
— ’
qolgan. Buyumlarning ko pchiligi 1895 yildan 1911 yilgacha hukmronlik qilgan	
’
Abdulahadga mansubdir, zero buxorolik kashtachilarning zardo zlik san ati shu	
’ ’
davrda gullab yashnagan deb hisoblanadi.
Buxoroda   zardo zlik   1920   yil   amir   taxtdan   agdarilguncha   rasmiy   jihatdan	
’
saroy san ati  hisoblanardi. Bu shaharda tayyorlanadigan zardo zi buyumlarning	
’ ’
deyarli   hammasini   egallab   olgan   katta   buyurtmachini   yo qotgach,   tabiiyki,	
’
zardo zlik   korxonalari   keskin   kamayib   ketdi.   Zardo zchilar   hunarmandchilik	
’ ’
ustaxonalariga birlashib, mayda buyumlar, do ppilar va ayollarning ayrim kiyim-	
’
kechaklarini tayyorlashga kirishdilar.
Zardo z   ustalar   va   ularning   shogirdlari   san atlaridan   ajoyib   namunalar	
’ ’
yaratdilar,   unga   yangicha   mazmun,   yangicha   sayqal,   yangicha   kompozitsiya
berdilar.Zardo zlik ustaxonalariga jon deb a’zo bo lib, tajribali usta kashtachilar	
’ ’
ko magida zardo zlik san atini tezda urganib oldilar. Kashtachilik san atining	
’ ’ ’ ’
tajri bali ustasi, iste’dodli gulkor usta Omonjon Majidov va quli gul kashtachi usta
Fayzullo   Gaybullaevlar   artelga   kelgan   yoshlar,   ayniqsa,   ayollardan   mohir
kashtado zlar etishib chiqishida o zlarining salmoqli hissalarini qo shdilar.	
’ ’ ’ 1.2.  Buxoro zardo zli’ gi
O rta   Osiyoning   boshqa   hunarmandlari   singari   zardo zlar   ham   o rta   asr	
’ ’ ’
hunar   shirkatlari   ko rinishidagi   maxsus   tashqilotga   uyushgan   edilar.   Zardo zlar	
’ ’
ishlari   ustidan   nazorat   o rnatuvchi   bu   tashqilot   o zining   saylanuvchi	
’ ’
ma muriyatiga ega bo lib, barcha rasm-rusumlar ga va urf-odatlarga izchil amal	
’ ’
qilar,tantana va yigilishlar o tkazib turar edi. Bulardan tashqari, u ko proq diniy	
’ ’
ruhdagi   ba zi   qoidalar   majmuasini   hamda   zardo zlik   hunarining   kelib   chiqishi	
’ ’
haqidagi   afsonaviy   rivoyatlarni   o z   ichiga   olgan,   mazmun   e tibori   bilan   stex	
’ ’
ustaviga o xshab ketadigan o z risolasiga ham ega edi.                      	
’ ’
Amirlikning   agdarilishiga   qadar   Buxoroda   mavjud   bo lgan   feodal   davri	
’
ishlab   chiqarish   munosabatlariga   xos   bu   barqaror   korporastiyasiz   zardo zlik	
’
hunariniig   qaror   topishini   tasavvur   etish   qiyin   edi.   Stex   uyushmalariga   kiruvchi
ustalar   ham   iqtisodiy   jihatdan,   ham   maishiy   munosabatlar   jihatdan   bir-biri   bi lan
uzviy   bogliq   edilar.   Bunga   ularning   birbirlari   bilan   yon   qo shni,   jon   qo shni	
’ ’
bo lib   istiqomat   qilganliklari   ham   sabab   bo lgan   bo lishi   mumkin.	
’ ’ ’
Zardo zlarning   ko pchiligi   shaharning   janubi-garbi   qismida,   Mirdo stumbiy	
’ ’ ’
guzarida   va   tevarak-atrofdagi   guzarlarda   yashar   edilar.   Bozorbop   buyumlar tayyorlaydigan   ustaxonalarning   katta   qismi   aynan   shu   Mirdo stumbiy   guzarida’
joylashgan edi.
Amirning   saroy   ustaxonalariga   qarashli   us talar   bilan   bir   qatorda   xususiy
ustaxonalar ning egalari hamda ularga yollanib ishlovchi xalfalar ham mazkur stex
uyushmalari   tarkibiga   kirar   edi.   Zardo zlarning   butun   shahar   stexi   uyushmasi	
’
tepasida   ular   ichidan   saylangan   eng   hurmatli   va   tajribakor   kishilar   turar   edilar.
Ularni   bobo   yoki   oqsoqol   deb   atar   edilar.   Zargarlarning   stex   uyushmasi   ichida
(nisbatan oz sonli boshqa hunarmandchilik uyushmalarida bo lgani singari) bobo	
’
u   qadar   muhim   rol   o ynamagan.   U   faqat   eng   izzatli   kishi   hisoblanib,   rasmiy	
’
ravishda   saylab   o tirilmagan.   Keyingi   paytlarda   u   mutlaqo   saylanmagan   ham.	
’
Bobo   diniyaxlohiy   masalalar   bilan   shugullanib,   ishi   asosan   uyushmadagi
ishchilarinig xatti-harakatini  kuzatish bo lgan xolos. Bobo bo lmagan paytlarda	
’ ’
uiing vazifasini oqsoqol bajargan.
Oqsoqol   uyushma   a zolari   turmushining   iqtisodiy   va   maishiy   jihatlari   bilan	
’
boglih   bo lgan   turli-tuman   masalalarni   hal   etgan.   Amir   saroyi   va   amirlik	
’
ma muriyati   bilan   munosabat   o rnatishda   u   stexning   rasmiy   vaqili   bo lgan.	
’ ’ ’
Ustaxonalararo   yirik  buyurtmalar   olishda,   taqsim   qilishda   va   mahsulotni   sotishda
o rtada   turgan,   ishchi   kuchini   taqsim   qilishda   yoki   usta,   xalfa,   shogird   va	
’
hokazolar   o rtasida   paydo   bo lgan   nizoli   masalalarni   hal   etishda   mutasaddilik	
’ ’
qilgan.   Ayniqsa,   saroy   ustalari   taomilida   bo lmagan,   ammo   amir   sa	
’ royi   uchun
zudlik   bilan   tayyorlanishi   lozim   bo lgan   zardo zlik   buyumlari   yasashda   ham,	
’ ’
oqsoqol   o rtada   turgan.   Bular   ro mol,   belbog,   ayollar   bezagi,   xaltacha   singari	
’ ’
buyumlari   bo lib,   ko pincha   ularni   chakana   ustaxonalarning   egalari   qilishgan.	
’ ’
Bunday   paytda   amirning   bosh   amaldorlaridan   qushbegi   zarur   buyumlarning
ruyxatini   oqsoqolga   havola   qilgan.   Oqsoqol   ularni   xususiy   ustaxonalar   va   yakka
holda   ishlaydigan   ustalardan   yigib   olgan,   narxini   buyum   egasining   o zi   bilan	
’
kelishgan.   Buyumlarni   qushbegi   mahkamasiga   keltirib,   pulini   hisoblab   olgan-da,
ustalarning   haqini   to lab,   rozi   qilib   chqqan.   Amirning   shahar   tanqarisidagi	
’
Shirbudun   (yoki   Shirbadan)   va   Sitorai   Mohi   Xossa   saroylarida   har   yili
uyushtiriladigan   bozor-saylida   zardo zlik   buyumlarini   sotishni   tashqil   etish   ham	
’ oqsoqolning   zimmasiga   kirgan.   Sito rai   Mohi   Xossada   ikki   hafta,   Shirbudunda
to rt-olti   hafta   davom   etadigan   bu   saylda   ishtirok   etishi   hukumat   tomonidan’
qonuniylashtirilgan, stex uyushmlari uchun vaqtinchalik savdo rastalari  qurilgan
Uyushma   a zolarining   turmushlari   bilan   bogliq   bo lganishlardaham	
’ ’
oqsholning ahamiyati katta bo lgan. Chaaloh paydo bo lganda, tuyda yo ulimda	
’ ’
kimlarni   aytish,   nechta   odam   aytish,   bunday   marosimlar   uchun   nimalar   olish,
tuyona va kurmanalarga nimalar  olib borish   hammasini  oqsoqolning maslahati	
—
bilan qilingan.
Oqsoqolga   xizmati   uchun   ma lum   haq   to lanmagan,   sovga-salomlar   tortiq	
’ ’
qilish   bilan   kifoyalanganlar.   Masalan,   buyum   sotgan   ustalar   unga   choypuli
berganlar. Saroy topshiriqlarini  ado etgani  uchun unga amir  xazinasidan  pul  yoki
to n   in om   qilingan.   Navro z   bahonasi   bilan   o tkaziladigan   yuqoridagidek	
’ ’ ’ ’
saylning   nihoyasida   hukumat   nomidan   oqsoqolga   sarpo   hamda   saylda   moli
sotilgan kishilar tomoni dan pul hadya etilgan. Shogirdga oq fotiha berish, uyushma
a zolarining hovli yoki oila to ylari munosabati bilan turli rasm-rusumlarni ado
’ ’
etishda rahnamolik qilgani uchun oqsoholga tunlar, matolar in om etilgan.	
’
Oqsoholga   yordamchi   hilib   yana   poykor   ham   tayinlangan.   Poykor   yosh
ustalardan saylanib, xuddi oqsoqol va bobo singari, ma lum maosh yoki haq bilan	
’
ta miilanmagan. Unga ham uyush	
’ ma a zolarining tuyi, ulimi kabi marosimlarda	’
boshidan oxirigacha qatnashganligi uchun  xizmat haqi deb arzon mayu yoki arzon
chopon berilgan, xolos.
Uyushma   ustasidan   uzluksiz   va   mashaedatli   zhunar   ta limini   olgan   va   bu	
’
zhunarda   mustaqil   ishlay   boshlash   uchun   usta   oq   fotiha   bergan   kishigina
uyushmaga a zo bo lgan.	
’ ’
Buxoro   ustalarining   zardo zlik   kasbi   otadan   bolaga   meros   bo lib   kelgan.	
’ ’
Asli   zardo z   bo lgan   oilaning   ugil   farzandi   otasidan   zardo zlikni   o rganib,	
’ ’ ’ ’
o z navbatida u o z bolalariga o rgatgan. Pushti  kamaridan o gli  bo lmagan	
’ ’ ’ ’ ’
otalar   bu   kasbni   eng   yaqin   qarindoshlariga   o rgatganlar.   Kasbning   avloddan-	
’
avlodga meros qolishi odatdagi hol bo lganiga qaramay, zardo zlik ham boshqa	
’ ’ kasblar   bilan   bir   qatordan   o rin   olgan.   Uning   tarkibida   biz   misgarlarni   ham,’
zargarlarni ham, dehqonlarni ham ko rishimiz mumkin.	
’
Zardo zlik   kasbini   o rgatish   uchun   10 12,   ayrim   hollardagina   undan	
’ ’ —
kattaroq   yoshdagi   bolalarni   jalb   etganlar.   Bolani   usta   oldiga   olib   borish   o ziga	
’
yarasha   tantana   bo lgan.   Bolaning   ota-onasi   va   qarindosh-urgrlari   buy   degan	
’
bo girsoq   va   holvaytar   qilib,   ustaning   huzuriga   kelganlar   va   «bolaning   gushti	
’
sizniki,   suyagi   bizniki»,   qabilida   gaplar   bilan   uning   ixtiyoriga   topshirganlar.
Keltirilgan pishiriqlar o sha paytdayoq birgalikda tanovul etilgan.	
’
Usta   bolaga   hunar   o rgatishdan   tashqari   butun   davomida   uni   oziq   –   ovqat	
’
bilan ta minlab  ham  turgan.  Ikkala  kelishuvchi   tomon orasida  yozma  ravishdagi	
’
shartnomalar   bo lmagan.   Kasb   o rgatish   tekin   olib   borilgan.   Yangi   shogirdga	
’ ’
chinakam   ta lim   berish   ishlarini   usta   birdaniga   boshlayvermagan.   Dastlabki	
’
paytlarda   shogird   uy   yumushlariga   qarashgan,   ustaxonani   supurib-sidirgan,   suv
tashigan,   bozor-o char   qilgan,   tikuvchilarga   yordam   bergan,   ondasonda   ish	
’
orasida,  uncha-muncha qatim  tortib turgan. Oradan bir yil  yo undan sal  ko proq	
’
muddat o tgandagina unga tikish sirlari o rgatila boshlangan. Shogirdga mablag	
’ ’
to lash   borasida   ma lum   qoida   bo lmagan.   Hunar   o rgatish   muddati   ham	
’ ’ ’ ’
cheklanmagan. Ta lim berish 4 yildan 7 yilgacha davom etgan, bordi-yu, shogirdi	
’
o ta   qobiliyatli   chiqib   qolsa,   bunday   malakali   ishchisidan   mahrum   bo lishni	
’ ’
istamagan   ustoz   uni   8 10   yilgacha   ham   saqlagan.   Bunday   paytlarda   shogird	
—
oqsoqolni   o rtaga   solib,   ustasi   tezroq   ruxsat   berishini   so ratgan.   Bordi-yu,	
’ ’
shogirdining   talabi   o rinli   bo lsa,   oqsoqol   ustadan   shogirdiga   yo   oq   fotiha	
’ ’
berishini   yoki   bo lmasa   mehnatiga   haq   to lashi   lozimligini   aytgan.   Albatta,	
’ ’
shogirdga to lanadigan hah xalfalarga tulanadigan haqdan ancha kam bo lgan.	
’ ’
Norozilik   paydo   bo lmasligi   uchun   usta   qisqa   vaqt   ichida   zardo zlik	
’ ’
sirlarini   puxta   egallagan   layoqatli   shogirdlariga   ahyon-ahyonda   chetdan   ish
olishiga mone lik qilmagan. Gap shundaki, tushgan daromadning kattagina qismi	
’
ustaning cho ntagini qappaytirgan, undan ortgani sho
’ girdga qolgan.
Ta lim   muddatini   o tagan   shogird   ustozidan   oq   fotiha   olgan.   Shogirdning	
’ ’
uyga   qaytishi   o zi   bir   marosim   bo lgan.   Uni   «arvohi   piri   miyon   bandon»   deb	
’ ’ atalib, kasb-hunar homiylarining ruhi qullab yursin degan ma noni anglatgan. Bu’
marosim shogirdning zimmasiga tushib, zardo zlik uyushmasi a’zolari ishtirokida	
’
uning   uyida   o tkazilgan.   «Shohi   Mardon   haqqiga   belingga   belbog	
’
bogladim» deya   fotiha   o qib   usta   shogirdining   beliga   belbog   boglaydi   va   shu	
— ’
bilan   unga   zardo zlik   kasbi   bilan   mustaqil   ish   boshlayverishga   ijozat   beradi.	
’
Marosim   kunida   ustozga   bosh-oyok;   sarpo,   tugun   in om   qilingan.   Bunday	
’
tugunlardan bobo, oqsoqol va poykor ham quruq hqoldirilmagan, albatta.
Ba’zi  hollarda bechorahol shogirdlarini  uzatar  chorida usta ularga ishni oson
boshlashlari   uchun   kergi   (chambarak),   qaychi,   tayyor   gul   singari   ashyo   va
buyumlardan berib yuborgan.
Bordi-yu, oq fotiha olgan shogird iqtisodiy jihatdan nochor bo lib, mustaqil	
’
ish boshlashga ko zi etmasa, ustozinikida qolib ishlashni so ragan. Bunday holda	
’ ’
unga xalfa tarzida ishlash huquqi   berilib,   har   ikkala   tomon   ana   shu   shart
asosida ish haqini kelishib olgan.
Feodalizm   davridagi   har   qanday   hunarmandchilik   singari   zardo zlik   ham	
’
muqaddas   sanalgan.   Go yoki,   zardo zlikning   kelib   chiqishi   ham   ilohiyona	
’ ’
emish:   hazrati   Yusuf   eng   birinchi   usta   zardo z   va   eng   birinchi   ustoz,   goyibona	
’
homiy   va   pir   bo lgan   emish.   Bu   havda   uncha   katta   bo lmagan   risola   mavjud	
’ ’
bo lib, unda bu kasbning kelib chiqishi, qoidalari, har bir ishni boshlashdan oldin	
’
qiladigan   duolar   berilgan.   Zardo zlik   kasbining   homiysi   «arvohi   pir»ga   siginish	
’
uzoq   vaqtgacha   qoida   bo lib   keldi.   Ilk   bahor   kunlarida,   xususan   «guli   surx»	
’
ayyomida   hamma   zardo zlar   Buxoro   yaqinidagi   Bahovuddin   qishlogiga   kelib,
’
pirning haqqiga so yib, xudoyi qilganlar.	
’
Usta   zardo zlarning   aytishicha,   yaqin-yaqingacha   «pirzoda»lar   bo lib,
’ ’
ularni «risolachi» deyishgan. Haftada ikki marta, yakshanba va payshanba kunlari
risolachi barcha zardo zlik ustaxonalarini aylanib chiqqan va odamlarni to plab,	
’ ’
risola o qigan, qilganlarini tafsirlab bergan. Odatda, qiroatxonlik dasturxon ustida	
’
davom   etgan.   Qiroatdan   keyin   risolachi   tinglovchilardan   tushgan   uncha-muncha
nazr-niyozni   belbogiga   tukkan-da,   fotiha   o qib,   navbatdagi   ustaxonaga   yo l	
’ ’
olgan. 1.3.  Zardo zlik’ da ishlatiladigan  asbob-uskunalar.
XIX XX   asr   boshlaridagi   zardo zlik   ishida   chetdan   keltirilgan   turli   xil	
— ’
fabrika   materiallari   singari   mahalliy   jaydari   gazlamalardan   ham   foydalanilgan.
Bizgacha   etib   kelgan   zardo zlik   materiallarining   juda   ko pchiligi,   xususan,	
’ ’
erkaklar choponlari chetdan keltirilga , n Barqutlardan tiqilgan. Bular ichida baxmal
birishim   eng   a lo   navi   hisoblanib,   to nlar   uchun   faqat   shundan   foydalanganlar.	
’ ’
Baxmali farangi deb atalgan rus barquti ham keng iste mol qilingan. Bu gazmol	
’
garbiy   Evropadan   Rossiya   orqali   keltirilgani   uchun   baxmali   zagronish
(zagranichniy)   deb   atalgan.   Bunday   Barqutlar   sidirga   rang,   yo l-yo l,   katak-	
’ ’
katak,   bosma   gulli   va   hokazo   navlarga   ega   bo lgan.   Sidirga   Barqutlarning   ba’zi	
’
afzalliklariga   qaramay,   sho x   gulli   barqutlar   ko proq   xaridorgir   bo lgan.	
’ ’ ’
Barqutlar goyat rang-barang tusda bo lsa-da, biroq qizil, binafsha, yashil va ko k	
’ ’
rangdagilari   kishilarga   ko proq     eqqan.   Qizil   va   binafsha   rangdagi   goyat   tekis	
’
barqutlar   ayollar   va   bolalar   kiyimlari   uchun   hullanilgan.   Sof   ipak   barqutdan
tashqari baxmali musi degan silliq, yarmi ipak barqut erkak lar choponidan boshqa barcha buyumlar uchun keng qo llanilgan. Zardo zlik gullari tushirilgan Buxoro’ ’
baxmali joydor (jaydari) barquti nisbatan keng  qo llanilganUning   ikki	
’
rangdagisi,   ya ni   to q   qizil   va   to q   yashil   tusdagilari   jul   va   poyafzal   tikishda	
’ ’ ’
ishlatilgan.
Zardo zlik uchun barqutdan tashqari shoyi, atlas, doka, surp, movut, jaydari	
’
olacha   va   nihoyat,   teridan   foydalanilgan.   Buxoroda   ko p   miqdorda   ishlab	
’
chiqariladigan   jaydari   tekis   shoyilar   kabi   turli-tuman   navdagi   barcha   shoyi
gazlamalar   ayollarning   ustki   kurtkasi,   erkak   va   ayollar   kiyimlarining   ayrim
qismlari   (ro mol   va   belboglar)   tikishda   ishlatilgan.   Erkaklar   zarboft   to nlarini	
’ ’
tikishda   shoyi   kam   qullanilgan,   ayniqsa   silliq   yoki   yo l-yo l   urusiy   shoyisi	
’ ’
mutlaqo   yaroqsiz   hisoblangan.   Atlas   buyumlarga   zardan   gullar   tiqilmagan,   bu,
ehtimol, atlasning zarga chidamsizligidan, sitilib ketishidan bo lsa kerak. Sidirga	
’
va   gulli   atlasdan,   aso san,   ro mol   va   belboglar   tiqilgan.   Buxoro   zardo zligida	
’ ’
dokadan   faqat   salla   qilingan.   Bu xoro   shahar   ahlining   katta   qismi   fabrikada
to qilgan turli  navdagi  dokadan  oq rang salla  uragan. Zardo zlik sallalar  ichida	
’ ’
Istambul   (aftidan   Angliyaniki   bo lsa   kerak)   dokasidan   qilingan   salla   keng	
’
qo llanilgan. O zining mahkamligi, mayinligi bilan ajralib turuvchi bu gazmolni	
’ ’
doka   misqoniy   yoki   doka   xanjariy   deb   atalgan.   Barqutga   nisbatan   surp
buxoroliklar  turmushida  juda kam  qo llanilgan. Zardo zlikda surpdan  faqatgina	
’ ’
chakmon,   jul,   onda-sonda   poyafzal   tayyorlashda   foydalanilgan.   Faqat   erkaklar
ustki   kiyimlari   tikishda   jaydari   bilan   bir   qatorda   hindlarning   kashmiriyi   singari
chetdan   keltirilgan   movut   keng   qullanilgan.   Buxoro   ahlining   faqat   oliy   saroy
qatlamlarida   mavjud   bo lgan   Kashmir   gazmollaridan   qizil,   ko k,   yashil   tun   va	
’ ’
sallalariga   zardan   gullar   tiqilgan.   Jaydari   movutlar   zardo zlik   uchun	
’
ishlatilmagan.   Yarim   shoyi   jaydari   olacha   gazmoli   zardo zlikda   deyarli   barcha	
’
buyumlar   tayyorlashda   ishlatilgan.   Undan   asosan   uy-ro zgor   buyumlari	
’ :
so zana,	
’   takiyapo sh,	’   joynamoz ,   lo la-bolishlar   jildi   tiqilgan.   Olachadan	’
erkaklar   choponi   kamdan-kam   tiqil gan.   U   asosan,   ayollar   va   bolalar   kiyimi   ti -
kishda   ishlatilgan.   O zining   yuqori   sifati   bi	
’ lan   ajralib   turuvchi   Qarshi   olachasi
zardo zlik   uchun   eng   qulay   gazmol   hisoblangan,   Usta   Mullo   degan   qarshilik	
’ ustaning   olachalari,   ayniqsa   mashhur   bo lgan.   Turli-tuman   ranglardagi   sidirga’
olachalar   zardo zlikda   keng   qo llanilgan,   biroq   sham iy   olachasi	
’ ’ ’
zardo zlarning   eng   sevgan   gazmoli   bo lgan.   Zardo zi   teridan   faqat     ayollar	
’ ’ ’
kovushi tiqilib, uni mahsi bilan kiyilgan.
Turli   navdagi   simli   iplar   zardo zlik   uchun   asosiy   xom   ashyo   bo lib	
’ ’
hisoblangan.   Gazmollarga   gul   tushirish   uchun   foydalaniladigan   zar   va   kumush
iplar   tayyorlash   tarixi   goyat   uzundir.   Bu   usul   qadimgi   Misr   va   Vaviloniya
(Bobil)da   ko pdan   ma lum   edi.   Dastlabki   paytlarda   «urama   oltin»   deb   atalgan	
’ ’
ingichka oltin sim ishlab chiqarilar edi.
O rta   Osiyoda   ham   oltin   ip   ishlab   chiqarilganmi   yuqmi,   bu   savolga   hali	
’
javob   topilganicha   yuq.   So nggi   yillar   ma lumotiga   ko ra,   bu   mahsulot   eng	
’ ’ ’
ko p   ishlab   chiqarilgan   joy   Dehli   shahri   bo lib,   Hindiston   chet   ellarga   shu	
’ ’
mahsulotni   ko plab   chiqarar   ekan.   Oltin   iplarning   bir   na	
’ vi   sheroziy   deb
atalganiga asoslanib, u Erondan keltirilganini taxmin qilish mumkin.
Biroq Buxoro zardo z ustalarining ma lumotlariga binoan XIX asr ikkinchi	
’ ’
yarmidan   boshlab   zar   iplar   faqatgina   Moskvadan   keltirilgan.   Bundan   bir   oz
muqaddam   esa   bu   ip   Angliyadan   keltirilganligi   haqida   uzuq-yuluq   ma lumotlar	
’
uchraydi.
Sharqdan   Rossiyaga   zar   iplar   XVII   asr   boshlarigachagina   keltirilar   edi.   Bu
davrda   Mos kva   podshohlarining   saroylarida   nemis   ustalari   yordamida   zar   va
kumush iplar ishlab chiqarish yo lga quyilgan edi. 1623 1630 yillarda rus ustasi	
’ —
simgar Yuriy Kovalev nomi ham tilga olinadi.
Buxoro   bozorlarida   o nlab   navdagi   zar   va   kumush   iplar   keltirib   sotilardi.	
’
Goyat   momiq   zar   tolalar   buxorolik   zardo zlar   tilida  	
’ kalyobatun   nomi   bilan
mashhur bo lib, u goh zar, goh kumush ip o rnida qo llanilavergan. U yoki bu	
’ ’ ’
navni   ajratish   zarurati   tugilib   qolsa   zar   ipga   tilla,   kalyobatun,   kumush   ipga
kalyobatun safed (ok) deb atalardi.
Kalyobatunning   asosini   tashqil   etuvchi   ipak   ipning   rangi   turlicha   bo lgan.	
’
XIX   asr   30 70   yillarda   tiqilgan   buyumlardagi   zar   ip   ko p   hollarda   turlicha	
— ’
tovlanuvchi   sariq,   ya ni   tillarang   ipdan   yigirilgan.   80-yillarda   tuq   sa	
’ rih   tusdagi ipak ip  qo llanilgan. U  matoning rangi  uniqqan  joyida  zarrin ip  bilan birgalikda’
tiqilgan   chogda   ko zga   yaqqol   tashlanib   turgan.   90-yillar   zardo zligida   esa   tuq	
’ ’
sargish tusdagi shoyi ip bilan qo shib tiqiladigan tillarang ip iste molda saqlanib	
’ ’
qolgan, shu bi lan bir qatorda qizgish-sariq va yarqiragan qizil tusga asoslangan zar
tolalar   ham   paydo   bo lgan.   Shu   tarifa   turli   rangdagi   iplardan   tashqil   topgan	
’
kalyobatun   galma-galdan   birgina   buyumning   o zida   uchrayvergan.   1900   yillar	
’
davomidagi zardo zlikda alvon tusli ipni to q jigarrang va och jigarrang tusdagi	
’ ’
iplar   egallaydi.   XX   asrning   10-yillaridan   ipak   kalyoba tunning   rang-barangligi
bardam   topadi   va   xuddi   XIX   asr   80-yillaridagi   singari   tuq   sariq   tusdagi   iplar
ishlatila   boshlanadi.   XX   asr ning   10-yillariga   kelib,   paxtalik   sariq   ipga   qo shib	
’
yigirilgan   xiyla   past   navdagi   zar   ip   paydo   bo ladi.   Bu   xildagi   ip   bilan   erkak   va	
’
ayollarning   bosh   kiyimlari   tiqilgan.   Boshqa   turdagi   har   qanday   zardo zlik	
’
buyumlari oliy nav zar iplarda tiqilavergan.
Oq   va   tillarang   tusdagi   yassilangan   kumush   tola   sim   deb   atalib,   u   Buxoro
zardo zlari   tomonidan   keng   qullanilgan.   Kalyobatun   bilan   sim   buxoro	
’
zardo zligining   asosiy   xomashyosi     hisoblangan.   Ayniqsa,   kalyobatun   XIX
’
asrning   eng   boshidan   shu   paytgacha   bo lgai   davrga   oid   barcha   buyumlarda	
’
uchraydi.   Hatto   bu   nav   ip   Buxoroga   dastlab   keltirilgan   1893   yillarga   oid
zardo zlyk   buyumlarida   ham   uchraydi.   Shundan   keyin   ham   bu   ikki   tur   ipning	
’
keng iste mol  qilinganini  ko ramiz. 1893 yildan keyingi  Buxoro zardo zligida	
’ ’ ’
ayrim  gul  va kashtalarda  bir necha nav zar  iplar qo llanilgan. Bu ip kalyobatuni	
’
yak naxi o rusi halli baland, ya ni «obdon tilla suvi yugurtirilgan bir yo lli rus	
’ ’ ’
kalyobatuni»   deb   atalgan.   Bu   ip   odatdagidan   ancha   yo gon   bo lib,   tilla   suvi	
’ ’
yurgizilgan   sof   kumush   simni   alvon   tusli   ipak   ipga   qo shib   yigirilgan.   Bu   ipak
’
ipning   nomi   esa   kalyobatuni   jingili   o rusi,   ya ni   «jingalak   rus   zar   ipi»   deb	
’ ’
atalgan. Tarkibi 84 prostentli kumush tolaga obdon tilla suvi yugurtirilib, tuz sariq
yoki qizgish-sarih ipak ipga qo shib yigirilgan. Uning xiyol gijim, to lqin-tulqin	
’ ’
sathiga ega bo lishi silliq sathli odatiy zar ipdan farqlab turgan. Sherozi urusi du	
’
toba,   ya ni   «sherozi   urusi   qo shtanobi»   deb   atalgan   ip   ham   tilla   suvi	
’ ’
yugurtirilgan   yuqori   nav   kumush   toladan   qilingan.   («O rusi»   so zi   «fabrika»	
’ ’ o rnida   qo ullanilib,   u   bunday   iplarning   qo lda   yigirilgan   «sheroziy»’ ’ ’
nusxasidan boshqa ekanligidan nishonadir).
Zar   ipning   likkak  turi   shoyi   ip   qo shmay   pi	
’ shiq   yigirilgan   ingichka   simdan
iborat   bo lib,   u   Buxoro   ustalari   tomonidan   onda-sonda   ishlatilgan.   XIX   asrning	
’
ikkinchi   yarmidan   boshlab   Rossiya   fabrikalarida   chiqarilgan   zar   iplar   keng
qo llanila   boshlandi.   Buxoro   bozorlarida   dastavval   Malyutin   fabrikasining   iplari	
’
paydo   bo lgan   edi.   Biroq   yo gon,   zardo zlikka   yaroqsiz   bu   ip   keyinchalik	
’ ’ ’
«Alekseev   va   K»   fabrikasida   chiqarilgan   ancha   mayin   va   tikishga   qulay   ip
tomonidan   batamom   siqib   chiqarildi.   So ngra   esa   V.   Vishnyakov   va   A.	
’
Shamashinlarning savdo uyi ishlab chiqargan zar iplar paydo bo ldi. Turli-tuman	
’
fabrikalardan   chiqqan   barcha   zar   iplarning   bahosi   bir   xil   bo lib,   ularni   Buxoro	
’
bozorlarida   attorlar   sotishgan   Zar   iplardan   tashqari   zardo zlikda   jaydari   rangdor	
’
npak   iplardan   ham   foydalanilib,   ular,   asosan,   gullarga   qo shimcha   oro   berishda
’
hamda   matoga   zar   yo l   tushirishda   ishlatilgan.   Bunday   ishlar   uchun   zarning	
’
rangiga   yaqin   bo lgan   sariq,   to q   sarih,   qizgish   sariq,   jigarrang,   ayrim	
’ ’
hollardagina  boshqa rangdagi  ipak iplardan foydalanilgan. Ayniqsa, birishmi  tillo
chor   tor,   ya ni   «to rt   yo lli   zar   ip»   degan   eng   yaxshi   sifatli   ipak   ip   mashhur	
’ ’ ’
bo lgan. Har bir ipak ip ikkiga bo linib, ikkita qilib eshilgan. Kumushrang gullar	
’ ’
tikish uchun oq ipak ipdan foy dalanilgan.
XIX   asrning   90-yillari   boshida   zardo zlikda   40-rasponi   pechak   galtak   ip	
’
paydo bo ladi. Ranglar tovlanishi xuddi ipakdagi singari bo lib, faqat unga qizil	
’ ’
va tuq qizil ranglar ham qo shilgan. Ko p o tmay o ta qimmatbaho zardo zlik	
’ ’ ’ ’ ’
buyumlarida ishlatiladigan ipak o rnini mana shu galtak ip egallaydi. Ba’zi hollar	
’ -
da bitta buyumning o zida ham u, ham bu ipni kuzatish mumkin.	
’
Zardo zlikda   quyidagilar   qullanilgan:   barqut   va   ipak   aralashma   matosi,	
’
pulakcha deb ataluvchi o rtasi teshik mayda oq, sariq piston (pirpirak)lar, mahalliy	
’
zargarlar   ishlagan,   odatda   edra   sir   va   feruza   bilan   bezatilgan,   nafis   gul   naqshi
tushirilgan   zarhal   tugalar,   turli   nav   oltindan   zardo zlarning   o zlari   yasagan	
’ ’
zargarlik taqinchoklariga o xshab ketuvchi olmos hubbalar deb atalmish bo rtma	
’ ’
naqshlar, dur va qimmatbaho toshlar. Zardo zlik qurollari unchalik ko p emas. Chambarak, ya ni korcho bning’ ’ ’ ’
tun,   jul   va   mayda-chuyda   buyumlar   uchun   muljallangan   uch   turi   ma lum.   Ular	
’
tuzilishi jihatidan bir xil bo lib, faqat hajmlarining katta-kichikligi bilangina bir-	
’
biridan farq qiladi. Korcho b uzunligi 320 santimetrgacha bo lgan ikki tengyonli
’ ’
silliq yogoch dastadan iboratdir.
Korcho bning   uchida   joylashgan   harakatlanuvchi   shamshirak   yordamida	
’
chambarakni   istalgan   kattalikka   keltirish   mumkin   bo lgan.   Chambarakka	
’
bo zdan   qilingan   kerish,   ya ni   ta’var   tortilib,   u   tikib   tayyor   bo lgan   buyum	
’ ’ ’
bilan   birga   chiharib   olingan.   Korchubda   chordona   kurgan   holda   erda   utirib
ishlangan.
Ipni   dumaloqlash   (o rash)   uchun   qattih   yorochdan   qilingan,   uzunligi   20	
’
santimetrdan   bo lgan,   to rt   qirrali   patiladan   foydalanilgan.   Ichiga   qo rgoshin	
’ ’ ’
solib vazminlashtirilgan bunday patilalar ipni zich qilib o rashni ta minlagan.	
’ ’
Zardo zlik   ishi   chogida   ikki   xil   angishvonadan   foydalanilgan.   Biri   oddiy	
’
fabrika angishvona  bo lib, uni  qulning o rta barmogiga, ikkinchisi  tagsiz,  qalin	
’ ’
charmdan   yasalib,   chap   qo lning   o rta   barmogiga   taqilgan.   Ikkinchi	
’ ’
angishvonaning ba’zan fabrikadan chiqqani ham bo lib, u metaldan yasalgan. Ikki	
’
xil qaychi bo lgan: biri qaychi ushtur gardan, ya ni «tuya buyin qaychi» bo lib,	
’ ’ ’
egikligidan   tuyaning   buynini   esga   soladi.   Ikkinchisi   oddiy   uy-ruzgorda
ishlatiladigan   metall   qaychidir.   Ignalarning   fabrikadan   chiqqan,   o rtacha	
’
kattalikdagilari ishlatilgan. 1.4.  Zardo zlik’  san atida tiqish texnikasi.	’
  Poshsholik ustaxonalarida zardo zlikka mo ljallangan har bir buyum,
’ ’
tikuvchining qo liga kelib etguncha, dastlabki, murakkab va uzoq davom etuvchi	
’
ishlovdan chiqarilgan. Ustaxona bichiqchisi xosai bardor har bir buyumni
andozasiga moslab bichgan. Bichiqdan chiqqan mato qogozga chizilgan andoza
tarhi bilan birgalikda ustaxonaga keltirilgan.
Tarhkash   tomonidan   tayyorlangan   andozalar   amirga   namoyish   etilgan   va
uning ruxsati bilangina zardo zlarga uzatilgan. Amir shaxsan istifoda etishi kerak	
’
bo lgan har bir buyum uchun alohida andoza tayyorlangan. Mato bilan andozani	
’
olgach,   ustalar   andoza   tarkibida   bo lgan   kashtalarning   ma lum   miqdordagi	
’ ’
ayrimayrim   qismlari   uchun   tayyorgarlik   ko rganlar,   ya ni   tikish   uchun	
’ ’
to shama (pilta) qilganlar. Buning uchun odatda qalin oq qogozga qora bo yoqda	
’ ’ chizilgan   andoza   shaklini   igna   bilan   chekib   chizilgan,   uni   teriga,   kartonga   yoki
qalin qogozga yoyib, ustidan ko mir kukuni sepilgan va shu tarifa andoza shakli’
ko chirilgan. Ko chirilgan shaklni qora buyoq yoki qalam bilan qaytadan chizib	
’ ’
chiqilgan-da,   tuya   buyin   qaychi   bilan   qiyilgan.   Bunday   ishni,   odatda,   gulbur
bajargan.   Bir   kishi   eplashi   qiyin   bo lgan   katta   ishlarda   tikuvchilar   ichidan	
’
ba zilari   gulburga   yordamlashib   yuborgan.   Gullar   kesilib,   chambarak   tayyor	
’
bo lgach   (ya ni   ta vor   pishiq   o ralgan   bo lgach),   korcho blarda   bichiqdan
’ ’ ’ ’ ’ ’
chivdan matoni tikishga kirishganlar.
Odatda   ta vor   ish   batamom   nihoyasiga   etgandan   keyin   olib   tashlanadi.	
’
Ba zan   ish   engil   kechishini   uylab,   bundan   tashqari   matoga   zar   qatim   qalin	
’
tushishini   nazarda   tutib,   bo z   taglikni   tikishdan   oldin   olib   tashlaganlar,	
’
Tiqilayotgan   matoni   tarang   tortib   va   uni   bo z   taglikka   tengma-teng   rostlab,	
’
korcho bni   har   tomondan   aylantirganlar.   Tiqilayotgan   mto   faqat     astar   ustida	
’
barqaror   bo lishi   uchun   taglikni   kiyib   chiqqanlar.   Goho   buyum   batamom	
’
qo ldan   chiqandan   keyin   bo z   taglikning   bir   kismini   olib   tashlangan.   Bunday	
’ ’
holda taglik ning tikish uchun zarur qismi joyida qoldirilib, ortigi olib tashlangan.
Erkak va ayollar kiyimi, ot jullari va ruzgororbop buyumlar (so zana, yostiq	
’
jildlari,   joynamozlar)   alohida   korchublarda   yoki   bitta   korcho bda   qismlarga	
’
ajratib tiqilgan. Chopon tikishning uch yo li mavjud bo lgan: avval choponning	
’ ’
yarmi, bir bari bilan orqasining yarmi tiqilgan. Bunda bar bilan orqani korcho bga	
’
bor bo yicha yoyib tortish mumkinligi ko zda tutilgan. Choponning qolgan ikki	
’ ’
yarmi   elkaning   o rtasidan   ulangan,   andoza   oxirigacha   tushirilib,   to   buyingacha	
’
bo lgan   hamma   joylar   puxta   tikib   chiqilgan.   Englar   boshqa   korcho blarda	
’ ’
alohida tiqilgan.
Ot   jullarini   bitta   korcho bda   ikki   yo l   bilan   tiqilgan,   avval   uning   pastki	
’ ’
qismi tiqilgan, uning yuqori qismini nay ichiga qayirib, tikib quyilgan. Kashtalari
qo ldan   chiqan   qismi   esa   buklab   quyilgan.   Ishning   dastlabki   jarayoni   tugashi	
’
bilan   julning   yuqori,   ikkinchi   qismini   tikishga   o tilgan.   So zana,   yostiq   jildlari	
’ ’
va joynamozlar ham xuddi shu tarzda tiqilgan. Dastlabki tayyorgarlik ishlari bajarilib, mato taglikka yopishtirib bo lingach,’
teridan,   kartondan   yoki   hogozdan   qirqilgan   kashtaga   yopishtirishga   kirishganlar.
Kashta   hajmini   zhoshiyadan   hisob   qilishgan.   Bo r   surilgan   qo sh   tanob   bilan	
’ ’
hoshiya   chekkalarini   chizib   chiqqanlar.   Hoshiyani   har   ikki   tomondan   chegaralab
turuvchi   ensiz   obadan   tikish   ishi   boshlangan,   hoshiya   ichlari   zham   shundan
keyingina gulga to ldirib chiqilgan. Mato ustidan quyilgan charm yoki qogoz gul	
’
bichihlari   surilib   ketmasligi   uchun   ular   yirik   qaviqlar   bilan   chatib   qo yilgan.	
’
Hoshiyalar   tikib   bo lingach,   kashtaning   markaziy   qismini   to ldirishga	
’ ’
kirishilgan.  Matoda  gullarning o rni-urnini  topib  qo yish,  xususan  kiyimlardagi	
’ ’
gullarni joylashtirib chiqish goyatda murakkab va mas uliyattalab ishdir. Korchub	
’
tayyorlovchi   usta   sar   korcho b   darkash   matoga   gullarni   joylab   chiqqan,   buning	
’
uchun u zo r o quv va malakaga ega bo lishi talab etilgan. U tez vaqt ichida va	
’ ’ ’
hech bir kamchiliksiz kashtalanishi kerak bo lgan maydonni shunday to ldirishi	
’ ’
lozim   bo lganki,   juda   ko p   ayrim-ayrim   tayyorlangan   gul   qismlaridan   oxir-	
’ ’
oqibatda yagona mukammal kompozitsiya yuzaga kelgan. Bu ning uchun butunicha
sigmay   qolgan   gullarning   ayrim   bo laklari   qo yi   qismga   yoki   ostidan	
’ ’
tushirilishini   nazorat   qilib   turganlarki,   ular   kiyimning   ko zga   yaqqol   tashlanishi	
’
mumkin   bo lgan   ochiq   joyida   o rnashib   qolmasin.   Xusu	
’ ’ san,   amirning   o zi	’
uchun   mljallab   tiqilgan   buyumlarda   bu   narsaga   juda   ehtiyotkorlik   bi lan
yondoshganlar.   Aks   holda   kiyimni   butunlay   boshqqatdan   bichib-tikishga   tugri
kelgan.   Kiyim ni   necha   bor   haytadan   tiqilgan   dollar   ham   uchrab   turgan.   Mazkur
albomning   8   raqamli   rasmda   kursatilgan   choponlardan   biri   to   rasamadida
bo lgunga qadar uch qayta tiqilgani ma lum.	
’ ’
Buyumga   boshdan-oxir   kashta   tarhi   tushirib   bo lingach,   nihoyat,   tikishga	
’
kirishilgan. Chambarak o rnatilgan bitta buyumni qism-qismlarga aniq ajratib, bir	
’
necha tikuvchi tikkan. Katta korcho blarda bir yo la 10 12 kishigacha ishlagan.	
’ ’ —
Zardo ziy qilinayotgan chopon, mursak, kamzo llarning eng nozik joyi eng uchi	
’ ’
  no gi   os	
— ’ ti   va   ko ksi     sari   dil   bo lib,   kiyim   kiyilayotganda   «mo minlar	’ — ’ ’’
hukmdori»nnng   nigohi   eng   avval   o sha   joylarga   to shar   ekan.   Shu   boisdan	
’ ’ ustalar   eng   mohir   zardo zlarga   kiyimning   eng   va   ko krak   qismlarini   topshirib,’ ’
alohida kunt bilan bu ishni ado etganlar.
Shu narsani  qayd etib o tish joizki, zardo zlik buyumlarining asosiy  qismi	
’ ’
shu   qadar   ma xorat   va   nazokat   bilan   ado   etilganki,   ularni   o ta   sinchkovlik   bilan	
’
miridan-sirigacha   o rganib   chiqilgandagina,   shunda   ham   onda-sonda,   bu   bir	
’
kishining   ijodi   bo lmay,   ko pchilik   bir   bo lib   amalga   oshirganligiga   arang
’ ’ ’
ishonch hosil qilish mumkin.
Zardo zlik ishi quyidagi alfozda olib borilgan: dastlab yigirilgan yoki zarhal	
’
ip   bilan   asosiy   gul   tiqilgan,   keyin   eshilgan   to ftado ziy   yoki   zarrin   simdo ziy	
’ ’ ’
zar   ip   bilan   gulning   qismlari   tiqilgan.   Bu   iplarning   kalyobatun   jingili   o rusi,	
’
bireshimdo ziy, ipak ip aralashgan zar	
’ rin sim kabi nomlar bilan atalishi oldindan
ma lum. Zargarlik ziynatlari, bo rtma naqshlar va hokazolar tiki lishi odatiy bir	
’ ’
hol   bo lgan.   Shu   tarifa   gullarning   barchasi   tiqilib   bo lgach,   uning   qirgoqlarini	
’ ’
pishiqqina  yigirilgan zar rin ip tahrir bilan nozik yo l qilib aylantirib chiqilgan.	
’
Bozorda chiqarib sotishga mo ljallangan qimmatbaho buyumlardagi tahrir yo	
’
tahriri   xom   bilan,   yo   tahriri   nimtoba   bilan   ishlagan.   Bir   necha   yo l   zarrin   ipni	
’
eshmasdan tikish tahriri xom, salgina eshilganini esa tahrirn nimtoba deyilgan.
4 8   yo l   ipni   eshib   tiqilgan   tahrir   eng   keng   tarqalgan   usullardan   bo lib,	
— ’ ’
buni   taqiri   yak   toba   deyilgan.   24   yo l   ipni   ikki   tanob   bilan   eshib   tiqilgan   tahrir	
’
tahriri   sheroziy   deb   atalib,   u   faqat   shohona   buyumlardagina   qo llanilgan.	
’
Yaproqnusxa   gullarni   xorakdo ziy   (xorak—tikoncha   degani)   deb   ataluvchi	
’
cho zinchoq   halqacha   yordamida   gardishlangan.   Gullarning   girdi   esa   faqat   ip	
’
bilan   tiqilgan.   Geometrik   kashtalarning   girdi   yo   birgina   tahrir   yordamida   yoki
qobuliy  deb ataluvchi qator halqachalar yordamida aylantirib olingan.
Gullarning   girdini   aylantirish   bilan   baravariga   tikuvchi   tiqilmay   qolgan
joylarni   ham   margula,   marguli   nuktez,   marguli   dumchanyuk,   tagalak   (jingalak,
uchli jingalak, dumli jingalak, spiralsimon jingalak va hokazo) nusxa gullar bilan
to ldirib borgan.
’
Chopon   yoki   boshqa   har   qanday   buyum   batamom   zardo zning   qo lidai	
’ ’
chiqgach,   uni   chambarakdan   olib,   pardozlarini   nihoyasiga   etkazish   uchun poshsholik tikuvchilarga uzatishgan. Tikuvchilar buyumning ayrim-ayrim tiqilgan
qismlarini   bir-biriga   ulab   va   astarini   tikib,   shoyi   tasma   (jiyak)   o rnatish   uchun’
ayollarga berilgan. Erkak va ayollarga taalluqli ba zi kiyim-kechak va buyumlar	
’
(belbog,   salla,   kulutapo shak,   ro mol),   uy-ruzgor   buyumlari   (so zana,   yostiq	
’ ’ ’
jildi,   joynamoz)   zardo zlik   ishi   tugashi   hamon   korcho bdan   birato la   olingan.
’ ’ ’
Jul,   poyafzal,   ko ylak     kashtalari,   do ppilar,   ro mollar   va   xaltachalar   avvaliga	
’ ’ ’
qalinroq   bo lishi   uchun   teskari   tomondan   sirachda   elimlangan.   Ro mol   singari	
’ ’
buyumlarni yana ham qalinroq qilish uchun esa teskarisidan bir necha qavat mato
yo qogoz qo yib elimlangan.
’
Buxoro   zardo zlari   zardo zlik   ishlarshsh   bir   necha   qismga   bo lib	
’ ’ ’
chiqadilar: 
1. Zardo ziy zamindo ziy   tagini yoppasiga zar bilan tikish. 	
’ ’ —
2.   Zardo ziy   guldo ziy     charm,   karton   yoki   qogozga   tushirilgan   andoza
’ ’ —
buyicha tikish. 
3. Zardo ziy bireshimdo ziy   goh ipak ipda, goh zar ipda aralash tikish 4.
’ ’ —
Zardo ziy   pulakchado ziy     pulakcha   deb   ataladigan   piston   hadab	
’ ’ —
zardo zlik tikishi.
’
Zardo ziy   zamindo ziy   odatda   bo z   yoki   charmga   tiqilib,   onda-sonda
’ ’ ’
karbos deb ataladigan mahalliy matodan foydalanishgan. Karbosdan faqat  otlarga
jul va mayda-chuyda buyumlar qilingan, xolos.
Zamindo zlikning   ikki   asosiy   uslubi   ma lum:   a)   to gridan-to gri   matoga	
’ ’ ’ ’
tikish   va   b)   siddiy   deb   ataluvchi   to shamaga   tikish.   Siddiy   usuli,   ayniqsa,	
’
mashhur   bo lgan.   Bunday   tikishda   jaydari   kalyoba   ipidan   foydalanilgan.	
’
Engilbosh   singari   nozik   buyumlarni   tikishda   esa   o zining   pishiqligi   va   silliqligi	
’
bilan   ajralib   turuvchi   rasponi   gazoriy   nomli   ip   ishlatilgan.
Rasponi farangiy fabrika paxta ipi to shamalarni tikishda kam qo llanilgan.	
’ ’
Ancha   oldingi   zardo zlik   buyumlaridagi   to shamalarda   jaydari   shoyidan	
’ ’
foydalanganlar.Xuddi   shu   yo sinda   tayyorlangan   etiklar   materiali   va   uslub	
’
xususiyatlari   jihatidan   taxminan   XVIII   asrga   taalluqli   bo lsa   kerak.   (Mazkur	
’
albomda   siz   uni   50   raqami   ostidagi   suratda   ko rishingiz   mumkin.)   O tgan	
’ ’ asrning   70-yillarida   yasalgan   buyumlarning   ba’zi   qismlari   tiqilishida,   istisno
tarzida, shunday to shamalarga ko zimiz to shadi.’ ’ ’
To shama   uchuy   tanlangan   ip   dastavval   suvda   ivitilgan,   so ng   ikkitadan	
’ ’
sakkiz   qavatgacha   qilib   eshilgan.   Shunday   eshilgan   ipdan   keragicha   tayyorlab   va
ularni   patilaga   o rab,   to shamani   boglashga   kirishilgan.   To shamani   boglash,	
’ ’ ’
siddiy  boston     ikki  xil  yo lda  amalga   oshirilgan:   agar  ip  ingichka   bo lsa,  uni	
— ’ ’
matodan   teshib   o tkazilgan,   agar   eshilgan   ip   yugon   bo lsa   va   matodan   teshib	
’ ’
o tkazilayotganda   uni   yirtib   yuborishi   xavfi   bo lsa,   uni   mato   ustidan   ingichka	
’ ’
ip bilan qadab-qadab quyilgan. Zardo zlik to shamalari ko ndalangiga yonma-	
’ ’ ’
yon   qilib   quyilganki,   zar   ip   bilan   tikkanda   baxyalar   o shalarga   asoslangan	
’
bo lgan.   Eshilgan   ip   qanchalik   ingichka   va   baxyalar   qatori   qanchalik   zich	
’
qo yilsa,   chok   ham   shunchalik   nafis   va   bejirim   chiqqan.   Zardo zlik   piltasining
’ ’
iplari   sariq   rangda   bo lgani   uchun   zarrin   iplar   bir-biridan   qochganda   oraliqlarda	
’
paydo   bo luvchi   yoriqlar   ko zga   darhol   tashlanmagan.   Iplarni   tikuvchilarning	
’ ’
o zi   zarcho ba  bilan  bo yaganlar.  Piltasiz,  shundoh   matoning  o ziga  qilingan	
’ ’ ’ ’
zardo zlikda   ham   mato   sariqda   bo yalgan.   Zar   iplar   faqatgina   xom   surp,   doka,	
’ ’
pardalik   singari   matolardan   teshib   o tkazilgan.   Buxoro   zardo zligida   dokaga	
’ ’
tikish xuddi qalin matodagidek amalga oshirilgan. Faqat eng keksa tikuvchilargina
bir vaqtlar bevosita dokaga zar ip bilan tiqilganini eslaydilar. XIX asrning birinchi
choragi oxiri va ikkinchi choragi boshida sallalarga xuddi shunday zardo zi gullar	
’
tushirilganligi   sathida   ma lumotlar   bor.   Tikuvchilar   bu   ishda   tamburli   ilgakdan	
’
foydalanilgani   dahida   taxmin   hilsalar-da,   bu   ish   qurolining   o zi   bizgacha   etib	
’
kelmagan.
Qalin matodan zar ipning o tishi qibin bo lgan, o tgan tahirda ham uzoqqa	
’ ’ ’
chidamagan,  titilib  ketgan.  Shu  boisdan  zar  ip  pilta, ya ni   to shama  yo llariga	
’ ’ ’
ko ndalang   tarzda   qator   qilib   yotqizib   chiqilgan,   ustidan   ipak   yoki   paxta   ip	
’
yordamida   ilib-ilib   tiqilgan.   Ular   baxyalar   orasiga   joylashganidan   chatilgan
ilgaklarning   turlicha   joylashuvi   o ziga   xos   kashtani   yuzaga   keltirgan.   Ipak   yoki	
’
paxta   ip   zar   ipni   qisib   turganidan   qator   chuqurchalar   hosil   qilib,   ip   o tmagan	
’
joylar xiyol do ppayib qolavergan, bu keng sath uzra to lqinsimon chiziqlar hosil	
’ ’ qilgani   uchun   tikuvchilar   tilida   mavj   degan   nom   olgan.   Chatib   tikish
zardo zlarning   ijodiy   xayoloti   va   kashfiyotchiligi   uchun   keng   imkoniyatlar’
turdirgan.  Mavjning   bir   necha   turi   yuzaga   kelganining   boisi   ham   chatishni   necha
turda amalga oshirilganligidandir. Hosil bo lgan  naqshlar goh to rtburchak, goh	
’ ’
romb,   goh   sinyq   chiziqlar   va   xokazo   ko rinishida   bo lgan.   Shu   ta
’ ’ rifa   xosil
bo lgan   chokli   kashtalar   uchun   Buxoro   zardo zlarining   o ziga   xos   va   puxta	
’ ’ ’
ishlab chiqilgan iboralari bor bo lib, ular avloddan-avlodga hech bir щzgarishsiz	
’
щtib kelgan.
1   Mavji   yak   ro’ya—   bir   yoqlama   to’lqin.   Bu   eng   oddiy   va   aftidan   eng
qadimiy   gullardan   biri.   U   Buxoro   zardo’zligining   bizga   ma’lum   barcha
buyumlarida uchraydi. Bunda chatilgan halhachalar bir-biriga ko’ndalang, yonma-
yon   chiziqlar   shaklida   joylashgan   (IX I).   Qadimgi   rus   zardo zligida   bu   gul	
— ’
«qatorchalar»   eki   «jo n   kesma   qator»   nomi   bilan   mashhur   bo lgan.   Bu   gul	
’ ’
zardo zlikning   qariyb   hamma   qadimgi   yodgorliklarida   uchraydi   va   XII   asr   oxiri	
’
yoki XIII asr boshlariga kelib o zining yuqori cho qqisiga chiqadi.	
’ ’
To shama   ustidan   ingichka   o rilgan   4 5   qavat   zar   ip—sijiy   quyilib,	
’ ’ —
zardo z uni ipak yo paxta ip yordamida har to rt baxyaga bir yo l qilib chatib	
’ ’ ’
chiyadan.   Tikuvchi   xalqachalarni   zinapoyacha   shaklida   joylashtirishga   alohida
e tibor bergan. Natijada buyumning yuzasini bir-biriga ko ndalang qator yo llar	
’ ’ ’
qoplab olgan. Qirgoqlarida esa turli uzunlikdagi ensiz yo l   milk hosil bo lgan.	
’ — ’
2       Mavji   du   ruya—ikki   yoqlama   tulqin   yoki   mavji   pushti   mohiy     baliq	
—
tangachalari.   Bu   ham   bir-biriga   yonma-yon   chiziqlar   shaklidagi   kashta   bo lib,	
’
ilgaklarining soniga ko ra yo ko prok;, yo ozroq darajadagi siniq yo llarga ega.	
’ ’ ’
(IX     2,   3,   4.)   Qadimgi   rus   zardo zligida   bu   tur   kashtalar   shaharcha   yoki	
— ’
tuyoqcha deb atalgan. Bu tur XII asrda yasalgan buyumlarda uchraydi.
3   Mavji   ocha-bacha     ona-bola   to lqin.   Bu   kashtani   tikishda   navbatma-	
— ’
navbat qilib to shamaniig ikkita yoki to rtta baxyasi bitta qilib olinadi. Natijada	
’ ’
tiqilgan   yuzada  goh  qator   tor-tor,  yassi  va   qoramtir,  goh  keng-keng,   do ppaygai	
’
va yarqiroq yo llar hosil bo ladi. Bu usul ikki xil yo l bilan tiqiladi: yak ro ya	
’ ’ ’ ’
(bir yoqlama) (IX   5, 6) va du ro ya (ikki yoqlama) (IX  7, 8).	
— ’ — 4  Mavji chashmi bulbul (bulbul ko zi to lqin)da chatish ilgaklari kichkina-’ ’
kichkiia to rtburchak yoki rombchalar hosil qiladi. (X   9, 10.)	
’ —
Mavji yak ruya bilai chashmi bulbul zardo zlikda eig ko p qo llaniladigan	
’ ’ ’
gullardan   hisoblanadi.   Bu   ikkala   gul   tiqilmagan   bironta   buyumii   uchratish     amri
mahol.   Chashmi   bulbul   aslida   du   ruya   uslubidagi   kashtachilik   sirasiga   kiradi.
(IX 11,   12.)   Qadimgi   Rusiyada   mazkur   usuldagi   kashtalarni   meva   yoki   oddiy	
—
meva   deb   atalib,   ular   aslida   Vizantiyadan   kelib   chiqqan   va   eng   ko p   tarqalgan	
’
qadimgi kashtalardan hisoblangan. Chashmi bulbulni mavji yak ro ya va mavji du	
’
ro ya bilan chogishtirib tikkan zardo z unga yaqin turli variantlar hosil qilgan (X	
’ ’
 1-9).	
—
5     Shash   xol   (olti   xol).   Bir   yoki   ikki   qator   «tulqin»   katakchasi   orasiga
joylashtirilgan   gul   (X 10,   11).   Bu   gulning   ikkita   varianti   mavjud   bo lgan:   olti	
— ’
baxyalik   (shash   xoli   shishtai)   va   sakkiz   baxyalik   (shash   xoli   hashtai).   Shash   xol
usuli ko pincha chashmi bulbul kashtasi bilan chogishtirib tiqilgan. (X 12.)	
’ —
6     Xishti   haram   (muqaddas   gisht).   Buxoro   zardo zlari   mazkur   iboradagi	
’
haram   so zini   podshoning   harami   ma nosida   emas,   balki   arabcha   haram	
’ ’
(muqaddas) ma nosida ekanini aytadilar. Bu kashta boshqa kashtalarga qaraganda	
’
juda   ham   chiroy   li   ekanini   ham   e tirof   qiladilar.   Xishti   haram   kashtasini	
’
zardo zlar   bu   xildagi   kashtalar   sirasiga   kiruvchi   jo ngina   xisht   deb   ataluvchi	
’ ’
kashtasi   bilan   aslo   aralash   tirmaganlar   kashtasi   faqatgina   ayollar   uy   va   bosh
kiyimlarining qirrohlarodni, ya ni  hoshiyalarini  bezashda  ishlatilib shash  xol  em	
’
 shoxchi shash xolnok (XI 21) bilan chorishtirilgan.	
— —
10     Kandoriydo ziy   yoki   oddiygina   kandoriy   kashtasi   Afgonistonning	
’
Kandahor shavdj nomidan olingan bo lib, ustalarning ma lumot berishicha, XIX	
’ ’
asrning   ikinchi   yarmidan   boshlab   o sha   tomondan   keltirilgan.   Bu   kashta	
’
kiyimlarning   nisbatan   kichik-kichik   qismlarini   tikkanda   qo llanilgan	
’
(to rtburchak   va   romb   ko rinishidagi   tor   yo llarda,   kichik-kichik	
’ ’ ’
to garaklarda,   qirgoq   (hoshiya)ning   girdidagi   yo l
’ ’ larda   va   hokazo).   Bundan
tashqari   ot   junlari   va   erkak-ayollarning   bosh   kiyimlaridagi   tagzaminni   sidirga
kashtalashda   qullanilgan.   Qandahorcha   chok   tikish   matoga   to shamasiz   tiqiladi.	
’ Patli   (yungli)   matolarning   choki   tagidan,   zar   ip   orasidan   patlarning   chiqib
qolmasligi maqsadida, oqiga kumushrang, sarigiga tillarang bo z taglik quyilgan.’
Kashtaning ikki xili bo l	
’ tan: kandori chor baxyagi—to rt baxyali kando	’ riy (XI 	—
8,   9)   v   a   kandori   hasht   baxyagi     sakkiz   baxyali   kandoriy   (XI 10 13).   Xiyla	
— — —
murakkab   bo lgan   8   baxyali   kandoriy   bilan   qimmatbaho   zardo zi   buyumlar	
’ ’
tiqilgan.   Bu   kash ta   odatda   tarhini   tushirmasdan   turib   ham   mavji   xojariy   singari
tiqilavergan. Kandoriyning asosini to rtburchakli xonacha tashqil etib, u chetidan	
’
o rtasiga   tomon   jingalak-jingalak   bo lib   keluvchi   zarrin   kashta   bilan	
’ ’
to ldirilgan.   Natijada   4   baxyada   tiqilgan   xonacha   salib   ko rinishida,   8   baxyada
’ ’
tiqilgan   xonacha   taralayotgan   nur   ko rinishada   joylashgan   bo lgan.   8   baxyada	
’ ’
tiqilgan   havihda,   zardo zlar   nur   va   soyalar   hosil   qilish   san atida   katta   mahorat	
’ ’
ko rsatganlar.	
’
Mazkur   uslubning   bir   necha   turi   mavjud   bo lib,   shulardan   eng   ko p	
’ ’
qo llaniladigani   quyidagilardir:   a)   o rtasida   qo ndirmasi   bo lgan   kandoriy  	
’ ’ ’ ’ —
kavdori   dila   xonanok,   rangli   eshilmagan   ipakdan   qilingan   (XI   14,   16)   va   b)	
—
tangachali kandoriy zar simlardan qilingan. Tangachali kandoriy 8 baxyali tikishda
uchraydi, xolos (XI  15).	
—
Bu   o rinda   biz   eng   ko p   qo llaniladigan   kashta   gullarni   va   ularning	
’ ’ ’
turlarini   sanab   o tdik.   Ammo   mohir   zardo zlar   qayd   etilgan   uslublarni   turli-	
’ ’
tuman yo llarga solib, ularning xillarini ko paytirish imkoniga ega bo lganlar.	
’ ’ ’
Guldo ziy kashtasini tikishda andazasini qanday matodan qilinishiga ko ra,
’ ’
kashta   ancha-muncha   tekkis   chiqqan.   Zardo zlikning   xiyla   eskirgan,   taxminan	
’
1870 1875   yillarga   oid   buyumlarida   biz   tikishi   juda   a lo   chiqadigan   oq   mesh	
— ’
(zam sha) charmni uchratamiz. Bu usul tikishida esa ko proq karton ishlatilgan. U	
’
qariyb   butun   XIX   asr   mobaynida   charm   bilan   bir   qatorda   yasalgan   barcha
buyumlarda uchraydi. Bir yoki ikki qavatdan iborat yupqa ho roz XX asrning 20-	
’
yillarida yasalgan buyumlarda foydalanilgan. Zargarlik taqinchoqlariga o xshash	
’
mo jazgina   gullar   tagiga   ba zan   paxta   qo yib   bir   necha   bor   taxlangan   matoga	
’ ’ ’
tiqilgan.   Bunday   gullar   avval   aloh i da   tikib   olingan,   keyin   mat o ning   zarur   bulg a n
joylariga chandib   qo	
’ yilgan. U yoki bu uslub ning aralash texnika s ida ijro etilgan zardo zlikni   zardo ziy-guldo ziy   zamindo ziy   yoki   zardo ziy   zamindo ziy-’ ’ ’ ’ ’ ’
guldo ziy deb atalgan.
’
Zardo z	
’ i y     birishimdo ziydagi   rangli   ipakda   ti	’ qilgan   e lementlar   zar   ipda
tiqilgan   elementlar   bilan   cho g ishtirilgan       Uni   tikishda   andoza   buyicha   chatishga
tiqilgan zar iplar singari qiz g ish, malinarang, qizil, t o	
’ q qizil, xil-xil tovlanadigan
yashil, k o	
’ k, moviy, onda-soida nopormon, ba zida oq va sariq tusdagi eshilgan	’
va   eshilmagan   ipak   ip   qo	
’ llanilgan.   Zardo zlikda   ipak   ip   bilan   tikishning   juda	’
k o	
’ p   usullaridan   faqat   kashta,   yurmado zi   va   iroqi   nusxalari   qullanilgan.	’
Kashtada   kam   tikkanlar.   Yo	
’ rmado zilik   bigiz   yordamida   ti	’ qilgan.   Gullarning
ayrim   qismlari   alohida   tiqilib,   uni   qir q ib   olingan   va   kerakli   joyga   chandilgan.
Yo	
’ rmaduzlikning   nusxalari   t o	’ garak,   t o g	’ riburchak,   t o	’ rtburchak   shakllarida
bo	
’ lgan.   Iro q ida   ham   gullarning   qismlari   alohida   tiqilgan.   Bu   usulda   gilam   deb
atalgan   Sha hri sabz   d o	
’ ppilari   tiqilgan.   Zardo ziy   birishimd	’ o	’ ziy   deb   atalgan
aralash   nusxani   biz   XIX XX   a	
— s rga   oid   zardo zlikning  	’ ch opon   va   jullarida
k o	
’ rishimiz mumkin.
Zardo ziy   pulakchad	
’ o	’ ziyda   pistonchalar   guld o	’ ziy   nusxasida   bajarilgan
tikishlarda  cho g ishtirilgan.   Pistonchalar,   odatda,   islimiy  na q shlarning  tagzaminini
t o	
’ ldirishda ishlatilib, matoga zich  q atorlarga terilgan va hech  q anday gul shaklini
bermagan. Ahyon-ahyonda gullarga qadalgan pistonchalar yulduzcha shak lini yoki
t o
’ rttadan salib shaklini ifodalagan. Goho jullarda ular bir yo k i ikki qator islimiy
na q shlarni   ham   aks   ettirgan   h ollar   uchraydi.   Chopon,   ba zi   ayollar   buyumlari	
’
(kulutapo shak   bosh   kiyimi   va   ko ylak   umizidagi   tor   yo l—zei   ko rta)   da	
’ ’ ’ ’
1$llaniladi.   XIX   asrning   30 40   yillaridagi   kiyim-boshlarda   pistoncha   keng	
—
1$llanilsa-da, keyinchalik biz uni faqat mayda-chuyda buyumlardagina uchratamiz.
jullarda esa pistoncha zhamisha ishlatilib kelgan, u ham b o	
’ lsa davri gardish deb
ataluvchi bozorbop ju l dagina uchraydi.
Marvarid bilan bezatilgan marvaridkori  zardo zlik buyumlari alohida  	
’ o	’ rin
tutadi. Marvarid va topaz, yoqut, olmos singari  q immatbaho toshlar bilan amirning
tantanalarda, shahar tash q ari s ida uyushtirilgan sayillarda va ulu g   ayyom kunlarida
kiyadigan   dabdabali   ust   kiyimlari   bezatilgan.   Bunday   kiyimlarni   birovga   torti q q ilib   berilmagan,   hattoki   hukmdorning   ya q in   qarindoshlari   uni   kiyishi   mumkin
bo lmagan. Choponlar,’   poyafzallar marvarid bilan ziynatlangan. Marvaridni bitta
yo l   bilan   aylantirilib   tiqilgan.   Toshlar   esa   t
’ o	’ p-t o	’ p   q ilib,   tekis   zar   gardish
ichiga   olib   tiqilgan.   Toshlar   bilan   bezatilgan   zardo zlik   buyumlari   saqlanib
’
q olmagan.
  Zardo zlik naqshlari va ularning tuzilishilari	
’ .
Zardo zlik   san atida   qo laniladigan   naqshlarning   mutlaq   ko pchiligi	
’ ’ ’ ’
islimiy bo lib, geo
’ metrik va shunga o xshagan naqshlar undan keyingi o rinda	’ ’
turadi.   Islimiy   naqshlar   turlituman   dastagullar,   yaproqlar,   butoqlar,   daraxtlar,
shoxlar,   gulli   guldonlardan   iboratdir.   Meva   shakllaridan   tuzilgan   naqshlarda   biz
marvarid,   turunj,   anor,   olcha,   uzum   (I     III   va   V     7)larni   ko ramiz.   Odam   va
— —	’
hayvonot   tasvirini   inqilobdan   oldingi   Buxoro   zardo zligida   sira   uchratmaymiz.	
’
Bunday   naqshlar   faqat   inqilobdan   so nggi   davrlarda,   o z   ham   bo lsa	
’ ’ ’
ayollarning  uy  ichida   kiyadigan  buyumlarida,  xususan,   do ppilarda  paydo   bhldi.	
’
Masalan,   bunday   do ppilarning   tepa   qismida   tovus,   ba zilarining   girdida   qator	
’ ’
hilib   urdaknamo   qushlar   tasviri   tushirilgan.   Bunday   buyumlar   faqat   maxsus
buyurtma   asosidagina   tiqilib,   bozorda   sotuvga   chiqarilmaganini   zardo zlarning	
’
o zlari   qayd   etadilar.   Buxoro   zardo zligida   o ziga   xos   va   puxta   ishlangan	
’ ’ ’
atamalar   bo lib,   ular   zardo zlik   sharoitining   ayrim   bosqichlarini   anglatishdan	
’ ’
tashqari   bu   san atning   uzoq   davrlik   taraqqiyot   jarayonidan   ham   darak   berib	
’
turadi. Gullar turidagi naqshlar uchun gul atamasi, barglar turidagi naqshlar uchun
barg   atamasi   nam   bo lib   qolgan.   Bir   qancha   naqshlar   guruhi   uchun	
’
umumlashtiruvchi   bo lib   xizmat   qiladigan   bunday   atamalardan   tashqari   gul	
’
turidagilarga   alohida,   barg   turidagilarga   alohida   mansub   bo lgan,   aynan	
’
shularning   o zi   uchun   xos   hisoblangan   yana   bir   qancha   nomlarni   uchratishimiz	
’
mumkin.   Masalan,   guli   chorbarg   to rt   yaproqli   gul,   guli   shashbarg     olti	
— —	’
yaproqli gul, guli hashtbarg   sakkiz yaproqli gul, lolagul va hokazolar. Yaproqlari	
—
sakkiztadan   ortiq   bo lgan   gullarni   guli   sadbarg     yuz   yaproqli   gul   (V 2)   yoki	
’ — —
guli koshgariy   hay	
— щ argul  deb atalgan. Keng hajmdagi  gullar  guli kosagul  yoki
guli qal’agi (V — 4) degan nomlar bilan yuritilgan. Barg   turidagi   naqshlar   quyidagilarga   bo’lingan:   dona-dona   yaproqlar   —
yakkabarg,   juftjuft   yaproq   —   dubarg,   uchtalik   yaproqlar   —   sebarg,   majnuntol
yaprogi   bargi majnunbed (VII  1, 6, 9) va hokazolar.— —
Aksariyat   ornamental   gul   turlari   o zlarining   uzoq   davomli   rivojlanishlarida   shu	
’
thadar   ko p   uslublarga   va   geometrik   ko rinishlarga   ega   bo lganki,   hatto	
’ ’ ’
ularning   dastlabki   islimiy   shakllarini   ilgab   olish   mushkul.   Zamonaviy   ustalar,
ularni   xohlagan   maqomda   talqin   qila   boshlaganlar.   Masalan,   to rt   yaproqli   gul	
’
nayadni xudi ana shunday o zgarishni boshidan kechirib, endilikda u kungirador	
’
peshtoqni eslatuvchi chor madoxil (to rt darvoza) deb atala boshlandi. Agar bitta	
’
yaproqli   gul   naqshi   ikkinchisiga   ustma-ust   qoldirilgan  bo lsa,   uni   chor   madohili	
’
durun   ba   berun   deyilgan   (madoxil   arabcha     kirish   degani).   Bunday   gullar	
—
ko pincha mayda islimiy naqshlar bilan tiqilib, eng uchida har ikki tomonga qarab	
’
turgan   ikki   dona   yaproq   tasviri   bo lgan.   Odatdagidek,   bu   o rinda   ham   islimiy	
’ ’
naqsh o zi uchun mutlaqo yot bo lgan nom bilan atalgan (VIII   5, 13 va 4, 8,	
’ ’ —
12). Zardo zlikda keng rasm bo lgan, chekkalari xiyol yuqoriga hayrilgan nozik	
’ ’
yaproq naqshi bargi shullukiy   zulukbarg yoki hishacha shullukiy deb ataladi-yu	
—
(VII 7,   8,   2,   3,   10,   11),   bari   bir   u   yaproq   shaklini   o zida   sahlab   holaveradi.	
—	’
Islimiy   naqshlar,   o z   navbatida   boshqa   tur   naqshlarga   ham   ta sir   qilgan   deb	
’ ’
taxmin hilish mumkin. Masalan, yaproqlari nur yunalishida joylashgan ko pbargli	
’
gul   naqshidan   nishon   deb   ataluvchi   tamga   belgisi   bilan   qo shib   yuboriladi.   Bu	
’
atama   XIX   asrning   so nggi   o ttiz   yilligida   yuzaga   kelgan   bo lishi   mumkin.	
’ ’ ’
Uning   rus   ordenlariga   o xshab   ketishini   shu   bilan   izohlasa   bo ladi.   Demak,   bu
’ ’
naqshlar   XIX   asrning   oxiri   va   XX   asrning   boshlarida   zardo zlikka   kirib   kelgan	
’
deb aytish mumkin.
Kelib chiqishi  turlicha bo lgan gul turlaridagi bunday o zaro bogliq islimiy   va	
’ ’
ularning   atamalaridagi   o ziga   xos   xususiyatlarning   yuqolib   ketishiga   sababchi
’
bo lgan.   O rta   Osiyo   chorvador   qabilalari   milliy   naqshlarida   keng   tarqalgan	
’ ’
qo chqor   shoxi   tagalak,   aftidan,   bir   qancha   o troq   xalqlar   san atidagi   islimiy
’ ’ ’
naqshlarga  kuchli  ta sir   qilgan. Natijada  novdalardan  biri   yangi  nom   bilan  birga	
’
o ziga   xos   uslublashuvga   ham   ega   bo ldi.   Zardo zlikda   tagalak   usuli	
’ ’ ’ kashtalarning   orasidagi   bo sh   qolgan   tag   zaminni   to ldirishda   foydalaniladi.   U’ ’
o rama   ko rinishida,   ba zan   bir   juft   shohning   bir-biriga   o ralib   turganiga	
’ ’ ’ ’
o xshagan   bo lsa,   boshqa   «bir   joyda   u   (ko pincha   katta-katta   joylarni
’ ’ ’
to ldirilganda) xuddi uzum zangidagi naychani eslatadi.
’
Bunga   misol   tariqasida   ancha   aniq   qilib   tiqilgan   islimiy   naqshli     XVIII   asr
etiklarini   keltirish   mumkin.   Tagalak   yo lidagi   naqshlarni   ham   shunda   yaqqol	
’
ko ramiz.   Gullarning   qirroqlarini   aylantirib   tiqilgan   ipda   zardo z   bira   to la   ta	
’ ’ ’
gzaminni ham tagalak nusxa kashta bilan to ldirib chiqqan.	
’
Chinnigul, qashhargul singari kashtalar nomi qanday kelib chiqqanligi haqida aniq
mulohazalar   mavjud.   Bunga,   aftidan,   xitoy   chinnisidagi   rasml   ar   aeos   bo lgan	
’
bo lsa, ehtimol. Xitoy chinnilari O rta Osiyoga ham keltirilar va goyat hadrlanar	
’ ’
edi.   Hatto   XIX     XX   asrlarda   Buxoroning   shahar   boylari   uyida   ular   keng   rasm	
—
bo lgan   edi.   Kalak   (ayollar   poyafzalining   tovoniga   taqaladigan   nagal)   guli   ham	
’
xitoy   chinnilaridagi   naqshlardan   olingan   deb   taxmin   hilinadi.   Mazkur   gul   xitoy
chinnisida keng qo llanilgan. Biz ularni IX X asr sopolchiligida (keramikasida),	
’ —
VIII asr Rey sopolchiligi deb atalgan eron sopolchiligida ham uchratamiz.
XIX   asrning   so nggi   httiz   yilida   zardo zlik   gullarining   nusxasi   O rta   Osiyoga	
’ ’ ’
ko plab   olib   kelingan   rus   fabrika   gazmollaridan   olingan.   Sharq   xalqlariga	
’
mo ljallab to qilgan gazmollar o zlarining chiroyli ko rinishi, bo yoqlarining
’ ’ ’ ’ ’
yorqinligi va puxtaligi bilan ajralib turgan. Ular tezda xaridorgir bo lib ketgan va	
’
Afroniston   orqali   keltiriladigan   hind   gazmollari   bilan   bemalol   bas   boylashar   edi.
Gazmollardagi   yirik-yirik   gullar   zardo zlikka   ham   ko chib   o tgan   va   ularni	
’ ’ ’
nomlaridan   bilib   olsa   bo lardi.   Guli   qal agiy   (qal a   so zidan)   nomi	
’ ’ ’ ’
zardo zlarga   yaxshi   tanish.   Buxoro   savdogarlari   chegarachi   posbonlar   bilan	
’
qo riqlanadigan bu shaharga mol olgani borar edilar.	
’
Rang-barang   naqshli,   sirkor   me moriy   yodgorliklar,   ulardagi   turli-tuman	
’
geometrik naqshlar zardo zlik gullari va kashtalarini ijodiy jihatdan boyitishdagi	
’
boy   materiallar   bo lib   xizmat   qiladi.   Shu   siraga   kiruvchi   mehrob   naqshi   odatda	
’
uchli   ark   ko rinishga   ega,   kitoba   naqshi   yuzasiga   chiroyli   qilib   arabcha   yozuv	
’
bitilgan   qator   cho zinchoq   halqachalar   bo lib,   ular   turar-joy   binolarining,	
’ ’ maschid va madrasalarning devor bilan shifti tutashgan erida joylashgan bo ladi.’
Qadimgi   Buxoro   me morchilik   yodgorliklari   ham   koshin   degan   gulning   kelib	
’
chi q ishiga sababchi bo lgan va hokazo 
’
Zardo zlik kashtalarini chizuvchi gulbur ustalar boq	
’ щ a namunalarga ko’r-ko’rona
tahlid   qilmay,   atroflicha   uylab   kurganlar,   o’z   kasb-hunarlarining   an’analari   va
speqifik xususiyatlari asosida ijodiy ghayta ishlaganlar.
Kashta   naqshlarining   tuzilishiga   qarab,   zardo’z   ustalar   buyumlarni   ayrim-ayrim
guruhlarga   bo ladilar.   Bezak   gullarining  joylanish   tartibiga  ko ra  choponlar   bir	
’ ’
necha turlarga bo linadi. Darham turidagi choponlar butun yuzaning bir sidra gul	
’
naqshlari bilan to ldirganligi orqali ajralib turadi 
’
Bunda   turli   katta-kichiklikdagi   rombalar,   kvadratlar,   to griburchaklar   va	
’
hokazolar   yo l-yo l   shaklda   qator   tizilib,   zich   islimiy   naqshlar   bilan   to ldirib	
’ ’ ’
chiqilgan.   To rt   yaproqli   qubba     madoxil   (madoxili   durun-badurun),   uch
’ —
yaproqli   qubba     sebarg,   uch-to rt   yaproqchali   buta   va   butachalari—barg   yoki	
—	’
bargi   shulluki,   majnunbed   (majnuntol),   ayrim-ayrim   joylashgan   olti   va   sakkiz
yaproqli gullar, aksariyat lola ana shu naqshlar sirasiga kiradi. Ko pincha gul va	
’
yaproq   naqshlari   doyra   markazidagi   gul   yoki   yulduz   atrofida   aylana   shaklida
joylashib, geometrik shakllar tag zaminini to ldirib turgan. Bu tur naqshlardan biri	
’
darhami daraxt kompozitsiyasi bo lib, unda ham kashtalar bir tekis tushgan, faqat	
’
oldingilaridan   serjiloligi   bilangina   ajralib   turadi.   Gul   tushiriladigan   joy
parchalanmay,   bachkanalashmay,   goyat   erkin   tarzda   yirik   bir   yagona   manzaraga
biriktiriladi.   Daraxt   islimiy   guli   goyat   uzun   tanadan   iborat   bo lib,   unga   gul   va	
’
yaproqlar   chatilgan,   goho   bo lak-bo lak   shoxlardan   tana   hosil   etilgan,   pqo   esa	
’ ’
har tomonga osilib turgan katta-katta sallagul (piongul)lardan tuzilgan (bu, fabrika
gazmolidan   olingan   bo lsa   kerak)   chetlari   hirhma   keng   yaproqlar   juda   ham	
’
o ziga   o hshatib   ishlangan.   Gullar   hulda   shunday   erkin   va   engil   chizilganki,	
’ ’
hech   qanday   rasmdan   ko chirib   olinmagan   va   boshqa   gulning   takrori   bo lib	
’ ’
qolmagan. Libos bezashning bu turi ancha boy va dabdabador bo lgan. Amirning	
’
qimmatbaho,   to y   tantanalarda   kiyadigan   kiyimlari   shu   bezaklarda   tiqilgan.	
’
Bunday   choponlarni   tikish   gulburdan   katta   ijodiy   xayolot   va   tajriba   talab   qilgan, qattiq   mehnat   orqasida   yuzaga   chiqadigan   bunday   ishlar   uchun   ham   ozmuncha
harakat   qilinmagan.   Tayyor   rasmga   tikish   bo yicha   o rtacha   murakkablikdagi’ ’
tunlarni   tayyorlash   uchun   to rt   kishi   bir   oy   ishlasa,   darxam   xilidagi   choponlar	
’
uchun   o n   ikki   odam   uch   oy   mobaynida   behad   ko p   qimmatbaho   ashyolar	
’ ’
hisobiga   ishlagan.   Shunday   to nni   tayyor   qilish   haqidagi   hujjatda   hammasi	
’
bo lib 3233 tanga pul sarf etilgani qayd etilgan.	
’
Zamindo ziy   va   guldo ziy   tarzida   bajarilgan   darham   kompozitsiyasi   chopon,	
’ ’
poyafzal va jullardan boshqa zardo zlikka oid hech bir buyumda qo llanilmaydi.	
’ ’
Bu   xildagi   san at   namunalari   bizgacha   goyat   oz   miqdorda   etib   kelgan.   Yuza	
’
bo ylab   bir   tekisda   har   tomonga   yoyilib   turgan   bir   dasta   gul   aks   ettirilgan	
’
choponlarni   butador   deb   atalgan.   Gulning   o zini   esa   buta   deyilib,   unda   gulning	
’
poyasi va yaproqlari, majnuntol novdalari, xurmo shoxlari, turli katta-kichiklikdagi
girihlar, qush bodom va hokazolar ifodalangan bo lishi mumkin.	
’
Bu   tur   kompozitsiyaga   yana   butadori   tavqnok   deb   atalgan   to n   ham   kiradi.	
’
Bunday   to nlarning   butun   yuzasi   buta   naqshi   bilan   to ldirilib,   faqat   elkasida—	
’ ’
tavq   (arabcha   halqa)   deb   atalgan   chiroyli   gardishli   turunji   bo lgan.   Bu	
’ tadori
chilyolak yoki jomi chilyolak deb atalgan tunlar ham shular sirasidandir. Ularning
tiqiladigan butun yuzasi bir tekisda chilyolak degan halqachalar bilan to ldirilgani	
’
uchun   shunday   nom   bilan   ataladi.   Buta dori   daraxt   kompozitsiyasi   ham   butador
tipidagi   guruhga   mansub   bo lib,   aslida   darhami   daraxtning   variantlaridan   biri	
’
hisoblanadi. Darhami daraxtdan uning birgina farqi  shundaki, bunda ma lum bir	
’
oraliqda tik joylashgan daraxt tanasi to xtovsiz takrorlanaveradi. Buta tiqiladigan	
’
yuza   buylab   to gri   qatorlarga   aksar   holda   shaxmat   ko rinishida   joylashgan	
’ ’
bo ladi.   Butador   kompozitsiyasi   ayollar   libosida   goyat   noyob   usul   hisoblanib,   u	
’
ko proq   katta   yoshdagi   erkaklar   va   bolalar   buyumida   qo llanilgan.   u
’ ’
kompozitsiyaning   butadori   tavqnok,   butadori   chilyolak   va   butador   daraxt   deb
atalgan   turlari   nisbatan   kam,   shunda   ham   katta   yoshdagi   erkaklar   va   bolalar
liboslarida hllanilib, ayollar libosida mutlaqo .hllanilmagan.
Davhur   (davri   hur     hoshiyalangan   so zining   bo zib   aytilishi)   deb   nomlangan	
—	’ ’
thnlar goyat keng kulamda qo llanilgan. Bunday tunlarning eng uchlari, barlari va	
’ quyi qismlari qur Ko tinoy bilan aylantirib tiqilgan, to n elkasiga esa turunj naqshi’
tushirilgan.
Tavq turunji  naqshlarining turli-tumanligi  va talqini  bilan  ajralib turadi, ular  ham
ko rinishlari,   ham   katta-kichikliklari   bilan   bir-biridan   farq   qiladi.   Ularning	
’
o lchamlari diametr da 36X45 dan 48X56 santimetr orasida hisob hilinadi. Tavq
’
turunjlarining tuzilishi sistemasi buyicha ularni .ikki turga bulish mumkin. Birinchi
tur turunjlariga yoyiq halqa ichida tuzilgan kompozitsiyalar kiradi. Eng keng rasm
bo lgan bu kompozitsiya yo umumiy markazga ega halqanamo kashtagullar bilan
’
yoki   oralari   islimiy   naqshlarga   to la   oltiburchak   qatlamlari   bilan   to ldirib	
’ ’
chiqilgan. Ba zan bu oraliqlar qator yo llarga ajratilib, butalar naqshi bilan bezab	
’ ’
chiqilgan.   Doyra   ichiga   ko pincha   olti   yoki   sakkiz   qirrali   yulduz   (sakkiz   qirrali	
’
yulduz   ikki   kvadratni   bir-biriga   mindirib   yasalgan)   shakli   tushirilgan   bo lib,	
’
markaziy   qismida   burtma   girihli   halha   aks   ettirilgan.   Naqshlarning   har   bir   qismi
mayda gul, yaproq, butoq va xurmo barglari shaklida tiqilgan. Yulduzli halqaning
pastki   qismida   kashta   bilan   tiqilgan   yarimoy   nusxasi   deyarli   har   ikki   buyumdan
bittasida uchrab turadi.
Ikkinchi   kategoriyadagi   turunjlarning   kashta   gullari   ba zan   jimjimador   saliblar,	
’
sernaqsh   yo llardan   yasalgan   sakkiz   qirrali   yulduzlar,   galma-galdan   almashinib	
’
keluvchi   gulli   girih   va   butoqchalar   kompozitsiyasi,   guldon   shakli   ichiga
joylashtirilgan,   erga   q aragan   yarimoy   q al ’ asiga   kiydirilgan   murakkab   islimiy
kompozitsiyalardan iboratdir. 
O rtasida doyra shakli bor turunjlarning gardishi sirt tomonidan kunguralar bilan	
’
aylantirib   chiqilgan.   Kunguralar   gardish   qirrasi   buylab,   yakkabarg   deb   ataluvchi
bir   qator   qilib   tizilgan   yakka-yakka   yaproqchalardan   yoki   bitta   yaproq   va   bitta
bodomcha   shaklidan   tuzilgan.   Ba zan   yakka-yakka   yoki   turkum-turkum   holda	
’
keluvchi   o sha   yaproqchalar   ishtirokida   ham   turunjlar   gardishining   kungurador	
’
qilib   aylantirib   tiqilgan.   Gulchambar   yoki   o rilgan   yaproqlar   ko rinishidagi	
’ ’
murakkab islimiy naqshlardan ham kungura yasalgan.
Juda kamdan-kam hollarda istisno qilmasa, aytarli hamma turunjlarning markaziy
tik o qi bo ylab qo shimcha bezak elementlari albatta, uchrab turadi. Yuqorida	
’ ’ ’ xurmo   yaprogi,   odatda   goyat   jo n   shakldagi   3 5   ta   yaproq   yoki   elpigich’ —
ko rinishidagi   mayda   uzum   zanglari   joylashgan.   Turunjni   bezab   turgan	
’
elementlarning   qanday   gul   shakli   bo lishidan   qat iy   nazar   toji   gul   nomi   bilan	
’ ’
ataladi, unga teskari tartibda joylashgan quyidagi naqshli bezak ka bi gul (guldon)	
’
deb   atalib,   madoxil   turidagi   naqshlardan   birining   uslublashtirilgan   ifodasidan
iborat bo ladi.	
’
Xalqa ichiga olinmagan kompozitsiyali turunjlarning toji guli hajm jihatidan yirik
bo lib,   gohida   gul,   xurmo   naqshi   bilan,   ka bi   gul   esa   baland   guldon   bilan	
’ ’
boyitilgan (30 r.e.).
Turunjlardagi   bu   detallar   tavq   uslubiga   oid   naqshlar   islimiy   xarakterdagi
naqshlarga   asoslanganligini   kursatadi.   Asta-sekin   uzgara   borgan   tavq   naqshlari
ko pgina   hollarda   o zining   dastlabki   islimiy   shaklini   yuhotib,   uning   urnini
’ ’
geometrik   shakl   egallaydi.   Isli miy   talqinlarning   o ziga   xos   belgilari   'bul'mshi	
’
guldon va gulchambar endilikda yot unsurlargina bo lib holadi.
’
Davhur   turidagi   tunlarning   hoshiyasi   (jiyagi)   ham   kashtalarining   rang-barangligi
bilan   ajralib   turadi:   oddiygina   islimiy   buto g idan   tortib   eni   23 25   santimetrli	
—
murakkab va dabdabali islimiy kashtalarni kurishimiz mumkin. Oddiy jiyaklar oba
deb atalgan  ensiz   yo l   bilan aylantiriladi.  Khmmatbaho  zardo zlik  buyumlarida	
’ ’
jiyakning   ichki   tomonidan   ham   qo	
’ shimcha   kungura   bilan   aylantirib   chiqilgan.
Jiyakning   ichki   tomonidan   obasi   b o
’ lmay,   faqat   tan q i   tomondangina   obalansa,
bunday   jiyak   oldi   och iq   jiyak     kuripesh   yala   deb   ataladi   .   Kashtasi   boy   va	
—
serbezak   jiyaklar   o	
’ tgan   a s rning   80-yillaridagi   tunlarda   uchraydi.   Jiyakning
kashtasi turunjning naqshlariga   mo s   bo lishi talab,	
’ q ilin s a-da, amalda ko pincha	’
bunga   rioya   q ilinmagan.   Katta   yoshdagi   erkaklar,   bolalar   t o	
’ nlari,   mursaklar,
kamz o	
’ llarni bezashda asosan davhur kompozidiyasidan foydalanilgan.
Kulucha   mursagi   zardo zlik   bezaklarining   tuzilishi   jihatidan   ikki   guruhga	
’
bo lingan:	
’   butadori chilyolak va davqur. Butadori chilyolakxilidagi mursaklarning
faqat   beligacha   oldi   va   orqasidan   kashtalar   bilan   .bezatilgan.   Tundan   farqli
o
’ laroq   davhur   mursaklarining   turunji   ham   elkadan,   ham   k o	’ krakdan   tiqilgan.
Bunday mursaklarning chap barida, quyiroha, k o	
’ ndalang bo lib gul yoki butoq	’ shaklida   kashtasi   b o’ lgan.   Mursaklar   «eng   zardo zi   cholvorlar   (poyjomalar)	’
bilan kiyilgan. Ularga lampasga  o	
’ xshash kashtalar tiqilgan, bu kashtalar ikki yon
tomondagi yirmochlar bilan poyjomaning pochasini  q amrab olgan. Old tomonning
q uyi qismida butoq, gul yoki turunj joylashgan .   Mursakning belidan o s ma bezakli
feruza  q adamali, ba zan qimmatbaho toshlar, sirlar bilan bezatilgan vazmin turali	
’
belbog taqilgan. Amir va uning amaldorlari bunday liboslarni shahardan tashqariga
chi q an kezlarida va turli tantanali marosimlarda zardo ziy ukchali etik va oppo	
’ q
zardo ziy   salla   bilan   kiyganlar.   Darbiy   amaldorlar   esa   bunday   libosni   salla	
’
o	
’ rniga chetlariga muyna solib tiqilgan zardo ziy telpak bilan kiyganlar.	’
Otlarning   davriy   usulida   tiqilgan   jullari,   xuddi   tunlar   singari,   amir   saroy
a yonlarining   tantanali   kunlarda   tutadigan   buyumlari   sirasiga   kiradi.   Ular   ikki	
’
toifaga bulinadi: 1) xosagiy   amirning o zi foydalanishiga m	
—	’ o	’ ljallangan va 2)
in omiy   tortiq   xilidagi   boshqa   zaruriy   ashyolar   qatorida   o rin   olgan.   Birinchi	
’ ’
toifadagi jullar goyat boy naqshlangan, k o	
’ pincha zargarlar tomonidan kumush va
tillakori  turalar   q adab bezatilgan, popuklari  kumushband bilan   o	
’ ralgan. Bunday
jullar   zinpush   degan   shohona   egar   yop q isi   bilan   birga   qullanilib,   yo lda   amir	
’
egardan   tushgan   chorlarda   u   egar   ustiga   tashlab   qo	
’ yilgan.   Zinpush   ham   davriy
bilan bir xil barqutdan va bir xil tarada ishlangan.
Ikkinchi  toifa jullar  ko p mi	
’ q dorda  bozorda sotishga  .m o	’ ljallab yasalgan.  Ular
o zlarining oddiy tiqilishlari va gullari bilan far	
’ q langan.
Jul   ikki   q ismdan   iborat:   egar   qoshiga   kiyg i ziladigan   tur l i   burchakli   kesmasi   bor
oldxoni   zing i   q ismi,   hamda   ot   sarrisini   berkitib   turadigan   ort     chakkikoshi	
—   zin
qismi.   Julning,   tabinyki,   k o	
’ pro q   ochi q ,   k o	’ zga   ko rinib   tu	’ radigan   qismlarida
kashtalar   m o	
’ lro q   bo lgan.   Suvoriy   berkitib   turadigan   old  	’ q ismining   bezaklari
xiyla oddiy bo lib, o rta qismda chiroyli, bejirim qaviqdan bo	
’ ’ shq a hech qanday
bezakni k o r	
’ maymiz.
Gul   va   naqshlarining   turlari   jihatidan   jullar   ham   bir   necha   q ismga   b o	
’ linadi.
Darham   turidagi   jullar   guldo ziy   tarzida   ham,   tagzamini   tilla   yoki   kumush   iplar	
’
bilan bir sidra tiqilgan zamindo ziy tarzida ado etilgan.	
’ Tilla   yoki   kumush   yuzalarda   gullar   teng   qator   q ilib   joylashtirilgan   guldo ziy-’
zamindo ziy   tarzi   yog	
’ щ ilar   uchun   eng   ko’p   qo’ llaniladigan   usul   ohisoblanadi   .
Barcha   guldor   yuza   handahor   choki   (tikishi)   "bilan   tiqilgan   zardo’ziy
buyumlarning   yagona   toifasi   kandorido’ziy   jullari   bo’lib,   ular   ko’proh   bozorda
sotish uchun tiqilgan.
Davri   gardish   deb   atalgan   jul   guli   darhami   daraxt   turlaridan   biri   hisoblanadi.
Bunda daraxt yoki shox yirik jingalak butoq tarzida beriladi. Butoq uchida anorga
o	
’ xshagan,   ammo   zardo zlar   gul   deb   ataydigan   yirik   meva   nusxasi  	’   ham
bo ladi.   Bu   toifa   yophilar   doim   guldo ziypulakchado ziy   tarzida   ado   etilgan	
’ ’ ’
(tagzamini sim ipda tiqilgan. Davri gardish yopqilari XIX a s rning 80 90 yillarida	
—
bozorlarda sotish uchun ko p mi	
’ q dorda tayyorlangan. Biro q  o sha a	’ s rning 40 50	—
yillarida   ular   sal   b o	
’ lmasa   amirning   shax s iy   buyumi   sifatida   foydalaniladigan
zardo ziy   yop	
’ q ining   yagona   turi   bo lib   qolgan   edi.   Bundan   ancha   va	’ q t
mu q addam   davri   gardish   jaydari   (buxorocha)   shoyi   barhutga   yuksak   sifatli   zar
bilan   tiqilgan.   Ular   tikishining   puxtaligi,   jiyaklarining   bejirimligi,   tagzamini
kumush   ip   bilan   kalin   qilib   tiqilishi   ila   ajralib   turadi.   S o	
’ nggi   davrlarda   xuddi
o sha jullarni yarim shoyi jaydari barqutga sifati past zarda tikishgan, gullarnning	
’
tarhi ham u   q adar mukammal bo lmagan Ish sifati ham o rta darajada bo lgan.	
’ ’ ’
Davri se gula jullari odatda yirik gul qubbasi yoki yirik bodom shakli, goho qo sh	
’
bodom   shakli   bilan   bezatilgan.   Naqshlar   yop q ining   markaziy   q ismida,
burchaklarida o rin olgan .	
’
Xuddi dav h ur turidagi t o	
’ nlarda bo lganidek, gul naqshida ham dastlabki islimiy	’
shakllar   ozmi,   ko pmi   yuqolgan,   ammo   ka bi   gul   (guldon,   islimiy   talqinning	
’ ’
asosiy   belgilari   saqlanib   qolgan.   Eg щ ilarda   ka’bi   gul   na q shining   joylashuviga
goyat   q at’iy   ravishda   amal   q ilingan:   markaziy   gul   hamisha   bor   buyi   bilan   pastga
q aragan bo’lgan, qolgan ikkitasi esa burchaklarga tomon yunalgan . Se gula jullari
faqatgina   amirning   buyru g iga   binoan   yoki   unga   in’om   etish   uchungina   tiqilgan.
Uni   sotish   uchun   bozorga   olib   chi q ilmagan.   Bunday   jullar   katta   amaldorlarga
hadya etilgan. Zard o	
’ zlarning guvohlik berishlaricha, bu toifa jullar XIX asrning
90-yillarida   yuzaga   kelgan.   Biroh   ular   bundan   ancha   oldin   paydo   bulganini tasdi q lovchi   dalillar   h a m   yu q   emas.   XIX   asrning   birinchi   choragi   yoki   ikkinchi
choragining   ayni   boshlariga   oid   namunalarning   birida   mazkur   toifa   julning
yaratilishiga   asos   bo lgan   namuna’ s i   »mavjud   bo lib,   undagi   bezak	’   gullar
o zlarining   islimiy   shakllarini   saklab   qolganligi   shundo	
’ q   ko rinib   turibdi.   XX	’
a s r ning   boshlarida   jiga   davri   deb   atalgan   yangi   nusxadagi   jul   paydo   bo ldi.   U	
’
yarim   doyra   shaklida   bo lib,   kashta,   zargarlik   kumush   turalar,   bandiga   tilla	
’
q oplangan zar popuklar bilan
obdon bezatilgan. Bunday yopqilardan bizgacha  etib   kelmagan.   Zardo zlarning	
’
gapiga qaragan da, ulardan bor-yugi 5 tagina tiqilgan ekan. Jira davriy juli se gula
julidan ancha yuqori turgan. Xuddi to nlarda bo lganidek, se gula va jiga davriy	
’ ’
jullari uchun ham maxsus gul naqshlar tuzilgan, holbuki boshqa har qanday turdagi
jullardan bitta rasm andozasiga qarab bir nechtadan ishlangan.
Erkaklar   zardo ziy   poyafzali   barqutdan   tiqilib,   ular   bir   qancha   turlarga	
’
bo lingan.   Shulardan   biri   kavushi   mirzoyi   yoki   kavushi   xatirchigiy   kavushlari	
’
bilan   kiyiladigan   mahsidir.   Bunday   mahsi-kavushlar   bir   xil   rangdagi   barhutdan
tiqilib, bir xil gulda bezatilgan. Yana poyafzal  turlaridan biri m o	
’ za: tagcharmli,
uk chasi   past,   o rtacha   yoki   baland   bo lgan.   M	
’ ’ o	’ za   bilan   mah s ining   yozgi  	—
tobistoniy,   q ishki     zimistoniy   turlari   bo lgan.  	
—	’ Yo zgi   mahsilarga   jaydari   yarim
shoyi   mato     adrasdan   astar   quyilgan,   qishqilariga   muynadan   astar   quyilgan,	
—
u kchasi   keng   va   past   bo lgan.   Zardo ziy   poyafzalning   uchinchi   turi     kunji	
’ ’ —
uzun, ukchasi baland mo zi xatirchigiy bo lib, ularni asosan suvoriylar, ovchilar,
’ ’
chavandozlar   kiyganlar.   Poyafzallardagi   gul   naqshlari   butun   yuzani   bir   tekisda
qoplab olgan. Ular, odatda yo daraxt  turidagi  islimiy naqshlardan  yoki  gullardan,
bir   tekis   sochilgan   girih   va   halhalardan   iborat   kompozitsiyalar   bo lgan.   Gul   va	
’
gir ih larning   oralaridagi   b o	
’ shliq   yaproq   nusxalari   yoki   zar   ipda   tiqilgan   bodom,
turunj kashtalaridan iborat kompozitsiyalar bilan t o	
’ ldirilgan. G o ho xuddi o sha	’
kashtalar   yordamida   guldonlardan   « o	
’ sib   chiqqan»   murakkab   islimiy
kompozitsiyalar   ham   uchrab   turadi   va   nihoyat   namunalari     keltirilgan   darham
turidagi   kompozitsiyalar   mavjud.   Bolalar   zardo ziy   poyafzalining   ikki   turi	
’
ma lum:   mahsi   va   past,   keng  	
’ uk chali   m o	’ za.   Ayollariing   faqat   mahsisigina tiqilgan. Uni yo zardo ziy bar’ xu t kovush bilan yoki zar gulli charm kovush bilan
kiyishgan.   Ayollar   va   bolalar   poyafzali   ancha   oddiy   gir ih   va   halqalar   bilan
bezatilib,   ularning   oralari   yaproq   nusxalar   yoki   tagalak   gajaklari   bilan
to ldirilgan. Bodom  kashtasi  kompozitsiyasi  juda  ko p uchraydi, ayollar  va bo	
’ ’ -
lalar   poyafzali   faqatgina   guldo ziy   tarzida   ado   etilsa,   katta   yoshdagi   erkaklar	
’
poyafzali ham guldo ziy, ham zamindo ziy tarzida tiqilgan.	
’ ’
Erkak   va   ayollarning   quyidagi   buyumlari   ham   zardo ziy   usulida   tiqilgan   salla,	
’
kuloh,   ayollar   d o	
’ ppisi,   peshonaband.   Buxoro   ayollari   40 46   yoshidan   boshlab	—
kiyadigan   kultapo shak     bosh   kiyimi,   sarandoz   va   rido     r	
’ — — o	’ mollari,
miyonband   erkak va  bolalar  belbo	
— g i, ayollar  kuylagi   yoq asi  girdini  bezaydigan
yo l     zei   k	
’ — u rta,   eng   uchlari     nugi,   ostin,   ayollar   kamzo lining   yo	—	’ q asi,
paranjining   peshak   va   dumi     paranji   kashtalari,   chashmband     yuz   niqobi,	
— —
qopchu q    hamyoni, shona xalta   taroq xaltasi, jildi  soat    soat  xaltasi,  shaxsiy	
— — —
muhrini solib  qo	
’ yadigan muhrdon va bosh q alar.
Erkaklar   zardo ziy   t
’ o	’ nlari   odatda   zardo ziy   kuloh   ustidan   zardo ziy   salla	’ ’
bilan kiyilgan. Kuloh t o	
’ n n ing rangidagi barqutdan tiqilib, islimiy naqshlar bilan
oro berilgan. Bu naqsh uncha katta bo lmagan butoq yoki guldan, ba zan usimlik	
’ ’
mevasi   bodom yoki zirkning badiiy uslublashtirilgan ifodasidan iborat bo lgan.	
—	’
Khimmatbaho toshlar bilan bezatilgan, tunlar bilan kiyiladigan kuloh ham shunga
munosib   bo lgan.   Sallaning   umumiy   uzunligi   24   gaz   (bir   gaz   78   santimetr)	
’ —
bo lib, shundan uchdan biri   8 gaziga zardo ziy bezak berilgan. Bir tomondan	
’ — ’
hirgori  bhylab  8 10 santimetr   enlikda juda  halin qilib  zardo ziy kashta  tiqilgan.	
—	’
Salla ning ikkinchi uchi   fachi salla 20 25 santimetr uzunlikda bodom nusxa yoki	
— —
shunga uxshagan biron gul naqshi bilan bezatilgan. Sallani kuloh ustidan shunday
o	
’ ralganki, kashtasiz   q ismi kashtalik   h oshiya tagida qolib ketgan. Uning ikkinchi
uchi fachi salla nomoz uhilayotgan paytda chap tomondan tushirib huyilgan.
Kallapushi   zardo ziy—erkaklar   bosh   kiyimini   yoshroq   odamlar,   o smirlar	
’ ’
kiygan.   Utgan   asr   oxiri   va   asrimizning   boshlarida   yasalgan   bunday   chubinamo
bosh   kiyimi   ayollar   kallapushidan   tagining   ancha   baland   kutarilib   turishi   bilan
farqlanib   turgan.   Ayollar   dupnisi   dam,   erkaklar   do ppisi   dam   sidirga   rang	
’ barqutga  tagidan  zamindo ziy,  guldo ziy  tarzi  bilan  yaxlit  gullar  berib tiqilgan.’ ’
Ancha   engil   va   nafis   bo lganligi   uchun   ko proh
’ ’ q guldo ziy   tarzidagi   gullar	’
ishlatilgan.   Do ppilarga   boshdan-oyoq   islimiy   kashtalar   bilan   xam,   turli	
’
kurishshdagi geometrik shakllar bilan dam oro berib chiqilgan. Geometrik shakllar
olti va sakkiz dirrali shakllar bo lib, ko pincha ular bir-biriga qalashtirib tiqilgan	
’ ’
va   oralari   gul   va   yaproq   nusxa   nadshlar   bilan   to ldirilgan.   Chorgul   nadshi   dam	
’
erkaklar,   dam   ayollar   do ppisida   baravar   ishlatilgan.   Chorgul   kompozitsiyasida	
’
zargarlikka   yoki   zardo zlikka   oid  dubba     burtma   tadinchogi   dhllanilib,  dar   bir	
’ —
butod yoki gulga uch donadan duyib tiqilgan. Bunday do ppilar chor guli duvozda	
’
dubba (un ikki qubbali to rt gul) deb atalgan.	
’
Turli   xildagi   to rt   qirrali   yulduzchalar.   XX   asr   boshlaridagi   erkaklar   do ppisi	
’ ’
uchun xos kashtalardan hisoblanadi. Erkak va ayollarning cho qqi do ppilarining	
’ ’
gard i shi zar ipda tiqilgan yoki rangli shoyi jiyak bilan ayla n tirib chi q ilgan .
Peshonaba n d   barqutga,   shoyiga,   guldor   atlasga,   aynnksa   fabrikada   thilgai   atlas
ro mollarga   tiqilgan.   Keksa   zardo z   ustalar   XIX   asrning   80-	
’ ’ yil larida   dizil
alvonga   (alvonisurx)   zardo ziy   peshonabandlar   tikish   keng   rasm   bulga	
’ n ini
eslaydilar. Peshonabandlar ensizgina bo lib, kashtalari qator qilib terilgan 5 yoki	
’
7   ta   halqachalardan   (chilyolak)   iborat   b o	
’ lgan.   Bizgacha   saqlanib   qolgan
peshonabandlar,  asosan,   XIX   asrning  oxiri  va  XX  asrning   boshlariga  taallu q lidir.
Kashta   8   dan   11   sant i metrgacha   enlikdagi   yo l   bo lib,   chorsi   r	
’ ’ o	’ molda
k o	
’ ndalang   tarzda   joylashgandir.   R o	’ molning   ikki   q arama- q arshi   burchaklari
bitta   q ilib buklanib, oldindan tayyorlab olingan tarh asosida kashtalangan, qolgan
burchaklari esa bosh or q asiga bo g lash uchun   q oldirilgan. Pesho nabandlar kashtasi
zamindo ziy   va   guldo ziy   tarzlarida   ado   etilgan.   Se   kitoba   (uch   kitoba)   deb	
’ ’
atalgan kompozitsiya  shu davr  bosh kiyimlarini  bezashda  keng   i sh l anilgan. Bular
yo   cho zinchoq   doirayu   to rt   yaproqli   girihlar,   yoki   olti   va   sakkiz   burchakli
’ ’
shakllardan iborat bo lib, uchtasini bir qatordan qilib islimiy naqsh yoki yozuvlar	
’
bilan   bezalgan   barthut   yoki   zar   tagzaminga   joylashtirilgan   .   Ba zan   bunday	
’
kitobalar   ichiga   fabrikada   ishlangan   oltiburchakli   metall   yulduzchalari   taqilgan
hal q achalar   bilan   bo lingan.   Yulduzchalar  	
’ q immatbaho   toshlarga   o xshab	’ ketadigan   rangli   shishalar   bilan   bezatilgan.   Majnunbed   (majnuntol)   kashtasi
peshonaband uchun eng sevimli mavzu hisoblangan, moh yarimoy kompozitsiyasi
ham   tez-tez   uchrab   turadi.   Moh     peshonabandi   zargarlik   turnorichlari   bilan
bezalgan. Uralgan. XIX asr boshlarida ayollar zardo ziy do ppilarining ikki xili’ ’
mavjud   bo lgan.   Xiyla   eskiroqlari   chuv	
’ di namo   bo lib,   uni   tuppi   kavushnok	’
deyilgan,   keyinroq,   90-yillarning   so nggiga   kelib   paydo   bo lgan,   usti   yassi   va	
’ ’
gardishi   ba land   do ppilarni   do ppi   tahsimigiy   deyilgan.   Tahsimigiy	
’ ’
do ppilarning   gardishiga   shoyi   jiyak   tiqilmagan,   zardo ziy   naqshlar   esa   butun	
’ ’
gardishni   hoplab,   kungura   ko rinishi   kasb   etgan   .   Kungura   nusxa   kashta   bilan	
’
tikish uzo q da bormay, taxminan XX asrning dastlabki un yilidayoq bardam topdi.
Soch   o	
’ rimlarini   qoplab   turadigan   uzun   «dum»li   kulutapo shak   bosh   kiyimini	’
yoshi   katta   ayollar   kiyganlar.   Sochlar   har   tomonga   yoyilib   ketmasligi   uchun
«dum»ning   tagidan   ikki-uch   joyiga   tugma   ham   hadalgan.   Bosh   qismining   sirtiga
guld o	
’ ziy tarzidagi islimiy naqshlar bilan sidirga bezak berilgan. Gardishning old
qismi va  dum ning hirroqlari islimiy yoki ishkandar pechak kashtalari yusinida qilib
engilgina   gullar   tiqilgan.   Gardish   chekkalariga   enli   shoyi   jiyak   yoki   zarrin   jiyak
q adab  tiqilgan.   Gulni ning   qo	
’ yi   yuza  qismiga  guldondagi  gul  tasviri  tushirilgan.
Gul ning qirgoqlari ham jiyak va keng zardo ziy yo l  bilan aylantirib chiqilgan.	
’ ’
Bu xildagi zardo ziy bosh kiyimlari ko pincha piston qadamali p	
’ ’ u lakchado ziy	’
tarzi bilan qo shib yuboriladi.	
’
Chorsi   sarandoz   ro moli   ham   zardo zlik   kashta	
’ ’ lari   bilan   bezatilib,   turri   ikki
buklangan   holda   boshga   tashlab   yurilgan,   bunda   ro molning   to rtala   uchi   ham	
’ ’
orqaga   tushib   turgan.   Sarandozni   do ppining   ustidan,   peshonabandning   ostidan	
’
taqilgan. Uchburchak rido ro moli esa pesho	
’ nabandning ustidan tashlab, bir uchi
orqaga,   ikki   uchi   ko krakka   tushirib   taqilgan.   Sarandoz   ro mollari   popukli	
’ ’
kattakon   fabrika   atlaslaridan   qilingan.   Ular   kashtalarining   goyat   oddiy   va   yaxlit
tuzilishlari   bilan   ajralib   turadilar,   o rtacha   enlikdagi   jiyak   (hoshiya)   bi	
’ lan
aylantirilib,   islimiy   naqshlar   bilan   to ldirib   chiqilgan,   to rttala   burchagida   buta
’ ’
kashtasi,   o rtada   umumiy   markazga   ega   bo lgan   halqalardan   iborat   kattakon	
’ ’ doyra bo lgan.  ’ Q alin   to	’ qilgan, shoyi matodan qilingan rido larga burchaklarida
bodom kashtasi va o rtasidan yarim doyra nusxasi tiqilgan.	
’
Katta   yoshdagi   erkaklar   va   bolalar   belbogi   shoyi   va   atlasdan   tiqilib,
sarandozdagidek   kashtalar   bilan   bezatilgan,   faqat   o rtadagi   doyra   bo lmagan,	
’ ’
xolos.   Kashtalarning   jimjimadorlikdan   xoliligi   va   tarhlarining   oddiyligi   ularni
ro mollardan farqlab turgan.	
’
Ayollar bayram liboslari uchun uni 7 dan 10 santimetrgacha bo lgan zei ko rta—	
’ ’
yoqa tiqilgan. Bunday yoqaning uzunligi  tizzagacha  tushgan,  ba zan undan ham	
’
uzunro q   bo lgan.   Unga   tiqil	
’ gan   gul   va   kashtalar   o zlarining   rang-barangligi,	’
serbezakligi   bilan   di qq atga   sazovordir.   Zardo ziy   zei   k	
’ u rtalarning   haddan   ortiq
jimjimador   kashtalari   zardo zlikdan   tai	
’ shq ari   yana   bo s ma   islimiy   naqshlar
tushirilgan yu щ a zarrin kumush qoplamalari bilan \a ы   bezatilgan. Ayollar kuylagi
engining   nugi   ostiniy   alohida   tiqilib,   uni   boshqa   har   ,qanday   bayram   libosiga
kuchirib uthazish mumkin bo’lgan. Buxoro shaefi ayollari mehmonga borayotib bir
nechta   ko’ylakni   ustma-ust   kiyib   olganlar.   Ularning   q imarilgan   uzun   englaridan
nechta   va   qanaqa   ko ylak   kiyganlari   ya	
’ qq ol   ko rinib   tur	’ gan.   Badavlat
bo lmagan  ayollar   bunday  zardo ziy  ko ylak  	
’ ’ ’ o	’ rniga  eng   ta q i sh gan.  Englarni
asosan   shoyiga   tikkanlar,   kashtalari   enli   jiyak   k o	
’ rinishida   oddiygina   islimiy
naqshlar   bilan   to ldirib   bezatilgan.   Xudd	
’ i   englar   singari   kamzo llarning   yoqasi	’
ham   alohida   tiqilib,   boshqa   kamzo lga   kuchirib   hthazish   mumkin   bo lgan.	
’ ’
Yoqalar   silli q   sidir g a   rang   barqutga   tiqilgan.   Paranjining   faqatgina   ko krak	
’
qismidagi   (har   bir   tomonida   bittadan)   peshakka   uncha   katta   bo lmagan	
’
bodomnusxa   zardo ziy   kashta   tiqilgan  	
’ yo g	’ on   englari     dumi   paranjining	—
uchlarini biriktirib turadigan ensizgina yo lga ham xuddi shunday kashta tiqilgan.	
’
Ot   eli   parda     chashmbandning   pastki   diomidan   8 10   santi	
— — metr   enlikdagi
zardo ziy   jiyak   islimiy   tarzidagi   kashta   bilan   to ldirib   chiqilgan.   Chashmband	
’ ’
ham yuza qismidan, ham ochib yurilganda ko rinib turgani uchun ichki  	
’ q ismidan
kashtalar bilan bezatilgan. Tagzamin  o	
’ rnida nopormon barqutdan foydalanilgan.
Pul,   tarod,   ch o	
’ ntak   soatlar   singari   buyumlarni   solib   yuradigan   turli   xaltachalar
bir   xil   rangdagi   silliq   barqutdan   tiqilgan.   Bunday   xaltachalarga   islimiy ko rinishdagi   butodcha,   bodomcha   nusxa   kashtalar   bilan   bezak   berilgan.’
Damyonlar   har   ikkala   tomonidan,   qolgan   barcha   buyumlarni   faqat   bir   tomonidan
kashtalar tiqilgan. 
Uy-ruzgor   buyumlaridan  sazana     zardhzlik  naqshlari   bilan  tiqilgan.   Takiyapo sh	
’
yostid   jildi,   lo la-bolish   gilofi,   joynomozlar   ham   shunday   usulda   bezatilgan.	
’
Suzana   va   tadiyapushlar   ko prod   nopormon   barqutga   guldo ziy   va   guldo ziy-	
’ ’ ’
zamindo ziy   tarzida   tiqilgan.   Bu   har   ikkala   buyum   kashtalari   goyat   oddiy	
’
bo lgan: islimiy naqshli o rtacha enlikdagi jiyak dator tik butalar yoki burchak-	
’ ’
burchagida   islimiy   naqshlardan   iborat   halhachalar   markaziy   maydonni   qurshab
olgan.   Suzanadagi   butalar   orasida   ochid   qolgan   qismlar   ancha   mayda   butachalar
bilan to ldirib chiqilgan. Butachalar na	
’ q shi, ayni q sa, keng rasm bo lgan. L	’ o	’ la-
bolish   g iloflari   guldo ziy   tarzida   ko pro	
’ ’ q   butachalar   naqshi   bilan   orolanib,
tiqiladigan   hamma   joy   baravar   to ldirib   chiqilgan.   Lo laning   qirrodlari   islimiy	
’ ’
kashtali ensizgina jiyak bilan aylantirilgan.
Yuqorida   batafeil   bayon   etilgan   zardo ziy   buyumlar   faqatgina   O ziga   thq	
’ ’
odamlarning  uyida   bo lib,  to n  pa  tantanalarda   (kelin  tuyi,  xatna  to	
’ ’ ’ y i,  beshik
to	
’ y i   v a   hokazolar)   ta q monlarni   ko rpa-to shakka   to ldirib,   uyni   kurkam	’ ’ ’
qilishda   foydalan i lgan.   Joynomozlar   t o	
’ qsariq   rangdagi   Q arshi   olachalaridan
tiqilgan. Ularning kashtalari uchala tomondan kirroq bo ylab aylantirib chiqilgan	
’
enli   jiyaklarda   uz   ifodasini   topgan.   Jiyaklarning   tagzamini,   odatda,   alohida
joylashgan butalar bilan kashtalanib, buyumning o rtasi ochiq qoldirilgan. 	
’
1.5. Buxoro zardo zligi qiyosiy taxlili	
’
Tik uv  tarz-tariqalarining bir qancha uslubiy xususiyatlari   v a tahliliga hamda
ularning   tayyorlanish   jarayoniga   asoslanib,   XIX   asr   va   XX   asr   boshlaridagi Buxoro   zardo zlik   yodgorliklariki   to rt   guruhga   ajratish   mumkin.  ’ ’ XIX   asrning
30 60   yillari;   II XIX   asrning   70 80   yillari;   III XIX   asrning   90-yillari;   XX	
— — — —
asrning birinchi  o	
’ n yilligi; IV XX asrning ikkinchi un yilligi. Birinchi a	— s rga oid
zardo zlik   yodgorliklari,   eng   avvalo,   o zining   oddiyligi   na   mukammal   us-	
’ ’
lubga   ega   ekanligi   bilan   di q atni   tortadi.   Ularda   aks   ettirilgan   islimiy
kompozitsiyalar  qanchalik  oddiy  bo lsa,  kashta  gullari  ham   shunchalik  ravon va	
’
jozibadordir. Kashtalar u  q adar yirik b o	
’ lmay, aksariyat hollarda butun maydonni
bir   tekisda   to ldirib   turadi.   Tagzaminning   ma lum   kismiga   kashtalar   tiqilib,	
’ ’
buyumga   or tiq cha   zargarl i k   bezaklari   va   ta q inchoqlar   bilan   zeb   berilmagan.
Zardo zlikda   ko pincha   ykgirilgan   zar   va   kumush   iplar,   buyumning   ayrim	
’ ’
k i smlar i   uchun   esa   eshilgan   zar   (kumush)   n i   kullan i lgan.   Bu   davrga   oid
buyumlar nin g   ch ok   kashtalari   uchun   juda   oddiy   bo lgan   naqshlar   tanlangan	
’
(mavji yak r o ya	
’  va mavj i  du r o	’ ya, bulbulk o	’ z, mavj i  chor dar chor).
Xomashyo  takchilligi  tufayli  usta  zardo z  bu kashtalarni  	
’ kat ta ma x orat   va  nozik
did   bilan   ado   etgan.   Gul   bosishdagi   rang   turlari   goyat   cheklangan   sharoitda
tikishlarning   turli-tuman   kombi n a st iyalaridan   barakali   foydalangan   va   nur   va
soyalar   uyno q iligini   kuchaytirish   maksadida   ka t or   texnik   usullarni   qo	
’ llagan
holda zardo zlar buyumlarga chuqur badiiy ma nodorlik ba	
’ ’ g ishlashga muvaffa q
bo lganlar.   Mate	
’ rial   sifatida   sidirga   rang   silli q   barqut,   ayr i m   hollarda   atlasni
tanlagan   zardo zlar   o zlarini   yuksak   badiiy   sezgirlikka   ega   ekanliklarini	
’ ’
namoyon etganlar. Olovrang dizildan tortib nopormon  q izilgacha bo lgan 	
’ o	’ nlab
tusda tovlanuvchi bunday barqut eng ma q bul material deb xisoblangan. Goh-go h da
nopormon   barqut   bilan   moviy   atlas   ham   ishlatilgan.   Turli   ko rinishlarda	
’
tasvirlanuvchi   butador   va   darham   yo li	
’ d agi   gullar,   darhami   daraxt   yo lidagi	’
engil   erkin     poziqiyalar,   yoxud   asosan   30 40   yillarda   keng   rasm   bo lgan   guli	
—	’
chinni   xri	
— zantema kashtalarini  zardo zlar 	’ o	’ z ishlarida bajonidil  qo	’ llaganlar.
Bu   davr   zardo zligida   jiyaklar   so nggi   davrga   oid   buyumlardagidek   hali   ancha	
’ ’
tara qq iy topmagan edi. Jiyaklar nisbatan ensiz, oddiy bo lsada, kashtalari 	
’ h amisha
nafis tiqilgan: u islimiy   nozik  	
— o s	’ imlik novdasi, goho is limiy du raftora   ikki	—
yo ldan iborat 	
’ o	’ simlik novdasi ko rinishida ifodalangan. Jiyak 	’ q ir g o q lari ensiz silli q   yo l     oba   yoki   b’ — o	’ rttirib   tiqilgan   obi   l o	’ la   tikishi   bilan   a y lantirib
chi q ilgai.   Bunday   jiyakning   ichki   qat ori   b o	
’ ylab   engilgina   kungura   nusxa   yo l	’
o	
’ t q azilgan.   O zining   uslublashtirilgan   xususiyatiga   kura,   1224   y	’ i l   xijriy
(1809 1810) deb sana  	
— qo	’ y i lgan, yu q or i da zikr etilgan mahsilar ham zardo zlik	’
buyumlarining shu guru x iga mansubdir.
Dastlabki   davr   uslub   xususiyatlarini   deyarli   butunlay   sa q lab   qolgan   bo lsa-da,	
’
70 80-yillar   zard	
— o	’ zligi   o zining   xos   xususiyatlariga   ham   egakim,   bu   hol   uni	’
alohida   guruhga   ajratishni   ta q ozo   etadi.   Butador   (uning   turlaridan   biri   butador i
tavqnok)   xilidagi   kompozitsiyaga   ega   b o	
’ lish,   sidir g a   rang   mayin   b arqutlardan
foy dalanish,   odmi   tikish   usullarini   q o
’ llash,   isli miy   xilidagi   jiyaklarning
mavjudl i gi   singari   70-yillar   kashtalariga   xos   b o	
’ lgan   uslub   xususiyatlaridan
ta щ q ari   buyumiing   bejirimligiga,   tantanavorligiga   va   b o’ yo q larining   yor q inligiga
erishish uchun bo’lgan intilishni ham ko’ramiz. Ranglar yor q inligiga, birinchidan,
zardo’zlik   tikishida   rangdor   shoyidan   ko’pro q   foydalanish   va   unga   barqutni
«edirish»,   ikkinchidan,   rangarni   ochadigan   bir   qancha   yangi   tikuv   y o	
’ sinlarini
qo	
’ llash   orqali   erishilgan.   Kashtaning   a y rim   q ismlari   uchun   qo	’ llanadigan   va
unga   goyat   yarashib   turadigan,   bundan   ta shq ari   gullarning   girdini   aylantirib
chi q ishda   ishlatiladigan   zar   ip   yoki   zar   aralashtirilib   eshilgan   ipak   ipdan
foydalanish   di qq atga   sazovordir.   Kashtalarga   ma lum   darajada   mayinlik	
’
ba g ishlab, rangini ochib yuboradigan rangli ipak erishlar ham (pushti, t o q	
’   q izil,
moviy,   yashil,   nopormon)   bu   davrga   xos   bo lgan   asosiy   bel	
’ gi lardandir.
Zardo ziy   birishimdo ziy   deb   nomlangan   murakkab   texnikali   zardo zlikning	
’ ’ ’
o ziga xos turi ham aynan mana shu davrga taallu	
’ q lidir.
Gullari   fabrikada   t o	
’ qilgan   gazmollardan   olingan   daraxt   xilidagi   islimiy
kompozitsiyalar   va   butador   xilidagi   dabdabali,   bezakli   kompozitsiyalar   islimiy
na q shlarning talqinidan  o	
’ tkir reallikni sa q lab qolgan (bu 70-yillarning boshlarida
vo q e   bo lgan),   biroq   shunga  	
’ ’ q aramay,   naqsh   va   milliy   bezaklarni   geometrik
shaklga   solishga,   uslublashtirishga   intilish,   umuman   olganda,   xuddi   shu   davrning
xarakterini   belgilaydi.   Dastlabki   davr   kashtalaridagi   gul   butodlari   ancha   real
ifodalansa,   bu   erda   turli   ko rinishdagi   xurmo   yapro	
’ q lari,   salib   ko rinishidagi	’ girid   va   h okazo   vositalar   or q ali   tal q in   etiladi.   Kashtalar   h ajmi   jihatidan   « o’ sa»
boshlaydi.   Dastlabki   davrga   xos   bo lgan,   yapro	
’ q nusxa   kashta   daldasi   bilan
durshalgan mayda gul girihlarni na q shli yirik daldalar sidib chi q aradi (diametridan
30 40 santimetr).	
—
80-yillar   oxirida  esa  ancha   murakkab   yangi   kashtalar  yuzaga   keldi,  tagzamindagi
oralid   bush   joylarni   ikkinchi   darajali   elementlar   bilan   to ldirishga   intilish   paydo	
’
bo ldi. Kashta gullari ayrim-ayrim shoxobchalarga ajralib ketdi. Dastlabki davrga	
’
oid bo lgan islimiy kashtali ensiz, odmi jiyaklar xiyla murakkablashdi. Uchinchi	
’
davr zardo zlik yodgorliklari uchun taalluqli bo lgan keng «ochih» jiyak turlari	
’ ’
bunyodga keldi.
Bu   davr   (80-yillarning   oxiri)   tun   zardo zligida   katak-katak   bar	
’ q utlar   keng
mi q yosda   dhllanila   boshladi.   Q izil   mayin   bar q utlardan   tash q ari   och   k o	
’ k   va
nopormon Barqutlar iste mol 	
’ q ilinardi. Bu davr zardo zligining yana bir O ziga	’ ’
xos   tomoni   bu   t oq nishon   deb   atalgan   usul   h isoblanadi.   Gazmol   ustiga   rangli
shoyidan   to shama  	
’ qo	’ yilib,   ustidan   kalyobatun   bilan   may da   katakchalar   tikib
chi q ilgan.
90-yillarning boshida (1893 yil) zar iplarning yangi navlari ko p miqdorda ishlab	
’
chi q arilib, ular rangli ipak iplarni deyarli batamom si q ib chiqardi va umumiy tikish
uslubini ham tubdan  o	
’ zgartirib yubordi.
Uchinchi   davr   (1890 1900   yillar)   zardo zligi   tikishining   haddan   ortiq   m
—	’ i lligi,
detallarining   k o	
’ pligi,   k o	’ pincha   ishining   zargarona   uta   nozikligi   bilan   ajralib
turadi.   Turli   kurinishdagi   b o	
’ rtiq   girihlar,   yulduzchalar   va   shunga   o	’ xshagan
boshqa   bezaklar   buyumga   o	
’ zgacha   zeb   berib   turgan,   ular   a lo   sifatli   zar   sim	’
bilan   tiqilib,   rangli   shoyi   iplarda   goyat   hafsala   bilan   jilo   berilgan.   Butun   kashta
yuzasi   buylab   sochilgan   bunday   bezaklar   q immatbaho   zargarlik   ta q incho q larini
esga soladi. Tagzaminning ochi q   joylari   qo	
’ shimcha elementlar bilan zich   tiqil ib
to ldirilganidan   gazmolning   rangi  	
’ g ira-shira   ko rinib   turgan.   Jiyak   kashta	’
hoshiyasini   to ldirishi   bilan   barobarida   uning   salmo	
’ g ini   ham   oshirib   yuboradi.
Milliy   naqshlar   islimiy   elementlarning   uslublashuvi   va   geo metrik   shakllar   kasb
etishi tobora takomillashib boravergan. Butador xilidagi butoqlar kashtasi ancha ilgari mumkin  q adar real narsa deb talqin
etilar   edi,   1890 1900   yillar   buyumlarida   esa   ular   ichi   mayda   islimiy—
uslublashtirilgan   naqshlarga   tula   yirik-yirik   cho zincho	
’ q   doiralar,   kvadratlar,
hal q alar   va   hokazo   ko rinish   kasb   etgan.   Milliy   naqshlar   ichida   davhur	
’
kompozitsiyasi   alohida   o rin   tutadi.   Bu   davr   zardo zligida   paydo   bo lgan
’ ’ ’
rango-rang   gulli   barqutlar   aynan   shu   turdagi   kiyimlar   tikishda   foydalanilgan.
Bunda   gazmolning   ancha-muncha   Kismi   kashtagullardan   xoli   qolib,   a lo   barqut	
’
o	
’ zining   qiymatini   y o q	’ otmagan.   Ayrimlari   25 27   santimetr   enlikdagi   «ochi	— q »
maydonlar vam xuddi shu milliy naqshlardan andoza olib  t iqilgan.
Bu   davr   zardo zlik   yodgorliklaridagi   darham   va   butador   kompozitsiyalari	
’
dabdabali   liboslarga   zeb   berishda   foydalanilgan,   darhami   daraxt   kompozitsiyasi
esa sira uchramaydi.
XX   asrning   ikkinchi   un   yilligi   zardo zlik   buyumlari   bizgacha   goyat   kam   etib	
’
kelgan.   Shu   boisdan   bu   davr   umumiy   uslubi   haqida   bir   narsa   deyish   qiyin.
Umuman   olganda   bu   ham   1890   1900   yillardagi   goyat   serhasham   zardo zlik	
—	’
uslubidan   uncha   farq   q ilmagan,   biro q   uning   shun day   o ziga   xos   xususiyati   ham	
’
borki,   bu   davr   buyumlarini   alohida   tahlil   q ilishga   t o	
’ la   asos   b o	’ la   oladi.
1890 1900 yillar uchun xos bo lgan buyumlar va texnik uslublar rango-rangligi	
—	’
bu   erda   k o’ zga   tashlanmaydi.   Usta   zardo’z   imkoni   boricha   oz   narsa   i щ latib,   soz
buyum   yasashga   tirishadi   —   u   birgina   ip   —   zar   yoki   kumush   «sim»dan
foydalanadi.   Natijada   kashta   shun day   bir   orir   manzara   kasb   etadiki,   keragidan
ortiqcha   —   yar q irab   turgan   zarrin   rang   kishi   g ashini   keltirib,   noxush   kayfiyat
paydo   qiladi.     Bunda   biz   zardo zlikning   na  	
’ o	’ tgan   asr   70 80   yillariga   xos	—
bo lgan   rangdorlikni,   na   1890   1900   yillariga   xos   bo lgan   zav	
’ — ’ q yob
jimjimadorlikni ko ramiz. Boy bezagi va yor	
’ q in tovlanib turishi zardo zlik bilan	’
aslo   chi q isholmaydigan   rang-bara n g   gulli   barqutlar   nisbatan   so nggi   davrlarda	
’
yaratilgan buyumlarning k o	
’ rkamligini oshirish u yo q da tursin, balki ularning ba -
diiy hiymatiga putur etkazdi.
O rta   Osiyoning   mohir   ustalari  	
’ q ulida   barq   urib   gullagan   Buxoro   zardo zlik	’
san ati   o zining   badiiy  	
’ ’ q iymati   bilan   muhim   o rin   tutadi.   Necha   asrlar	’ davomida   usta   zardo zlar   tikishning   eng   ajoyib   yo llarini   topdilar   va   uni’ ’
takomillashtirdilar.
Ranglardagi nazokatni chuqur  h is etilgan holda och iq  rangli shoyilar zardo zlikka	
’
tatbiq   etila   boshlandi.   Milliy   naqshlarning   ayrim   elementlari   va   kompozi st ion
tuzilishlari   be q iyos   xayolot   mahsuli   ekanligi   aslo   sir   emas .   An anaviy
’
talqinlarning   keng   miqyosda   qo llanilishi   va   an anaviy   kompozistion	
’ ’
sxemalarning   mo lligiga   qaramay,   bunda   qotib   qolgan   andaza   yoki   shablondan	
’
asar   ham   ko rmaymiz.   Bular   hammasi   ustalarning   Uzbekistan   xalqlari   madaniy	
’
merosi   xazinasiga   bebaho   hissa   bo lib   qo shiladigan   chinakam   san at	
’ ’ ’
durdonalari   yaratishiga   imkon   beruvchi   qizgin   ijodiy   mehnatdan   darak   berib
turibdi.
1.6.  Zardo zlik terminlari lugati	
’ Almosiy (olmos)—  girdobsimon gajakdor barglar turkumi ko rinishidagi naqshning	’
bir bo lagi.	
’
Angur  Uzum gujumlari shaklining jilosi.
—
Bayt     she r     xashamdor   yozuvlarga   taqlid   «kitoba»   naqsh   to rini   to ldirish
— —	’ ’ ’
yo li.	
’
Barg  —xar qanday yaproq shaklida tiqilgan kashta.
Bargi majnunbed    majnuntol.	
—
Bargi shullukiy    zuluk ko rinishidagi ingichka egma yaproq tasviri.	
—	’
 shoyida tikish.	
—
Bodom  b irishimdo ziy 	
’  bodom.	—
Bodomi na laknok   	
’ — tana tasviri bilan to ldirilgan bodom shakli	’ .
Bodomi xazonnok    bargi suligan bodom shakli.	
—
Bodomi shoxnok    bodom va shoxcha tasvirini beru
—
Bodomcha    bodomcha.	
—
Buta   gulli buta.	
—
Butacha    butacha.	
—
Butador     yuza   buylab   bir   tekis   yoyilgan,   gul   dastalaridan   tuzilgan   bir   butun
—
nan q sh, «Buttador» usulida bezaklangan buyum turi.
Butadori   daraxt     bir   butun   naqsh,   «darxami   daraxt»   varianti,   bunda   gul   tik	
—
yo l-yo l qatorlar buylab joylashgan bo ladi.	
’ ’ ’
Butadori  tavqnok    bir  tekis yoyilgan va orkasida  katta «tavk» turunji bo lgan	
—	’
bir butun naqsh.
Butadori chilyolak    yuza buylab bir tekisda «chilyolak» 	
— h al q achalari joylashgan
bir butun na q sh.
Gardish 	
—  «darxami daraxt» na q shining bir turi.
Guli   bibishak     ayollarning   manglayga   takadigan   gulga  	
— o	’ xshash   zargarlik
takinchogi.
Guli kal agiy	
’    nusxasi chet el idishlaridan olingan yirik gul shakli.	—
Guli kashkariy    qarang: «guli sadbarg».
—
Guli kosagul   	
— karang:   «guli kal agiy».	’ Guli   sadbarg     yuz   yaproqli   gul     ko p   mikdordagi   yaproqlardan   tuzilgan   gul— —	’
naqshi.
Guli chinni    xrizantema.	
—
Guli chorbarg    to rt yaproqli gul naqshi.	
—	’
Guli xasht barg    sakkiz yaproqli gul naqshi.	
—
Guli shishbarg    olti yaproqli gul naqshi.
—
Gul    xar kanday gul na	
— q shi.
Guldo ziy  	
’   charm,   karton   yo   qogozdan   kiyib   tayyorlangan   rasmga   tiqilgan	—
kashta.
Guldo ziy   zamindo ziy	
’ ’     «guldo ziy»ning   «zamindo ziy»   bilan   birikib,	—	’ ’
«guldo ziy» xosil etuvchi aralash (murakkab) texnika.	
’
Daraxt   daraxt shakli ifoda etilgan kashta (gul).
—
Darxam    butun tikish yuza buylab naqshi  bir tekis joylashgan bir butun kashta.
—
«Darxam» uslubida bezatil gan kiyim turi.
Darxami daraxt    asosini daraxt shakli tashqil etgan, gullari barcha tikish yuzasi	
—
buylab bir tekisda joy lashgan bir butun naqsh turi.
Davkur (davri kur birikmasidan)  orkasida «ta	
— yo k» turunji bo lgan kiyimning	’
jiyak guli.
Davriy gardish    «gardish» usulida tiqilgan jul.	
—
Davriy se gula    «s
— e  gula» usulida tiqilgan jul.
Dubarg    juft-juft gul.	
—
Jiga davriy    yarim doyra sha	
— k lidagi jul.
Zamindo ziy 	
’  	— z aminni bir t ek ki s  zar ipda tikishning turli yo llari.	’
Zamindo ziy-guldo ziy	
’ ’     «zamindo ziy»   ustunligidagi   aralash   texnika.	—	’
«guldo ziy-zamindo ziy».	
’ ’
Zardo z 
’  zardo z.	—	’
Zardo ziy	
’    zarda tiqilgan.	—
Zardo ziy	
’     berishimdo ziy     zar   va   rangli   ipak   ipda   tikishning   aralash	— —	’
texnikasi.
Zei ko rta	
’    ayollar kuylagining yoka va 	— d agi kashtalar. Iro q i  — salib ko rinishidagi chok (tikish) turi.’
Islimiy   	
— o	’ simlik navdasi ifodasi.
Islimiy du raftora    bir-biriga 	
— o	’ rilgan ikki novda shakli.
Islimiy yak raftora    yakka xoldagi novda shakli.	
—
Ishkandar pecha    «gajak».	
—
Ishkandarpechoni bodomnok    bodomli gajak shakli.	
—
Ishkandarpechoni tangachanok    tangachali gajak shakli.	
—
Ka bi gul	
’    guldon (arabcha ka b   idish va forscha gul so zlaridan). «Tavk»	— —	’ ’
turunjining kuy i kismida joylashgan na q sh b o	
’ lagi.
Kalyobatun   zar yo kumush ip k	
— o	’ shib yigirilgan ipak ipda chok tikish.
Kalyobatuni safid 	
—  ipak ipning kumush ip k o	’ shib yigirilgani.
Kalyobatuni tillo    ipak ipning zar ip	
—   qo shib yigirilgani.	’
Kandoriy   	
— q arang: kandoriydo ziy.	’
Kandoriy dila xonanok    rangli ipak kalava qo shib kanda\orcha tikish usuli.	
—	’
Kandoriydo ziy	
’     kandahorcha   tikish,   qatimlarning   kesishuvidan   xosil   qiliigan	—
kata- katak    naqshlar.
Zardo ziy   tangachanok	
’     odatda   sim   zardan   qilinadigan   «taigacha»   kandoriy	—
Kandoriy   hasht   baxyagiy     sakkiz   baxyali   qandaxorcha   tikish   bo lib,   bir-biriga
—	’
qalashgan kvadratlardan iborat.
Kandoriy   hasht   baxyagiy   dila   xonanok     barkut,   shoyi   kabi   mato   parchalari	
—
huyib, sakkiz baxyali kandahorcha tikish usuli.
Kandoriy   qasht   baxyagiy   tangachanok   «tangacha»li   sak
— kiz   baxyada   tiqilgan
kandahorcha tikish.
Kandoriy chor baxyagiy    kvadratlar turi yoki zanjiri qosil qilib, to rt baxyada	
—	’
tiqilgan kandahorcha usul.
Kitoba    me moriy bezak elementlariga o hshatib tiqilgan kashta. Yozuvli uzun	
—	’ ’
to rtburchakning ichi islimiy naqshlar bilan to ldirilgan.	
’ ’
Kobuliy   kobulcha tikish   baxyalar dumaloq qalkachalar ko rinishida bo ladi.	
— —	’ ’
K o	
’ shbodom 	—  bir juft bodom nusxasi.
K o	
’ shbodomi xazonnok    barglari suligan bir juft bodom nusxasi.	— Q oshin  — sirli sopol naqshlarga o hshatib, buyumga kadab tikish usuli.’
Q ubba —b o	
’ rtik   zargarlik   yoki   zardo zlik   bezagi   bo lib,   kashta   yo   gulga	’ ’
qo	
’ shib kadaladi.
Kungura   dumaloq yoki tugri chiziqli tishlar.	
—
Qo	
’ r   bezakli xoshiya.	—
Qo	
’ ri   pesh-yala «oldi   ochiq  	— h oshiya» fa	— q at   bir   tomonidan   ob a si   bo lgan,	’
ikkinchi tomoni umumiy bezaklarga kushilib turadigan x,oshiya.
Lolai   q al agiy	
’     nusxasi   Rossiyaning   fabrikada   tuzilgan   gazmollaridan   olingan	—
lola shakli.
Lolagul— lola naqshi bezagi.  ____ Majnunbed    majnuntol naqsh bezagi.	
—
Madoxili durun ba durun    karang: «chor madoxili durun ba durun».	
—
Madoxil     yaproqnusxa   ark   shaklini   eslatuvchi   naqsh   bezagi.   Karang:   «chor	
—
madoxil».
Mar g ula   gajak.
—
Mar g ulay dumchanok    dumli gajak.	
—
Mar g ulai nuktez  — o	
’ tkir uchli gajak.
Mavj   t	
— o	’ l q in tikish bezagi.
Mavji   du   r o	
’ ya     ikki   taraflama   t	— o	’ lqin—k o	’ ndalang   yunalishda   yurgizilgan
kush yo lli ilonizi tikish bezag	
’ i .
Mavji ocha-bacha 	
—  ona-bola to lqin biri tor va yassi, ikkinchisi keng va bo rtiq	’ ’
(shu boisdan u yarkirab turadi) ikki yo ldan tashqil topgan kashta guli.	
’
Mavji pushti  mox,iy «balik tangachasi», karang: «mavji duruya».
Mavji xanjariy    uchburchak maydonni to ldirib turuvchi tikish bezagi, baxyalar	
—	’
bir-biriga yonma-yon xolda turli-tuman tomonlarga yunalgan bo ladi.	
’
Mavji bulbuli    ikki taraflama bulbul ko zi tulqini.	
— ’
Mavji   chashmi   bulbuli   chorta—to shamaning   to rttadan   ipiga   bulbulko zi	
’ ’ ’
to lqin tushirilgan tikish bezagi. Karang, «chashmi bulbuli chortai».	
’
Mavji   chashmi   bulbuli   shishta     to shamaning   oltitadan   ipiga   bulbulko zi	
— ’ ’
to lqin tushirilgan tikish bezagi. Karang: chashmi bulbuli shishtai.	
’ Mavji chashmi bulbul    bulbulko zi   mayda kvad— ’ — rat va romblar kosil qiluvchi
naqsh bezagi.
Mavji   chor   dar   chor     to rtga   to rt   to lqini     urimlarga   uxshagan   naqsh
— ’ ’ ’ —
bezagi.
Mavji   yak   ruya   bir   taraflama   to lqin     ko ndalang   yurgizilgan   kush   yo l	
— ’ — ’ ’
ko rinishidagi kashta bezagi.	
’
Mox    yarimoy.	
—
Mashrafa 	
—  ko za.	’
Mexrob   yaproqnusxa ark.	
—
Na lak 	
’  tak, yurak sh	— a klidagi juft gajak.
Na laki nuktez	
’    ta	— k a.
Nim   g isht     yarimta  	
— g isht     ko ndalangiga   kesilib,   ikkita   uchburchak   xosil	—	’
q iluvchi kvadrat.
Nishon    nur yunalishida joylashgan va orden shakli bilan yugrilgan yaproqchalar.	
—
Oba   	
— h oshiya qirgoqparidan yurgizilgan yo l, suv.	’
Obi   chor   dar   chor     mavji   chor   dar   chor   varianti   buyicha   tukima   savatga	
—
o xshash ensiz yo l ko rinishidagi kashta guli.	
’ ’ ’
Pulakcha   —tangacha.   Turli   rangdagi   va   buyumga   qa dash   uchun   o rtasidan	
’
teshikcha  q ilingan metall pis t oncha.
Pulakchado ziy 	
’ —  pistoncha kadab zarda tikish.
Se barg    uch barg.	
—                             
Se gula    uchta guldan tashqil tovgm naqsh, kashta.
—
Se   kitoba     uch   «kitoba»   cho zik   doyra,   to rt   yapro	
— —	’ ’ q li   naqsh   yoki
ko pburchakli   shakllardan   tashqil   toptan,   xar   qatorida   uchtadan   joylashtirilib,	
’
islimiy yo xusnixat bilan tikib chi q ilgan kashta.
Siddiy     bir   necha   kat   ipdan   eshilgan   va   matoga   yonma-yon   qilib   kuyiladigan	
—
erish.
Sim    ok yo zarrin tovlanuvchi yassi kumush ip (sim),	
—
Simdo ziy 	
’  kumush ipda kashta tikish.	— Tagalak  —   olkor   shoxi    	— o	’ rama   shaklidagi   na q sh   b o	’ lagi,   ba zan   bunday	’
shoxlar juft-juft  h olda tiqiladi.
Tangacha   kichkina doirachalar shaklidagi naqsh.	
—
Ta hr ir—   kashta   chekkalarini   aylantirib   chikishda   ishlatiladigan,   zar   tolalardan
eshilgan ingichka ip.
Tahriri du bardor tuftagiy    karang: «t	
— ahr iri sheroziy».
T ah riri du toba    karang: «ta	
— hr iri du bardor tuf tagiy».
T a h r iri nim toba    zar tolalardan salki qilib eshilgan ip.
—
T ah iri xom    xom taxrir   bir necha kavat zar toladan iborat kalava.	
— —
Taxriri sheroziy   4 6 dan 24 	
— — q avatgacha toladan ikki yo lda eshilgan ip.	’
Tahriri yak toba   4 8 toladan oddiy yo lda eshil	
— —	’ gan ip.
Tavk   (arab.   xalka)   chopon elkasida joylashgan keng turunj.	
— — —
Toji gul    gultoj   «tavk» turunji bezab turadigan xurmo bargiga 	
— — o	’ xshash shakl.
Tuftado ziy 	
’  eshilgan zar ipda tikish usuli.	—
Turunj    zirk butasi shaklida ifodalangan kashta,	
—   gul.
Turunji na laknok	
’    zirk va taka shakllarining birgalikdagi shakli.	—
Xazon    sulgin, suligan (barg).	
—
Xazoni du raftora    ikki taraflama urilgan sulgin barglar.	
—
Xasht barg    sakkiz yaproqdan nborat naqsh.	
—
G isht   gisht  to rtburchak shakl.	
— —	’
G ishti   xaram     mukaddas   (arab.     xaram)   risht     bir-biriga   qalashtirib   tiqilgan	
— — —
to rtburchak shakl.	
’
Xorakdo ziy  	
’ —   (xor     tikan)   odatda   eshilmagan   zar   yo   kumush   ipda   kashta	—
bulbuli  karang: «mavji chashmi bulbuli du ruya».	
—
Chashmi   bulbuli   chortai     qirgoqlarini   du   ruya   ensiz   tarang   tugunchalar   bilan	
—
aylantirib chiqish.
Chashmi   erishi   to rt   kavat   ipdan   tashqil   topgan   bulbulkuz   kashta   guli   (karang:	
’
«siddiy»); baxyalar 4 ipdan iborat erishni kamrab olib, kvadrat yo romb shaklidagi
kashtalar qosil qiladi. Chashmi bulbuli shishtai    erishi olti kavat ipdan tashqil topgan bulbulkuz kashta—
guli,   karang:   «chashmi   bul buli   chortai».   Bu   erda   baxyalar   6   kavatli   ipdan   iborat
erishni kamrab oladi.
Chashmi bulbul    karang: «mavji chashmi bulbul».	
—
Chilyolak    xal	
— q a   gullar bilan to ldirib chiqilgan kubba.	—	’
Chorgul —to rtta guldan iborat bir butun na	
’ q sh.
Chor madoxil    to rt kirish yo li (arab, madoxilu   kirish) yoy  	
— — —	’ ’ o q	’ ining uchi
ko rinishidagi to rtta yaproqdan tashqil topgan gul shakli.	
’ ’
Chor madoxili durun ba durun    bir-biriga qalash	
— tirib tushirilgan arklar tasviri.
Shash   xoli   du   mavja  	
—   kush   to lqinli   olti   xol   (ka	’ rang:   «shash   xol»   va   mavji   du
ruya»).
Shash   xoli   kashtai     erishning   sakkiz   ipiga   tiqilgan   «shash   xol»   gul   naqshi	
—
(karang: «siddiy»).
Shash xoli yak mavja    bir qator t
— o	’ lkinli oltita xol (karang: «shash xol»).
Shash xol    «olti xol»   bir yoki ikki qator to lqinlar orasiga joylanib, tur hosil	
— —	’
qiluvchi kashta guli (karang: «mavj»).
Shox     Shoxcha   shash   xolnok     «shoxcha»   bilan   «shash   xol»   elementlarining	
— —
birikuvidan xosil shox shaklida ifoda etilgan gul, kashta.
Shoxcha    shoxcha   baxyalari archa shaklini xosil qiluvchi kashta guli.	
— —
1.7.  Kashtachilik san ati tarixi	
’
O zbek milliy kashtachiligi amaliy san atning eng qadimiy turlaridan biri	
’ ’
bo lib u  xalqning o z  turmushini  go zal   qilish  istagi  natijasida   yuzaga  kelgan.	
’ ’ ’ Kashta (fors tilida   chizilgan, tortilgan) amaliy bezak san atining keng tarqalgan– ’
turi: igna bilan tikib tushirilgan gul, tasvir, naqsh.
Arxeologik   topilmalar   kashtado zlikning   deyarli   barcha   xalqlarda	
’
qadimiyligini,   iqlim,   tabiiy   sharoit   muhit   bilan   bogliq   holda   har   bir   xalqning
madaniyati,   san ati,   kasb   hunar   turlari   bilan   birga   ularning   ta sirida   rivoj	
’ ’
topganini ko rsatadi. 	
’
Kashtado zlikning paydo bo lishi teridan qilingan buyumlarda boglash va	
’ ’
choklarning   yuzaga kelishi bilan bogliqdir. Kashtado zlik taraqqiyotini Qadimgi	
’
Osiyo,   Evropa,   Amerika   madaniy   yodgorliklari   adabiy   manbalardagi   kashtalar
tasvirida,   shuningdek,   saqlanib   qolgan   kashtado zlik   namunalarida   kuzatish	
’
mumkin.
O zbekiston   hududidagi   kashtachilik   namunalarining   eng   qadimiysi	
’
saqlanmagan. XIV   XV asrlarga mansub minaturalar orqali kashtachilikning juda	
–
qadimdan   rivojlanganligini   ko rish   mumkin.   Ispan   elchisi   Rui   Gonzalis   de	
’
Xlavixo   Amir   Temur   saroyida   o zbek   milliy   kashta   bezaklarini   ko rganini	
’ ’
kundaligida   yozib   qoldirgan.   1467   yili   Kamoliddin   Bekzod   Zafarnoma ga	
“ ”
ishlagan   Temur   taxtda   minaturasida   chodirga   ishlangan   kashtani   ham   aks	
“ ”
ettirgan. XIX asrning ikkinchi yarmida  kashta tikish mashigasining ixtiro qilinishi
kashtachilik   korxonalarining   vujudga   kelishiga   asos   soldi.   Mashinada
kashtalarning  ko p ishlab chiqarilishi ularning badiiyligiga putur etkazdi.	
’
Qo l   kashtalari   unutila   boshlandi.   Lekin   ayrim   xillarigina   saqlab   qolindi.	
’
O zbek   kashtachiligi   qo shni   xalqlar   kashtachiligi   ta sirida   boyidi   va	
’ ’ ’
rivojlanadi.
O zbek   kashtalariga   nazar   solsak,   unda   Hind,   Xitoy,   Rus,   Afgon,   Qozoq,	
’
Qirgiz   va   Tojik   kashtachiliklarining     usul   va   uslublarini   o rgatamiz.   Chor	
’
Rossiyasi   bosqimnidan   so ng   qardosh   xalqlar   madaniyatining   ta siri   kuchli	
’ ’
bo ldi. Bu san atda bir millatning o ziga xos eng ko p qo llaydigan Qozoq va	
’ ’ ’ ’ ’
Qirgiz   kashtachiligida   esa   ko proq   hayvonlar,   shox   va   tuyoqlarni   eslatuvchi	
’
elementlar tasvirlanadi. Qadimiy   an analarga   ko ra   o zbek   qizlari     bo lajak   kelinchaklar’ ’ ’ – ’
seplari   har   xil   kashtachilik   buyumlarini   o zlari   tayyorlaganlari   lozim   edi.	
’
Kashtalar qanchalik nozik, chiroyli bo lsa qayliq shunchalik yuqori baholanar edi.	
’
Qizlar   7     9   yoshdan   boshlab   kashta   tikishga   o rgatilar   edi.   Ular   3     4   yildan	
– ’ –
keyin mustaqil kashta tika boshlaydilar.
1.8.  O zbekiston kashtachilik san ati maktablari	
’ ’ Kashtachilik   O zbekiston amaliy bezak san ati turlari orasida o zining– ’ ’ ’
qadimiy an analariga ega bo lgan san at turi hisoblanib O rta Osiyoning yirik	
’ ’ ’ ’
savdo   hunarmandchilik   markazlari   va   qishloqlarida   keng   tarqalgan.   San atning	
’
ushbu turi  o zining poetik rang   barangligining saqlab  qolishi  bilan birga xalq	
’ –
orasida qadrlanib, o z mohiyatini yo qotmadi. Kashtachilik asosan 6 ta hududiy	
’ ’
guruhlarga, ya ni maktablarga bo linadi. Jumladan, Nurota, Buxoro, Samarqand,	
’ ’
Shahrisabz, Toshkent hamda Fargona kashtachiligi maktablaridir.
Kashtachilikning yirik markazlaridan biri sanalgan  Nurota  asrlar mobaynida
kashtalarning   mukammalligi,   aniq   ifodaliligi,   tasvir   aniqligi,   o simlik	
’
naqshlarining   serjilvaligi   bilan   boshqa   maktablardan   ajralib   turadi.   XIX   asrda
Nurota   kashtalari   gulli   guldastalar   bilan   bezatilib   matoning   oq   foniga   tigiz
to ldirilmagan.   Nurota   kashtachiligi   o zining   gullarning   serjiloligi	
’ ’
Kompozistiyaning bunday turi Nurotada  Chor shohu yak moh     4 ta shohu bitta	
“ ” “	–
oy  degan ma noni anglatadi. Shu turdagi so zanalarga XIX asrning  o rtalarida	
”	’ ’ ’
Nurota kashtachiligi tomonidan yaratilgan, hozirgi kunda esa O zbekiston Davlat	
’
San at   muzeyida   saqlanib   kelinayotgan   ajoyib   so zana   o zgacha     engilligi   va	
’ ’ ’
gulli naqshlarning serjilvaligi bilan ajralib turadi.
So zana     ornamentining   ayrim   joylarida   guldastali   guldonlar   hamda	
’
guldastaning   o rtasida   anor   shaklini   ko rishimiz   mumkin.   Mallarang,   tillarang,	
’ ’
havorang,   pushti,   nofarmon   och   yashil   ranglar   bir     birlari   bilan   uygunlashib,	
–
so zanaga   o zgacha   bagridillik   baxsh   etadi.   Naqshlari   romb   shaklida   tuzilgan	
’ ’
hamda tishli barglar bilan bezatilgan.
( Tobadoni    katakli, panjarali) so zanalar ham Nurota   kashtachiligining	
“ ”	– ’
yana   bir   turi   hisoblanadi.   Uning   kataklari   shoxli   barglar,   shoxli   gullar   va
kosagullar, hamda qushlar va hayvonlarning shakli bilan  to ldirilgan.	
’
Shunday   so zanalar   ham   borki,   ular   mato   fondidan   ayrim   gulli   motivlar	
’
shaxmat tarzida joylashgan.
XIX   asr   oxiri   XX   asr   boshlarida   Nurota   kashtachiligida   keskin   pasayishi
seziladi.  Gulli motivlar  detallarning rang   barangligini yo qotib, bir xil doiralarga– ’
aylanib qoladi.
Nurota kashtalari asosan  bosma  uslubi bilan tikiladi va naqshlarning cheti	
“ ”
zanjirsimon   uslub   bilan     aylantiriladi.   Kashta   ranglari   och   ranglar   bilan   tikilgan.
Nurota   kashtachiligida   quyidagi   kashta   turlari   va   badiiy   buyumlar   tikiladi:
so zana,   nimso zana,   takiyapo sh,   joynamoz,   joypo sh,   zardevor,   gulko rik,	
’ ’ ’ ’ ’
dastorpech,   belbog,   qo lro mol,   yostiq,   oynaxalta,   choyxalta,   choyshab.   Kashta	
’ ’
asosan   bo z,  chit,   satin,   shoyi,   baxmal   movutga   tikiladi.  Iplari   ipakdan   yigirilib,	
’
bo yoqlari tabiiy o simliklardan olinadi.	
’ ’
Lekin hozirgi kunda sun iy toladan yigirilgan va kimyoviy bo yoqlar bilan	
’ ’
bo yalgan iplar kashtachilikda ishlatilmoqda. 	
’
Nurota   kashtalarini   engil,   yorqin   tonlar:   qum,   oltin,   havorang,   malina,
pushti, och ko k roangli iplari bilan tikilgan. 	
’
Samarqand   kashtachiligi   yorqin   va   o ziga   xosligi   bilan   alohida	
’
ahamiyatga   ega.   Buxoro,   Nurota,   Shaxrisabz   kashtachiligini   an anariga   yaqin	
’
bo lishiga   qaramay   Samarqand   kashtachilik   maktabi   o zining   badiiy	
’ ’
mahobatliligi,   ranglarining   qat iyligi,   tozaligi,   shakllari   harakatchanligi   bilan	
’
alohida ajralib turadi.
Samarqand kashtalari Nurota va Buxoro kashtalaridan farq qiladi. Ularning
guli   yirik   va   uygundir,   hamda   ko pincha   bosma   chok   qo llanilgan.	
’ “ ” ’
Samarqand kashtalarining asosiy motivi barglar bilan o ralgan doira   turunjdan	
’ –
iboratdir.   Eski   kashtalar   kishiga   nozikligi   va   gullarining   xilma     xilligi   ,	
–
batartibligi   hamda   ranglarining   bir     biriga   monandligi   bilan   ta sir   etsa,   yangi	
– ’
kashtalar   kishilarni   formalarining   kuchi   o ynoqligi,   dadilligi,   ifodaliligi   va	
’
gullarining rango rangligi bilan kishini maftun etadi.
Samarqand   kashtalarida   mahobatlilik   va   fikrini   ochiq   ijod   qilishi   sezilib
turadi.   Buni   doira     turunjlarining   aniq   ritmik,   qora   jimjilarining   aniq,   erkin	
–
soyalari ta minlaydi.	
’
O rta Osiyoning qadimiy shaharlaridan biri 	
’ Shahrisabz  kashtalari diqqatga
sazovordir.   Shaharda ko zlarni yashnatuvchi gullar va yaxshi o simliklar ko p	
’ ’ ’ bo lganligi   uchun   u   yashil   shahar   nomini   olgan.   XIX   asrda   Shahrisabz’ “ ”
Buxoro   amirligi   tarkibidagi   bekliklardan   biri   edi.   Beklar   va   amirlar   saroylari
kashtalarga   buyurtma   beruvchi   asosiy   iste molchilar   edi.   Shuning   uchun	
’
Shahrisabz  ayollari  mayda kashtachilik mahsulotlaridan sanalgan  so zana, to n,	
’ ’
shuningdek,   ot   yopgichlariga   bezaklar   tikishar   edi.   Shahrisabz   kashtalari   shahar
muhitining   estetik   didini   aks   ettirdi.   Chunki   ular   saroy   ustaxonalarida   ishlagan
ustalar va  rassomlarning ijodiy ishi.
Xalq bezagi an analari shahar kashtachiligi uchun asos bo lgan.	
’ ’
O rtada   gul   ko rinishidagi   asosiy   nishon,   uning   atrofida   turli   naqshinkor	
’ ’
gul   shaklidagi   bezaklarni   tushirib,   ishlov   berish   shahar   kashtalarining   asosiy
xususiyati edi.
Odatda,   asosiy   markaziy   va   eniga   ko ra   kashtaning   o rta   qismidagi	
’ ’
qayishmaydigan 2 ta ingichkaroq qo shimcha hoshiya qatordan iborat. 	
’
Bunday   kompozistion   qurilmalar   gilamlar   uchun   xos   bo lgan   kashtalar	
’
tayyorlash   uchun qo lda  tikilgan  paxta  yoki  moyi   mato shuningdek,  ipak  va jun	
’
iplardan foydalanilgan. Shahar kashtalari yuqori sifatliligi bilan ajralib turgan.
Shahrisabz chevarlari kandaxayon chokidan ko proq foydalanilgan. 	
’
Shuningdek, ular bosma, yo rma, iroqi choklari ham ishlatilgan.	
’
Tadqiqotchilar,   Shahrisabz   kashtalari   gul   bezaklarining   mo lligiga   ko ra	
’ ’
Buxoro   va   nurota   kashtalariga   yaqin   turadi.   Bunda   tag   matoning   ayrim
qismlarigina ochiq qolgan. Kashtachiligida hamda saroy san atida keng tarqalgan	
’
edi.     Ular   Shahrisabz   yodgorliklari     me moriy   bezaklarida   ham   o z   aksini	
’ ’
topgan.   Shahrisabz   kashtachiligi   uchun   hoshiyaga   tushiriladigan   chohor,   chiroq
usuli  xos xususiyat  hisoblanadi. Bu usul  turmushda  ishlatiladigan chiroq shakliga
monand   ishlangan.   Shahrisabz   kashtalarida   ko p   sonli   gul   bezaklari   orasida   bir	
’
qarashda   ko zga   tashlanmaydigan   qumgon,   xo roz,   anor   kabi   tasviriy   vositalar	
’ ’
ko p uchraydi. 	
’
Toshkent   Davlat   san at   muzeyi   kollekstiyasida   saqlanayotgan   XIX   asr	
’
oxiriga   oid   kashta   bunga   misol   bo la   oladi.   Shahrisabzning   bu   qadimiy   kashtasi	
’
ko pgina maqola bu yoki tadqiqotlarda tilga olinadi. Bu kashta faqat bezakdorligi	
’ va   tasvir   qatori   bilangina   emas,   balki   qo shimcha   qiya   hoshiya   bo ylab,   arab’ ’
harflarida   tilak   ifoda   etilgan   yozuvi   mavjudligi   bilan   ham   e tiborni   tortadi.	
’
Shahrisabz bezakchiligida keng tarqalgan yo nalishlardan biri ko p mayda gullar	
’ ’
bilan bezatilgan gullayotgan novda ko rinishdir.	
’
Kashtachilik   o zaro   qarama     qarshi   ranglar   bilan   kashtaning   go zal	
’ – ’
bo lib   ko rinishiga   erishgan.   XIX   asr   so ngida   anilin   bo yoqlaridan	
’ ’ ’ ’
foydalanish   Shahrisabz   kashtalari   sifatiga   salbiy   ta sir   qiladi.   Garchi   kashta	
’
tikishda   safsr   moviy   rang,   yashil   kabi   ranglardan   foydalanish   imkoniyati   paydo
bo lgan   bo lsada,   kashtalari   o zigagina   xos   bo lgan   tabiiy   ranglarning   nozik	
’ ’ ’ ’
uygunligidan   mahrum   bo ldi.   Xususan,   to q   qizil   rangni   och   ko k   bilan   yoki	
’ ’ ’
yorqin qizil  rangni sariq rang bilan ishlatish odat bo lgan.	
’
Yana   bir   kashtachilik   markazlaridan   biri     Toshkent   kashtasi   hisoblanadi.
Toshkent kashtalari ikki tipga bo linadi: bu palak va gul ko rpadir.	
’ ’
Toshkent   kashtachiligidagi   palak   va   gulko rpalarni   bezashda   ko p	
’ ’
mativlar   masalan,   yulduz,   katta     katta   doiralar,   gulli   shaxchalar   ishlatilardi.	
–
Tikishda   asosan   bosma   chok   qo llaniladi.   Toshkent     palaklarining	
“ ”	’
kompozistiyasi to q qizil rangli bir   bir  tekis tikilgan doiralardan iborat. 	
’ –
Doiralarning   soniga   qarab   masalan   olti   oylik   kapalak ,   o n   ikii   oylik	
“ ” “	’
kapalak  va hokazo deb yuritiladi.   Gul esa markazdagi yulduz yoki doira va gulli	
”
shoxlardan   iborat   bo lib,   fonining   ko p   eri   tikilmaydi,   bo sh   qoladi.   Hozirgi	
’ ’ ’
kunda   Toshkent   kashtalari   butunlay   o zgarib   ketdi.   Doiralar   soni   kamayib,	
’
o lchami   kattalashdi,   ular   qatori   o rnini   yangi   usuldagi   bitta   katta   doira	
’ ’
egallaydi.
Bunday palaklar   oy palak ,  qiz palak  va  tohora palak  deb ataladi.   Ular	
“ ” “ ” “ ”
bir tekis fonida ochiq joy qolmaydigan qilib tikiladi. Kashta ranglari bir   biriga	
–
umuman qarama   qarshidir. 	
–
Kashta ranglari bir   biriga umuman qarama   qarshidir. Kulrang chiziklar	
– –
tikilgan, qolgan joylari bir tekis to q qizil rangli iplar bilan to ldirilgan. 	
’ ’
Fargona     vodiysi   kashtachiligi   ham   eng   diqqatga   sazovor   kashtachilik
markazlaridan biri hisoblanadi. Fargona vodiysi  - kashtalar shoxsimon  grafik gul yoki   konstentrik   aylanalardan,   doira   turunjlaridan   iborat   bo lgan   va   yaxshi’
yigirilgan   ipak   bilan     vosita   chokda   tikilgan,   shuningdek   kompozistiyasi   fonida	
“ ”
ko p bo sh joy qolishi bilan ajralib turadi. 	
’ ’
Fargona   kashtalari   to q   ko k   yoki   binafsha   rang   shohi   va   satinlarga	
’ ’
tikilgan bo lib, gullar yuzaga erkin joylashgan va ular juda nafisliligi bilan ajralib	
’
turadi.
Ro yjo   uchun   qayrishma   gulli   kungurali     buta   motivlarining   qaytarilishi
’
xarakterlidir. Fargona kashtasi asosan qora fonga yorqin ipaklar bilan tikilgan, qizil
malina   rang   gulli   oq   qizil   malina   rang   oq   sariq     butalarning   galma     gal	
–
qaytarilishi   natijasida   rangdor   ritmli   hosil   qilinadi.   Hamda   Fargona   do ppilarini	
’
eslatadi.
Mahalliy   kashta   maktablari   orasidagi   farqni   gapirar   ekanmiz   Surxondaryo
kashtachilik san ati bilan ham  tanishishni joiz topdim.	
’
Surxondaryo   kashtalari   o troq   va   ko chmanchilik   madaniyatining	
’ ’
qorishuvini   ifodalovchi   ranglar   jilosi,   kompozistion   tuzilmasi,   bezak   lavhalari
tizimida   o z   ifodasini   topadi.   Surxondaryo   kashtachiligida   XX   asr   birinchi	
’
yarmida o simlik va geometrik bezaklardan keng foydalanilgan. Ilon izi chiziqlar,
’
gullar   tasviri,   qo chqor   shoxlari   to lqin   ko paytiruv   alomatlari   shular	
’ ’ ’
jumlasidandir.
Hozirgi   paytda   O.Shoyqulova,   N.   Qurbonova,   U.Jo raeva,   Z.Murodova	
’
kabi   Surxondaryolik   kashta   chevarlar   an anaviy   kashtachilik   davomchilari	
’
hisoblanishadi. Ular o ziga xos unsurlarni saqlagan holda kashtachilikda lola gul,	
’
egizgul, oygul, paxta gul kabi zamonaviy talqinlarni qo llamoqdalar.	
’
Surxondaryo   viloyatining   Boysun   degan   tumanidagi   deyarli   har   bir   uy
o ziga xos xalq madaniyati.	
’
Ularga   mayda   nuqtalar   tushirilgan   yoki   qush   va   jonivorlar   shakli   qo shib	
’
tikilgan.   So zanalar   o ziga   xos   alohida   boy   manzarani   namoyon   etgan,   ularda	
’ ’
dunyoning   yaratilishi,   tabiat,   baxt   va   muhabbat   haqida   asrlar   davomida   yuzaga
kelgan   tasavvurlar   she riy   shalda   aks   ettirilgan.   O rtada   odatda,   aks   quyosh   va	
’ ’
oyni mejozit aks ettiruvchi ulkan doiralar joylashadi.  Doiralar oraligida bodomgul, lolagul,   atirgul     kabi   ismli   naqshlar   erkin   joylashgan,   butalarda   qaldirgoch   va
bulbullarning turli maqomdagi tasvirlari  aks ettirilgan.
Butun manzara she riy ramzni namoyon etib turadi. Xalq ustalari, jannatni’
ana shunday tasavvur qilishadi. Manzaraga qanotli jonzotlar shakli kiritilishi bejiz
emas,   kashtachilar   ularni   farishtalar   deb   atashadi.   So zana   chetlaridan   obiy  	
’ “ –
suv   yo li   o tadi,   u   go yo   ertaklar   olamini   ramziy   tarzda   chegaralab   turadi.	
’ ” ’ ’
Joynamozlarning   bezagi   ma lum   darajada   cheklangan     namozxon   oyogi	
’ –
turadigan joy odamda gulsiz qoladi. Chetlar esa gul bilan bezatiladi. Surxondaryo
viloyatining   boysun   degan   tumanidagi   har   bir   uy   o ziga   xos   xalq   madaniyati	
’
muzeyiga ega bo lib, ularda xilma   xil kashtachilik buyumlari, gilamlar, kigizlar	
’ –
namoyish etilgan. 
2003   yilning   yozi   va   kuzida   Boysunning     Ko chkak,   Bogibola,   Labisoy,	
’
Ariqusti,     Machay,     To da,   Duoba,   Och   machit,   Dadband   kabi   qishloqlariga	
’
qilingan   bir   qancha   ekspedistiyalar   natijasida   qayd   etilgan   kashtalarning   asosiy
tarkibi 1960 yillardan hozirgi vaqtgacha yaratilgan   buyumlarni o z ichiga oladi.	
’
Ularni   orasida   eng   ko p   tarqalgan   buyumlar     borpo li,   bo gjama,   zardevor,	
’ ’ ’
joynamoz,   bolinpo sh,   belbog,   oynaxalta,   choyxalta,   so zana   va   hokazolar	
’ ’
sanaladi.     Yorqin   kalorit   va   o ziga   xos   gullar     Boysun     kashtalarining   yorqin	
’
ko zga   tashlanuvchi   xususiyatlaridir..   Qizil,   yashil,     sariq,   ko k   ranglarining	
’ ’
mo lligi hayratomuz engillik va nafislik ila Boysun kashtalarida  ajoyib uygunlik
’
kashf etadi.
O zbekistonning boshqa tumanlarida bo lganidek, Boysun kashtachiligida	
’ ’
ham   ishlash   va     handasaviy     naqshlar   ustunlik   qiladi.   Joynamozlarda   ko pincha	
’
anor   va   lola   tasviri   aks   ettiriladi.     Choyxalta,   oynaxalta,   belbog,   dastro mol   va
’
sochiqlar ham gul bilan to ldirilib chiqiladi.	
’
Kashtachilik   san atining   qadimgi   maktablaridan   bo lmish  
’ ’ Buxoro
viloyatining   milliy   kashtachilik,   san atini   o ziga   xos   xususiyatini,   tabiiy	
’ ’
bo yoqlarini   qo llanilishi   texnologiyasi   va   bezaklarining   qadimiy   nusxalarini	
’ ’
tikilishi, shu kunda xalqimiz diqqat e tiborini o ziga tortdi.	
’ ’ Buxoro   kashtachilik   san ati   bilan   tanishish,   uni   o rganish   yoki   avlodga’ ’
etkazish kerak.
Buxoro kashtalarining o ziga xos belgilaridan biri ularda  yo rma  choki
’ “ ’ ”
mahorat bilan qo llanilishida va havo rang, gul rang,binafsha rang, pushti va och	
’
sariq rang, qizil malina va ko k ranglar bilan uygunlashidadir.	
’
Buxoro kashtalarida  yo rma  chokdan tashqari, kompozistiyasi, tuzilishi va	
“ ”	’
gullarni   ham   juda   xilma     xildir.   Mato   yuziga   bir   tekis   joylashgan   ingichka	
–
shoxdagi   gullar   shoxlar   bilan   o ralgan   yo rma   do zi   qilinganligi   bilan   ajralib	
’ ’ ’
turadi. Buxoro maktabida esa, ko proq igna bilan birga yo rma choki bajarilgan.
’ ’
Gijduvon chevarlari ipak ipni chap - rost qilib chillikda tob berib bajarsalar,
buxoroliklar birishim iplari bilan chap rost toblamasdan kashta tikishgan. Gijduvon
kashtalari   asosan   oq,   kulrang,   malla,   tabiiy   rangli   karbos,   qizil   satin,   oq   surp   va
qo ngir   rang   rensga   tikilgan   bo lsa,   Buxoro   kashtalari   oq   karbos,   rangli   adras,	
’ ’
shoyi   va   hisori   matolarga   bajarilganligi   bilan   farqlanadi.   Gijduvon   so zanalari	
’
joypo sh   va   joynamozlari   kompozistiyasi   an anaviy   markaziy   maydon,   keng	
’ ’
hoshiya va 2 ta tor hoshiyalardan iborat, markaziy maydonda simmetrik   naqshlar
ketma   ket holatda joylashtiriladi. Keng hoshiyada asosan markaziy maydondagi
–
naqshlar     simmetrik   holatda   takrorlanadi   yoki   islimiy   holatda   takrorlanadi,	
“ ”
naqshdan   iborat   bo ladi.   Ikkita   tor   hoshiyada   bir     biriga   o xshash   geometrik	
’ – ’
islimiy   ngaqsh,  miandr ,  mavj  yoki   sebarga dan  ikki  yoki   uch  qator   yo rma	
“ ” “ ” “ ” “ ”	’
chiziqlari o tkazilgan. Kompozistiyani birinchi holatda asosan geometrik doiralar,	
’
to pbarggullar , butalar va shoxchalar tashkil qiladi. Ochiq qolgan joylarga barg,	
“ ”	’
shoxcha, ko zacha, oftoba, ayrim hollarda qushlar tasviri tikib to ldiriladi. 	
’ ’
Kashtalarda     butagul,   gul   daraxt,   qo shko rak,  tagalak,   anguri,  shobarg	
– ’ ’
kabi shaqshlar uchraydi. Ba zi hollarda katta binolarning arab yozuvida forsiy va	
’
turkiy tillardagi baytlar tikib bezatishgan. Odatda, yirik katta buyumlari nusxalarini
maxsus tajribaga ega bo lgan chizmakash   nusxachalar chizishgan. Chizmakash	
’ –
naqshlarni   rangli   siyo     qora   tabiiy   bo yoqlar   bilan   chizgan.   Kashta	
“ ”	– ’
kompozistiyasi   chizilayotganda,   matoh   yaxshi   taxta   qilib   tikilgan,   uning
dioganallari   bo yicha   qatlab   markazi   topilgan,   keyin   asosiy   maydon   va   keng	
’ hoshiyaga   ajratilgan.   Har   bir   kashta     nusxasini   yaratish   chizmakash   uchun   ijodiy
jarayon   hisoblangan.   U   hech   vaqt   tayyor   ulgudan   nusxa   kuchirmagan.   Ammo   u
kashta   nusxasini   kashtachiga   ham     chizma   tariqasida   bermagan.   Uning   hunari
shaxsiy sirga ega deb hisoblangan. Kashtachilar    kashta tikishda ayrim unsurlarni
tikmay   qoldirishgan.   Buning   ma nosi,   kashtachi   chevarga   ko z   tegmasin.’ ’
Chashmi   bulbul ,   dandon ,   dutarafa   dandon ,   zanjiri ,   barra   tishi   naqshlari	
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
kashta   qismlarini   chegaralashda   qo llanilgan.   Gijduvon   kashtachilari     ranglarni	
’
mahalliy   tilda:   pistoqi   yashil,   nofarmon     siyohrang   gulobi   ko k,   shirchoyi  	
– ’ –
nilobi, gilosi   to q qizil, kabo ti   yashil, siyoh   qora, zard   sariq, xokistar	
– ’ ’ – – –
 kulrang.	
–
Ipak   iplari   tabiiy   bo yoqlarga   bo yash   uchun   ip   kalavalari   achchiq   tosh	
’ ’
eritilgan  suvga     solib qo yilgan,  keyin tozalab  olingan,  rangga solib  qaynatilgan	
’
va sirkali suvga botirib olib quritilgan.
Quritilgan   ip   qayta   kalava   qilinayotganda   xor     cho p   silliq   tayoqcha	
“ ”	– ’
bilan tekislangan.
Tekislangan   ip   igna   teshigidan   yaxshi   o tgan.   XX   asr   boshlarida   kelib	
’
tabiiy   ranglar   o rnini   anilin   bo yoqlar   egalladi.   Gijduvon   kashtalari,   o zining	
’ ’ ’
mayin   rangini   yo qotib,   oftobda   tez   oqaradigan   sun iy   ranglarni   ko proq	
’ ’ ’
ishlata   boshlashdi.   Bu   esa   Gijduvon  kashtalarining   ham     qimmatini   pasaytirishga
sabab bo ldi.	
’ 1.9.  Kashtachilik san ati turlari va tikish uslublari’
O zbek xonadonining asosiy bezaklaridan biri   kashtadir 	
’ –
Ayniqsa, bayram, to y, marosim paytlarda ular o zbek xonadonida alohida	
’ ’
ahamiyat kasb etadi.
Zardo zlik  	
’   kashtachilikning   muhim   turlaridan   biri   hisoblanadi.	–
Zardo zlik   O zbekistonda,   ayniqsa   Buxoroda   qadimdan   rivojlangan.	
’ ’
Zardo zlikda oltin va kumush suvi bilan ho llangan, shuningdek zanglamaydigan
’ ’
ingichka metall simlar, hollangan ip (zar ip) lardan foydalanib kashta tikiladi. Ipak,
paxta   iplari   ham   ishlatiladi.   Kashta   guli   shakli   avvalo,   karton,   charida   qirqib
tayyorlanadi,   u   kashta   tikiladigan   matoga   tikib   yoki   elimlanadi,   ustidan   kashta
tikiladi
Kashtachilikning   yana   bir   turi   applikastiya   bo lib,   asosiy   matoga   boshqa	
’
rangdagi   mato   parchasi,   qirqimi,   movut,   charm   kabilar   qadam   atrofi   kashta
choklarida   tikib   chiqiladi.   Bu   usulda   kashta   tayyorlash   o zbek   kashtado zlari	
’ ’
orasida rivoj topmagan.
Hamma   xalqlarda   ham     kashtado zlarning     asosiy   ish   qurollari   igna,	
’
ilmoqli va ilmoqsiz bigizlar, angishvona, to gnagich, qaychi va chambaraklardan
’
iborat.
Kashta   tikishdan   avval   kashta   tikiladigan   mato,   kigiz,   charm   va   shu
kabilarning   qalin   yupqaligi,   tikiladigan   kashta   xarakteriga   qarab   ip   hamda   igna
tanlanadi.   Tikish   qulay   bo lishi   uchun   ip   uzunligi   50     60   sm   dan   ortiq	
’ –
bo lmasligi qaychi esa o tkir uchli bo lishi kerak.	
’ ’ ’
Chambarak     asosan   yogochdan   yasaladi.   U   doira,   to gri   to rtburchak	
’ ’
shaklida bo ladi. Kichik kashtalarga doira chambarak ishlatiladi. Chunki u qulay.	
’
Umuman, qo lga tikiladigan kashtaning ikki turi mavjud
’ a) bezatiladigan matoning arqoq hamda o rim iplarini sanab kashta tikish;’
b)   matoga   gul   tasviri   konturi   chizilib,   kashta   erkin   tikilaveradi.   Arqoq   va
o rim   iplarni   kesishtirib   to qilgan   matolarga   ishlatiladi.   Buning   sababi   tikishga	
’ ’
qulaydir.
Sanama   kashta   turi   O zbekistonda   keng   tarqalgan.   Sanama   kashtaning	
’
iroqi   turi   ancha   keng  ishlatiladi.   O zbek   kashtachiligida     yo rma,   ilma,  iroqi,	
’ – ’
bosma,   xando zi,   chaman   chippa   xayol,   baxya,     kanda   xayol,   chinda   xayol,	
’
ko ppa, qarsdo zi dol tashlab tikish usullari mavjud.	
’ ’
Yo rma choki	
’    yo rmaki, ilmoqli bichiq yoki igna bilan matoning o ng	– ’ ’
tomonida   xalqalar   zanjiri   hosil   qilib   tikiladi.   Bigizga   o tkazilgan   ipak   matoning	
’
sirtidan   chap   qo l   bilan   ushlab   turiladi.   Sanchilib   chiqqan   igna   bilan   esa   xalqa	
’
hosil   qilinadi.   Yo rma   choklari   bilan   yirik   kashtalarning   hoshiyalari   gul   va	
’
barglarni asosiy shoxga ulaydigan bandlar tikiladi. Yo rma chokdan Samarqand,	
’
Buxoro, Qashqadaryo kashtado zlari ko p foydalanadilar.	
’ ’
Ilma   chokning   2   turi     mavjud.   Ilma   bir   tarafa,   ilma   ikki   tarafa.   Ilma   bir
tarafa   choki   gorizontal   yo nalishda   chapdan   o ngga   yoki   yuqoridan   pastga	
’ ’
tomon tikiladi. Ilma ikki tarafga chokining ikki xil bajarish usuli bor. Birinchi xili
  bir   tomoni   changdon   o ngga   xalqa   qilib   tikib   chiqilgach,   keyin   kashtani	
– ’
o chirib,   qolgan   tomoni   ham   shu   tarzda   halqa   qilib   tikib   chiqilgach,   keyin
’
kashtani   o chirib,   qolgan   tomoni   ham   shu   tarzda   halqa   hasil   bo ladi.   Ikkinchi	
’ ’
usulda   ip   o tkazilgan   igna   gazlamaning     o ng   tomonidan   qadab,   yotiq   chiziq
’ ’
bo ylab,   chap   tomonidan   sugurib   olinadi.   Chap   qo l   bosh   barmogi   bilan   ilib	
’ ’
orqaga surilgan ip igna ostida qolishi kerak.
Shu tarzda bir yoqlama halqa hosil bo ladi, so ngra o ng tomondan yana	
’ ’ ’
igna qadab, chapdan yotiq holatda sugurib olinadi.
Lekin   bu   ikkinchi   va   undan   keyin   o ng   tomonga   uriladigan   ignalarni   sal
’
qiyaroq   tushuvchi   vertikal   ipdan   yuqoriga   avvalgi   halqa   chokning   ichkarisiga
qadaladi.   Shu   tarzda   o ng   tomon   halqasi   hosil   qilinadi.   Ilma   choklari   odatda	
’
bosma   choki   bilan   tikilgan   kashtalarni   hoshiyalashda   ishlatiladi.   Ilma   choki,
Fargona vodiysida ko proq tarqalgan.	
’ Ilmoq choki    tikilish usuli  igna bilan tikiladigan yo rma chokiga yaqin,– ’
bunda   ham   yuqoridan   pastga   tomon   tikiladi,   igna   yonma     yon   ikki   qatorda	
–
sanchilishi bilan yo rma chokidan farqlanadi.	
’
Iroqi   choki     ikki   xil   bo lib,   kashta   butun   va   yarim   xochlar   tizmasidan
– ’
tashkil   topadi.   Chokning   ikkinchi   turi   mavjud,   ular   terma   iroqi   va   iroqi   deb
yuritiladi.   Terma   iroqi   bir     biri   bilan   ko ndalang     kesishadigan   qiya	
– ’
chiziqchalardan  iborat   bo lib  kashtado zlar  odatda  bu  chokka   pastdan  yuqoriga	
’ ’
qarata tikadilar.
Terma     iroqining   ham   ikki     xili   mavjud:   sanama   iroqi.   Bu   chokda
ishlatiladigan   to rga   yoki   arqoq   va   o rishidan   ip   tortib   olinib,   to r   shakliga	
’ ’ ’
keltirilgan matoga kesma chiziqlar sanab gul tikiladi, chizma iroqi xili esa matoga
qalam bilan chizilgan naqsh gul ustidan tikiladi. Iroqining boshqa turida esa mato
ustiga ip to shalib, u maydpa choklar bilan bir tekisda kesib chiqiladi, keyin uning	
’
yoniga   yana   ip   to shalib,   shu   tarzda   kesib   tikib   chiqiladi.   Bu   chok   qadimdan	
’
Qashqadaryoda rivoj topgan.
Bosma   chok     tik   yoki   yotiq   to shalgan   ip   ustidan   kesib   tikib   chiqiladi,
– ’
mato   sirtqi   sidirga   qoplanadi,   o ng   tomondan   chapga,   so ng   chapdan   o ngga,	
’ ’ ’
yana o ngdan chapga va shu tarzda ip to shalib ustidan bostirib chiqilaveradi.	
’ ’
Kanda xayol    chokida ip to shama yoki yotiq bo ladi. Bu chokning ham	
– ’ ’
2 xili   mavjud. Bir  xilida  to shama  ip ustidan  chatiladigan  chok  qiyalatib ustma-	
’
ust   to shadi,   kashta   tayyor   bo lganda   novdadan   to qilgan   savatga   o xshab	
’ ’ ’ ’
ko rinadi.	
’
Ikkinchi   xilida  kashtado z   birinchi   qatorni   oldingi   kashta   xili   tarzida   tikib	
’
chiqqach,   ikkinchi   katorni   tikayotganda   oldingi   qator   ostki   qismidan   o tkazib	
’
tikiladi,   shunday   qilib,   choklar   to shama   ip   ustiga   dioganal   yo nalishdagi   ilon	
’ ’
izli chiziqlar hosil qilib tushadi. 
  Chinda   xayol     (duro ya)   choki   igna   qadalib   bir   me yorda   tikib	
– ’ ’
chiqiladi,   keyin   teskari   o girib   yana   tikib   chiqiladi,   shu   tarzda   matoning   oldi  
’ –
orqasida   bir   xildagi   gul   hosil   qilinadi.   Bu   chok   bilan   ikki   tomoni   ham   ko zga	
’ tashlanadigan   buyumlar,   ya ni   sochiq,   ro mol   va   boshqalarni   bezashda’ ’
ishlatiladi.
Xomdo zi 	
’ –   choki ham ikki yoqlama tekis tikiladigan bo lib, ip tik yoki	’
sal qiyaroq  qilib tikiladi. Xom ipak bilan tikilganidan shu nom bilan atalgan.
Do ppi   gullarida,   belbogcha   nozik   geometrik   naqshlar   tikish   va   shu	
’
kabilarda bu chokdan ko p foydalanishadi. 	
’
Fargona vodiysida, Samarqandda keng tarqalgan.
Chamak  (hunariy) choki rus kashtado zlari orasida  kozmik  nomi bilan	
’ “ ”
mashhur.   Bu   chapdan   o ngga   qarab   ikki   parallel   chiziq   bo ylab   bajariladi.   Ip	
’ ’
o tkazilgan   igna   o ng   tomondan   sanchiladi.   Yuqoriga   chapga   tomon   qiya   qilib	
’ ’
chiqariladi,   pastki  chiziqqa  parallel  ravishda   to gri   qadaladi  va  pastga  qiya  qilib	
’
chiqariladi,   shu   tarzda   davom   etaverib,   bu   chokni   pastdan   yuqoriga   ham     tikkan
ma qul.	
’
Bu chok ayniqsa do ppilarni bezashda ko p foydalaniladi.	
’ ’
Baxya   choki   qadimdan   qo lda   tikilgan,   hozir   ko pincha   mashina   bilan	
’ ’
tikiladi. Bu chok kashta chetlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Bir tekisda tikib
chiqib, keyin mato o girilib yana tikib chiqiladi, shu tarzda chiziq hosil bo ladi. 	
’ ’
Baxya choklari ikki qator, shuningdek qatorlar o zaro tutashtirib chiqilgan	
’
ham bo lishi mumkin.	
’
Kuppa   choki turli  yo nalishda ya ni chapdan o ngga, o ngdan chapga,	
’ ’ ’ ’
yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga sidirga qilib tikiladi.
Bunda   yonma     yon   tikiladigan   choklar   bir   tekis   yoki   gul   shakliga   qarab	
–
kichikdan   kattalashib,   kattadan   kichiklashib   borishi   mumkin.   Bu   chok   sanama
do ruya,   pishtado zi   nomlari   bilan   ham   yuritiladi.   Turli     tuman   kashtalarda,	
’ ’ –
do ppido zlikda keng foydalaniladi.
’ ’ 1.10.  Kashtachilik buyumlarining kompozistion xususiyatlari
O rta Osiyoda  kashtachilik juda keng tarqalgan bo lib, oilada har bir ayol’ ’
kashta tikishni bilishi kerak bo lgan.	
’
Shuning   uchun   har   bir   oila   o zi   uchun   kirpech,   so zana,   dorpech,	
’ ’
oynaxalta, choyxalta va boshqalarni o zi tayyorlashgan.	
’
Bezak buyumlarining turi juda ko p. Masalan, so zana, kirpech, choyshab,	
’ ’
oynaxalta, choyxalta, zardevor palak,  gulko rpa, darpech, bugjoma parda, belbog,	
’
takyapo sh (yostiq ustiga yopiladigan), do pp, ko ylak, dastro mol, joynamoz,	
’ ’ ’ ’
sumka, nimcha, maxsikovush, xaltacha va boshqalar badiiy did bilan bezatilgan.
O tmishda bu kashtalar  oq va malla matolarga tikilgan. Keyinchalik satin,
’
shoyi,   baxmalga   tikiladigan   bo ldi.   Kashtachilikda   ishlatiladigan   bezak   buyum	
’
turlari bilan tanishib chiqamiz.
Do ppi  	
’  O zbekistonda keng tarqalgan engil bosh kiyim. Do ppi engil	– ’ ’
kiyim   dastlab   Eronda   va   turkiy   xalqlar   orasida,   Rossiyada     esa   XIII   asrda   rasm
bo lgan.	
’
Asrlar davomida do ppining turli xillari vujudga kelgan. 	
’
Baxmalga,   satinga,   sidirga   shoyiga   ip,   ipak,   zar   bilan   do ppi   gullari	
’
tikilgan. 
O zbekistonda, Toshkent, Chust, Buxoro, Samarqand, Boysun, Shahrisabz	
’
do ppilari   mashhur   bo lib,   ular   o zaro   xosdir.   Respublikamizning   barcha	
’ ’ ’
viloyatlarida do ppi tikiladi. Uning  iroqi, chust do ppi, Gilam do ppi, Chakma	
’ ’ ’ to r,   Qizil   gul,   Piltado zi,   Zardo zi,   To ldirma   deb   nomladigan   milliy’ ’ ’ ’
do ppilar bor. Har bir do ppi yaratilish uslubiga ega bo lib, ular bir   biridan
’ ’ ’ –
farq   qiladi.   O zbekistonda   ommaviy   bosh   kiyimi   asosan   3   xil   shaklga   ega	
’
bo ladi.  kuloh ,  araqchin ,  tus  do ppi	
’ “ ” “ ” “ – ’ ”
Kuloh     konussimon   bosh   kiyim.   U   asosan   darvishlar   qalpogi.   Uning	
–
matohi.   Toq   uchburchak   parchalaridan   bichilib   yonlamasiga   tikiladi.   Kuloh
(erkaklar bosh kiyimi) hozir juda kam uchraydi.
Araqchin    sharsimon do ppi, uni asosan keksalar kiyadi. 	
– ’
Toshkentda   sharsimon   do ppilar     kandaxayol,   bosma,   chakmato r   iroqi	
’ ’
chok usullarida tikiladi.
Tus do ppi	
’    keng tarqalgan yassi yuzali do ppi. Ko pincha tus do ppi	– ’ ’ ’
chust   do ppi   deb   yuritiladi.   Tus   do ppilarning   birgina   klassik   variantining	
’ ’
o zida 8 ta xoveler chok uslubi qo llaniladi. Masalan, chita, zanjira, to gri chok,	
’ ’ ’
kungura   ,   etalatma,   taroq,   ova,   pildiroq.   Chust   do ppisining   tepasiga     kizakdan	
’
kvadrat   shaklida   bo rtib   chiqib,   yarim   shar   ko rinishida   bo ladi.   Toshkent	
’ ’ ’
do ppisi sidirga baxmaldan tikilgan bo ladi.	
’ ’
Buxoro   do ppilaridan   sidirga   yoki   gulli   baxmaldan   jiyakli   qilib   tikiladi	
’
jiyagi turli xil ipaklardan rangdor naqshli yo rma usulida tikilgan bo ladi.	
’ ’
Joynamoz    erga solib ustida namoz o qiydigan to shama. Islom diniga	
– ’ ’
e tiqod  qiluvchilar   ishlatadilar.   U   ibodat   vaqtida   kishini   bu  dunyodan   ajratuvchi	
’
omil   deb   tasavvur   qilinadi.   Joynamoz   har   xil   matodan   tayyorlanib,   uning   uch
tomoni mehrob shaklida tikilgan bo ladi.	
’
Undan   machit,   madrasa   va   uylarda   foydalaniladi.   U   turli   o lchamda	
’
bo ladi. Ibodatni kanda qilmaslik uchun boshqa narsalardan foydalanish mumkin.	
’
Masalan, chopon, qiyiqcha, sholcha nuqtai nazardan pok hisoblanadi.
Joynamoz   kashtachilikda   juda   chiroyli   qilib   bezatilgan   bo ladi.   Tikish	
’
uslubi esa ko proq yo rma uslubidan foydalaniladi, hamda kashtado zga ko z	
’ ’ ’ ’
tegmasligi   uchun   ko proq   qalampir   munchoq   va   pichoq   sopi   nusxalari	
’
tasvirlanadi. Zardevor     uy   jihozi,   u   sidirga   shoyi,   baxmal,   sapincha   kashta   tikib–
bezatilgan   badiiy   buyum.   Zardevor   o zbek   hamda   tojiklarda   yangi   tushgan	
’
kelinning  uyiga, shiftiga yoki devoriga ilib qo yiladi.	
’
Palak     devorlarga   ilinadigan   eng   yirik,   eng   qimmat   bezak   buyumlardan	
–
biri. Palakda osmon va to lin oy aks ettiriladi. Uni qadimda oq yoki malla bo zga	
’ ’
kashta tikib tayyorlangan. U so zanadan gullarning tirikligi, zaminiga ham kashta	
’
qoplanishi bilan farq qiladi.
Palakni   o rtasida   yirik   oy   tasviri   qizil   qirmizi,   pushti   ipak   bilan	
’
kashtalanadi va atrofiga juda chiroyli qilib o simliksimon naqshlar tikiladi. 	
’
Naqshlar ichida ko pincha bodom, qalampir elementlari qo llaniladi.	
’ ’
Palakda   qirqtacha   oy   ham   tasvirlash   mumkin.   Shuning   uchun   oyni   soniga
qarab  olti oyli palak, o n ikki oyli palak hattoki katta uylar uchun qirq oyli palak
’
tikilgani   bizga   ma lum.   Oylar   turli   ranglar   bilan   bir   necha   xil   tasvirlangan.	
’
Mashhur   kashtado zlar   ba zida   oyni   ajoyib   naqshlar   bilan   bezab   o z
’ ’ ’
mahoratlarini namoyon etganlar. 
Agar oyni ichi sidirga rangda ifodalangan bo lsa, uni oypalak, agar naqshli	
’
bo lsa gulpalak va hokazo nomlar bilan yuritiladi. 	
’
Kirpech     kirpo sh,   tokchaga   taxlab   qo yilgan   kiyim     kechak   ustidan	
– ’ ’ –
yoki devorni vertikal bo sh joylariga ilib ustki bezatib turishi uchun ishlatiladigan	
’
badiiy buyum. Kirpech qo lda ilma kashta bilan bezatiladi. U kiyim   kechakni	
’ –
changdan saqlaydi va uyni bezab turadi.
So zana  	
’   forscha   so zani   deb   ham   yuritiladi,   igna   bilan   tikilgan   degan	– ’
ma noni beradi.	
’
So zana   matoga   kashta   tikib   tayyorlangan   badiiy   buyum   bo lib,   xonani	
’ ’
bezatishi uchun devorga ilinib qo yiladi.	
’
U o ziga xos badiiy ko rinishga ega. Matoning rangidan ustalarimiz kashta	
’ ’
zamini sifatida foydalaniladi, so zana har bir xonadonda bo lgan, chunki bir qiz	
’ ’
turmushga chiqishidan oldin o zi uchun so zana tayyorlagan.	
’ ’
So zana   bu   kelinlarning   sepi   bo lib   hisoblangan.   So zana   kambagal	
’ ’ ’
oilada   malla   oq   bo zdan,   baxmaldan   tikilgan.   So zana   uchun   kompozistion	
’ ’ joylashgan   o simliksimon   naqshlardan   foydalaniladi.   So zana   o rtasida’ ’ ’
ko pincha   doirasimon   gul   tikilib   atrofi   guldor   islimiy   naqshlar   bilan   bezatiladi.	
’
So zana   tikish   juda   qadimdan   rivojlangan   bo lib,   XIX   asrgacha   bo lgan
’ ’ ’
so zanalar   saqlanmagan.   Faqat   XIX   asrga   oid   Samarqand,   Buxoro,   Nurato,
’
Fargona, O ratepa, Shahrisabz, Toshkent va boshqa joylardagi so zana turlaridan	
’ ’
namunalar bor. San atning bu turi ayniqsa O zbekiston va Toshkent, Tojikiston	
’ ’
territoriyalarida qadimdan keng tarqalgan. 
Choyshab 	
–  forscha   tojikcha ruyi jotun chodir degan ma noni bildiradi.	– ’
Choyshab   asosan   taxmonga   tutish,   yotganda   yopinish   uchun   to shak   ustidan	
’
to shaladi.	
’
To shak   ustidan   yoziladigan   choyshab   kam   kashtali   oq   surp   taxmonga	
’
tushiriladigan satin, shoyi, baxmal va boshqalardan tikiladi.
Belbog   Nurotada   qadimdan   har   bir   qiz   bo lajak   qayligiga,   qayotasiga,	
’
sovchiga belbog tikishi urf bo lgan.	
’
Qo l   ro mol	
’ ’     xuddi   belbog   singari   tikiladi,   faqatgina   o lchami	– ’
belbogning to rtdan bir qismiga to gri keladi.	
’ ’
Zul,   jul     ot   ustiga   yopiladi.   Trapestiya   shaklida   bo lib,   chetiga	
– ’
tukakchalar osiladi. U bigiz bilan tikiladi.  1.11.  Kashtachilikda naqshlarning qo llanishi ’
va kompozistion masalasi
Bizgacha   y etib   kelgan   kashtachilik   namunalarini   sinchiklab   o rganib	
’
chiqilsa,   shunday   xulosaga   kelish   mumkinki,   kashta   naqshlari   qadim     qadim
–
zamonlardan,   eramizdan   oldingi   davrlardan   shakllanib,   uygunlashib   boyitib
kelingan va shu  bilan birga asosiy yo nalish va naqshning turli xillari saqlanadi.	
’
Kashta   naqshlarida   kishilarning   tabiat   hodisalari   aks   ettirilgan.   O zbek	
’
kashtasining naqshlari obrazida bu yashnab, gullab turgan bog timsollarini   ko p	
’
ko ramiz.   Ayrim   nusxalarida   hayvonotlar   shakli   va   buyumlar   (oftoba,   choynak,	
’
ko za) shunday tasvirlanadiki, ularni moviy ko rinishlaridan, asli shaklini ajratib
’ ’
bo lmaydi,   balki   ular   o simliksimon   qiyofaga   kirib   kashtaning   umumiy   uslubi
’ ’
bilan boglanib uzviylashib ketadi. 
O zbek millati azal   azaldan dehqonchilikni erni juda qadrlagan 	
’ –
millatlardan biri bo lgan. Shu sabab har bir qishloq aholisi daraxt, gul, o simlik 	
’ ’
va hayvonot olamini asrab   avaylayda, ardoqlaydi. Bunday tabiatga bo lgan 	
– ’
mehr  albatta o zbek kashtalarida o z aksini topgandir. Tabiatdagi 	
’ ’
lolaqizgaldoqlar, boychechaklarning chaman bo lib ochilishi har qanday inson 	
’ qalbiga qanchalik zavq baxsh etishini tasavvur qilish qiyin emas. Balki ana 
shunday go zallikning kashtaga ko chishi tabiiy bir holdir.’ ’
Har bir so zana alohida san at  asaridir. Albatta bunga kashtado zning 	
’ ’ ’
o z oldiga qo ygan yagona maqsadidir: san ati va mahorati fantaziyasining 	
’ ’ ’
ko p qirraliligi bilan odamlar qalbiga quvonch, shodlik baxsh etishdadir. 
’
Kashtachi o z ijodiy fantaziyasini har bir so zana detallarida namoyish qilishga 	
’ ’
harakat qiladi. U gullardan   yulduzlar, guldastalar, oy, quyoshni tasvirlaydi.	
–
Gullarning novdalarini tasvirlab, ular shoxchalarga silkinib  nafis butoqlarda
osilib turgandek namoyish qilinadi. Kashtachi tabiat manzarasini tasvirlar ekan u 
borliqdagi bor o simliklarni, hayvonot olamini uy   ro zgor buyumlarini hatto 	
’ – ’
inson  suratlarini ham tikishga, tasvirlashgan   bu baxt saodatli, quvonch va 	
–
shodliklarga to la hayot orzusi, quyosh   yoruglik issiqlik mo l hosil, bu baxt va	
’ – ’
visol osoyishta baxtli hayot, oila, yulduzlar, moviy va musaffo osmon, orzu, umid, 
baxt- iqbol tunning mayin shabadasi, ertaning baxtli kun orzusi; oftoba   mo l   	
– ’ –
ko lchilik, ro za   suv, dehqonchilik umidi, hosilning mo l bo lishi, oilada 	
’ ’ – ’ ’
fayz   baraka va seroblik, serfarzandlik	
–
Ko za, oftobalar asosan so zananing yuqorida bo lgan qismida tikiladi. 	
’ ’ ’
Qushlar tasviri ham qadimiy san atga xosdir. Qadim   qadimdan biror ishni 	
’ –
boshlashda, shu ish yaxshi, saodatli bo lishi niyatida qushlar tasviri tushirilgan, 	
’
shu sababli hashamatli boglarda qushlarni boqish odat bo lgan.	
’
Katta dekarativ san at asarlarini kishi tomosha qilar ekan uning ko z 	
’ ’
oldida milliy arxitektura manzaralari gavdalanadi. Yaqinroqdan esa yirik   yirik 	
–
shoxlar va gullar, juda yaqindan qaralganda esa naqshning nafisligi bilinadi.
Sharqning ko p xalqlari singari o zbek xalqlarida ham anor 	
’ ’
hosildorlikning ramzi bo lib kelgan. Uni Anaxita haykali qo lida eramizning 	
’ ’
boshlarida qurilgan (I   IV asr) ossuriylar devorlaridagi naqshlarida ham uchratish	
–
mumkin.
Anor juda sodda shaklda beriladi: dumaloq ko rinishi va ichidagi gul 	
’
kosachasigina tasvirlanadi. Kashtalarda tasvirlangan anor ham shunga juda 
o xshaydi. Mevaning mohiyatni aks ettiruvchi donachalari, po stidan nur 	
’ ’ sochilayotganday, tovlanib turganday tasvirlanadi. O simliksimon bezaklarning ’
ichida keng tarqalganlaridan yana biri lola, bodom yoki qalampir tsvirlari bo lib, 	
’
ular juda ko p shakllarga ega. G.Grigorevni yozishicha u gul tasvirlarini bir   	
’ –
biriga taqqoslash yo li bilan bu bezalarning (bodom, qalampir) qushlar 	
’
tasvirlaridan (xo roz, qirgovul) asta   sekin ixchamlashish va ayrim qismlari 	
’ –
bo lib qolinishi natijasida kelib chiqqanligini aytadi.	
’
Agar biz e tibor bilan qarasak bunday shakllar eramizdan avvalgi 	
’
Ayrimom, Frizi bezaklarida uchraydi. Rang   barang iplar bilan tikilgan. Doira 	
–
gullari guruhlarga bo linadi va ular  zabonchcha ,  oftobacha  yoki 	
’ “ ” “ ”
ko zacha  deb ataladi. Doiraga chizilgan shakllar yoki sakkiz qirrali yulduzlardan	
“ ”	’
iborat bo ladi. Bu qirralar ko proq qizil, to q qizil ranglarga galma   gal 	
’ ’ ’ –
almashib tikiladi.
Toshkentda doira gul, oy, Buxoro va Nurota  moh , Samarqandda  lola  deb 	
“ ” “ ”
yuritiladi. Naqshlarda buyum tasviri ko p ishlatilishi mumkin. Masalan, ko za 	
’ ’
tasviri. Ko za yoki choynakka ba zan shoxcha solib qo yilib, uning 	
’ ’ ’
ko rinishiga tangachalar bilan bezak beriladi.	
’
Bulardan tashqari kashtalarda qushlar tasviri ham uchraydi. Ular tovus, 
qirgovul, o rdak, xo roz va boshqalar.	
’ ’
Qushlar shunday ustamonlik bilan joylashtiriladiki, ularni bir qarashda 
aniqlab bo lmaydi.
’
Masalan, qush patlari demakrativ uslubda tikilgan, dumi va tanasi turli 
rangdag ipaklarda tikilgan bo ladi yoki qush tanasi yarim oy shaklidagi turli 	
’
rangli ko ndalang qismlarga bo linadi va ular turli rangdagi ipak iplarda tikiladi.	
’ ’
Markaziy Osiyo xalqlari mifologiyasi bilan bogliq ekanligining guvohi 
bo lamiz va bu an ana juda qadimdan davom etib kelganligini muzeylarda 	
’ ’
(S.Peterburg  Ermitaj)da shoxchani cho qib turgan va tumshugida shox saqlab 	
– ’
turgan qush bezagini uchratamiz
XIX asr oxirida o zbek kashtachiligida qushlarga juda kam e tibor 	
’ ’
berilgan va ular so zananing bir chetiga kichik hajmda tasvirlangan. Hozirgi 	
’
kunda ham kashtachilikda qushlar juda kam uchraydi. Shunisi diqqatga sazovorki,  kashtachilikda hayvonlar, qushlar tasviri bezak sifatida berilsada, kashtado z ’
boqiylikni obrazlar orqali berishga, atrof   muhitni to gri, real tushunishga 	
– ’
harakat qilgan.
Kashta naqshlarini badiiy vositalar, uning dekorativ talqini, ranglari, 
buyumlarning tanlanishi va tikish texnikasi bir   biriga uzviy bogliqdir. Chunki 	
–
kashtachilikda yuqorida ko rsatilgan har bir talqin bir   birini to ldiradi, 	
’ – ’
boyitadi va natijada qismlari o zaro bogliq bo lgan dekorativ badiiy asr 	
’ ’
yaratilishiga olib keladi.
Kashtachilikda bezatish alohida va muhim rol o ynaydi.	
’
Kashtachi   san atkorning badiiy didi, bezaklarini o z o rniga,  joyiga 	
– ’ ’ ’
topib, biri ikkinchisiga shaklan bir bo lsada, bezaklari ranglari boshqacha 	
’
bo lgan tasvirlarni yaratishi, kashtaning ta sirchanligini oshiradi.	
’ ’
Kashtachi bezaklarini matoga joylashtirar ekan, gazlamani haddan ziyod 
bezab ham tashlamaydi, bekorchi, bo sh o rinni ham qoldirmaydi. Fon albatta, 	
’ ’
naqsh va bezakka kashta ta sir qiladi. Shu sababli kashta fonining oq malla va 	
’
boshqa rangda bo lishiga e tibor bermogi, fonining o zi ham qo shimcha 	
’ ’ ’ ’
bezak ekanligini diqqat markazida  bo lishini talab qiladi. So zanada gullar 	
’ ’
qat iy o lchamli, geometrik simmetrik emas, ular  erkin o lchamsiz, taxminiy 	
’ ’ ’
ochiladi. Shu sababli bunday dekorativ kashtalar yaqinda uygunlashib, butun bir 
yaxshilikni vujudga keltiradi. Bunda har bir gul, o simliksimon chiziqlarning 	
’
erkin bir   biriga boglanishi umumiylikni hosil qiladi.	
–
O zbek kashtalarining kompozistiyasi turli hududlarda turlicha bo lsada, 
’ ’
ularning bir   biriga yaqinligini gullarining xarakteri va rang berishida umumiy 	
–
prinstiplarni aniqlashga imkon tugiladi. Buxoro kashtachiligida kompozistiyani 
muhim va asosiy qismini tashkil qiladi. Umuman kompozistiyani bir necha 
guruhga bo lib o rgansa bo ladi:
’ ’ ’
I   guruh   Markaziy gul sathi kompozistiyasi	
–
II guruh   Chekka hoshiya kompozistiyasi
–
III guruh   O simliksimon kompozistiya
– ’ IV guruh   Makraziy gul va unga yondosh to rtburchakni bitiruvchi – ’
kompozistiya
IV guruh Markaziy gul davrasi kvadratsimon rombsimon va ko p burchakli	
’
to rsimon kompozistiyadir.	
’
Yuqorida ko rsatilgan kompozistiyalar tikiladigan kashtaning qanday 	
’
maqsadga foydalanishga, ishlatishga bogliq
Kashtachini gulni tasvirlashda  ipak bilan gulning kashtaligini berish emas, 
eng muhimi, dekorativ san ati asariga rang berish, ularga jilo berish ko proq 	
’ ’
qiziqtiradi.
1.12.  Kashtachilikda ranglar ahamiyati
Kashtachilikda rang asosiy  va muhim o rinni egallaydi. Kashtaning rangi 	
’
uning fonidan ya ni asosidan kelib chiqib, rang kaloriti tanlanadi. Oq bo z hech 	
’ ’
qachon sutdek oppoq bo lmaydi. Uning bir oz kulrang, sargish tusi uzviy kaloritni	
’
hosil qilishga bir qadar mosdir.
Agar fon rangli bo lsa, u holda shu rangga mos kashta ipaklari tanlab 
’
olinadi. Ba zan fon ipaklar bilan birga  ornamentning rang   barang mos kashta 	
’ –
ipaklar bilan birga ornamentining rang   barang ochilib turishiga xizmat qiladi.	
–
XIX asrda kashtalarda ipakning to qqiz xilidan tortib, o n to rt xiligacha, 
’ ’ ’
ba zan undan ham ortiq  ishlatilganini ko ramiz.	
’ ’
Bunday rang   baranglik  so zanani jozibali bo lishiga olib keladi.	
– ’ ’
Asosan oq fonga qizil ranglar solib  tikish odatda jozibadorligini oshiradi. 
Gullar va doira bezaklari ham qizil ipaklar bilan tikiladi. Ornametn yaproqlari yashil, ba zan havorang va zangori shakllar, ’
yaproqlarning markazlari jigarrang, och jigarrang va ko m   ko k ipak bilan 	
’ – ’
tikiladi.
Bunday rang   baranglik tabiatdagi o simliklarning rangiga tabiatan mos 	
– ’
keladi.
Qizil rang, to q sariq, och qizil, to q qizil va yashil ranglar esa ularni 
’ ’
yashnatib turadi.
Qizil rang, to q sariq rang kabi turli yoqimli ranglarga taqqoslab tikilib 
’
chiqadi. Bular  yonida  sovuq  ranglardan to q qizil va och qizil ranglar tikiladi.	
“ ”	’
Kashtalarda qo llaniladigan yashil ranglar ham turli   tuman bo ladi. 	
’ – ’
Ularda sargish yashil va  ko kish feruza (dengiz suvi rangi) turlari bilan birga 	
’
to q havo rang, yashil ranglarning har xil qo llanilishi mumkin. Sariq va havo 	
’ ’
ranglarning aralashuvidan hosil qilinadigan yashil rang ham har xil ko rinishga 	
’
egadir. Unda  goh zarhal, goh havo ranglar tovlanib, ajoyib joziba hosil bo ladi.	
’
1. 1 3.  So zana bajarish jarayoni	
’
Bizga ma lumki, so zana   forscha so zani deb ham yuritiladi, igna bilan	
’ ’ – ’
tikilgan degan ma noni bildiradi. So zana matoga kashta tikib tayyorlangan 	
’ ’
badiiy buyum bo lib, xonani bezatish uchun devorga ilib qo yiladi. U satin, 
’ ’
baxmal, shoyi yoki bo z matolariga kashta tikib tayyorlanadi.	
’
Men so zana tayyorlashdan oldin kashtachilik haqidagi adabiyotlar bilan 	
’
tanishdim. Bulardan – S. Bulatovning “O’zbek xalq amaliy san’ati”, K. 
Tursunalievning “Kashtalog vыshevok Uzbekistana 19 – 20 vv.” “Moziydan sado”
va “San’at” jurnallarining kashtachilikka atab ayrim sonlaridan foydalandim.
Bundan tashqari Buxorodagi barcha muzeylardagi so zanalarning qadimiy 	
’
eksponatlarini ko rib o rganib chiqdim. Eski shahar rastalaridagi so zanalarini 	
’ ’ ’
ham taqqoslab, o rganib chiqdim.
’ Buxoro viloyatining turli tumanlaridagi Shofirkon, Gijduvon, Qorako l, ’
Vobkent kashtachilik maktablariga borib, ularning shu texnologiyalari bilan 
tanishdim.
Bulardan Shofirkon tumanidagi Hilola To qsanova ijodiy ishlari, Gijduvon 	
’
tumanidagi narzullaevlar oilasi ayollari, Buxorodagi Kenjaevlar oilasi ayollari va 
Halimova Dilbar Akramovnaday qo li usta kashtachilar ishlari va ularning shu 	
’
texnologiyalari bilan chuqurroq tanishib chiqdim.
Shundan so nggina kerakli xulosalar chiqarib, o zimning malkaviy  bitiruv	
’ ’
ishim uchun so zana tikishni ahd qildim va unga mos kompozistiya tuzishni 	
’
boshladim.
Men boshlagan so zana kompozistiyasi ikki qosmdan iborat:	
’
Markaz qismi va hoshiya qismi
So zana markazida doira gul mavjud bo lib, uning atrofida 4 ta katta 	
’ ’
bodom joylashtirilgan.
Bodomlar gulli novdalar bilan, mevali shoxalar bilan o ralgan. Markazning 	
’
4 ta burchagida hayvonlar tasvirlangan.
Ular chayon, xo roz, baliq va toshbaqadir. Hoshiya qismida esa bodomlar, 	
’
barglar, mevali o simliklar tasvirlangan. Yoqimli qizgish va  yoqimsiz  to q 	
’ “ ” ’
qizil ranglarning  tartibli ravishda qaytarilishi asosida tikiladi
Yoqimli to q qizil va  yoqimsiz  malla ranglarning bir xilda almashinib 
’ “ ”
kelishi Buxoro, Shofirkon kashtasiga mosdir.
Rangli bezaklar ishlashda faqat qizil ranglargina qo llanilmay, balki gullar, 	
’
doira bezaklarining ayrim joylari sariq, zangori, novvoti, och binafsha va pushti 
rang iplarda tikiladi.
Odatga ko ra gullar va doira bezaklarining chetiga konturlar tikilmaydi. Bu 	
’
esa bezaklarning tabiiy gulga o xshashiga olib keladi. Gulning barglari qora yoki 	
’
boshqa rangli chiziqlar bilan chegaralanadi.
Kashtalardagi rang   baranglik qizil va yashil, sariq va binafsha, to q sariq 	
– ’
va havo rang, qizil va havo rang, yashil va to q sariq, qora va oq ranglar  	
’ kontrasini asosida beriladi. Buxoro, Shofirkon kashtalarining xarakterli tomoni 
shundaki, ularda ko proq zangori, kul rang ishlatiladi.’
Aynan shu ranglarni Varaxsha devori naqshlarida ham (mil.avv. VII asr 
yodgorligi) uchratish mumkin.
Men so zana tikishda iplarni tabiiy rangda bo lganini tanladim. Buning 	
’ ’
uchun ipak tolalar tabiiy yo l orqali ranglanadi. Avvalambor, mahalliy sharoitda 	
’
pilla tolasini yumshatib, bu quyidagicha bajariladi.
10-15 litr suv oladigan qozonga 10 kg ishqor xaltachaga solinib qozonga 
tashlanadi va suv 5   10 daqiqa qaynatiladi. Ipak iplar kalavasi maxsus 	
–
ishqorlangan ikkita yogoch tayoqlarga joylashtirib, qozonga solinadi, goh   	
–
gohida ular aylantirib turiladi.
Tabiiy bo yoq tayyorlashda eng muhimi o simliklarning qaysi turidan va 	
’ ’
ularning qanday qismidan bo yoq olish mumkinligini bilish zarur.	
’
Misol tariqasida, bir necha tur o simliklardan bo yoq tayyorlash usullarini 	
’ ’
keltiramiz
I. 1 kg ipakni  sariq rangga bo yash uchun   anor po chogi nim qorono u	
’ – ’ ’
joyda quritiladi. Quritilgan anor po choqlarini yaxshilab yanchiladi. 500  gr 
’
yanchilgan anor po chogi, 5 gr ishqor. Bu aralashma 40   45 daqiqa past olovda 	
’ –
qaynatiladi, so ng 80 gr achchiqtosh solinib, 10 -15 daqiqa aralashmada ipak 	
’
saqlanadi va iplar sariq rangga bo yaladi.	
’
II. 1 kg ipakni yashil rangga bo yash uchun- maxsus quritilgan o sma 	
’ ’
o simligi barglaridan 500 gr, 50 -60 gr achchiq tosh, 5 gr soda, 200   300 gr II  	
’ –
yoki III  temir oksidi. Aralashma 40   45 daqiqa past olovda qaynatiladi. 	
–
Qaynatilgan suv aralashmasiga iplar solinadi va 10 - 15 daqiqa ikki qo llab 	
’
aylantirib turiladi. Iplar yashil rangga bo yaladi.	
’
Men bajargan  so zanadagi iplar rangi asosan o sma, anor po chogi, 	
’ ’ ’
piyoz, shotut, yongoq po chogidan olingan.
’ 1.14. Buxoro kashtachiligining qiyosiy taxlili.  
O zbekistonning mustaqilligi milliy madaniyatimiz, ayniqsa xalq amaliy ’
san ati va hunarmandchiligi taraqqiyotigina keng yo l ochib berdi. Qadimdan 	
’ ’
rivoj topib kelayotgan naqqoshlik, ganchkorlik, yogoch o ymakorligi, badiiy 	
’
kulolchilik, misgarlik, kashtachilik turlari yana gurkirab o sa boshladi, uning  
’
milliy badiiy an analari yanada rivojlanmoqda.	
’
O zbekistonda milliy amaliy san at va hunarmandchilikni rivojlantirishda 	
’ ’
Respublika Vazirlar Mahkamasining 10 iyul 346   sonli qarorida 1997 yili  	
–
Xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy san atini yanada rivojlantirishni davlat 	
“	’
yo li bilan qo llab   quvvatlash chora tadbirlari to grisida-gi qarori alohida 	
’ ’ – ’
ahamiyat kasb etadi.
Albatta, bunday qaror kashtachilik san ati rivojlanishida ham katta ta sir 	
’ ’
ko rsatdi. 	
’ Kashtachilik sohasida bir qator viloyatlarda xususiy ustaxonalar ochilgan 
bo lib, ularda ko plab yoshlar san at sirlarini o rganmoqdalar, badiiy asrlar ’ ’ ’ ’
yaratmoqdalar.
     
II bob.
2.1.  Kandakorlik san ati	
’ ning   umumiy  tarixi.
O zbek   xalq	
’   amaliy   bezak   san atining   eng   keng   tarqalgan   turlaridan   biri	’
kandakorlikdir.   O zbekiston   hududida   joylashgan   Markaziy   Osiyo   shaharlarida	
’
metaldan   yasalgan   badiiy   buyumlar   ishlab   chiqarish   qadimdan   rivojlanib
kelayotgan   san at   bo lib,   bu   san at   o zining   qadimiyligi   bilan   kulolchilikdan	
’ ’ ’ ’
keyin ikkinchi o rinda turadi. Arxeologik topilmalardan eramiz
’ dan avvalgi III asr
oxiri hamda II asr bosh larida birinji (maxsus mis qotishmasi) to gnagichlar Misr,	
’
O rta er dengizi, Mesopotamiya, Hindiston, Markaziy Osiyoda keng tarqalganligi	
’
aniqlangan.   Bu   badiiy   metall   buyumlari   ishlashning   ilk   namunalari   edi.
To gnagichlarda kichik-kichik voqealar, hayvon va boshqa narsalar tasvir
’ langan.
Fargonada   topilgan   marosim   qozoni   1   ming   yillikning   o rtalarida   kandakorlik	
’
«hayvonot uslubi» rivoj topganligini isbot ladi. III— VIII   asrlarda,   ya ni   so nggi   antik   va   ilk   o rta   asr   davrida   Markaziy	’ ’ ’
Osiyoda   kandakorlik   juda   yuqori   darajada   rivoj   topdi.   Qimmatbaho   metallardan
hokimlar   hamda   a yonlar   uchun   har   xil   nihoyatda   chiroyli   bezak   buyumlari	
’
ishlatildi.   Bu   oltin   yoki   kumush   buyumlarda   to y	
’ tomosha,   taxtga   o tirish	’
marosimlari,  dunyoviy   mavzular,   shikor   va   kurash   manzaralari,   mifologik   hamda
epik   qahramonlar,   hayotiy   mavjudot,   parranda   va   boshqa   tasvirlarni   ko rish
’
mumkin  edi.
IV   asrda   Markaziy   Osiyo   janubiy   viloyatlarining   Aleksandr   Makedonskiy
tomonidan  bosib  olinishi  tasviriy  va  amaliy   san atning  mahalliy  an analarining	
’ ’
tarqalishiga imkon yaratdi.
VI—VII   asrlarda   badiiy   metall   buyumlar   yuksak   texnik   sifatda
bajarilganligiga   Anikov   lagani   misol   bo la   oladi.   Bu   laganda  	
’ qal a   darvozasi	’
oldidagi  sahna tasvirlangan,   «Yakkama-yakka  olishuv»  voqeasi   tasvirlangan  kosa
o sha   davr   hayotidan   bir   parcha   bo lib,   undagi  	
’ ’ o ymaning   mayinligi,   aniq	’
nafosati, kompozitsiya si, ta sirchanligi, kuchliligi bilan mashhur	
’ dir.
V I I I — X I I I   asrlarda   qimmatbaho   metallardan   qilingan   idishlar   islom   dini
dunyosining  ko pgina  	
’ burchaklarida   urf   bo lib   qolgan   edi.  Oltindan   juda  ko p	’ ’
narsalar   ishlanar,   binolarning   bezaklariga   oltin   suvi   yugurtirilar   edi.   Keyinchalik
esa xom ashyo sifatida birgina qimmatbaho  metallarning o zi kifoya qilmay hiyla	
’
arzon   materiallar   mis   va   uning   turli   qotishmalari   ishlatildi.   Qizil   misdan   har   xil
ko zalar,   dekcha	
’ lar,   idish-tovoqlar,   jezdan   va   sariq   misdan   shamdonlar,
poymonlar, oq mis hamda brinjidan  ko zalar, kir togoralar, katta-kichik piyola va	
’
shu  kabilar yasalar edi.
Arxeologlarning topilmalari shuni ko rsatdiki, arab istilosi davrigacha so gd	
’ ’
aholisi ro zgorlarida badiiy metal buyumlar keng tarqalganligi isbotlandi. Hayvon	
’
shakli   ifoda   etilgan   mis   naqshlar,   ya ni   yovvoyi   hayvonlar   kallasi   va   boshqalar	
’
topilgan.
IX	
— XI I I   asrlarda   kumush   ishlab   chiqarish   inqirozga   uchraydi   Temur
hukmronligigacha buyumlar asosan bronza va misdan tayyorlangan. IX X   asrlarda   islom   dini   Markaziy   Osiyo   viloyatlariga   kirib   borishi—
munosabati   bilan   turli- tuman   xalqlarning   san ati   an analarini   o zida	
’ ’ ’
mujassamlashtirgan yangi goyaviy uslub paydo   bo ldi. Musulmon Sharqda birinji	
’
va   mis   buyumlar   ko p   tarqalgan   bo lsada   keyinchalik   ular   o rnini   kumush   va	
’ ’ ’
oltin metallar egalladi.
XI       asrda     hunarmandchilik,     naqqoshlik     yanada   rivojlandi,   jonivorlar
tasviri   va   ertak   syujet lari   ustalar   ish   tematikasida   yana   ko p   vaqtgacha	
’
saqlandi.   Bu   davr   buyumlari   Termiz   va   Namangan   shahar   muzeylaridagi   mis
laganlar,   oftobalar,   ko zgular,   siyohdonlarda   yuksak   sifatga   ega  	
’ bo lgan	’
afsonaviy voqealarni ifodalagan.
Yuqorida aytib o tilgan materiallardan yasalgan buyumlar oltindan juda kam	
’
farq   qilar   edi.   XI   asrda   yashab   o tgan   shoir   Nosir   Xusrav  	
’ asarlarida   brinjidan
qilingan ko zani ko rib 	
’ ’ lol qolgani, uni oltindan hech farq qilmas ligini bayon qilib
o tgan edi.	
’
XI  asrning   o rtalarida  Markaziy   Osiyo  xalq  amaliy  s	
’ an atida katta burilish	’
bo ldi. Kandakorlik  	
’ tez sur atlar  bilan rivojlandi, mis  va uning qotishmalaridan	’
yangi-yangi   buyumlar   paydo   bo ldi,   to gri   to rtburchakli   barkashlar,   qorni	
’ ’ ’
sharsimon   hamda   bo yniga   naqsh   solingan   ko zalar,   yarim   doira   ketmonlar,	
’ ’
siyohdonlar,   hovoncha   va   boshqalar   juda   ko p   ishlatilar   edi.   Bu   buyumlarning	
’
yuzalariga   bo rtma   kandakorlik   usulida   naqsh  	
’ ishlash   kamayib   borib,   uning
o rniga   o yib   naqsh   ishlash   (gravyura)   urf   bo lib   qoldi.   Ishlangan   bezaklar	
’ ’ ’
IX X   asrlarda   beo xshov   qo pol   shaklini   yo qotib   juda   chiroyli   ko rinishga
— ’ ’ ’ ’
ega bo ldi.	
’
XI
— X I I   asrlarda   idishlarni   qanotli   sfinks   xamda   taqalarning,   odambosh
qushlar,   arslonlar   shakllari   bilan   bezash   odat   tusiga   kirdi.   Bu   bezaklar   ichida
dunyoviy mazmundagi bezaklar, ya ni saroy bog manzaralari, to y, bazm, saroy	
’ ’
ichkarisi,   shikor,   naqsh   turlaridan   turunjlar   ishlatildi.   Turunj   naqshlar   juda   ko p	
’
ishlatilib buyumlarning ajralmas qismi bo lib qoldi.	
’
IX— X I I   asrlarda   kandakorlik   san atida   ham   katta   yangilik   bo ldi.
’ ’
Idishlarni   bezashda   yozuvchi   naqshlar   keng   miqyosda   qo llanildi.   Qadah   va	
’ idishlarga   har   xil   yozuvlar   masalan,   shon-sharaf,   omad,   tansihatlik,   baxt-saodat,
farovonlik   degan naqshli yozuvlar «kufiy» va «nasx» usulida   bitilgan. Bu yozuvli
bezaklar   shunday   rivojlanib   ketib   juda   mayda,   juda   nafis   bo lib,   hattoki  ’ ularni
o qiy olish qiyin edi.	
’
X I I I XV asrlarda kandakorlar bezaklarga kumush va oltin iplarni qadab zeb	
—
berib,   naqshlarni   judayam   nafis   bo lishiga   harakat  	
’ qilishgan.   Registon   maydoni
yaqinida topilgan   xazinalar, ya ni	
’   oltmishdan ziyod turli-tuman   idishlar, piyolalar,
ko zalar, qopqoqlar, tag	
’ liklar, qozonchalar kandakorlikning   X I V XV  	— asr badiiy
an analari to grisida ma lumot 	
’ ’ ’ bergan. 
X I V   asrda metallga badiiy ishlov berish da jiddiy siljish bo ldi. Amir Temur	
’
o z davrida 	
’ xalq hunarmandchiligi rivojlanishiga katta  e tibor berdi. Amir Temur	’
va temuriylar  avlodi   hukmronlik  qilgan  davrda  buyumlar   ishlab  chiqa rish yuksak
darajada   rivojlandi.   Bu   davr   xalq   amaliy   san atining   barcha   turlarida   badiiy	
’
uslubning   o zgarishi   bilan   xarakterlidir.   Metal   buyumlarni   bezash   yanada	
’
o zgardi,   o sdi.   Buyumlar   naqshlari   yanada   badiiylashdi,   noziklashdi,   mayda	
’ ’
islimiy   naqshlar,   yozuvli   naqshlar   yanada   ko p   ishlatildi.   Masalan,   Ermitajdagi	
’
shamdonlar,   halqa,   etti   xil   metalldan   quyil gan   qozonlar   misol   bo la   oladi.	
’
«Shamdonlar» sadaf suyak qadab ishlangan eshiklar uchun qilin gan nafis shabaka
halqalar   o simliksimon   gullari  	
’ zaminida   yaratilgan.   Bu   yozuvlarda
shamdonlarning   ishlangan   vaqti   (1397   yil)   va   usta   Izaaddin   Isfaxoniy   nomi
bitilgan.   Qozon   o simlik	
’ simon   naqsh   va   yuksak   badiiy   husnixat   yozuvi   bilan
naqshlangan. Bu afsonaviy qozon dunyoda  yagona bo lib, uni tabrizlik Abdulaziz	
’
ibn Sharo fiddin rixtagar yaratgan».
O zbekiston hududidagi qazilmalardan topilgan metall buyumlarda chet ellik	
’
ustalar   nomini   uchratish   mumkin.   Chunki   Amir   Temur   yurishlari   vaqtida   chet
ellardagi   ustalarni   ko chirib   Samarqandga  	
’ olib   keltirgan» 2
.   Ular   o z   asarlarida	’
mahalliy badiiy did va qarashlariga bo ysungan.	
’
Ispan elchisi  Klavixoning zsdaliklarida   Amir  qabulida va ziyofatida bo lgan	
’
vaqtida   ko rgan   ajoyib   idishlarni   yuksak   darajada   bajarilganligi   haqida   aytib	
’ o tgan.   O sha   davrlarda   Samarqand,   Buxoro   va   Xivalarda   yuqori   sifatli  ’ ’ va
bejirim metall buyumlar ishlab chiqilgan.
«Buxoro   va   Xivadan   Moskva   hukmronlariga   s ovga   sifatida   taqdim   etilgan
buyumlar, shuningdek, Markaziy Osiyo savdogarlari keltirgan mollar  ichida oltin
suvi   yuritilgan   maysa   bilan   hoshiya langan   gurzi,   o q,   o tkir   tigli   qilichlar,   oltin	
’ ’
s uvi   yuritilgan   qilich   qinlari,   kumush   zanjira lar,   «tulunbosar»   (do mbiralar),	
’
oltinrang   va   o trang   bo yoqlar   yuritilgan   qilichlar   tilga   olinadi,   tarixiy	
’ ’
hujjatlarning   guvohligiga   qaraganda,   XVI— X V I I   asrlarda   Samarqand   va
Markaziy  Osiyoning boshqa shaharlarida mahoratli usta lar juda ko p bo lgan».	
’ ’
XVI — X V I I I   asrning   boshlarida   Markaziy   Osiyoda   xo jalikning   turgunlik	
’
davri   bo ldi.   Chunki   ichki   notinchliklar   ishlab   chiqarishda   va   savdoga   katta	
’
ta sir   etdi.   Hunarmandchilik   buyumlari   ish	
’ lab   chiqarish   to xtadi,   lekin   qurol-	’
yaroglar   ishlash   va   uni   bezagi   yanada   rivoj   topdi.   Buxoro,   Xiva,   Samarqand   va
Fargona   vodiylardagi   shaharlar   aslaha   va   jang   kiyimlari   tayyorlaydigan   asosiy
markazlar   hisoblangan.   Amir   hamda   s arkardalar   uchun   mo ljallab   yasalgan	
’
qalqonlar,   shamshirlar,   dubulgalar,   oyboltalar,   enli   kamar lar,   xanjarlar,   o yma	
’
naqshlar,   qimmatbaho   metall   va   rangbarang   toshlar   bilan   bezatilgan.   Keyinchalik
esa   uchta   markazlashtirilgan   davlat   Buxoro,   Qo qon   va   Xiva   xonliklar   tashkil	
’
etilib   xo jalik   ishlari   qayta   tiklana   boshladi.   Hunarmandchilik   asta   rivojlana	
’
boshladi.
XVI11 XX   asrlarda   kandakorlik   yaxshi   rivojlangan   bo lib,   Buxoro,	
— ’
Qo qon,   Xiva,   Samarqand,   Shahrisabz,   Qarshi   hamda   Toshkent   shaharlari	
’
kandakorlik buyumlari chiqariladigan markazlar bo lgan. Boy xonadonlari naqsh	
’
tushirilgan   idishlar   bilan   bezatilgan.   Ular   xonadon   sohibining   davlatmand ligini
namoyish qilib turgan.   X I X   asr  o rtalarida  	
’ vopurushlar  paydo bo lgan. Fargona	’
vodiysida   do kondor   Buxoro   va   Toshkentda   esa   vopurush   (olibsotar)lar   deb	
’
yuritiladi.   X I X   asr   o rtalaridan   boshlab   vopurushlar   hunarmandlardan	
’
buyumlarni   arzon   baholarga   sotib   olar   edilar.   Ularni   savdogarlarga   oshirilgan
narxda   o tkazganlar   yoki   bozorlarga   olib   borib   sotganlar.   Ular   xalq   amaliy	
’
san ati   ustalarining  	
’ tayyorlagan   gilam,   oftoba,   quticha,   qilich,   har   xil   idish   va boshqalarini   xalqqa   etkazib   berishda   «Savdo   vositachilari»   rolini   o ynaganlar.’
Markaziy   Osiyoning   Rossiyaga   qo shilishi   fabrika   mollarini   kelishi   va   uni   shu	
’
erda   ishlab   chiqarilishi   mahalliy   hunarmandchilar   ishiga   jiddiy   ta sir   etdi.	
’
Shuning uchun ham hunarmandlar talabiga bo lgan ehtiyoj pasayib ketdi.	
’
1914 17   yillarda   urush   tufayli   xo jalik   qiyinchiliklari   Markaziy   Osiyoga	
— ’
metall,   asosan   mis   taxtalari   olib   kelish   kamayib,   badiiy   metall   ishlab   chiqarish
pasayib   ketdi,   shogirdlar   an anasiga   e tibor   berilmadi.   Shuning   uchun   30	
’ ’
yillarga   kelib   misga   zarb   qilish   ustalari   juda   kamaydi.   1930   yilda   Samarqand
badiiy   bilim   yurti   tashkil   etildi.   1932   yilda   esa   Toshkentda   badiiy   o quv   ishlab	
’
chiqarish   kombinati   tashkil   etildi.   Buxoroda   shogirdlar   tayyorlash   yo lga	
’
qo yildi.   Bu   o quv   ishlab   chiqarish   kombi	
’ ’ natlariga   Xiva,   Qo qon,   Buxoro,	’
Samarqand va  boshqa shaharlardan kandakor, kulol, yogoch o ymakor va boshqa	
’
san at turlari ustalari taklif qilindi. 	
’
1960   yillarda   davlat   sanoat   korxonalarida   tashkiliy   pala-partishlik   oqibatida
kandakorlik buyumlari ishlab chiqarish inqirozga duch keldi. Qo qon va Xivadagi	
’
kandakorlik ishlari uncha-muncha davom etdi.
1967   yilda   Buxoroda   kandakorlik   to garak-ustaxonasi   tashkil   etildi.   Unda	
’
mashhur   kandakor,   ustazoda   Salimjon   Hamidov   rahbarlik   qildi.   U   kishi   qisqa
muddat ichida 50 dan ortiq shogird tayyorladi. 
1973   yilda   usto   Salimjon   Hamidov   vafotidan   keyin   shogirdlari   uning   ishini
davom ettirdi. 
Bugungi   kunga   kelib   usto   Salimjon   tomonidan   etipggirilib   chiqargan
kandakorlar   ham   e zoz   va   obro   topib   o z   ishlarining   mohir   usta	
’ ’ ’
kandakorlaridirlar.   Ular   kandakorlikni   yanada   ravnaq   topishi   uchun   tinimsiz
ishlayaptilar va izlanmoqdalar.
Ayniqsa   1991   yildan   hozirgacha   kandakorlik   san ati   barq   urib,   gullab	
’
yashnayapti.  Kandakorlik maxsulotlari   rang barangligi, naqsh   kompozitsiyasining
nixoyatda boyligi, ish sifatini juda ham nafisligi va ko rkamligi kishini hayratga	
’
qoldiradi.   O z   ustida   ishlayotgan   ustolar   soni   ko pchilikni   tashkil   qiladi.	
’ ’
Jumladan   A.Hamidov,   M.Axmedov,   S.Muxsinov,   U.Aliev,   T.Qosimov, R.Fatullaev,   R.Avezov,   R.Ro ziev,   D.Halimova  kabi   buxorolik   kandakor   ustalar’
hamda   ularning   iktidorli   shogirdlari   I.Muxsinov,   Sh.Gulomov,   Q.Saidov,
B.Halimov,   J.Qosimov,   J.Sodikov,   D.Fayzullaevlar   yuksak   saviyadagi   badiiy
ahamiyatga   ega   bo lgan   san at   asarlarini   yaratib   kandakorlik   san atining	
’ ’ ’
rivojiga o z hissalarini ko shib kelmoqdalar.	
’ ’
2.2.  Kandakorlikda qo llaniladigan naqsh	
’
turlari va kompozitsiyalari.
Insoniyat o zi uchun zarur hisoblangan barcha kiyim	
’ - kechak ,  ro zgor va uy	’
anjomlarini  doimo takomillashtirib bezab keladi. Shuning bilan birga ,   xar k a nday
badiiy bezatilgan buyum  va jihozlarning o z bezatilishi  usullari  va materiallarga	
’
badiiy ishlov berish bosqichlari mavjud. Bunday bezak va   ishlov berilib yasalgan
buyumlar   kishilarga   estetik   zavq   bagishlab,   hayotga   bo lgan   muhabbatlarini	
’
yanada   oshiradi.   Qo	
’ l i   gul   ustalarimiz   tomonidan   sayqal   topayotgan   zargarlik ,
pichoqchilik,   kashtachilik,   ganchkorlik,   yogoch   o ymakorlik   buyumlari   nafaqat	
’ bugunimiz,   albatta ,   kelajak   avlodlarimizni   xam   tarixiy   boyliklarini,   ma naviy’
k adriyatlari bo lib hisoblanadi.	
’
Kandakorlik   san atida   ishlatiladigan   naqshlar   mazmuniga   ko ra     islimiy	
’ ’ –
(o simliksimon) , geometrik, gulli girih, ramziy va boshqa turlarga bo	
’ ’ linadi.
Islimiy   naqsh   -   tabiatdagi   barg,   band,   daraxt,   buta,   guncha   va   boshqa
narsalarni   naqqosh   tomonidan   stillashtirib   olingan   shaklini   ma lum   qonuniyatlar	
’
asosida takrorlanishidan hosil qilingan.
Geometrik naqsh -   turlaridan biri girih bo lib chigal, tugun degan ma noni	
’ ’
anglatadi.   Handasaviy   naqsh   murakkab   naqsh   turi.   U   geometrik   naqsh   turlaridan
biri bo lib, turtburchak, uchburchak, aylana va yoylar hamda ko pburchaklardan	
’ ’
tashkil topadi. Tuzilishi jihatidan to gri chiziq, egri- chiziq va aralash chiziqlardan	
’
tashkil  topgan  girihga  bo linadi.  Geometrik  naqsh  uzluksiz   rapportlardan  tashkil	
’
topgan   bo lib,   har   bir   rapport   o z   tuzilishiga   ega   bo ladi.   Evropada   arabeska	
’ ’ ’
deb yuritiladi.
Geometrik naqsh elementlari to rt qismdan - uchburchaklar, to rtburchaklar,	
’ ’
ko pburchaklar   va   egri   chiziqlardan   tashkil   topadi.   Shu   girih   elementlari	
’
yordamida   minglab   naqshlar   yasash   mumkin.   Girih   ham   naqsh   turlari   singari
taqsim deb ataladigan juda oddiy 
elementdan   tashkil   topadi.   Shu   taqsimlarning   takrorlanishidan   tugal   naqsh
kompozitsiyasi   hosil   kilinadi,   Geometrik   naqsh   kompozitsiya   lari   ni   tuzishning
o ziga xos turli sirlari mavjud bo lib, siz bilan girih naqsh tuzishning ba zi bir
’ ’ ’
tomonlarini   o rtoqlashmokchimiz.   Yangi   girih   kompozitsiyalari   tuzishning	
’
quyidagi sir-asrorlarini sanab o tmokchimiz.	
’
Girih   ma lum   mazmunga   va   xarakterga   ega   bo ladi.   Tabiatda   har   bir	
’ ’
o simlikning   nomi   bo lganidek   girihlarning   ham   o ziga   xos   nomlari   bilan	
’ ’ ’
yuritiladi.   Agar   girih   5   qirrali   yulduzdan   iborat   bo lsa,   besh   raxli   girih   deb	
’
yuritiladi. Xuddi shunday shu shaklning qirralari soniga qarab nomlanadi. Girih 5
va 6 qirrali yulduzsimon elementlardan iborat bo lsa, uni besh-olti raxli girih deb	
’
ataladi. Agar 6 va 10 qirrali yulduzsimon elementlardan iborat bo lsa, oltiyu-o n	
’ ’ raxli   girih   deb   nomlanadi.   Agar   5,   8   va   12   kirrali   yulduzsimon   element lardan
iborat bo lsa, besh-sakkiz-o n ikki raxli girihlar deb nomlanadi va hokazo.’ ’
Gulli   girih   -   o simlik   va   geometrik   naqsh   elementlaridan   tashkil   topgan.	
’
Uning elementiga yukorida sanab   o	
’ tilgan geometrik va o simlik	’ simon naqshlar
kiradi.
Ramziy   na q shlar   -   esa   kabutar,   sher,   bali q ,   davlat   gerbi   va   boshqalarni   stil -
lashtirib   tasvirlangan   naqsh   elementlaridan   tashkil   topadi.   Ustalar   tabiatdagi   gul,
barg   novda,   guncha,   kabutar,   tovus   va   boshqalarning   tuzilishini,   o	
’ sish   q onun-
q oidalari,   ko rinishini   sinchiklab  	
’ o	’ rganib,   ulardan   turli   naqsh   kompozitsiyalar
ishlash   uchun   har   xil   elementlarni   stillashtirib   olganlar.   Chunonchi   usta   gulni
stillashtirib   olishda   uning   g o	
’ zalligini   q aysi   holatdagi   ustidan,   yonidan   yoki
tagidan k o	
’ rinishini tasvirlashni izlab topadi.
Kandakorlik san atida naqsh turlaridan tashqari uning ruta, turunj, namoyon	
’
va munabbat kabi kompozistion ko rinishlari  mavjud.	
’
Ruta   -   ikki   tomonga   ulanuvchi   naqsh   taqsimi,   hoshiya   naqsh.   Chizilayotgan
naqsh   nusxasining   xarakteriga   qarab   ketma-ket,   to nkarma   usullarda   ulanishi	
’
mumkin.   Naqqosh   to nkarma   usulda   takrorlanuvchi   ruta   chizayotganda   taqsim	
’
asosini   kogozga   (ikkiga   buklab)   chizadi,   axta   aylantirib,   undan   foydalanadi.
To nkarma ruta kompozitsiyada bir yoki ikki, ba zan uch chiqish nuktasi (odatda	
’ ’
o rtada bo ladi) bo sh joylarni to latishga xizmat qiladi. Ketma-ket ulanuvchi
’ ’ ’ ’
rutalar   bir,   ikki,   uch   yo nalishli   bo lishi   mumkin,   har   yo nalishda   bittadan	
’ ’ ’
chiqish   nuqtasi   bo ladi.   Ikki   chiqish   nuktali   rutalar   (aylantirma   nusxa)   deb	
’
ataladigan   kompozitsiya   ham   uchraydi.   Taqsim   chegaralaridagi   ikki   chiqish
nuqtasidan   chiquvchi   novdalar   soat   yo nalishiga   o xshatib,   ikki   nuqtani   bosib	
’ ’
o tadi   (ya ni   ikki   nuqtadan   chiqqan   novdalar   halqa   hosil   qiladi),   To ldiruvchi	
’ ’ ’
elementlar ham novdalarning o rtasiga moslab chiziladi.	
’
Turunj   -   arabcha   «limon»   degan   ma noni   bildiradi.   Naqshlarda	
’
kompozitsiyaning   markazi g a   chiziladigan   naqsh   turi.   Markaziy   Osiyoda   o ziga	
’
xos   k o	
’ rinishga   va   mazmunga   ega   bo lib  	’ q adimdan   ishlatilib   kelinadi.   Turunj
naqshning k o	
’ rinishi, limon shaklida bo lgani uchun uni shunday deb yuritiladi.	’ Turunj   hech   qanday   naqshga   ulanmay   muallaq   turadigan   kompozitsiya   bo lib,’
uning shakli  asrlar  davomida rivojlanib boyigan. Uning hozirda  doyra, 5 - 10 raxli
yulduz,   oval,   romb,   ellips   shakllari   bor.   Turunj   nusxasi   4.8,16   ga   b o	
’ linadi.
Naqqoshlar   ko pincha   to rtburchakli   kompozitsiya   chetiga   oddiy   naqsh,   ya ni	
’ ’ ’
ruta  ishlab   o	
’ rtasiga   turunj  ishlaydilar.  Turunj   ko pincha  devor  	’ o	’ rtasiga,   shift
markaziga, kashta, gilam markazlariga bajariladi. Usta turunj ulgisini tayyorlashda
q o g ozni   4,   8   yoki   16   ga   buklab   bir   b o	
’ lagiga   nusxa   chizadi.   Shu   naqsh
chiziklarini ignada teshib s o	
’ ngra 
qogoz   yoyilsa   qolgan   bo laklariga   ham   nusxaning   o zi   takrori   hosil	
’ ’
bo ladi. Tayyorlangan turunj nusxasini kerakli yuzaga tushuriladi.	
’
Namoyon   -   forscha   so z   bo lib,   ko rinish,   manzara   demakdir.  	
’ ’ ’ Ruscha
panno.   Namoyon   eng   mukammallashgan   etuk   naqsh   kompozitsiyasi   hisoblanadi .
Namoyon   voqe likning   umumlashgaya   tasviriy   obrazini  	
’ o	’ zida   aks   etadi.
Masalan,   «chamanzor,   bo g u-b o	
’ stonlar,   daryolar,   gullar,   barglar   va   boshqalarni
shartli aks ettiradi. Hoshiya na q sh namoyonning badiiy   q ilib k o	
’ rsatishda mu h im
rol   o	
’ ynaydi.   Namoyon   biror   yoqqa   ulanmaydigan   mustaqil   kompozitsiyadir.
Namoyon   murakkab   na q sh   turiga   kirib   uning   o simliksimon,   geometrik,   gulli	
’
girih,   ramziy   va   boshqa   turlari   mavjud.   Namoyon   naqsh   kompozitsiyalar   o ziga	
’
xos   tomonlarga   ega.   Usta   namoyonni   ishlashda   uning   uzokdan   va   ya q indan
k o	
’ rinishini   alohida   hisobga   oladi.   Namoyon   o simliksimon   naqshdan   iborat	’
bo lsa,   unda   naqshning   band   va   tanoblarini   darajalarga   bo lib   chi	
’ ’ q adi.   Gulli
girihli  namoyonda esa  giri h   asosiy,  o simliksimon na	
’ q sh esa  t o	’ ldiruvchi  rolini
o	
’ ynaydi.   Namoyon   fa q at   girihdan   tashkil   topgan   bo lsa   undan   ham   asosiy   va	’
t o	
’ ldiruvchi   giri h larga   b o	’ lish   mumkin,   ya ni   yirik   girihlarni   ichiga   mayda	’
girihlar   chiziladi.   Namoyonlar   simmetrik   va   assimetrik   tuzilgan   bo ladi.   XIX	
’
asrning   o	
’ rtalarida har bir vohaning namoyonlarini kuzatsak o ziga xos bo lib,	’ ’
ular   bir-biridan   farq   kiladi.   Ya ni   na	
’ q shning   xarakteri   ornament   uslubiga   ega.
Masalan,   Xiva   naq q oshligidagi   namoyonlardan   bandlar   bir-biri   bilan   spiralsimon
holda ulanib ketadi. Barg gullar kam ishlatiladi. Ularning kompozitsiyasi dinamik
xarakterga   ega.   Toshkent   ustalarining   namoyon   kompozitsiyalari   o ziga   xos	
’ xususiyatga o simlik gullarining ko pligidadir. Far’ ’ g ona naqsh kompozitsiyasida
tabiatdagi gullar, barglar, mevalar (lola gul, atirgul, bodomgul, majnuntol, anor va
bosh q alar) to gridan-to gri tasvirlanadi. Namoyonning 
’ ’
majnuntol namoyon, chorsi namoyon, shabaki seraftor, mehrobli namoyon va
boshqa atamalari mavjud.
Munabbat   -   arabcha   o	
’ stirmoq   degan   ma noni   anglatadi.   Naqshning   asosi	’
t o g	
’ ri   to rtburchakdan   tashkil   topib   to rt   tomonga   takrorlanadigan   naq	’ ’ sh
taqsimi.   Katta   yuzalarni   bezashda   munabbatdan   foydalaniladi.   Ko pincha	
’
Markaziy   Osiyo   naqsh   kompozitsiyalarida   ko p   q	
’ o	’ llaniladi.   Naqqosh
munabbatni chizishda avval to rtdan bir b	
’ o	’ lagini chizib olib keyin esa axtasini
(ulgisini)   tayyorlaydi.   Usta   munabbat   kompozitsiyasini   sathga   axta   yordamida
tushirib, uni b o	
’ yab,  o	’ yib, tirnab ishlaydi. Munabbatni kompozi st ion tuzilishiga
qarab   o simliksimon,   geometrik,   ramziy   va   boshqa   turlari   bor.   Munabbatning	
’
q uyidagi atamalari mavjud: munabbati me h rob, munabbati bofta, munabbati islimi,
munabbati gir ih  va bosh q alar.
2.3.  Kandakorlikda ishlatiladigan xom-ashyolar 
va asbob-uskunalar.
Kandakorlikda   juda   ko p   material   va   asboblar   ishlatiladi.   Naqshlarni	
’
chizishda   va   uni   buyumga   ko chirishda   oddiy   qalam,   oddiy   va  	
’ uchburchakli
chizgich ,   o	
’ chirgich,   stirkul ishlatiladi. Kandakorlikda turli xom-ashyolar va mis
buyumlarni   o yish   uchun  har   xil     asbob-uskunalar   kerak   bo ladi.  Mis   buyumni	
’ ’
o yish   uchun   xom-ashyoning   xususiyatlarini   asbob-uskunalarni   ishga   tayyorlash	
’ va   undan   to gri   foydalana   olish   lozim   bo ladi.   Ularni   birma-bir   ko rib’ ’ ’
chiqamiz. 
Xom-ashyolar.   Kandakorlik   san atida   mis,   latun,   melxior,   kumush   kabi	
’
metallar ishlatiladi. 
Mis   -   (lotincha   Cuprum   -   Kipr   oroli   nomidan   olingan).   Mis     insonlarga	
“ ”	–
qadimdan   ma lum   bo lib   kelgan   metallardan   biri   hisoblanadi.	
’ ’   Mis   va   uning
qotishmalari   insonning   moddiy   madaniyatini   o stirishda   katta   ahamiyatga  	
’ ega.
Qadimda   mis   rudasi   Kipr   orolidan   qazib   olingan,   shuning   uchun   uni   orolining
nomi bilan Cuprum deb atalgan.
  Mis   tarkibida   ba zan   temir,   kumush,   kamdan-kam   hollarda   esa   oltin	
’
bo ladi.   Mis   hayotiy   fiziologik   jarayonda   qatnashadi	
’ gan   muhim   element.   U
yumshoq, chuziluvchan, bolgalanuvchan kizgish metall. Mis 1083° temperaturada
eriydi,   2567°   temperaturada   qaynaydi.   Mis   issiklik   va   elektr   tokini   juda   yaxshi
o tkazadi,   bu   jihatdan   faqat   kumushdan   keyinda   turadi.   Mis   kimyoviy   jihatdan
’
unchalik   faol   emas.   Havoda   oksidlanib   qorayadi.   Nam   havoda   gidroksikarbonat
hosil bo lgani uchun ko karadi. 	
’ ’
Qadimdan   xalqimiz   misdan   kundalik   turmushida   keng   foydalanib   kelgan.
Misgarlar       mis   qozon,   lagan,   oftoba,   choynak,   jom,   samovar   va   boshqa   uy-
ro zgor buyumlari yasashda foydalanadi. Qadimda misgarlar sof misni sovuqlayin	
’
ishlatganlar, shuning uchun ham mis buyumlar yumshoq hamda mo rt bo lgan.	
’ ’
Keyinchalik mis va qalay qotishmasidan hosil qilingan bronzani ishlatganlar.
  Hozirgi   kunda   misdan   badiiy   buyumlar   tayyorlashda,   elektr   simlari,   elektr
asboblar   va   uskunalar   ishlab   chiqarishda,   qotishmalar   olishda,   tuzlari   esa
pigmentlar va sun iy ipak olishda, o simlik zararkunandalariga karshi, teri (kun)	
’ ’
sanoatida, mikroo git sifatida va tibbiyotda ishlatiladi.
’
Melxior   -   (franstuz   ixtirochilari   Mayo   va   Shore   nomidan)   -   misning   nikel,
temir   va   marganest   bilan   qotishmasi.   Melxior   yumshoq,   chuziluvchan,
bolgalanuvchan   oq  metall.   Melxior   suvda   tez  zanglamaydi.   U   issiklik   va   elektrni
yaxshi o tkazadi. Melxiorni sovuklayin va issiqlayin mexanik ishlov berish oson.	
’
Melxiordan  badiiy buyumlar, qoshiqlar,  idish-tovoqlar,  tibbiyot   asbob-uskunalari, aniq   mexanika   detallari,   tangalar,   kondensator   trubalari   va   boshqa   narsalar
tayyorlanadi.
Kumush   -   (lot.   Argentum   -   oq   kukun).   Kumush   qadimdan   ma lum   bo lib’ ’
kelgan   metallardan   biri   hisoblanadi.   Er   po sti   ning   1   -10   5%   ini   tashkil   qiladi.	
’
Toza   kumush   chiroyli   oq   metall   ko rinishida   bo ladi.   U   960,5°   temperaturada	
’ ’
eriydi,   2212°   temperaturada   qaynaydi.   Kumush   yumshoq,   cho ziluvchan	
’
bo lganidan   mexanik   ishlov   berish   oson.   Undan   0,00003   sm   qalinlikdagi   nafis	
’
varaqlar   tayyorlash   mumkin.   Kumush   issiqlik   va   elektrni   boshqa   metallarga
qaraganda   yaxshi   o tkazadi   hamda   yoruglikni   yaxshi   qaytaradi.  	
’ Kimyoviy
jihatdan nofaol element. Odatdagi  sharoitda suv va nam  havo ta siriga chidamli.	
’
Ko pgina   metallar   bilan   qotishmalar   hosil   qiladi.   Kumush	
’   asosan,   tarkibida
kumush va qo rgoshin bor rudalardan ajratib olinadi. Kumush qotishmalari tanga	
’
pul,   zargarlik   va   uy-ro zgor   buyumlari,   lab.   idishlari   i	
’ shlab   ch iqarish da,
elektrotexnikada,   tuzlari   esa   fotografiyada   ishlatiladi.   Kumush   buyumlar
tayyorlash  uchun 875 probali  kumush, ya ni tarkibida 87,5%  Kumush va 12,5%	
’
mis bo lgan qotishma ishlatiladi. 	
’
Asbob-uskunalar.   Har   bir   hunarning   asbob-uskunalari   bo lgani   kabi	
’
kandakorlik san atida ham  o ziga  xos asbob-uskunalari  mavjud. Kandakorlikda	
’ ’
ishlatiladigan     asbob-uskunalar     2   qismga     bo lib     o rganiladi.     Asosiy   va	
’ ’
qo shimcha asbob-uskunalar.	
’
Asosiy asbob-uskunalarga;
  Dastgoh   (kanifolli   qolip),   bolgacha,   po lat   qalamlar,   temir   pargor	
’
(shtangenstirkul), charx tosh kiradi. 
Dastgoh   (kanifolli qolip) -   bu tekis yuzali buyumlarni, ya ni, lali, patnis va	
’
shunga   o xshash   buyumlarni     mahkamlab   ishlash   uchun   mo ljallangan   uskuna.	
’ ’
Dastgoh   3-qismdan   iborat   bo lib,   tak   qismi   yogochdan,   atrofi   yuqpa   temirdan,	
’
ichiga   esa   mumga     o xshash   kanifoldan   tashkil   topgan.   Dastgohlar	
’
aylana,to rtburchak,   oltiburchak,   sakkizburchak   kabi   shakllari   bor.   Dastgoxlar	
’
katta, o rta va kichik   o lchamlarda  bo ladi.  
’ ’ ’ Bolgacha.   Kandakorlikda     ishlatiladigan   ishlatiladigan     bolgachalarning
ogirligi     100-125   gr     atrofida   bo ladi.   Bolgachalar     agar   belgilangan   ogirligidan’
ko p   yoki   kam   bo lsa   ish   sifatsiz   chiqadi.   Bolgacha     2-qismdan     dastasi	
’ ’
yogochdan, temirdan tashkil  topgan bo ladi.	
’
Po lat qalamlar.	
’    Po lat qalamlar 2 xil bo ladi;	’ ’
O tkir uchli po lat qalam va yassi uchli po lat  qalam.	
’ ’ ’
O tkir   uchli   po lat   qalam   mis   buyum   yuzasiga   turli   xil   tasvir   yoki   naqsh
’ ’
chiziqlarini   o yishda   ishlatiladi.   Shuningdek   naqshning   zamini   hamda     naqsh	
’
elementlarini o yma pardozlashda foydalaniladi. Bu po lat qalamning o yuvchi
’ ’ ’
qismi     o tkir   uchli   ko rinishga   ega   bo lib,   mis   buyumni   o yganda   o zidan	
’ ’ ’ ’ ’
ingichka chiziq ya ni iz qoldiradi. Bu qalam ba zi adabiyotlarda, chekuv  qalam	
’ ’
va naqsh qalam  deb  ham yuritiladi .
  Yassi   uchli   po lat   qalam.	
’   Bu   po lat   qalamning   o yuvchi   uchi   yassi	’ ’
ko rinishga   ega   bo lib,   o zidan   eni   3-5     mm,chuqurligi   0,3-0,8   mm   li   iz	
’ ’ ’
qoldiradi.   Bu   po lat   qalamni   ba zi   adabiyotlarda   ko zo yar   qalam   deb	
’ ’ ’ ’
yuritilsa,   Buxorolik   ustalar,   pam   qalam     ya ni   yassi   qalam   deb   yuritadilar.   Bu	
’
qalam   nashqning   zaminini   o yish   hamda     naqsh   elementlarini   o yma	
’ ’
pardozlashda    ishlatiladi.
Temir   pargor   (shtangenstirkul).   Bu   asbob   buyumga   aylana   shakllarini
chizishda, o lcham olishda hamda yuzani taqsimlashda  ishlatiladi. 	
’
Charx tosh .  Bu asbob po lat qalam uchini  charxlash uchun ishlatiladi. 	
’
Qo shimcha asbob-uskunalarga;	
’
Oddiy qalam, qogoz, chizgich, o chirgich, stirkul, siyohli yoki gelli ruchka,	
’
rangsiz ruchka, shaffof qogoz, qora (kopirovka) qogozi va plastilin kiradi.
Oddiy qalam  va qogozdan mis buyum uchun kompozitsiya eskizlari chizishda
foydalaniladi.   Qalam naqshlarni sifatli chizish uchun qalamlarni to gri tanlash va	
’
ulardan   to gri   foydalanish   katta   ahamiyatga   ega.   Chizmalar   va   naqshlar   chizish	
’
uchun   har   xil   markali   qat tiqlik   va   yumshoqlikdagi   qalamlar   mavjud.
Kandakorlikda   asosan   o rtacha   qattiqlikdagi   «TM»   «NV»   qalamlar   ishlatiladi.	
’
Qattiqlik   darajasiga   qarab   qattiq,   o rtacha   qattiq   va   yumshoq   qalamlar   bo ladi.	
’ ’ Ularni   tegishlicha   T,   TM   va   M   xarflar   bilan   belgilanadi.   Qattiq   va   yumshoq
qalamlar   oldiga   sonli   kursatkichlar   xam   kuyila-   di.   Chunonchi   2T,   ZT,   4T   yoki
2M,   ZM,   4M   va   boshqalar   T   xarfi   oldidagi   son   qancha   katta   bo lsa,   u   shuncha’
qattiq   bo ladi.   M   xarfining   oldiga   ko yilgan   raqam   qancha   katta   bo lsa,   u	
’ ’ ’
shunchalik   yumshoq   bo ladi.  	
’ Chet   el   qalamlarini   N   (qattiq)   yumshdoini   V
markalar   bilan   belgilanadi.   O rtacha   qattiqlikdagi   xarflar   esa   NV   xarflar   bilan	
’
belgilanadi.
Qalam   uchining   grafit   kismi   6-8   mm   yo g och   kismi   15-25   mm   atrofida   q ilib
y o	
’ niladi.   Qalamlar   konus   holida   yo niladi.   Ularii   yo nish   uchun   bir   bo lak	’ ’ ’
karton,   faner   va   yogoch  parchasiga   shirach   yordamida   jilvir   qogoz   yopishtiriladi.
Qalamlar   bilan   naqsh   chizishda   bosmadan,   qalamni   yo nilgan   uchidan   sal	
’
balandrokdagi   uch   barmoq   bilan   ushlanib   chiziladi.   Qalam   bilan   chizishda
puxtalik, aniklik hamda malaka bulishi kerak.
Chizgich.  O lcham olish va to gri chiziqlarni chizishda ishlatiladi.	
’ ’   Chizgich
oddiy   va   uchburchak   chizgichlar   naqshlar   chizishda   juda   kerakli   qurol   bo lib,	
’
yogochdan ishlatilganlaridan foydalangan ma kul. Chunki plastmassa chizgich va	
’
uchburchaklar tez kir bo lib chizmani iflos qiladi.	
’
S irkul.   Aylana   shakldagi   chiziqlarni   chizish   va   o lcham   olishda,	
’
o simliksimon   va   geomet	
’ rik   naqshlar   ishlashda   aylanalar,   yoylar,   aylananing
kesmalarini teng bo lishda ishlatiladi.	
’
Siyohli   yoki   gelli   ruchka .   Shaffof   qogozdagi   oddiy   qalamda   chizilgan
kompozitsiyani chizishda foydalaniladi.
Rangsiz   ruchka   -   Shaffof   qogozdagi   kompozitsiya   kontur   chiziqlar   ustidan
yurgizib chiqishda ishlatiladi.
Shaffof   qogoz   (kalka)   -   franquzcha   kalgus   so zidan   olingan   bo lib,   naqsh	
’ ’
kompozitsiyalardan buyumlarga nusxa ko chirishda ishlatiladi.	
’
Qora   (kopirovka)   qogozi   -   naqsh   kompozitsiyani   buyumga   ko chirishda	
’
ishlatiladi.
Plastilin   kompozitsiyani buyumga qistirib qo yish uchun ishlatiladi.	
– ’ Kalka   -   franquzcha   kalgus   so zidan   olingan   bo lib,   chizmachilik,’ ’
naqkoshlik va boshqalarda, nusxa ko chirishda ishlatiladigan shaffof qogoz yoki	
’
gazmol. Kalkalar asosan o ramli qilib uzunligi 40 va 100 m, eni esa 630 hamda	
’
840 mm qilib ishlab chiqariladi.   Kalka 297X210, 297X420 va boshqa formatlarda
albom   va   aloqida   list   holida   ham   bo ladi.   U   qogoz   yoki   batistdan   tayyorlanadi.	
’
Qogozdan tayyorlangan kalka yuqori sifatli va past  sifatli   q ilib tayyorlanadi. Past
sifatli kalka ham shaffof bo ladi. Batistdan (polotno) ishlangan kalkalar uzo	
’ q  vaqt
sa q lanadigan   hamda   nusxalar   ko paytiriladigan   muhim   chizmalar   k	
’ o	’ chirishda
ishlati ladi.   Chizmalar   va   naqshlarni   qalamda   kalkaga   chiziladi,   bunday   kalka
q alam kalkasi deb yuritiladi. Chizmadan tush hamda yoru g lik vositasida ko plab	
’
nusxa  ko chirish uchun maxsus modda shimdirilgan va kalandrlangan qogoz yoki	
’
gazmol   kalka   kalandrlanmagan   shaffof   qogoz   esa   qalamda   nusxa   ko chirish	
’
uchun ishla tiladi. 
Kandakorlik,   yogoch   o ymakorlik,   ganch   o ymakorlik   va   boshqa   xalq	
’ ’
amaliy   san ati   turlarida   axta   (ulgi)   tayyorlashda   ishlatiladi.   Xozirda   ustalarning	
’
kalkadan tayyorlangan ming-minglab naqsh axtalari muzeylarda saqlanmokda.
Lok     Mis   buyumdagi   yaltiroq   jilo   uzoq   muddat   saqlanishi   uchun   buyum
–
loklanadi.   Buyumlar   18-22   darajali   haroratda   quruq   changsiz   joyda   loklanada   va
quritiladi.   Odatda   lok   ikki   sutkada   yaxshi   quriydi.   Agar   yaxshilab   quritib
berilmasa,   surkalgan   lok   yigilib-yigilib   burishib   qolishi   mumkin.   Eski   lok
ishlatilmaydi. Lokni ishlatishdan oldin dokadan o tkazgan ma kul.	
’ ’
2.4.  Mis buyumlari va ularni bezashning texnik usuli
Mis   buyumni   turli   naqsh   bezaklari   bilan   o yib   bezatishning   o zig   xos   bir
’ ’
necha bosqichlari mavjud. 
Bular quyidagilardan iborat:  -mis buyumni dasgohga o rnatish;’
-buyumning bezatiladigan yuzalarini aniqlash va uning atrofidagi kontur 
chiziqlarini chizish;
-naqsh bilan bezatiladigan yuzalarni taqsimlash;
-mis buyumga mos  biror bir tasvir yoki naqsh kompozitsiyasini tuzish
-chizilgan tasvir yoki naqsh kompozitsiyani buyumga ko chirish	
’ ;
-naqsh yoki tasvirning konturlarini o yish	
’ ;
-naqsh yoki tasvirning zaminini hamda elementlarini o yma pardozda pardozlash	
’ ;
-mis buyumni dasgohdan olish ;
-buyumni tozalash va pardozlovchi ishlov berish .
Dastgohga   mis   buyumni   o rnatish   uchun   dastlab   dastgohdagi   kanifolning	
’
yuzasi   olov   yordamida   eritiladi.   Eritilgan   kanifol   ustiga   mis   buyumni   qo yib	
’
mahkam   o rnatiladi.   Mis   buyum   dastgohga   kerakli   darajada   o rnashmasa,	
’ ’
ikkinchi   marta     buyum   yuzasini   olovda   qizitib     mis   buyum   kerakli   darajagacha
bosib   kirgiziladi.   Kanifol   olovda   tez   eruvchan   va   yonuvchan   xususiyatga   ega
bo lganligi   uchun   ham,   har   bir   kishidan   ehtiyotkorlik   hamda   yongin   xavfsizligi	
’
qoidalariga qat iy rioya qilish talab etiladi. 	
’
Dastgohga   o rnatilgan   mis   buyum   sovigandan   so ng   uning   bezatiladigan	
’ ’
yuzalari aniqlanadi. Dastlab bezatiladigan yuzalar atrofida kontur qo sh chiziqlar	
’
(oddiy qalam bilan) chiziladi. Chizilgan chiziqlar ustidan po lat qalam yordamida	
’
o yib   chiqiladi.   Faqatgina   aylana   shakldagi   bezatiladigan   yuzalar   bundan	
’
mustasno.   Odatda,  aylana   shakldagi  yuzalarning  markazi  temir   pargor   yordamida
aniqlanadi.   Aniqlangan   markazda   nuqta   ko rinishidagi   kichkina   o yma   belgi	
’ ’
qo yiladi.   Belgilangan   markazdan   temir   pargor   bilan   bezatiladigan   yuzada	
’
bezaklarning atrofidagi kontur chiziqlar qirib chiziladi. 
Buyum   yuzasining   yaxlitligi   yoki   taqsimlanishi   oldindan   rejalashtirilgan
naqsh kompozitsiyaga bogliq. Agarda assimetrik naqsh yoki tasvir bo lsa yuzalar	
’
taqsimlanmaydi.     Aksincha,   mis   buyumni   simmetrik   naqsh   bilan   bezatish
mo ljallangan   bo lsa   bezatiladigan   yuzalar   taqsimlanadi.   Yubundan   tashqari,	
’ ’
yuzalarni taqsimlash har bir ustaning ijodiga, tuzilajak kompozitsiyaga, buyumning shakliga   va   hajmiga   bogliq.   Masalan     mis   buyumlarning   bezatiladigan   yuzasi
to rtburchak shaklga ega bo lsa, yuzani ikkiga va to rtga taqsimlash maqsadga’ ’ ’
muvofiq   bo ladi.   Aylana   shaklga   ega   bo lgan   mis   buyumlarining   bezatiladigan	
’ ’
yuzalarini   esa   2,   3,   4,   5,   6,   8,   12   ga   taqsimlash   mumkin.   Yuzani   taqsimlashda
stirkul   va   chizgichdan   foydalaniladi.   Taqsimlangan   chiziqlar   oddiy   qalam
yordamida chizib chiqiladi. 
  Yuza   taqsimlari   va   o lchamlari   aniqlanib,   uning   bir   bo lagi   yoki   butun	
’ ’
yuzasining o lchamlari shaffof qogozga ko chirib olinadi. 	
’ ’
Odatda   tuzilajak   kompozitsiyaning   xomakisi   oq   qogozda   bajariladi.   Uning
dastlabki   xomaki   chizmalari   bir   nechta   variantlarda   bo lishi   mumkin.   Xomaki	
’
chizmalar umumlashtirilib kamchiliklari tuzatiladi va natijada buyumga mos yangi
kompozitsiya yaratiladi.
Kompozitsiya   tayyor   holatga   kelganidan   keyin   oddiy   qalam   bilan   shaffof
qogozga ko chirib olinadi. Kompozitsiya uzoq muddatga saqlanishi uchun oddiy	
’
qalam chizgilari ustidan qora siyohli ruchkada qayta chizib chiqiladi. 
Buyum   yuzasi   ortiqcha   narsalardan   tozalanadi.   Mis   buyumning   yuzasiga   bir
bo lak   plastilin   surkiladi   va   uni   3-4   bo lakka   bo lib   qo yiladi.   Buyumning	
’ ’ ’ ’
bezatiladigan   yuzasiga   (shaffof   qogozdagi)   kompozitsiyani   qo yib   uning   tagiga	
’
qora qogoz qo yiladi hamda atrofiga platilin bo lakchalari yopishtiriladi. Keyin	
’ ’
esa   rangsiz   ruchka   yordamida   kompozitsiyadagi   naqsh   yoki   tasvir   chiziqlari
ustidan   yurgizib   chiqiladi.   Agar   yuza   va   naqsh   taqsimlangan   bo lsa,   bu   jarayon	
’
bir necha marta takrorlanadi.
Mis   buyumni   o yib   bezashda   maxsus   po lat   qalam   va   bolgachadan	
’ ’
foydalaniladi.   O yish   ishlari   po lat   qalamning   ustki   qismidan   bolgachada   zarb	
’ ’
berish bilan amalga oshiriladi.
Po lat qalamning o yuvchi qismi o tkir uchli  va yassi uchli 	
’ ’ ’
   ko rinishida bo ladi.
’ ’
O tkir uchli po lat qalamda mis buyum yuzasiga turli xil tasvir yoki naqsh	
’ ’
chiziqlarini   o yishda   ishlatiladi.   Shuningdek,   naqshning   zamini   hamda   naqsh	
’
elementlarini   ham   o yma   pardozlashda   shu   po lat   qalamdan   foydalaniladi.	
’ ’ Naqshning   konturini   o yish   va   naqshning   zaminini   o yish   jarayoni   esa   rasmda’ ’
ko rsatilgan.	
’
        Bu   po lat   qalamning   o yuvchi   qismi   o tkir   uchli   ko rinishga   ega	
’ ’ ’ ’
bo lib,   mis   buyumni   o yganda   o zidan   ingichka   chiziq   iz   qoldiradi.   O tkir	
’ ’ ’ ’
uchli   po lat   qalamda   o yilgan   naqsh   chiziqlarining   eni   odatda   1 1,5   mmni	
’ ’ –
tashkil  etsa, ayrim hollarda uning o lchami  2 mmgacha etishi  mumkin.   Mazkur	
’
po lat qalamni kandakorlik sohasiga oid adabiyotlarda  chekuv qalam , ba zan	
’ “ ” ’
naqsh qalam  deb ham yuritiladi.	
“ ”
        Hozirgi   kunda,   badiiy   bezatilgan   kandakorlik   buyumini   diqqat   bilan
kuzatsak   o yilgan   naqsh   bezaklarning   chuqurligi   turlicha   ekanligini   ko ramiz.	
’ ’
O ymaning   turli   chuqurlikda   bo lishi,   kandakor   ustaning   didiga,   ish   uslubiga	
’ ’
qarab sayoz, o rtacha, chuqur va juda chuqur o yib bezatilishi mumkin.     	
’ ’
      Ta kidlaganimizdek,   o ymaning   chuqur   yoki   sayoz   bo lishi     buyum	
’ ’ ’
metalining yupqa yoki qalinligiga ham bogliq. Masalan, buyumning metali yupqa
bo lsa,   sayozroq   va   aksincha,   buyumning   metali   qalin   bo lsa,   o ymaning	
’ ’ ’
chuqurligi   ham   chuqurroq     o yiladi.   Sayoz   chuqurlikda   o yilgan   o ymaning	
’ ’ ’
chuqurligi 0,2 - 0,3 mmni, o rtacha chuqurlikda o yilgan o ymaning chuqurligi	
’ ’ ’
0,5     0,8   mmni   va   chuqur   o yilgan   o ymaning   chuqurligi   esa   1   -   1,5   mmni	
– ’ ’
tashkil   etadi.   Odatda   o ymalar   bir   marta   o yiladi.   Biroq   juda   chuqur   o yilgan	
’ ’ ’
o yma turi bundan mustasno. 	
’
Juda  chuqur  o yilgan  o ymaning chuqurligi  1,5   2,5  mmga teng  bo lib,	
’ ’ – ’
bunday chuqurlikdagi o yilgan bezaklarni bir necha marta o yish natijasida hosil	
’ ’
qilinadi.   Mis   buyumlarini   juda   chuqur   o yib   bezatish   kandakorlik   san atining	
’ ’
yangi   o yma   usullaridan   biri   hisoblanadi.   Bugungi   kunda   buxorolik   kandakor	
’
ustalar   bu   usuldan   keng   foydalanishmoqda.   Juda   chuqur   o yib   bezatilgan	
’
buyumlarning   ko rinishi   oddiy   o ymakorlik   ishlaridan   ajralib   turadi.   Buning	
’ ’
sababi   shundaki,   naqshning   zamin   qismi   qanchalik   chuqur   bo lsa,   o yma	
’ ’
naqshlardagi soya   yoruglik ham shunchalik kuchli bo ladi. Natijada, bezatilgan	
– ’
badiiy buyumning ko rinishiga alohida joziba bagishlaydi.	
’     Yassi   uchli   po lat   qalamda   naqshning   zaminini   o yish   hamda   naqsh’ ’
elementlarini   o yma   pardozlashda   ishlatiladi.   Bu   po lat   qalamning   o yuvchi	
’ ’ ’
uchi yassi ko rinishga ega bo lib, mis buyumni o yganda o zidan keng enli iz	
’ ’ ’ ’
qoldiradi.   Yassi   uchli   po lat   qalamda   o yilgan   o ymaning   eni   3 5   mmni,	
’ ’ ’ –
o ymaning chuqurligi 0,3-0,8 mmni tashkil etadi. 	
’
Mis kandakorligida o yma pardoz deganda ikki xil pardozlash, ya ni naqsh	
’ ’
yoki   tasvirning   zaminini   pardozlash   hamda   naqsh   elementlarni   pardozlash
tushiniladi. 
Naqsh   yoki   tasvirning   zaminini   o yma   pardozda   pardozlash   2   xil   usulda	
’
bajarilishi   mumkin.   Birinchisi   konturli   o yma   usulda   bo lsa,   ikkinchisi   yassi	
’ ’
o yma usulda o yilgandan keyin mayda nuqtali pardoz usulida bezatish mumkin.	
’ ’
Konturli   o yma   usulda   2   xil   ko rinishdagi   o yma   pardozlarni   amalga	
’ ’ ’
oshirish mumkin. Bular mayin paralel chiziqli, mayin katakli zamin pardoz.
Naqsh   yoki   tasvirdagi   elementlarni   yoysimon,   pushti   baliq,   xurshid,   yirik
katakli o yma pardozlardan foydalangan holda bezatish mumkin.	
’
Dasgohdagi   mis   buyumdagi   o yma   va   pardoz   ishlari   to liq   tugatilgandan	
’ ’
keyin   buyumni   dasgohdan   olib   tozalash   va   pardozlovchi   ishlov   berish   lozim
bo ladi. Buning uchun mis buyumni dasgohga o rnatish jarayonidagi kabi uning	
’ ’
ustki   qismiga   olov   saqlanadi.   Ma lum   vaqt   va   haroratdan   keyin   dastgohdagi	
’
qandal   eriydi.   Uni   ehtiyotkorlik   bilan   ombur   yoki   shunga   o xshash   maxsus	
’
qisqich yordamida olinadi. 
Buyumni   eng   yakunlovchi   bosqichida   uni   qumli   latta   bilan   ishqalab   yoki
mayin   donali   000   markali   chilvir   qogoz   yordamida   tozalanadi.   Shundan   so ng	
“ ”	’
namatli charx stanokda pardozlovchi ishlov beriladi. Buyumga pardozlovchi ishlov
berish   jarayonida   pasta goi dan   foydalaniladi.   Shunda   buyum   tilla   rangda   tovlanib
yaltiraydi.   Mis   buyum   uzoq   muddat   toza,   chiroyli   va   yaltirab   turishi   uchun   uni
rangsiz lokda loklash tavsiya etiladi. 2.5. Buxoro kandakorligi qiyosiy taxlili
O zbek   xalqining   madaniyati   naqadar   yuksak   bo lganligi   ota-bobolarimiz’ ’
qurgan   binolar,   me morchilik   bezaklari,   ularning   rang-barangligi,   geometrik   va	
’
o simliksimon   naqshlar   ularning   kompozistion   tasviri   zavq   olishga,	
’
tarbiyalanishga,   ular   orqali   o z   orzu   umidlarini,   muhabbatlarini   xalqqa   izhor	
’ etishga   chorlaydi.   Asrlar   davomida   orttirgan   madaniy   boyligimiz,   xalq   amaliy
san ati   turlari   ayniqsa,   kandakorlik   san atida   naqsh   turlari,   maktablari   va’ ’
ularning   o ziga   xos   tomonlari,   ishlash   texnologiyasi   hamda   buyumlarga   mos	
’
naqsh   kompozitsiyalar   tuzish   va   uni   bezash   usullari   etarli   darajada   chuqur
o rganilmagan deb hisoblaymiz. Shuning uchun xalqimizning asrlar bo yi qilgan	
’ ’
ijodiy mehnati natijasida yaratilgan amaliy san atini ko z qorachigidek saqlash,	
’ ’
qadrlash   va   ulardan   foydalanish   hozirgi   davrimizning   eng   muxim   vazifalaridan
biridir.
Madaniy   meros   va   yuksak   badiiylik   milliy   an anani   rivojlantirishga   undan	
’
foydala nish,   undagi   ijodiy   amaliyot   uslublarini   joriy   etish,   tabiiy   material   bilan
ishlash,   kishilarda   ayniqsa,   yoshlarda   qunt   chidam,   qat iyat,   xalq   amaliy	
’
san atining qizikarli o ziga xos turlariga daxldor etish maqsadga muvofiqdir.	
’ ’
Ushbu   malakaviy   bitiruv   ishida   keltirilgan   ma lumotlar   barcha   kandakorlik	
’
san atiga   qiziquvchilar,   kandakorlik   to garagi   rahbarlari   hamda   to garak	
’ ’ ’
qatnashuvchilari uchun o quv uslubiy ko rsatma vazifasini bajarishi mumkin.	
’ ’
  Kandakorlik   san ati   to garaklarini   tashkil   etish,   kishilarni,   ayniqsa
’ ’
to garak qatnashuvchilarini estetik ruhda tarbiyalashda, go zallikni seza bilishga,	
’ ’
san at   asarlarini   o rganishga,   ulardan   bahra   olishga,   izlanuvchanlik   va
’ ’
yaratuvchanlik   qobiliyatlarini   oshirishga,   kandakorlik   san atiga   bo lgan	
’ ’
qiziqishlarini   kuchaytirish,   kasb   tanlash,   ko nikma   va   dunyoqarashni	
’
shakllantirishda muhim rol o ynaydi.	
’
Kandakorlik   san ati   ham   san at,   ham   hunar.   U   asrlar   mobaynida   ota-	
’ ’
bobolarimiz   tomonidan   ko z   qorachigidek   asrab-avaylab   kelingan   xalq   amaliy	
’
bezak   san ati   durdonasidir.   Tarixda   va   ayni   kunlarga   qadar   saqlab   kelinayotgan	
’
bu amaliy san at turlari kelgusida yanada qadrlanadi, ardoqlanadi. Zero, ishlangan	
’
takrorlanmas naqshlar inson idrokining, odam his- tuygularining ifodasidir. 
2.6.  Kandakorlik san atiga oid lugat terminlar.	
’
Alifbe     misgarlikda   mehrob   naqsh.   Margilon   ustalari   bu   naqshni   shunday	
—
deb   yuritadilar.   Bu   naqsh   turini   shunday   nomlanishiga   sabab   eski   maktabda
o quvchi qo lida taxtadan yasalgan mehrobsimon alifbe bo lardi.	
’ ’ ’ Bodom    bodomni stillashtirib tasvirlangan o simliksimon naqsh elementi. U—	’
bosh   kiyim,   zargarlik,   matolarda,   me morchilik   va   boshqa   xalq   amaliy   bezak	
’
san ati   turlarida   ishlatiladi.   Bodomni   naqqoshlar   baxtiqbol   ramzi   tariqasida	
’
ishlatishadi.
Besh   sakkiz   o n-ikki   raxli   girih	
’     geometrik   naqshning   bir   turi   bo lib,	—	’
kompozitsiya besh qirrali, sakkiz qirrali va o n ikki qirrali geometrik shakllardan	
’
iborat naqsh kompozitsiyasi.
Bargi   madohil     barg   shaklidagi   madohili.   Madohili   turlaridan   biridir.   Bu	
—
naqsh   turi   qadimdan   ishlatilib   kelingan   bo lib   xalq   amaliy   san atining   barcha	
’ ’
turlarida qo llaniladi.	
’
Bargi xurmo    o simliksimon naqsh turi, xurmo daraxtining bargini naqqosh	
—	’
tomonidan stillashtirib olingan tasviri.
Guli   shashbarg —olti   yaproqli   guldon   tashkil   topgan   o simliksimon   naqsh	
’
turi. Zardo zlikda va naqqoshchilikda juda ko p ishlatiladi.	
’ ’
Guli   chorbarg     to rt   yaproqli   gul   naqsh   bo lib,   o simliksimon   naqsh	
—	’ ’ ’
turiga kiradi. Xalq amaliy san atining barcha turlarida ishlatiladi.	
’
Dulava     tuxumsimon   va   to rtburchak   shaklidagi   mis   laganlarning   yon	
—	’
tomonga   qayrilib   yana   davom   etib   pastga   qayrilgani.   Dulava   laganlar   ajoyib
naqshlar bilan bezatilgan. hozir juda kam ishlatiladi.
Jilo     yaltiratish,   jilva   berish,   chuionchi   o yilgan   ganch   relefiga   pardoz	
—	’
berish.
Zanjiran   islimn  yak   raftor     ikki  tomonga  o sib   boruvchi  bir   bandli   naqsh.	
—	’
Bu   naqsh   isli.miy   zanjira   turlaridan   biri   bo lib,   oyguldan   ikki   tomonga   band	
’
to lqinsimon   o sib   kurtaklar   hosil   qiladi.   Zanjira   yogoch,   tosh,   ganch,   mis	
’ ’
o ymakorligi va boshqa xalq amaliy san ati turlarida ishlatiladi. Zanjirai islimiy
’ ’
yak   raftorning   bir   tomonga   ba zan   ikki   tomonga   to xtovsiz   o sib   boruvchi	
’ ’ ’
turlari ham bor.
Zamin    o ymakorlikda va naqqoshlikda naqsh bezagining tagi, foni.	
—	’
Kandakori tangachanok    sim zardan qilinadigan kandakorlik	
— Kandakori     mis   idishlarga   o yib   naqsh   solish   usuli.   Naqsh   o yib   ishlash—	’ ’
ikki   xil   bo ladi.   Birinchisi   kandakori     ya ni   o yma   sayoz   chiziladi.   Mis	
’ — ’ ’
idishlarga   o yilgan   naqshlar   asosan   kandakori   bo lib,   chizma   esa   yordamchi
’ ’
bo ladi. Chizma naqsh zaminlarni bezashda qo llaniladi.	
’ ’
Ko zo yar   qalam	
’ ’     yapaloq   uchli   kandakorlik   asbobi.  	— U   naqshlarni   ustiga
bezak berishda ishlatiladi.
Lavxo ri	
’     ovalsimon   va   to rtburchak   mis   laganlarning   yon   tomonga	—	’
qayrilgan   lablari.   Bu   laganlar   usimliksimon,   geometrik   va   ramzii   naqshlar   bilan
juda nafis qilib bezatilgan.
Mar g ula     qo sh   chiziqli   gajak     o simliksimon   naqsh   elementi.   U   xalq	
— —	’ ’
amaliy   san ati   turlari   misgarlik,   naqqoshlik,   ganchkorlik,   zardo zlik   va	
’ ’
boshqalarda   ishlatiladi.   Agar   bir   novdani   uchida   ikki   margula   hosil   bo lgan	
’
bo lsa,   uni   qo sh   margula   deb   yuritiladi.   Tasvirda   novda   bilan   margula	
’ ’
tasvirlangan   bo lsa   margulani   novda   deb   yuritiladi.   Naqsh   kompozitsiyasida	
’
margula to ldiruvchi element hisoblanadi.	
’
Oftoba    misdan yasalib yuvinish uchun qo llaniladigan idish. Oftoba qorin,
—	’
dasta,   q o pqoq ,   kaft,   labaki,   sa n ula,   aspak,   jo mrak,   qubba,   panja,   ko krak,
’ ’
bo yinlaridan   iboratdir.   Bu   bo laklarni   yasash   misgardan   katta   mahorat   va   did	
’ ’
talab etadi.
Oftoba   (samovar)     misdan   yasalgan   suv   qaynatiladigan   idish.   Shaklan	
—
oftobaga   o xshash,   suvdon   ichida   o txonasi   joylashgan   bo ladi.   Ruslarning	
’ ’ ’
Markaziy   Osiyoni   zabt   qilishigacha   qaynar   qum g on,   qora   qum g on   yoki   qum g on
deb yuritilgan.
Oygul     bir   necha   yaproqli   moychechak   shaklidagi   naqsh   elementi,   uning
—
yapro g ini   soniga   qarab   uch   yaproqli,   to rt   yaproqli,   besh   yaproqli   oygul   va	
’
hokazolar   deb   nomlanadi.   U   o simlik   naqsh   elementi   bo lib,   ustalar   naqsh	
’ ’
kompozitsiyalar   to qishda   juda   ko p   ishlatadilar.   Oygul   naqqoshlar   tasavvurida	
’ ’
baxtiqbol ramzi tariqasida qo llanib kelinadi.	
’
Chashm i  bulbul    mis idishlarga bulbulning ko ziga o xshash zarb qilingan	
—	’ ’
naqsh, Uni bulbul ko zlari deb ham yuritiladn.	
’ Shabaka     misgarlikda   mis   idishlarni   mayda   qilib   teshib,   ishlangan   panjara.—
Toshkentda sumbarno deb yuritilib, misgarlikda texnikaviy uslub hisoblanadi.
Shobarg i  islimi    islimi naqshni bir turi bo lib, u hoshiya hisoblanadi. 	
—	’
Eskiz     xomaki   tasvir,   qo l   bilan   ko zda   chamalab,   chizmachilik	
—	’ ’
asboblarisiz taxminiy o lchamlarda bajariladigan xomaki tasvir. Naqqosh, rassom,	
’
bezakchi,   ganchkor   va   boshqalar   biror   narsa   yoki   uyni   bezashdan   oldin   xomaki
tasvirni   bajaradilar.   Shu   eskiz   bo yicha   ish   bajariladi.   Lekin   ish   jarayonida	
’
eskizdagi ayrim narsalar o zgarishi ham mumkin.	
’
O ymakorlik	
’     xalq   amaliy   san ati   turlari   ganch   o ymakorligi,   yogoch	—	’ ’
o ymakorligi,   suyak   o ymakorligi,   tosh   o ymakorligi   va   boshqalar   bilan	
’ ’ ’
shuQullanuvchi   soha.   Naqsh   va   biror   tasvirni   yogoch,   ganch   (alebastr.   gips),
metall, tosh, suyak va boshqa materiallarni o yib, yo nib, tirnab, chizib, bo rtib,	
’ ’ ’
teshib   ishlanadi.   O ymakorlik   namunalari   bilan   bino   qismlarini,   uyro zQor	
’ ’
buyumlarini bezashda, haykalchalar yaratishda keng qo llaniladi.	
’
Yulduz   gul     yulduz   shaklidagi   gul,   o simlikimon   naqsh   elementi.   Naqsh	
—	’
kompozitsiyalarda kuda ko p uchraydigan qadimiy gul.	
’
Yakka barg    bir barg, zardo zlikda bargning adiiy jilosi.	
—	’
Qad a ma     mis   buyumlarini   qimmatbaho   toshlar   yoki   tagiga   rangli   qo	
— g ozlar
qo yilgan oynalar bilan bezashdir. Bunda mis buyumlari o zining xushbichimligi	
’ ’
hamda jiddiyligi bilan kishini o ziga tortadi.	
’
Qolipak    idishlarga qolip asosida naqsh yaratiladi. Po latdan yoki brinchdan	
—	’
yasalgan qolip naqshni (o yib yoki quyib ishlanadi) ustiga mis parchasini qo yib,	
’ ’
ustiga   yupqa   qo r	
’ g oshin   plastinkasini   qo yib   asta   bol	’ g a   bilan   uriladi.   Natijada
mis   parchalarida   naqshlar   paydo   bo ladi.   Naqshli   mis   parchalarini   mis
’
buyumlarning xohlagan joyiga yopishtirish mumkin.
Qo shbodom	
’     o simliksimon   naqsh   elementi   bo lib   ikki   bodom	—	’ ’
nusxasidir.
Qalam     kandakorlikda  po latdan  yasalgan  xilmaxil  naqsh  zarb  qilinadigan	
—	’
kandakorlik asbobi. Qalamning keskichlari (chilangarlari) po latdan yasaladi.	
’ Qoshiqi     tuxumsimon   va   to rtburchak   shaklidagi   aais   laganlarning   yon—	’
tomonga qayrilib yoki yana davom etib pastga qayrilgan bo lib, lablari kungurali	
’
bo lsa qoshiqi deb yuritiladi.	
’
Qum g on    dastasiz, oftobaga o xshash misdan yasalgan suv idish. Xorazmda	
—	’
qum g on   boshqa   viloyatlarda   oftoba   deb   yuritiladi.   U   Markaziy   Osiyo   xalqlarida
uchramaydi.   Qum g on   nihoyatda   qadimiy   bo lib,   original   ko rinishga   ega.	
’ ’
hozirda ko plab ishlab chiqarilyapti.	
’
Qo shbarg	
’  birbiriga ulangan ko rinishdagi ikki katta barg naqsh.	—	’
Qanotli     oftoba,   yapaloq   qorinli   choydish   bo lib,   qanotli   deyilishining	
—	’
sababi  oftoba yoki choydishni  old tomonidan qaralsa qanotini yozayotgan qushga
o xshab ko rinadi.	
’ ’
Qizil  mis    misgarlikda juda ko p ishlatiladigan mis turi. Qizil mis qizQish	
—	’
rangli o tga chidamli bo ladi.	
’ ’
Qandal    saqichga o xshash narsa bo lib, mis laganlarni zarb qilishda, mis	
—	’ ’
laganlarni orqa tomoniga yopishtirib, keyin kandakor naqshlar ishlanadi.
2.7.  Kulolchilik san ati tarixi	
’  va rivojlanishi . KULOLChILIK     xunarmandchilikning   turli-tuman   loydan   idish,   buyum,–
qurilish   materiallari   va   bosh qa   ishlaydigan   sohasi.   Afrosiyobda   va   Markaziy
Osiyoda   VIII-XII   asrda   rivojlana   boshlangan.   Ayniqsa,   o zbeklar   va   tojiklar	
’
yashaydigan   shahar   hamda   qishloqlarda   keng   rivoj   topgan.   Koratog,   Panjikent,
Samarqand,   Shahrisabz,   F ijduvon,   Toshkent,   Rishtonda   sopol   idishlarning   sirlab
bezatishning   o ziga   xos   uslublari   vujudga   kelgan.   1930   yildan   Toshkent	
’
eksperimental keramika, Samarqandda keramika ustaxonalari, Shaxrisabzda ochildi.
Turob Miraliev (Toshkent), Rustam Egamberdiev, Karim Hazratqulov (Shahrisabz),
Uzoq Shermatov, Xolmat Yunusov (Rishton), Muhammad Siddiq, Usmon Umarov
(Fijduvon)   singari   o nlab   atoqli   kullollar   yoshlarga   ta lim   berdilar.	
’ ’
O zbekistonda   kulolchilik   ishlarini   rivojlantirish,   yoshlardan   kulollar   tayorlash	
’
kullolchilikni   tadqiq   etishda   O zbekiston   xalq   rassomi,   san atshunoslik   nomzodi	
’ ’
Muhiddin   Rahimov   samarali   mehnat   qildi.   Kulolchilik   qora   loydan   mo jizakor	
’’
go zalik   yaratgan   Sharqning   eng   qadimiy   hamda   navqiron   san atidir.       Bu   qora	
’ ’
loy, saxovat, halollik, ezgulik timsolidir. Tuproq insonlarning barcha ehtiyojini o z	
’
zimmasiga   olgan   farovonlik,   to kinlik,   rizq-ro z,   go zallikning   eng   oliy	
’ ’ ’
ko rinishi   san atining   zaminidir.   O zbek   kulolchiligi     uzoq   tarixga,   ajoyib	
’ ’ ’
an analar, shakl,  mazmun, ijodiy jarayon va o ziga xos uslubga ega. Kulolchilik
’ ’
xunari   loydan,   piyola,   kosa,   tovoq,   ko za,     lagan,   xurmacha,   togora,   xum,   tandir,	
’
buyum,   o yinchoqlar,   qurilish   materiallari   va   boshqalar   tayyorlanadigan   soha	
’
bo lib, u uzoq tarixga ega. 	
’
             Maxsus tuproqni o ta qizdirganda,  toshsimon bo lib pishishini, undan xar	
’ ’
xil   idishlar   tayyorlashni   odamlar   juda   qadimdan   neolit   davrining   boshlaridayoq
bilganlar.
          Ular avval loydan idish-tovoqlar yasab, gulxanda   qizdirib pishirganlar. Tuproq
jahonning   hamma     erlarida   bo lgani   uchun   kulolchilik   keng   tarqalgan   bo lib,	
’ ’
dastlab bu xunar bilan ayollar shugullanganlar.
                Kulolchilik   charxi   miloddan   avvalgi   uch   ming   yillikni   boshlarida   ixtiro
qilingandan   keyin   kulolchilik   bilan   erkaklar   shugullana   boshlaganlar.   Keyinchalik
loydan yasalgan idish-tovoqlarni maxsus o choq hamda xumdonlarda pishirganlar.	
’ Neolit davrida idishlarni tagi uchli qilib tayyorlanib erga sanchib qo yilgan. Neolit’
davrida   esa   Sharq   mamlakatlarida   hamda   Qadimgi   Grestiyada   nafis   kulolchilik
idishlari rivoj etgan va me morchilikda sopoldan foydalana boshlagan.	
’
                     VIII-XII asrlarda kulolchilik O rta Osiyoda yaxshi rivojlangan. Buni	
’
Afrosiyobda   va   O rta   Osiyoning   boshqa   erlarida   topilgan   kulolchilik   buyumlari	
’
isbotlab   berdi.   O sha   davrda   O rta   Osiyo   madaniyati   tez   sur atlar   bilan
’ ’ ’
rivojlandi.     Yangi   ko tarilish   davri   bo ldi.   Ko pgina   olim,   yozuvchi   va	
’ ’ ’
mutaffakkirlar,   ya ni   Abu   Ali   Ibn   Sino,   Beruniy,   Firdousi,   Rudakilar   etishib	
’
chiqdi.   Butun   dunyoga   mashxur   bo lgan   me morchilik   yodgorliklari   bunyod	
’ ’
etildi.   Buxoroda   Ismoil   Somoniy   maqbarasi   qurildi.   XIII   asrda   mo gullar	
’
bosqinchiligi   oqibatida   Buxoro,   Samarqand,   Urganch,   Mavr,   Balx   yongin   ostida
qoldi. Oqibatda kulolchilik san ati rivovojiga putur ketdi. 	
’
      XIV asrdan boshlab  O rta Osiyo territoriyasida  kulolchilik tez sur atlar bilan	
’ ’
rivojlandi.   Amir   Temur   xalq   amaliy   san atni   rivojlantirishda   juda   katta   xizmat	
’
qildi.   Bosib   olingan   joylardan   ustalarni   olib   kelib,   ular   uchun   rastalar   ochtirdi.
Mashhur  go zal,  nafis  binolar,  qasrlar,   saroylar   qurdirdi. Amir  Temur     vafotidan	
’
so ng  o zaro  ichki  janglar   oqibatida  Temuriylar   xonligida  markazlashgan  xonlik	
’ ’
kuchsizlanib   ketdi.   Natijada   Buxoro,   Xiva,   Qo qon   xonliklari   paydo   bo ldi.	
’ ’
O rta Osiyda bir necha feodal davlatning bunday ajralishi natijasida o zaro aloqa	
’ ’
susayib ketishiga sabab bo ldi. Shuning uchun ham kulolchilik turli erlarda turlicha	
’
rivojlandi. XIX asrga kelib kulolchilik mamlakatlari tashkil bo la boshladi.	
’
      O rta Osiyoda suvga bo lgan ehtiyoj katta bo lgani uchun sopol idishlarni tez	
’ ’ ’
sur atlar   bilan   ishlab   chiqarishga   ehtiyoj   sezildi.   Asrlar   osha   ularning   shakli   va	
’
bezagi   nafislashib   bordi.   Ustalar   turli-tuman   kulolchilik   buyumlarini     yasashdan
tashqari,   ularni yuksak did bilan bezay boshladilar. XIX asrda   arzon baho chinni
ishlab   chiqarilishi   va   Rossiyadan   chinni   idishlarni   to plab   olib   keltirilishi   O rta	
’ ’
Osiyo territoriyasida sopol buyumlar ishlashni birmuncha pasaytirib yubordi. Lekin
arzon   sopol   idishlarni   me morchilikda   keng   foydalanishi   kulolchilikning	
’
rivojlanishiga to sqinlik qila olmadi. 	
’           XIX asrda O rta Osiyoda tojik va o zbek xalqlari o rtasida kulolchilik juda’ ’ ’
keng   rivojlanib,   Gijduvon,   Panjikent,   Samarqand,   Shaxrisabz,
Toshkent,   Rishtonda   kulolchilik   markazlari   paydo   bo ldi.   Ular   sopol   idishlarni	
’
sirlab   bezatishning   o ziga   xos   uslublarini   vujudga   keltirdilar.   Ayniqsa,   ishlab	
’
chiqarilayotgan   kulolchilik   mahsulotlarining   sifatliligi,   chiroyliligi,   naqshlarning
nafis va ta sirchanligi bilan shuhrat qozondilar. 	
’
        1930   yilda   Toshkentda   eksperimental   keramika   va   Samarqandda   keramika
ustaxonalari   ochildi.   1932   yilda   Toshkentda   o quv   ishlab   chiqarish   ustaxonasi	
’
tashkil etilib,  u erda xalq amaliy san ati ustalari shu qatori kulollar tayyorlaydigan	
’
kurslar   tashkil   etildi.   (1943   yilda   Shaxrisabzda   o quv-ishlab   chiqarish   badiiy	
’
kombinati   ishga   tushdi).   Kulolchilik   sir-asrorlarini   mashxur   kulollar   yoshlarga
sitqidildan   o rgatdilar.     Bular   Rishtonlik   Uzoq   Shermatov,   Xolmat   Yunusov,	
’
Gijduvonlik   Muhammad   Siddiq,   Usmon   Umarov,     Toshkentlik   Turob   Miraliev,
Shaxrisabzlik Rustam Egamberdiev, Karim Xazratqulov va boshqalar edi. 
                  Ko pgina   kulolchilik   ustaxonalari,   artellari   tashkil   etildi.   40   yillarda
’
Gijduvondagi   Namuna ,   Rishtonda   Yangi   hayot   artellari   faqat   jumhuriyatimizda
“ ” “ ”
emas, balki butun dunyoga mashhur edi. 
              Ayniqsa   kulolchilikni   tadbiq   etishda   O zbekiston   xalq   rassomi,	
’
san atshunoslik nomzodi Muhiddin Rahimov samarali mehnat qildi. U o ziga xos	
’ ’
kulolchilik   maktabini   yaratib,   xalq   san atiga   oid   bir   qancha   asarlar   va   ajoyib	
’
shogirdlar qoldirdi. 
Muhiddin   Rahimov     Toshkent   kulolchilik   maktabining   mashhur   kulollaridan	
–
biri.   Kulol,   san atshunos,   rassomlar   uyushmasining   a zosi,   O zbekiston   xalq	
’ ’ ’
rassomi kulolchilik hunarini qarindoshlaridan o rgangan. Turkiston xalq xo jaligi	
’ ’
kengashi   qoshidagi   Toshkent   badiiy   hunarmandchilik   maktabi   (1918-20).   Moskva
Silikatlar   Instituti   (1924-26)da   va   Leningrad   Keramika   instituti   (1927-29)da
o qigan.U   Samarqand   va   Toshkentdagi   qadimiy   me morchilik   yodgorliklarini	
’ ’
ta mirlashda   qatnashdi.   Rahimov   ijodida   an anaviy   o zbek   kulolchiligi   bilan
’ ’ ’
zamonaviy   sopolchiligi   uygunlashgan.   Ijodining   dastlabki   davrida   yaratgan
buyumlari  (Yirik shaklli  erkin hamda quyuq bo yalgan naqsh  bezaklari)da yorqin	
’ zamindagi ko k, yashil, sariq gullar jilosi ajoyib kompozitsiya hosil qiladi. O rta’ ’
asrlar kulolchiligini yaxshi o rgangan Rahimov an anaviy lagan, guldon va yangi	
’ ’
shaklli   bezak   idishlar,   portretli   sovga   buyumlar   yaratdi,     ularning   bezagida
o simliksimon   naqshlar   bilan   bir   qatorda   mazmun,   hayvon   shakllari   va   yozuvli	
’
tasvirlardan   mohirona   foydalandi.   Sopol   materiali   va   bo yoqlarni   o rganish	
’ ’
yo lidagi   izlanishlar   samarasi   sifatida   bir   qator   asarlar   maydonga   keldi,   masalan,	
’
1961 yilda  Xudojestvennaya  keramika Uzbekistana  asari  va boshqalar. U Hamza	
“ ”
nomidagi   san atshunoslik   institutida   ilmiy   xodim   bo lib   ishlagan   (1965-71),	
’ ’
Toshkent   teatr   va   rassomchilik   san ati   instituti   (1958-61)   va   P.Benkov   nomidagi	
’
Jumhuriyat   badiiy   bilim   yurtida   dars   bergan   (1952-76).   Rahimov   yaratgan   sopol
buyumlar   Mokvadagi   Sharq   xalqlari   san ati   muzeyi,   Leningraddagi   Xalqlar	
’
etnografiyasi muzeyida, O zbekiston jumhuriyat muzeylarida saqlanadi. U Hamza	
’
mukofoti laureati (1977) bilan mukofotlangan. 
          Xorazm kulolchilik san atiga katta hissa qo shgan ustalardan biri  
’ ’ Raimberdi
Matjanovdir .
  Raimberdi   Matjanov   -   Xorazm   badiiy   kulolchilik   maktabi   O zbekiston   amaliy	
’
bezak     san atida   alohida   o rin   tutdi.   Kulolchilik   maktabi   Toshkent,   Andijon,	
’ ’
Fargona,   Samarqand,   Buxoro   va   boshqa   shaxarlar   kulolchilik   maktabidan   o ziga	
’
xos   yasash   uslubi,   texnologiyasi,   naqsh   kompozitsiyasi,   koloriti,   dinamikligi
kishilarga estetik ta sirchanligi bilan  alohida o rin tutadi. 	
’ ’
          Raimberdi Matjanov Xorazmning qadimiy kulolchilik markazlaridan biri Madir
qishlogida   1909   yili   kulolchilar     oilasida   dunyoga   keldi.   O sha   davrda   Madir	
’
qishlogida   o n   besh   kulolchilik   ustaxonasi   bo lib,   ularda   80   dan   ortiq   kulollar	
’ ’
ishlar   edi.   Qoshin   pishirishdp   o sha   davrda   nom   qozongan   ustalar   usta   Bolta	
’
Matrizaev,   Bolta   Vaisov,   Matjon   Qulmatovlar   bor   edi.
Matjon     kulolning   o gli   Raimberdi   o z   otasidan   kulolchilik   sir   -   asrorlarini	
’ ’
o rgana boshladi. U avval loydan har hil o yinchoqlar,   shakllar yasagan bo lsa,	
’ ’ ’
keyinchalik   ixcham   bodiya,   koshinni   o rgandi.   Kulolchilik   sir-asrorlarini   6   yil	
’
deganda   o rganib,   Eshim   kulolning   oq   fotihasini   oldi.   O zi   mustaqil   idish   va	
’ ’
koshinlar   ijod   qila   boshladi.   1930   yili   R.Matjonov   kooperativ   arteliga   kirib, kulolchilik   ishini   davom   ettirdi.   O sha   davrda   kulollar   juda   kamayib   ketgan   edi.’
Uning bu ogir ishlariga turmush o rtogi yordam berardi. 
’
      Usta   naqqoshlik   sir-asrorlarini   mukammal   o rgandi.   U   shu   o rgangan	
’ ’
naqshlarini   kulollik   bo yumlariga   qo llashga   astoydil   intilib,   XIX-   XX   asr   Xiva	
’ ’
koshinkorlik   an analarini   boyitadigan   buyumlarini   yaratdi.   Kulol   ishlab	
’
chiqarayotgan   buyumlarda   ham,   koshinda   ham   uch   xil   oq,   yashil,   lojuvard
ranglardan foydalandi. U ranglarni tayyorlash texnologiyasini ham juda yaxshi bilar
edi.   Idish   tayyorlangandan   so ng   qo lda   va   shtamp   yordamida   naqsh   chiziladi,	
’ ’
unga   sir   berilib   oftobda   quritilib   pechda   qizdiriladi.   Usta   sirni   o zi   tayyorlardi.	
’
Qoraqumga   borib,   chogon   yoki   kirchop   yigib   darhol   o sha   joyda   yoqib   kulini	
’
ustaxonaga olib kelib maydalangan shisha uniga qo shadi. Ya ni uch qism kulga	
’ ’
bir   qism   shisha   kukuni   qo shiladi.   Uni   biror   idishda   suv   bilan   aralashtirib	
’
tayyorlangan bodiyaga surtiladi. Keyin bodiyani o tda pishirishda o sha yumaloq	
’ ’
suyuqlik   o tga   tashlanadi.   U   o tda   bodiyaga   urilib   rangini   o zgartiradi.   O sha	
’ ’ ’ ’
qum   kukunini   suv   bilan   aralashtirib,   sovutiladi   hamda   tozalanadi.   Unga   un   va
ozgina   mis   oksidi   qo shib   tayyorlaydi,   so ngra   bodiya   sirtiga   surkaydi.   Kulol	
’ ’
Rahimberdi Matjonov shu texnologiya asosida loydan xum, ko za, togora, chanoq,	
’
choynak, piyola, oftoba, bodiya va boshqa xilma-xil badiiy buyumlar tayyorladi. 
Xalqimiz   shogirdsiz   usta   mevasiz   daraxt   deb   bejiz   aytmagan.   Ustani   Xorazmda	
” ” ”
sermeva   daraxtga   o xshatishadi,   chunki   juda   ko p   shogirdlar   etishtirib   chiqardi.	
’ ’
O zbekiston   xalq   ustalari   birlashmasi   Rahimberdi   Matchonov   ustaxonasida	
’
hunarmandchilik maktabi ochtirib, u erda hunarmandchilik sir-asrorlarini o rgatdi.	
’
Uning   shogirdlari   Davron   Sa dullaev,   Amin   Mirzaev,   Maryamjon   Matchonova,	
’
Mukarrama Sa dullaevalar hozir badiiy kulolchilik san atini rivojlantirishda katta	
’ ’
hissa   qo shmoqdalar.   Tarixiy   obidalarni   ta mirlashda   usta   kulolning   xizmatlari	
’ ’
katta.   1956   yili   Xivadagi   Pahlavon   Mahmud   maqbarasini   ta mirlashda   qatnashdi.	
’
U   gumbazning   pastki   qismi   uchun   qadimgi   uslubda   zangori   rangda   koshinlar
tayyorlab bergan, ular  hozirgi  kunda avvalgidek rangini yo qotmay turibdi. Kulol
’
yana   Ko hna   Ark   darvozasining   ikki   minorasini   va   boshqa   me morchilik	
’ ’
yodgorliklarini ta mirlashda qatnashdi. 	
’               1975 yili Xalq Xo jaligi yutuqlari ko rgazmasi  Bosh komiteti xalq ustasini’ ’
kumush   medal   bilan   taqdirladi.   1970   yildan   beri   Rassomlar   uyushmasining   a zi	
’
Usta   Raimberdi   Matchonov   sehrli   qo llarida   sayqal   topgan   badiiy   kulolchilik	
’
buyumlari   Jumhuriyatimizning   turli   shaharlarida   ham,   chet   ellarda   masalan,
Vengriya,   Franstiya,   Chexoslovakiya,   Hindiston,   Italiya,   Mongoliya   kabi   xorijiy
mamlakatlarda   namoyish   etilib,   faxrli   o rinni   egalladi.   Uning   bodiya,   ko zacha,
’ ’
chanoq,   koshin   va   boshqalari   Moskva,   Leningrad,   Toshkent,   Xiva   shaharlarida
doimiy ekspozistiyaga aylanib qolgan.
 
2.10.  Kulolchilik texnologiyasi , unga naqsh kompozitsiyasini tuzish
usullari va nazariyasi. Har bir hunarni o ziga xos mashaqqatli va o ziga xos sir-asrorlari bo ladi.’ ’ ’
Qadimdan   ota-bobolarimiz   badiiy   kulolchilik   sirlarini   va   tajribalarini   faqat   o z	
’
shogirdlariga     o rgatib   o zga   bolalarga   o rgatmaganlar.   Ota-bobolarimiz   asrlar	
’ ’ ’
mobaynida kulolchilik sir-asrorlarini o rganib har  bir mahsulotni ayniqsa sifatiga,	
’
badiiyligicha,   foydalanish   qulayligiga   va   uning   umrboqiyligiga   alohida   e tibor	
’
berib   kelganlar,   shuning   uchun   ular   tayyorlagan   oddiy   sopol   piyolasidan   tortib,
sharq   me morchiligini   bezab   turgan   koshinlarning   umrboqiyligi   dunyo   ahlini   lol	
’
qoldirmoqda, ha bunga erishish uchun ota-bobolarimiz yuqori sifatli goyat chidamli
hamda   davr   sinovlaridan   o tgan   materiallardan   keng   foydalanib   kelganlar.	
’
O tmishda tuproqdan, qorachiroq, shamdan sarxona, jomashov, xum hamda ovqat	
’
pishiriladigan sopol idishlar tayyorlangan, lekin keyingi vaqtga kelib bularga ehtiyoj
bo lmaganligi uchun ular yo qolib bormoqda. Hozir tovoq, guldon, lagan, piyola,
’ ’
tandir va boshqalar ko p ishlab chiqarilmoqda.                     Kulolchilikda asosiy xom-	
’
ashyo   tuproqdir.   Tuproqlarning   sog   tuproq,   qora   tuproq,   ko kimtir   qizil   loykor	
’
turlari   bo ladi.   Kulolchilikda   ishlatiladigan   loy   o zining   xususiyati   va	
’ ’
ishlatiladigan buyumiga qarab bir necha guruhlarga bo linadi. 	
’
Loyi guldon   sershirali loy, bu loydan juda	
–
nozik guldonlar yasaladi. U elastik xususiyatga ega bo lib, jo sha loy qo shilgan	
’ ’ ’
bo ladi. 	
’ Chinni   loy   yoki   oq   loy-yarim   fayans   bo lib,	’
qoramtir loy oqtosh va ishqor qo shilib tiyyorlanadi. Bu loydan kosa, piyola, lagan	
’
va boshqalar tayyorlanadi. Kesma   koshin   loy   o tga   chidamli   qoramtir	
– ’
loylan, ya ni gilvataga oq tosh yoki oq qum qo shib tayyorlanadi. Undan har-xil	
’ ’
mozaikali koshinlar tayyorlanadi.
Koshin   loy-shirachli   loyga   kvars   qumi   qo shib   undan	
’
har xil koshinlar tayyorlanadi.
Kosagar loy  patloy yokt tovoq loy deb ham yuritiladi. Bu loy	
–
sog   tuproqqa   qamish   qozgogini   aralashtirib   tayyorlanadi.   Undan   yassi   yuzali
idishlar tayyorlanadi.
Ko zagar   loy-60-70%   plastik   yogli   loy   va   30-40%   sog   tuproqdan   iborat	
’
bo ladi.   Undan   xum,   guldon,   ko za   va   boshqalar   tayyorlanadi.   Kulolchilikda	
’ ’ shamod, gilvata, bo yoqlar, angob, charx, mo yqalam, mola, katta sola, kichkina’ ’
mola,   sim,   naqshin   qolib,   labgir,   laganqolib,   pargor   qalam,   kojkord,   taroq,   tagi
qalam,   gujmak,   tuppa   va   boshqalar   ishlatiladi.   Kulolchilikda   loyni   ustalar   har-xil
texnologiyada   tayyorlaydilar.   Maxsus   tuproqdan   loy   qilinib,   uni   tepib,   mushtlab
pishitiladi. Loyni nam matoga loy tayyorlaydigan xona bo lib, uyni ichki qismidan	
’
hovuzga   o xshash   uncha   chuqur   bo lmagan   joy   bo lgan.         Bu   hovuz   pishiq	
’ ’ ’
gishtdan   to shaladi.   Loyni   har   kuni,   ya ni   20   kungacha   suv   sepib   pishitiladi   va
’ ’
nam   sholchani   ustiga   yopib   qo yiladi.   Kerakligicha   loyni   tepib   mushtlab	
’
pishitiladi.   Loyni   yulib   olib   stol   ustiga   urib-urib   pishitiladi,   shunda   loy   ichida
to planib qolgan havo yo qotiladi. Agar loyda havo qolib ketsa, idishni pechkada	
’ ’
pishirganda o sha  bo shliq yana kattalashib  idish teshik  bo lib qolishi  mumkin.	
’ ’ ’
Shuning   uchun   qancha   ko p   loyni   pishitilsa,   shuncha   sifatli   maxsulot   olinadi.	
’
Kulolchilik   charxida   idishlar   tayyorlanadi.   Charx   asosiy   qurol   bo lib,   u   katta   va	
’
kichik yogoch gildirakdan  iborat  bo ladi. Yogoch o q bilan birlashtiriladi. Kulol	
’ ’
charxining   pastdagi   katta   gildiragini   oyogi   bilan   aylantirib   turadi.   Yuqoridagi
gildirakka   loy   quyib   undan   idish   tayyorlaydi.   Tayyorlangan   idishlar   yaxshilab
quritiladi.   Chunki   yaxshilab   quritilmasa,   keyin   pechda   yorilib   ketishi   mumkin.
Quritilgan   idishlarni   xumda   qizdiriladi.   Sirlanadigan   idishlar   sirlanadi,   yana
xumdonda qizdiriladi. 
Qadimdan  kulollar   ma lum  idish   yoki   buyum   bo yicha  ixtisoslashgan  bo ladi.	
’ ’ ’
Masalan,  kosagar,   tandirchi,  ko zagar  va   boshqalar   deb  yuritiladi.  Xorazm  badiiy	
’
kulol   ustalari   qadimdan   o ziga   xos   texnologiyaga   ega   bo lganlar.   Ular   koshin,	
’ ’
bodiya   xum   va   boshqa   kulolchilik   maxsulotlari   ustiga   beriladigan   sirni   tayyorlash
uchun   yozning   jazirama   issiq   oylarida   ko xna   Urganch   tomonlaridagi   qum	
’
etaklariga   chiqib   haftalab   chogon   o simligini   to plab,   uni   yoqib,   kulini   olib	
’ ’
kelganlar.   Hozir   bu   o t   juda   kamayib   ketgan.   Bu   o simlikdan   tashqari   qora	
’ ’
o roqdan   ham   foydalanganlar.   Sentyabr   oylarida   qora   o roq   ayni   shirachga	
’ ’
to lgan   vaqtida   faqat   yashil   patini   yoqib,   kulidan   ishqor   tayyorlaganlar.
’
Ustaxonaga   olib   keltirilgan   chogon   va   qora   o roqqa   qum   aralashtirib   qo lni	
’ ’
namlab guvala qilinadi va xumbuzga qo yiladi hamda uni yuqori daraja issiqlikda	
’ qizdiriladi.   Natijada   u   toshga   aylanadi.   Keyin   esa   ikkinchi   marta   xumbuzning
tokchasiga   qo yiladi.   Yuqori   darajada   qizdirish   natijasida   u   pastki   oxirga   oqa’
boshlaydi  va  u  oppoq  rangga  o tgan    bo lsa  tayyor   bo lganidan  dalolad  beradi.	
’ ’ ’
Agarda u qoramtitr tusda bo lsa, shu jarayon yana qaytadan davom ettiriladi. Hosil	
’
bo lgan   oq   toshsimon   ishqorni   tegirmonda   un   holiga   keltirib   maydalanadi.   Bu	
’
ishqor unga yangi bugdoy unidan atala pishirib, qozonda qorishtiriladi. Qozonga suv
solinib   bulgab   suyuqlik   holiga   keltiriladi.   Hosil   bo lgan   xom   ashyo   tabiiy   ishqor	
’
siri   deb   aytiladi.   Tabiiy   ishqor   siridan   tayyorlangan   mahsulot   yuziga   cho mich	
’
bilan   sir   beriladi.     Pechda   bu   sir         1000-1200   daraja   issiqlikda   loyga   shunday
kirishib ketadiki, u issiqlikda ham, sovuqda ham o z xususiyatini yo qotmaydigan	
’ ’
bo lib qoladi.	
’ Kulolchilikka   xos   bo yoqlar	’
tayyorlash ham o ziga xos texnologiyaga ega.	
’ Oq rang-bu rang oq
tuproq   gilvata   va   11%gacha   oqtoshni   mayda   qumini   qo shib   tayyorlanadi.   Uni	
’
aralashtirib   atala   holida   tayyorlab   buyum   yuziga   tekis   suriladi   va   keyin   naqsh
chiziladi.
Ma lumki,     o zbek   kulolchilik   san ati   qadimiy   davrlardan   shu   kungacha	
’ ’ ’
keng   tarqalgan   va   aholi   ehtiyojlarini   qanoatlantirib   kelgan,   muhim   kasb-hunar
sohasidir.     O zbekiston   jabhasida   qadimdan   har   vohaning   hunarmandchilik	
’
markazlari   vujudga   kelib   shakllangan.   Bu   markazlarda   xalq   ehtiyoji   uchun   eng
kerakli sopol buyumlar ishlab chiqarilgan va sotilgan. 
          Hozirgi   vaqtda   badiiy   bezatish   uslubi   plastik   va   texnologik   xususiyatlari
bo yicha uchta asosiy kulolchilik maktablariga bo lish mumkin:	
’ ’
Fargona   Badiiy   kulolchilik   maktabi   (asosiy   markazlari-Rishton,   Gurumsaroy)   ;
Buxoro   Samarqand badiiy kulolchilik maktabi (asosiy markazlari   Samarqand,	
– –
Urgut,   Gijduvon,   O ba,   Shaxrisabz);   Xorazm   badiiy   kulolchilik   maktabi   (asosiy	
’
markazlari   Madir va Kattabog qishloqlari). Har bir maktab o zining rivojlanish	
– ’
va   ijodiy   tamoyillari,   etakchi   markaz   va   ustalari,   boshqa   maktablardan   farqlovchi
xususiyatlari bilan belgilanadi. Ular o z qonuniyatlari doirasida faoliyat ko rsatadi	
’ ’
va asosiy badiiy tamoyillari umumiyligini saqlab keladi.           Fargona   badiiy kulolchilik maktabining asosiy xususiyatlari uning aholi etnik
tarkibi, joylanishi va tarixiylik tamoyillari bilan bevosita bogliqdir.
      Rishton    Fargona maktabining an analarini o zida mujassamlashtirgan eng– ’ ’
yorqin   kulollik   markazidir.Keyingi   30   yil   ichida   (1970   yillardan   boshlab)   Rishton
sopoli an anaviy badiiy va texnologik usullar asosida qayta tiklandi. 19-asr oxiri 20	
’
asr boshlarida Rishton   O zbekistondagi sirlangan sopol buyumlari ishlanadigan	
– ’
eng mashhur va qadimgi markazlardan biri edi.
        Ishqorli   sir   tayyorlash   ham   yo lga   qo yildi.   Hozirgi   vaqtda   bu   erda   sopol	
’ ’
idishlarning  yapaloq   (kosalar,  laganlar)   va   uzun   bo yli   (ko zalar,  xumlar)   turlari	
’ ’
ishlab   chiqarilmoqda.   Ilgari   ishlar   ixtisoslashgan   tarzda   bajarilardi     yapaloq	
–
buyumlarni,   ya ni   yapaloq   va   qisqa   bo yli   shakllar   yasovchi   ustalar     kosagar;	
’ ’ –
baland,   bo yi   cho zilgan   buyumlarni   yasovchi   ustalarni   ko zagar   deyishgan.	
’ ’ ’
Hozir   bunday   tasniflash   ilgarigi   mohiyatini   yo qotgan;   ayrim   ustalar   (I.Komilov,	
’
U.Ashurov, X.Sattorov, K.Qosimov, M. Azimov, A. va M. Tojalievlar va boshqalar)
ham   yapaloq,   ham   cho zinchoq   shaklli   idishlarni   yasashadi.   Ayni   paytda   har   bir	
’
qator   kulollar,   asosan,   o rta   va   yosh   avlod   vakillari   (Sh.   Yusupov,   A.Nazirov,	
’
A.Isoqov,   A.Usmonov,   M.Saidov,   R.Usmonov   va   boshqalar)   ko proq   yapaloq	
’
idishlar     laganlar   yasash   bilan   shugullanishadi.   Rishton   maktabida   buyumlar	
–
shakllarining   nihoyatda   rang-barangligi   ko zga   tashlanadi.   Bu   erda   laganlarning	
’
har   xil  turlari  uchraydi,  kosalarning   turli   iariantlari    kosa,   shokosa,   qo shquloq,	
– ’
don   mahsulotlari   uchun   katta   xumlar   ishlab   chiqariladi.   Bunday   buyumlarning
ishlab   chiqarilishi   keyingi   25-30   yil   davomida   qayta   tiklandi   va   yanada   nafis
ko rinishlarga ega bo ldi.	
’ ’
        Rishton   sopolchiligining   mahalliy   badiiy   xususiyatlari   ko p   jihatdan	
’
buyumlarga   naqsh   berilishida   ko zga   tashlanadi.   Uning   naqshlar   majmui   boy   va	
’
rang-barangdir.   O zbekiston   kulolchiligida   ishlatiladigan   naqshli   bezaklar	
’
majmuini     handasaviy   va   o simliksimon   bezaklar,   ramziy   belgilar,   buyumlar	
– ’
tasvirlari,   hayvonlar   va   antropomorfik   mavzular   tashkil   qiladi.   Bir   qator   ustalar
(A.Nazirov,   A.Usmonov)   yapaloq   buyumlarga   chirmashib   ketgan   arab   yozuvlari
orqali   bezak   bera   boshladilar.   !990   yillardagi   girih   bezaklar   orasida   to rsimon	
’ naqsh   ( chetan ),   rombsimon   naqsh   ( to rsimon ),   uchburchakli   shakllarning   bir“ ” “ ”	’
maromda joylashtirilishi ( uchburchak ), doirasimon shakllarning zanjir shaklida bir	
“ ”
tekis   berilishi   ( zanjir ,   jingalak   zanjir ),   nuqtali   naqsh   ( no xot ),   qora   va   oq	
“ ” “ ” “ ”	’
kvadratlarning   navbat   bilan   o rin   almashishi   shaklidagi   naqsh,   egri   va   to gri	
’ ’
chiziqlar   shaklidagi,   doiracha   va   tupbarggul   shaklidagi   mavhumiy     handasiy	
–
bezaklar ko p tarqaldi.    	
’
      O simliksimon   naqshlar   ayniqsa   turli-tuman   va   sermazmundir.   Rishton	
’
kulolchiligida   chorbarg ,   uslub   berilgan   bodom   guli     bodomgul ,   anorgul ,	
“ ” “ ” “ ”	–
barg ,   anor ,   sarv ,   o simlik   shoxlari     islimiy   kabi   mavzular   ko proq	
“ ” “ ” “ ” “ ”	’ – ’
ommalashgan.
      O simliksimon   dunyosiga   oid   mavzularni   talqin   qilishda,   ayniqsa   an anaviy	
’ ’
belgilar   bilan   bu   mavzularning   yangicha   talqinlari   nisbattan   yaqqol   ko zga	
’
tashlanadi.   Rishtonlik   ustalar   ilgarigi   mavzular   ko rinishini     xiyol   o zgartirish	
’ ’
usuli   bilan   yangicha   tuzilma   yaratish   yo lidan   borib,   bezakning   yangi   obrazlar	
’
timsolida   sayqallashishiga   erishmoqdalar.   Bunday   uslub   Sh.Yusupov   ijodida,
shuningdek   kulollar   A.Usmonov,   A.Nazirov,   A.Isanov,   I.Komilov   va   boshqalar
asarlarida,   ayniqsa   yorqin   namoyon   bo lmoqda.   Bodomgul   va   anor   kabi	
’ “ ” “ ”
mavzularning   talqin   qilinishida   tez-tez   o zgarishlar   qilib   turiladi,   ular   bir   tekisda
’
zich qilib joylashtirilishi tufayli ko pincha idishlarga bezak berishda etakchi o rin	
’ ’
tutadi.
              Buyumlarning   tasvirlanish   usuli   orasida   Rishton,   shuningdek,   Gurumsaroy
kulolchiligi uchun  qumgon  mavzui eng ko p tarqalgan va o ziga xos xususiyatga	
“ ”	’ ’
ega. 
Bunday   bezak   bir   necha   o n   yillik   davomida,   19-asr   oxiridan   boshlab   yapaloq	
’
idishlarning tubiga ishlangan. Rishtonlik ustalar  qumgon bilan bir qatorda Fargona
pichoqlarini  ko pincha qumgon bilan uygunlikda tasvirlaydilar. 1990 yillarning 2-	
’
yarmidan   boshlab   Rishtonlik   ustalar   ayrim   buyumlarning   bezaklari   sifatida
an anaviy   me morchilik   majmualari     minoralar,   maschitlar,   madrasalarning	
’ ’ –
ma lum bir ko rinishidan ham  foydalanmoqdalar.
’ ’               Hayvonot   olamiga   oid   va   antropomorfik   mavzular   Rishton   kulolchiligida
parchasi yaxlit uchun  tamoyiliga ko ra taqdim etilgan, unda inson yoki hayvonlar“ ”	’
va parrandalar gavdasining ayrim unsurlari yordamida yaxlitlik goyasi aks ettiriladi. 
                Masalan,   chashmi   bulbul ,   par-pashsha ,   ilon   izi ,   xo kiz   shoxi   kabi	
“ ” “ ” “ ” “ ”	’
bezaklar   ana   shunday   ishlangan.   Ba zan   bunday   naqshli   mavzular   bir-biri   bilan	
’
uygunlashib, Rishtonlik ustalar buyumlariga betakror timsol baxsh etadi.
       1991-2001 yillar Rishton kulolchiligining rivojida quyidagi tamoyillarni qayd
qilish mumkin: rishtonlik ustalar an anaviy merosni astoydil e zozlash bilan birga
’ ’
ancha dadillik va keskinlik bilan buyumlar shakllari talqini hamda naqshli bezaklar
xarakteriga     o zgartirishlar   kiritishyapti.   Ular   izlanishmoqda,   biroq   bu   hamisha	
’
ijobiy   samara   bermasdan,   ba zan   eklektikaga   ham   olib   kelmoqda   (masalan,	
’
miniatyuraga  oid tasvirlar, qora va jigarranglarning Rishtonning  an anaviy moviy	
’
rangidan ustunligi va hokazo).
  An anaviy   shakllar   va   naqshlarni   izchillik   bilan   to laqonlik   qilib   qayta   tiklash,	
’ ’
an analarga   so zsiz   rioya   qilish   o rnini   yakka   tartibdagi   ijodiy   tashabbuskorlik,
’ ’ ’
yangicha usul va naqshin bezaklar turlarini kengaytirish egallab bormoqda.
Masalan,   chashmi   bulbul ,   par-pashsha ,   ilon   izi ,   xo kiz   shoxi	
“ ” “ ” “ ” “ ”	’
kabi  bezaklar  ana shunday  ishlangan.  Ba zan  bunday naqshli  mavzular  bir-	
’
biri  bilan uygunlashib,  Rishtonlik ustalar  buyumlariga betakror  timsol  baxsh
etadi.
       1991-2001 yillar Rishton kulolchiligining rivojida quyidagi tamoyillarni qayd
qilish mumkin: rishtonlik ustalar an anaviy merosni astoydil e zozlash bilan birga	
’ ’
ancha dadillik va keskinlik bilan buyumlar shakllari talqini hamda naqshli bezaklar
xarakteriga     o zgartirishlar   kiritishyapti.   Ular   izlanishmoqda,   biroq   bu   hamisha	
’
ijobiy   samara   bermasdan,   ba zan   eklektikaga   ham   olib   kelmoqda   (masalan,	
’
miniatyuraga  oid tasvirlar, qora va jigarranglarning Rishtonning  an anaviy moviy	
’
rangidan ustunligi va hokazo).
  An anaviy   shakllar   va   naqshlarni   izchillik   bilan   to laqonlik   qilib   qayta   tiklash,	
’ ’
an analarga   so zsiz   rioya   qilish   o rnini   yakka   tartibdagi   ijodiy   tashabbuskorlik,
’ ’ ’
yangicha usul va naqshin bezaklar turlarini kengaytirish egallab bormoqda.                     Hozirgi   paytda   Rishtonda   1000   dan   ortiq   kulollar   ijod   qilmoqdalar.   1990
yillarning   o rtalarida   ustalar   Toshkent,   Mosvkva   va   Sankt-peterburg   shaharlarida’
qator ko rgazmalarda qatnashdilar. Shulardan 130tasi  Hunarmand  xalq ustalari	
’ “ ”
assostiastiyasining   a zolaridir.   1995   yilda   O zbekiston   san at   muzeyi   qoshida	
’ ’ ’
Rishton   ustalarining   Moviy   afsona   mavzuidagi   katta   retrospektiv   ko rgazmasi
“ ”	’
bo lib   o tdi.   Shu   bilan   birga,   Yaponiyaning   O zbekistondagi   elchixonasiga	
’ ’ ’
tashabbusi   bilan   1994-1996   yillarda   bir   qator   rishtonlik   kulollar   ishlab   chiqarish
markazlari  bilan tanishib keldilar. Komastu  shahridagi  Kutani  kulollik markazida	
“ ”
bo lib,   Asakura-san   kulolchilik   muzeyida   Rishton   kulolchilik   maktabi	
’
namunalaridan   iborat   doimiy   ekpozistiya   tashkil   etildi.A.Nazirov   an anaviy	
’
Tashabbus-2001   tanlovida   Yilning   eng   yaxshi   hunarmandi   nominastiyasi	
“ ” “ ”
bo yicha 1-o rinni egalladi.	
’ ’
                        O zining   garoyib   havorang   sopoli   bilan   mashhur   bo lgan   fargona	
’ ’
maktabining   yana   bir   markazida     Gurumsaroyda   ilgarilari   minglab   ustalar	
–
ishlagan. 1990 yillarning boshida bu erda faqatgina bir usta   Maqsudali  Turopov	
–
qolgan edi.
                    Gurumsaroy   kulollik   markazida   Fargona   maktabining   qadimiy   kulollik
an analari   ko p   darajada   saqlanib   qolgan.   Bu   sopol   buyumlarining   ishlanish	
’ ’
texnologiyasidan   badiiy   bezatish   jarayonigacha   namoyon   bo ladi.   Gurumsaroy	
’
bezaklari   Rishton   kulollik   markazi   bezaklaridan   ishlanish   uslubining   alohidaligi
bilan ajralib turadi.  Gurumsaroy  sopol   buyumlarida  bezakning  mahobatli  oydinligi
va   soddalik   xosdir.   Yana   bir   o ziga   xos   xususiyati   bu   bezaklarning   uzoq	
’
o tmishga taalluqli (arxaik)ligidadir. Odatda bu naqshlar ko p emas, asosan uch-	
’ ’
to rt   xil   quyidagi   yo sin   o zgarishlarni   uchratish   mumkin   ( qumgon ,
’ ’ ’ “ ”
chorbarg ,   butsimon   bezak ,   ko p   burchakli   yulduzsimon   bezaklar ).	
“ ” “ ” “ ”	’
Buyumlarning shakli va turlari ham o ziga xos   diametri yarim metrga etadigan
’ –
yirik   laganlar,   o rtacha   hajmdagi   kosa   va   yuzali   idishlar,   qo shquloqlar   (keng	
’ ’
bo gizli   va   ikki   quloqli   kosalar).   Gurumsaroy   sopol   buyumlardagi   ko kmoviy,	
’ ’
lojuvard, zangori hamda jigarrang bo yoqlar gammasi   Gurumsaroy ustalarining	
’ –
an anaviy   ishqorli   sirdan   foydalanganligidadir.   M.Turopov   ishqorli   sir   bo yoq	
’ ’ olish   uchun   zarur   gulak   o tini   yigishtirishdan   tortib,   qo lda   qoliplash   va   naqsh“ ”	’ ’
chizishgacha   barcha   ishlarni   faqat   an anaviy   usulda   bajargan.   Ana   shunday	
’
universallik Gurumsaroy kulollarining ijodini belgilovchi qadimiy xususiyatdir.
                          1997 yildan boshlab (M.Turobov vafotidan so ng), Gurumsaroy kulollik	
’
san ti an analarini M.Turobovning shogirdi Vahobjon Buvaev davom ettirmoqda.	
’ ’
Bir   qator   tashkiliy   va   mablag   bilan   bogliq   muammolarga   qaramasdan,   1990
yillarning   oxiriga   kelib,   V.Buvaev   Gurumsaroy   kulollik   maktabi   an analarini	
’
tiklash   bilan   birga   texnologik   jarayonga   va   buyumlarni   badiiy   bezash   borasida
ijodiy yangilik yaratishda samarali izlanishlar olib bormoqda. Bu yangiliklar bezak
unsurlarining   talqinida   hamda   shakl   yaratish   borasida   namoyon   bo lmoqda
’
(masalan,   Gurumsaroy   an anaviy,   diametri   yarim   metrga   etadigan   yirik	
’
laganlarning hajmini kichraytirish va hokazo).
Gurumsaroylik usta Gafurjon Masharipov, ustozi usta   Kenja an analarini	
– ’
davom ettirmoqda.
                            Buxoro - Samarqand    kulollik maktabining o ziga xosligi texnologik	
’
omil   bilan   bogliqdir.   Idishlarning   jarangdor   nafis   bo lib   chiqishida   qo rgoshinli	
’ ’
sir   va   sargish     yashil,   jigarrang   bo yoqlar   muhim   o rin   egallaydi.   Buxoro  	
– ’ ’ –
Samarqand   badiiy   kulolchilik   markazlari   uslubining   ichki   omillari   ko proq	
’
Afrosiyob”  sopoli   an analariga  asoslanadi.  Shu  bilan  birga,  idishlarning  shakliga	
“	’
ko ra   bu   maktab   1990   yillarda   o tgan   o n   yillik   an analarini   rivojlantirdi.	
’ ’ ’ ’
Buxoro-Samarqand   kulolchiligida   o simliksimon   naqshli   bezak   turi   etakchilik	
’
qiladi.
                      Handasaviy   naqshlar   esa   kamdan     kam   hollarda   uchraydi   va   ular	
–
handasaviy     abstrakt   mazmunli   naqshlarda   o zini   namoyon   etadi.     Sopollarni	
– ’
bezashda   hayvon   va   jonivorlarning   tasviri   ham   kam   ishlatiladi.   Ular   asosan
Gijduvon   kulolchiligida   qo llaniladi.   Naqshlarning   ishlatilish   jarayoni   Buxoro   -	
’
Samarqand     kulolchilik   maktabining   turli   guruhiy   xususiyatlarida   kuzatiladi.
Gijduvon   Shaxrisabz   ustalari   asosan   mo yqalamda   naqshlar   ishlasalar,   Urgut,	
’
Denov ustalari chizma naqshlarni ko p qo llaydilar.	
’ ’     Buxoro-Samarqand  kulolchilik maktabining Gijduvon markazi vakillari Alisher
va   Abdulla   Narzullaevlar   kulollar   avlodining   oltinchi   bo gini   hisoblanib,   otalari’
Ibodulla   Narzullaevdan   meros   qolgan   kulollik   ustaxonasida   ijod   qiladilar.
Narzullaevlar   o z   hunarlarini   Gijduvon   kulollik   maktabi   an analarini   saqlashga,	
’ ’
rivojlantirishga   va   hunarning   sir-asrorini   vorislarga   etkazishga   muvaffaq
bo lmoqdalar.	
’
        Kulollar tomonidan yasalgan tovoq, duobi kosa, mashadi kosa, ko za, naqshin	
’
tovoqlar   bilan   birga,   ularning   ijodida   60   dan   ortiq   an anaviy   shaklga   rioya   qilish	
’
xususiyatlari   xosdir.   Ular   Buxoro     Samarqand   kulollik   maktabi   an analariga	
– ’
asosan sopol buyumlarga qo rgoshin tusli sir qo llaydilar.	
’ ’
              Gijduvon   kulolchiligining   o ziga   xos   jihatlaridan   biri,   unda   hayvonlar	
’
tasvirining   qo llanilishidir.   Ko pincha   ustalar   lagan   o rtasidagi   tovusning	
’ ’ ’
soddalashtirilgan   tasviri   yoki   uning   dum   qismini   joylashtirishadi.   Dumi   burgut ,	
“ ”
murgi   safid ,   boyqush ,   guli   tovus ,   ming   oyoq”   singari   tasvirlar   shunday	
“ ” “ ” “ ” “
kompozitsiyalardandir. Ular  birqarashda xuddi  gulsimon naqshga o xshab  ketishi,	
’
Gijduvon   kulolchiligiga   xos   qadimiy   an anadir.   Aka-uka   Narzullaevlar   mahalliy	
’
kulollik   naqshlarini   juda   mukammal   o zlashtirganlar.   Ular   yaratgan   buyumlarda
’
yangilikni his etish, his-tuygularni bevosita bera olish, an anaviy shakllarga erkin	
’
munosabatda   bo lish   kabi   xususiyatlar   aniq   ko rinadi.   Ular   ijodida   o ziga	
’ ’ ’
xoslikka   intilish   yorqin   namoyon   bo ladi.   Gijduvon   an anaviy   yo nalishini	
’ ’ ’
saqlagan     holda,   unga   qo shimcha   yangilik   taqdim   etadilar.   Mazkur   jihatlariga	
’
ko ra Narzullaevlar yaratgan sopol buyumlar ham an anaviy, ham zamonaviydir.	
’ ’
             Buxoro - Samarqand maktabi Fargona, Xorazm maktablaridan sopol xushtak
o yinchoqlar ishlanadigan markazlariring borligi  bilan ajralib turadi. 
’
                  1980 yillaro rtalarida, hamda 1990 yillar boshlarida Hamro-bibi Rahimova	
’
an analarini   o balik   ikki   usta     uning   o gli   va   shuningdek   shogirdi   Kubaro	
’ ’ – ’
Boboevalar     davom   ettirmoqdalar.   Ularning   ishlarida   an anaviylik   to la	
’ ’
saqlangan, lekin o zlariga xos shaxsiy mahorat ham sezilarlidir. Bu o zmga xoslik	
’ ’
o yinchoqlarga   beriladigan   ranglarda,   kompozistion-plastik   echimning	
’
mukammalligida hamda o lchamlarning barqarorligida namoyon bo ladi.	
’ ’               Xorazm   kulolchilik   markazlarida   yasalgan   badiiy   buyumlar   o ziga   xos’
badiiyligi,   bezaklari   rangi   va   ishlanish   uslubi   bilan   O zbekistonning   boshqa	
’
maktablari   ishlab   chiqaratgan   buyumlardan   ajralib   turadi.   Xorazmda   chuqur   sopol
tovoq   bodiya qadimdan saqlanib kelayotgan milliy shakldir.	
–
           Xorazm kulolchiligida naqshlarning turlari unchalik ko p emas. Ular asosan,	
’
geometrik   va   o simliksimon   bezakli   naqshlardir.   Ba zan   hayvon   va   jonivorlar	
’ ’
tasviri ham ishlanadi. Darhaqiqat, badiiy buyumlarning markaziy qismiga geometrik
arabeska girih tushirish Xorazm  ustalarining o ziga xos uslublaridan biridir. 1990	
’
yillarda   Xorazm   ustalarining   ijodida   qadimiy   o simliksimon   naqshlarnin	
’
o zlashtirish   jarayoni   kuchayib   bordi.   Ayniqsa,   bu   jarayon   Xorazm   kulolchilik	
’
maktabining   yirik   vakillaridan   biri   R.Matchonov   ijodida   namoyon   bo ldi.	
’
R.Matchonov   (Modir   markazi)   ko pincha   sopol   buyumlarga   to q   ko k   rangni	
’ ’ ’
ishlatadi, shuninguchun ham uning asarlarining aksariyatida havorang  ko k yoki	
– ’
rangning o ziga xos to q tusi ustunlik qiladi. S.Otajonov (Kattabog markazi) esa	
’ ’
to q   ko k   rangni   kak   ishlatadi,   buyumlariga   ko proq   oq   angobdan   foydalanadi,	
’ ’ ’
shuningdek   bo yoq   tarkibiga   un   qo shiladi.   Shu   bilan   birga,   bugungi   kunda	
’ ’
Xorazm   kulolchilik   maktabida   davomiylik   muammosi   birinchi   o rinda   turibdi	
’
(ya ni shogirdlik muammosi).	
’
            O tmishda dong taratgan kulolchilik markazlari 1980 yillarga kelib puturdan	
’
ketaboshladilar,   kulollar   o z   ishlarini   yigishtirdilar,   ularning   aksariyatida   bu	
’
hunarning   zarurligi   va   ijtimoiy   jihatdan   foydali   ekanligigaishonch   yo qoldi.   Bu	
’
jarayon  o sha davr  siyosiy,  iqtisodiy o zgarishlari  bilan chambarchas  bogliq edi.	
’ ’
1980 yillarning ikkinchi yarmida bu o zgarishlar O zbekistonning deyarli hamma	
’ ’
kulolchilik   markazlariga   ta sir   ko rsata   boshladi.   Oqibatda,   davomiylik	
’ ’
muammolari bilan bogliq bir qator kulolchilik markazlarining kelajagi xavf tuhdira
boshladi,   Shaxrisabz   kulolchilik   markazi   hamda   o ziga   xos   sopol   o yinchoqlari	
’ ’
markazi   bo lgan   Kasbi   kulolchilik   maktablari   yo qoldi.   Gurumsaroyda   bitta	
’ ’
ustaMaqsudali   Turopov   qoldi   va   shu   maktabning   an analarini   davom   ettirish	
’
muammosi   keskin   tus   oldi   Shuningdek,   kulolchilikning   katta   bir   markazi hisoblangan   Xivaning   Modir   qishlogida   ham   sopol   buyumlar   ishlab   chiqarish
sustlashdi.
           O zbek kulollaridan birinchi bo lib, O zbekiston Badiiy Akademiyasining’ ’ ’
akademigi   unvoniga   sazovor   bo lgan   toshkentlik   kulol   A.Rahimov,   kulolchilik	
’
san atining mumtoz xususiyatlarini rivojlantirish bilan birga, unga yangi mavzular	
’
va   syujetlar,   no ananaviy   naqsh   uslublarini   olib   kiradi.   Kiritilgan   yangilik   va	
’
munosabatlar   kulollik  man ati  tabiatiga  mos  va  uygun tarzda  qabul  qilinadi.  Usta	
’
uchun asosiy ijod manbai xalq an anaviy kulolchilik namunalaridir. Shu bilan birga	
’
A.Rahimov   asarlarida   faqat   xalq   ustalarining   badiiy   tajribasi,   boy   uslublari   aks
etibgina   qolmay,   balki   o zi   yaratgan   go zallik   dunyosini   ham   nazokatli   tarzda	
’ ’
taqdim   etiladi.   1990   yillarda   usta   Sankt-Peterburgda   (1991),   Bonnda   (1992),
Yaponiyada(1997)   shaxsiy   ko rgazmalar   tashkil   etdi.   Rahimovlar   sulolasi	
’
kulolchilik san ati sirlarini ijodiy an ana sifatida o gli Alisher davom ettirmoqda.	
’ ’ ’
                        1990   yillarda   O zbekiston   ijtimoiy     iqtisodiy   hayotining   o z   holiga	
’ – ’
kelishi   natijasida,   an anaviy   qadriyatlarga   diqqat-e tibor   qaratildi.   Chet   davlatlar	
’ ’
bilan   aloqalar   kengaytirilmoqda.   Respublikada   bir   qator   xalqaro   muassasalar
ochildi.   Ular   xalq   san atiga   bo lgan   e tiborni   kuchaytirdilar.   Chunonchi,   1995
’ ’ ’
yilda   bo lib   o tgan   (BMTning   50   yilligi   munosabati   bilan)   1-respublika	
’ ’
yarmarkasida   mavjud   kulolchilik   markazlarining   vakillari   ustalari   maxsus
tayyorlagan  Usta guvohnomasi” sartifikatiga sazovor bo ldilar. Bular o z maktab	
“	’ ’
an analarini   qadrlab   va   rivojlvntirib   kelayotgan   ustalar   R.Zuhurov   (Denov),	
’
M.Turopov   (Gurumsaroy),   I.Komilov   (Rishton),   Alisher   va   Abdulla   Narzullaevlar
(Gijduvon),   Namoz   va   No mon   Obloqulovlar   (Urgut),   R.Matchonov   (Xorazm),	
’
A.Rahimov (Toshkent). 
                    1997 yilda mamlakatimiz Prezidenti farmoniga binoan O zbekiston Badiiy	
’
Akademiyasi   tashkil   etildi   va   bir   qator   etakchi   kulollar     Akbar   Rahimov	
–
(Toshkent),   Sharofiddin   Yusupov   (Rishton),   Xudoyberdi   Haqberdiev   va   Sharif
Azimov(Samarqand)     Akademiyaning   haqiqiy   a zosi   bo lib   saylangani	
– ’ ’
O zbekiston   kulolchiligi   an analarining   yuksak   mavqei   va   darajasidan   dalolat	
’ ’ berdi,   shuningdek,   bu   amaliy   bezak   san at   turining   an analarini   rivojlantirishga’ ’
samarali turtki bo ldi. 	
’
O zbekiston kulollik san atining eng boy merosini saqlab qolgan maskan	
’ ’
hisoblanadi.   Mustaqillik   qo lga   kiritilishi   bilan   noan anaviy   kulollik   san ati	
’ ’ ’
vakillarida   mahalliy   madaniyatning   tarixiy   qatlamlariga   qiziqishlari   kuzatildi.
To gri   bu   jarayonga   rassom   kulollar   tomonidan   1970-80   yillarda   tamal   toshi	
’
qo yilgan   bo lib,   Markaziy   Osiyo   xalqlari   boy   badiiy   madaniyatining   avvallari
’ ’
ma lum sahifalarni ochib beruvchi qadimshunoslik va tarixiy fan yutuqlari evaziga
’
erishilgan edi. 
1990   yillarda   hamma   sohada     iqtisodiy,   siyosiy   va   madaniy	
–
yo nalishlarda   xalqaro   arenaga   bevosita   chiqish   imkoniyatlari   keng   ochildi.	
’
Ayniqsa, oxirgi  jabha o ta boy madaniy va  badiiy merosga  ega bo lgan, XX asr	
’ ’
rassomlari va ustalari ijodlari bilan samarali hazinaga ega davlatimiz uchun alohida
muhim ahamiyat kasb etadi.
                        1991-2001   yillar   mobaynida   O zbekistonda   amaliy   san atning	
’ ’
noan naviy   kulolligi   bo yicha   turli   mavzularni   ( Orol   fojiasi ,   O zbekiston	
’ ’ “ ” “ ’
  Amir   Temur   vatani ,   Buyuk   ipak   yo li   XX   asr:   Yangi   falsafa   va   hokazo)	
– ” “ ’ ”
qamragan bir necha xalqaro simpoziumlar o rkazildi. 	
’
                  Ushbu   simpoziumlarda   (1990-1992-1995-1996)   dunyoning   turli   xil
mamlakatlaridan kelgan etuk ustalar kulollik san atining eng go zal namunalarini	
’ ’
yaratishga   musharraf   bo ldilar.   Ushbu   xalqaro   simpoziumlardan   biri   1996   yil   1	
’
maydan   17   maygacha   Toshkentda   noan anaviy   kulollik   man ati   bo yicha	
’ ’ ’
Buyuk ipak yo li XX asr: Yangi falsafa  mavzusida o tkazildi. XX asrda Buyuk	
“ ”	’ ’
ipak   yo li   xalqlarning   birdamligini,   o zaro   anglashlarini,   o zaro   boglikligini	
’ ’ ’
ifoda   etuvchi   ramzga,   majozga   aylandi,   butunlay   o zgarayotgan   dunyoning   yangi	
’
sharoitida   madaniy   an analar   va   ijodiy   goyalarning     bir-biriga   singib   borishini,	
’
ellarning erkin aralashuvi ruhini namoyon etadi.
             Simpozium ishtirokchilari umumiy mavzu doirasida ijodda o z-o zini ifoda	
’ ’
qilish   erkinligini   namoyish   etdilar.   Bu   esa   ular   asarlaridagi   kompozistion   va
texnologik   echimlarning   rango-rangligini   belgilash   bilan   birga,   ayni   paytda ustalarning   nafaqat   ijodiy   individualligini,   balki   ularning   qaysi   mintaqadan   yoki
mamlakatdan kelganligini ham ko rsatib berdi. Simpoziumning shiori uning asosiy’
ma nosini   anglatib,   individual   aniq   echimlarning   yaxlit   ekspozistiyali   majmuaga	
’
birlashtirish  uchun imkoniyat  yaratib berdi. Mohiyat,  Buyuk ipak yo lining yangi	
’
falsafasi   mavzuiga   bagishlangan   yakuniy   ko rgazma   Garbu   Sharq   zamonaviy	
’
madaniyatlarining  samarali uchrashuvi ko rindi. Bu ajoyib yaqinlashuv zamonaviy	
’
dunyo kulolligi ko zgusida qiziqarli mazmun va hayotiylik kasb etdi. Simpoziumda	
’
Sharq   misolida   Qirgiziston,   Qozogiston   va   O zbekiston   kulollari,   Garbdan   esa	
’
Latviya,   Shveystariya   va   Franstiya   kulollari   asarlari   taqdim   etildi.   Anjuman
davomida   o zbekistonlik   kulollar   X.Mirzaev   Soat ,   N.Qo zieva   Buxorolik	
’ “ ” ’ “
qizlar ,   Shamchiroq ,   S.Smolyakov   Zamin   xotirasi ,   X.Xudoyberdiev   Saraton ,	
” “ ” “ ” “ ”
B.Gulov  Chanqovuz  asarlarini yaratdilar.	
“ ”
                    Toshkentlik   kulol   N.Qo zievaning   asarlari     mo jazgina   ishlangan.   Ular	
’ ’
ajoyib   kichik   muhitga   xos   hislatga   ega   bo lib,   shinam   va   yorqindir,   go yo   lirik	
’ ’
kuylar yo grilgandek tuyuladi.  Buxorolik qizlar  asarining nafis ishlangan bosh	
’ “ ”
qismi, o ziga xos konik shaklidagi  Shamchiroq  shular jumlasidandir. Yoqilgan
’ “ ”
shamchiroqning   chaqnayotgan   nurlari   uncha   katta   bo lmagan   teshiklar   orasidan	
’
taralib   turadi.   Bu   ishning   shakl-shamoyili   sharq   munajjimining   bosh   kiyimini,
yoritib   turgan   devorlari   esa   tungi   yulduzli   osmonni   eslatadi.   Shuni   ta kidlash	
’
joizki, N.Qo zievaning oxirgi yillarda yaratgan ijodiy namunalari ( Avtoportret	
’ “ ”
(2000),  Erkak   va   ayol ,   Belgilar   sehri (2001)mavzu   qamrovining   kengligi,  shakl-	
“ ” “ ”
shamoyillaridagi shartlilik, umumiylik xususiyatlari ustun turishi, rangning mustaqil
holdagi ahamiyati, shu bilan birga ijodkor tanlagan leyt-motiv turli talqinda davom
etadi.
              S.Smolyakovning   Zamin   xotirasi   deb   nomlangan   ko lamli-fazoviy	
“ ”	’
kompozitsiyasi   chor   tarafdan   tomosha   qilishga   mo ljallangan   bo lib,  asarda   ritm	
’ ’
muttasil   rivojlanib   boradi.   Doira   markazidan   tarqalayotgan   qimlarda   qum
yotqizilgan bo lib, unda insonning qo l-oyoqlari izlari aks etib, soat miliga teskari	
’ ’
yo naltirilgan. Bu esa erning aylanishi holatini eslatadi.	
’                 Toshkentlik   boshqa   bir   kulol   X.Mirzaevning   Soat   deb   nomlangan   ishi“ ”
majozga   ega   vaqtning   tutqich   bermas   qadami   ulkan   qumsoat   tarzida   ramziy
ifodalangan.     Ko zga   ko rinmas   bo shliqni   esa   shamotning   ko ndalang	
’ ’ ’ ’
o rnatilgan qismi mujassam etgan.  	
’
        Samarqandlik kulol X. Xudoyberdievning  Saraton  kompozitsiyasi echimi yana	
“ ”
ham   qiziqarli.   Yozning   harorati,   saraton   taftini   his   qilish   so ndirilgan   oqimtir	
’
rangda  va  fakturaga  tik  yo l-yo l   tushirilgan   to lqinlar  timsolida  muvaffaqiyatli	
’ ’ ’
ifoda   etilgan.   Tomoshabinni   sarobni   tomosha   qilish   tuygusitark   etmaydi,   rangli
plastik echim muallifga ijodiy ilhom baxsh etgan qumli dashtliklar, O rta Osiyoda	
’
an anaviy   bo lgan   loysuvoq   uylar   yuzlari   ko rinishi   bilan   hamohang   bo lib	
’ ’ ’ ’
ketadi.   Qochirimlarga   boy   bo lgan   xalq   madaniyati   an analarga   murojaat   qilish	
’ ’
buxorolik   kulol   B.Gulovning   Chanqovuz”asarida   ham   ko zga   tashlanadi.	
“	’
O tmishda mahalliy aholi  tomonidan suv  uchun foydalanilgan  bu idishlar  o ziga	
’ ’
xos talqin qilingan.
         Muallif, ko zani boshlarini osmonga cho zgan ikki hayvon tanasi o rtasidan	
’ ’ ’
an anaviy musiqa asbobi o sib chiqqan holda tasvirlaydi.	
’ ’
          B.Gulov folklor-ertak ruhida yo sinda bezakli naqsh va shakllar yordami bilan	
’
xayoliy afsonaviy maxluqning yuzasini bezagan holda o ziga xos ifoda etadi.	
’
                        O zbekistonda   o tkazilgan   simpoziumlar   shundan   dalolat   berdiki,	
’ ’
Markaziy   Osiyo   amaliy   san atining   noan anaviy   kulolchilik   sohasidagi	
’ ’
ustalarning ijodiy tamoyillari bir-biriga o xshamagan holda o zlarining madaniy-	
’ ’
tarixiy   an analariga   uzviy   bogliq     bu   esa   adabiy,   folklor,   epos,   afsonalardan	
’ –
foydalanishda ko riladi. Bunday bogliqlik  ularning asarlariga hamisha o ziga xos	
’ ’
kolorit   va   kerakli   tamoyillik   baxsh   etadi.   Badiiy   Akademiyaning   eo rgazmalar	
’
zalidagi   Navro z ,   Eng   ulug   va   aziz ,   Mustaqillik   bayramiga   bagishlangan	
“ ” “ ”	’
ko rgazmalar,   shu   bilan   birga   BMT   loyihasi   bo yicha   Le   Meridian	
’ ’ “ ”
mehmonxonasida   (1998)   o tkazilgan   O zbekistonning   hunarmandchilik	
’ “ ’
buyumlari” savdo ko rgazmalari so nggi yillarda an anaga aylandi.	
’ ’ ’
          Ushbu   ko rgazmalarda   noan anaviy   kulolchilik   asarlari   ham   io tirok	
’ ’ ’
etmoqda.   L.   Mikerina     jigarrang,   ko k,   moviy   ranglar   jilosi   orqali   yil   fasllarini	
– ’ aks   etuvchi   Dekorativ   laganlar   (2001)   turkumi   bilan,   L.Kozlova   Samarqand“ ”
terrakotalariga hamohang, ammo zamonaviy shakl-shamoyillar  bilan uygunlashgan
va   ayol   qiyofasida   tasvirlangan   Bayram ,   Romans ,   Shodlik ,   Ohangdoshlik	
“ ” “ ” “ ” “ ”
(2001) asarlari bunga misol bo lishi mumkin. Shu bilan birga bu ko rgazmalarda	
’ ’
noan anaviy   kulolchilik   sohasida   ko p   yillardan   beri   samarali   mehnat   qilib	
’ ’
kelayotgan   ustalarning   ijodiy   izlanishlari   bilan   bahramand   bo lasiz.   A.Turgunov	
’
asarlari   o ziga   xos   shoirona   matnga,   serjilva   qatlamga   ega   Oqshom ,	
’ “ ”
Suhbat ,  Oltin kuz ,  Jang  (2000), F.Toshmuhammedov  Taqdir  gildiragi (1991),	
“ ” “ ” “ ” “ ”
Etuklik   (1996),   Sahovat (2000)   asarlari   fikrlashga   moyillik   tugdiruvchi   teran
“ ” “ ”
falsafiy   mushohadalar   va   madaniy   qadriyatlar   in ikosi   bilan   yigirilgan   bo lsa,	
’ ’
R.Yangibayevning   Sherdor (1991)   asarida   tarixiy-   madaniy   muammolar   plastik	
“ ”
tarzda   talqin   etilgan.   Savdo   ko rgazmalarida   samarqandlik   kulollar   X.Haqberdiev	
’
va   Z.Muxtorov   asarlarida   turli   hayvonlar   va   qushlarning   ko rinishlarini   ifodalash	
’
yo qolib ketgan shakllarni qayta tiklashga bshlgan intilishdan dalolad beradi. 	
’
          Akademik   Sh.Mo minova   asarlari   ( Voha ,   Kuz ,   Sharq   ayollari   va	
’ “ ” “ ” “ ”
hokazolar)   shakllari   yaxlitligi,   makonga   o zaro   faol   munosabatda   bo ladigan	
’ ’
murakkab   barokko   kompozitsiyalari   kabi   nafis   ifodaviylik,   yorqin   rangdorlikka
erishishda   iste dodli   kuloldan   katta   mahorat   sarf   qilishni   taqozo   etadi.   U	
’
yaratayotgan   nafis   chinni   mahsulotlarda   aks   ettirilayotgan   kompozitsiyalarda
personajlarning   aniq   ta sirchan   tavsifini,   syujetlarning   o ziga   xos   obrazli	
’ ’
echimlarini   ko rish   mumkin.   Shu   bilan   birga     uning   asarlarida   qator   ayollarning	
’
nazokatli timsoli mujassam etgan chinni haykalchalarni uchratish mumkin. Rassom
kulolning   xom-ashyo   sifatida   chinnidan   foydalanishi,   undan   eng   zamonaviy
texnologiya asosida ish ko rib, rango-rang, bezaklari goyat nafis hamda murakkab	
’
buyumlar yaratishiga imkon yaratadi. 
         Davlat yordamini his qilgan ustalar o z mahsulotlarining raqobatbardoshligiga	
’
e tibor   qilib,   manfaatdorlikka   erishish   uchun   ish   ko lamini   kengaytirmoqdalar.	
’ ’
Bir qator maxsus kichik korxonalar tuzilmoqda.
            Agar   70-80   yillarda   noan anaviy   kulolchilikdan   ko rgazmalardan   tashqari,	
’ ’
shahar   muhitiga   o rnatish   va   inter erlarda   qo llash   keng   tus   olgan   bo lsa,	
’ ’ ’ ’ hozirda zamonaviy mahalliy me morchilikda ko proq qo llanilmoqda. Shu bilan’ ’ ’
birga shaxsiy imorat qurilishlarida kamin, fontanlar ishlash ham keng tus olmoqda,
bu   ham   Art   Biznes   (San at   tijorati)   bilan   bogliq   masalalaridan   biridir.	
’
Noan anaviy kulolchilik asarlarini shahar muhitida, bog va xiyobonlarda o rnatish	
’ ’
kabi yo nalish rivoji muammoli sohalardan biri bo lmoqda.	
’ ’
      1991-2001 yillarda kulollar ijodida nafaqat afsona, doston yoki folklor ohanglari
va   obrazlarini,   balki   qadimgi   va   o rta   asrlar   tasviriy   san ati   yodgorliklarida	
’ ’
saqlanib   qolgan   syujetlarini   ham   o z   ichiga   qamrab   oluvchi   tarixiy-madaniy
’
muammolar plastik tarzda talqin qilish omiliga aylandi.                     
       
Kulolchilikda naqsh kompozitsiyasi tuzish usullari va nazariyasi.
                Xal q   a maliy san atining qaysi  bir  turi  bo lmasin, uning zaminida	
’ ’
naqsh elementlaridan tuzilgan kompozitsiya  yo tadi.
Naqsh  kompozitsiyasining  bezak  elementlari  esa tabiatda uchrovchi gul,
novda ,   b arg ,   p arrand a   va   hayvonot   dunyosini   soddalashtirib   tasvirlash
natijasida   hosil   qilinadi.   H a r   bir   voha   va   shaharlarning   naqsh
kompozitsiyalari   bir-biridan   o zaro   ajralib   turadi.	
’   Toshkent,   Xorazm,
Far g ona, Samar g and, Buxoro na qq o shlik maktablarini ng   o	
’ z   o rnament va
rang k o lloritlari mavjud .  Musta q il na q sh t uzish  jara yo nida stilizastiya or q ali
na q sh elementlari   o	
’ zaro biriktiriladi. Na q sh   b o	’ laklari ning vazifalari va
ravon chizilishiga etibor beriladi. 	
’   Gul ,  barg ,  novda ,  b o f t a   va   qo	’ sh   bandlik
na q sh   elementlaridan   na q sh   kompozitsiyasi   tuziladi .   Talaba larning
fantaziyalari, mavjud naqsh  elementlarini ma lum qonun-q	
’ o idalarga amal
qilgan   holda   joylashtirishda   ular   ma lum   bilim   va   malakaga  	
’ ega
bo lishlari   lozimligini   taqozo   etadi.   Birgina  	
’ “ Bodom ” ,  	“ Qalampir ”
nusxalari   shaklidan   naqq o shlik,   zargarlik,   k ulolchilik,   kashtachilik,
zardo zlik   kabi   xalq   am	
’ a liy   san atida   turli-tuman   o ziga   xos   naqsh	’ ’
namunalarini   yaratish   mumkin.               Kompozitsiya   tuzish   yo llari   va	
’
ularning   xomaki   namunalarini   tay yo rlash   kulolchilik,   naqq o shlik, ganchkorlik,   yo g o ch  o ymakorlik  va   boshqa  am’ a liy  san at  turlari  uchun	’
umumiydek   ko rinsada,   aslida   qo	
’ ’ l lanilad i gan   xom   ash yo si,   ijro   pardoz
turlari bilan farqlanadi.  Kompozitsiya so zi lotincha bo lib 	
’ ’ “ joylashtirish,
qurish,   tuzish ”   degan     ma noni   anglatadi.	
’   Bunda   tanlangan   na q sh
kompozitsiyasiga k o	
’ ra uning elementlari  q o g oz yuzasida bir-biriga bo g li q
holda   joylashib,   yaxlit   kompozitsiyani   hosil   q iladi.   Tanlangan   mavzu
mazmuniga mos keladigan na q sh kompozitsiyasini tuzish uchun bir  q ancha
homaki   eskizlar   ishlanadi   va   ulardan   talabga   javob   beradiganlari   tanlab
olinib,   kompozitsiya   tuzishda   q o	
’ l laniladi.   Na q sh   kompozitsiyalar   tuzishda
bo lak	
’ larning   o	’ rnini   almashtirish,   q o	’ sh imcha   detallar   kiritish   or q ali
uning   mavzusini   yanada   boyitish   kabilar   ham   m u h im   a h amiyatga   egadir.
Na q sh   mavzusining   ifodalashda   kompozitsiyaning   asosiy   q onuniyatlariga
rioya   q ilish   lozim .   Kompozitsiyada   naqsh   yaratish   muayyan   qoidasini
simmetriya,   assi m etriya,   muvozanat,     detallarning   o	
’ lchovi,   shakli,   rangi
kabilarga rioya qilish tashkil etadi va bunga qatiy amal qilinadi.
Kulolchilikda   mustaqil   naqsh   tuzish     jarayonida   ustalar     stilizastiya   orqali
tuzilgan   elementlarini   o	
’ zaro   biriktiradigan   naqsh   elementlarining
vazifalariga va ularning ravon chizilishiga etibor beradilar. 2.11. Buxoro kulolchiligi qiyosiy taxlili .
Buxoro   viloyatida   joylahgan   Gijduvon   tuman   kulolchiligi   boshqa   qolgan
viloyatlardan farq qiladi. 
U   asli   ranglar   va   ornamentga   boy.   Yaqindagina   vujudga   kelgan   emal   idishlar
umumiy   talabini   so ngdirgan   bo lsada,     30   turdan   ortiq   idishlar   Gijduvonda’ ’
qilingan.   Natijada     milliy   buyumlarning   ko pgina   turi   o lchamli   piyolalar,	
’ ’
guruch yuvish uchun idishlar, asosan laganlar turli o lchamlarda ishlab chiqarilib	
’
sotilgan.   Shuningdek   yog   ko zasi   va   suv   ko zasi   hamda   oftoba   ishlab	
’ ’
chiqarilgan. 
O ba   qishlogi   XX-asrning   boshlarida   mashxur   edi.   Turli   o lchamdagi   idish	
’ ’
tovoqlar u erda ishlab chiqarilardi.
Buyumlar nozik did bilan bezatilardi va yuqori sifat talablariga javob bera olardi.
Ko zalarni bezashda  to q kulrang ranglardan foydalanar edilar. Bu an anani 80
’ ’ ’
yil oldin usta Azim (Shayton laqabli) boshlagan edi va uslubni sir saqlangan edi.
Gijduvon   o yinchoqlari   ham   juda   mashxurdir.   O ba   qishlogining   butun   axolisi	
’ ’
ular ustidan qish fasli mobaynida ishlardilar.
Qushlar,   hayvonlar   va   kichkina   ko za   shaklidagi   o yinchoqlar   churgurak   deb	
’ ’
aytilar  edi.   Hozirgi  kunda Hamro Rahimova shu kasb ustasi  hisoblanadi.   Uning
400  ta  o yinchoq  uchun  mo ljallangan  kichik  tandiri   bor.    O yinchoq  yaratish	
’ ’ ’
jarayonini   uning   o gli   amalga   oshiradi.   Ba zan   nevarasi   va   o gli   usta	
’ ’ ’ Abduqahhor unga ko maklashadilar.  Usta Fatxullo ham o yinchoq yasaydi. U 4’ ’
turdagi ot va ot minuvchi, kema va sher bolasi shakklarda o yinchoq yasaydi.	
’
Undan   tashqari   qushlar,   tovuq,   tuyalar   ham   yasab,   ularni   4   ta   rangga   bo yagan.	
’
Bular: qizil, yashil, sariq va to q jigar.	
’
Ustalar bo yashda chetlarini afzal ko radilar. 	
’ ’
Gijdivonda ranglar qarama-qarshiligini tenglashtirib bo lmaydi.	
’
     Idishning   markazi   ikki   yo l   bo ylab   chegaralanadi.   Bazan   markaziy	
’ ’
maydonda   1   yoki   bir   necha   simmetrik   joylashgan   tuzumni   yaxshi   bichim   bilan
naqshlangan   bo ladi.	
’   Odamda   bu   mehrob   chizigi   markazdan   yosh   ikki   burchak
tomondan chiziq formulasida maydonda kesishi bilan boshlanadi,  ularning orasida
to rt aylana burchakli uchburchaklar bor.	
’
Xulosa 
O zbekistonning   mustaqilligi   milliy   madaniyatimiz,   ayniqsa   xalq   amaliy	
’
san ati   va   hunarmandchiligi   taraqqiyotigina   keng   yo l   ochib   berdi.   Qadimdan	
’ ’
rivoj   topib   kelayotgan   naqqoshlik,   ganchkorlik,   yogoch   o ymakorligi,   badiiy	
’
kulolchilik,   misgarlik,   kashtachilik   turlari   yana   gurkirab   o sa   boshladi,   uning
’
milliy badiiy an analari yanada rivojlanmoqda.	
’
Respublika Vazirlar Mahkamasining 10 iyul 346   sonli qarorida 1997 yili	
–
Xalq badiiy hunarmandchiligi  va amaliy  san atini  yanada  rivojlantirishni  davlat	
“	’
yo li   bilan   qo llab     quvvatlash   chora   tadbirlari   to grisida-gi   qarori   alohida	
’ ’ – ’
ahamiyat kasb etadi.
Albatta,   bunday   qaror   amaliy   san at   rivojlanishida   ham   katta   ta sir	
’ ’
ko rsatdi. 	
’
O zbekiston   Respublikasi,   barcha  	
’ viloyatlarda   xususiy   ustaxonalar
ochilgan,   ularda   ko plab   yoshlar   san at   sirlarini   o rganmoqdalar,   badiiy   asrlar	
’ ’ ’
yaratmoqdalar.
O zbek   xalqining   madaniyati   naqadar   yuksak   bo lganligi   ota-bobolarimiz	
’ ’
qurgan   binolar,   me morchilik   bezaklari,   ularning   rang-barangligi,   geometrik   va	
’
o simliksimon   naqshlar   ularning   kompozistion   tasviri   zavq   olishga,	
’
tarbiyalanishga,   ular   orqali   o z   orzu   umidlarini,   muhabbatlarini   xalqqa   izhor	
’ etishga   chorlaydi.   Asrlar   davomida   orttirgan   madaniy   boyligimiz,   xalq   amaliy
san ati   turlari   ayniqsa,   kandakorlik   san atida   naqsh   turlari,   maktablari   va’ ’
ularning   o ziga   xos   tomonlari,   ishlash   texnologiyasi   hamda   buyumlarga   mos	
’
naqsh   kompozitsiyalar   tuzish   va   uni   bezash   usullari   etarli   darajada   chuqur
o rganilmagan deb hisoblaymiz. Shuning uchun xalqimizning asrlar bo yi qilgan	
’ ’
ijodiy mehnati natijasida yaratilgan amaliy san atini ko z qorachigidek saqlash,	
’ ’
qadrlash   va   ulardan   foydalanish   hozirgi   davrimizning   eng   muxim   vazifalaridan
biridir.
Madaniy meros va yuksak badiiylik milliy an anani rivojlantirishga undan foydala	
’ -
nish,   undagi   ijodiy   amaliyot   uslublarini   joriy   etish,   tabiiy   material   bilan   ishlash,
kishilarda   ayniqsa,   yoshlarda   qunt   chidam,   qat iyat,   xalq   amaliy   san atining	
’ ’
qizikarli o ziga xos turlariga daxldor etish maqsadga muvofiqdir.	
’
Tik uv  tarz-tariqalarining bir qancha uslubiy xususiyatlari   v a tahliliga hamda
ularning   tayyorlanish   jarayoniga   asoslanib,   XIX   asr   va   XX   asr   boshlaridagi
Buxoro   zardo zlik   yodgorliklariki   to rt   guruhga   ajratish   mumkin.  	
’ ’ XIX   asrning
30 60   yillari;   II XIX   asrning   70 80   yillari;   III XIX   asrning   90-yillari;   XX	
— — — —
asrning birinchi  o	
’ n yilligi; IV XX asrning ikkinchi un yilligi. Birinchi a	— s rga oid
zardo zlik   yodgorliklari,   eng   avvalo,   o zining   oddiyligi   na   mukammal   us-	
’ ’
lubga   ega   ekanligi   bilan   di q atni   tortadi.   Ularda   aks   ettirilgan   islimiy
kompozitsiyalar  qanchalik  oddiy  bo lsa,  kashta  gullari  ham   shunchalik  ravon va	
’
jozibadordir. Kashtalar u  q adar yirik b o	
’ lmay, aksariyat hollarda butun maydonni
bir   tekisda   to ldirib   turadi.   Tagzaminning   ma lum   kismiga   kashtalar   tiqilib,	
’ ’
buyumga   or tiq cha   zargarl i k   bezaklari   va   ta q inchoqlar   bilan   zeb   berilmagan.
Zardo zlikda   ko pincha  	
’ ’ o	’ girilgan   zar   va   kumush   iplar,   buyumning   ayrim
k i smlar i   uchun   esa   eshilgan   zar   (kumush)   n i   kullan i lgan.   Bu   davrga   oid
buyumlar nin g   ch ok   kashtalari   uchun   juda   oddiy   bo lgan   naqshlar   tanlangan	
’
(mavji yak r o ya	
’  va mavj i  du r o	’ ya, bulbulk o	’ z, mavj i  chor dar chor).
Xomashyo  takchilligi  tufayli  usta  zardo z  bu kashtalarni  	
’ kat ta ma x orat   va  nozik
did   bilan   ado   etgan.   Gul   bosishdagi   rang   turlari   goyat   cheklangan   sharoitda
tikishlarning   turli-tuman   kombi n a st iyalaridan   barakali   foydalangan   va   nur   va soyalar   uyno q iligini   kuchaytirish   maksadida   ka t or   texnik   usullarni   qo’ llagan
holda zardo zlar buyumlarga chuqur badiiy ma nodorlik ba	
’ ’ g ishlashga muvaffa q
bo lganlar.   Mate	
’ rial   sifatida   sidirga   rang   silli q   barqut,   ayr i m   hollarda   atlasni
tanlagan   zardo zlar   o zlarini   yuksak   badiiy   sezgirlikka   ega   ekanliklarini	
’ ’
namoyon etganlar. Olovrang dizildan tortib nopormon  q izilgacha bo lgan 	
’ o	’ nlab
tusda tovlanuvchi bunday barqut eng ma q bul material deb xisoblangan. Goh-go h da
nopormon   barqut   bilan   moviy   atlas   ham   ishlatilgan.   Turli   ko rinishlarda	
’
tasvirlanuvchi   butador   va   darham   yo li	
’ d agi   gullar,   darhami   daraxt   yo lidagi	’
engil   erkin     poziqiyalar,   yoxud   asosan   30 40   yillarda   keng   rasm   bo lgan   guli	
—	’
chinni   xri	
— zantema kashtalarini  zardo zlar 	’ o	’ z ishlarida bajonidil  qo	’ llaganlar.
Bu   davr   zardo zligida   jiyaklar   so nggi   davrga   oid   buyumlardagidek   hali   ancha	
’ ’
tara qq iy topmagan edi. Jiyaklar nisbatan ensiz, oddiy bo lsada, kashtalari 	
’ h amisha
nafis tiqilgan: u islimiy   nozik  	
— o s	’ imlik novdasi, goho is limiy du raftora   ikki	—
yo ldan iborat 	
’ o	’ simlik novdasi ko rinishida ifodalangan. Jiyak 	’ q ir g o q lari ensiz
silli q   yo l     oba   yoki   b	
’ — o	’ rttirib   tiqilgan   obi   l o	’ la   tikishi   bilan   a y lantirib
chi q ilgai.   Bunday   jiyakning   ichki   qat ori   b o	
’ ylab   engilgina   kungura   nusxa   yo l	’
o	
’ t q azilgan.   O zining   uslublashtirilgan   xususiyatiga   kura,   1224   y	’ i l   xijriy
(1809 1810) deb sana  	
— qo	’ y i lgan, yu q or i da zikr etilgan mahsilar ham zardo zlik	’
buyumlarining shu guru x iga mansubdir.
Dastlabki   davr   uslub   xususiyatlarini   deyarli   butunlay   sa q lab   qolgan   bo lsa-da,	
’
70 80-yillar   zard	
— o	’ zligi   o zining   xos   xususiyatlariga   ham   egakim,   bu   hol   uni	’
alohida   guruhga   ajratishni   ta q ozo   etadi.   Butador   (uning   turlaridan   biri   butador i
tavqnok)   xilidagi   kompozitsiyaga   ega   b o	
’ lish,   sidir g a   rang   mayin   b arqutlardan
foy dalanish,   odmi   tikish   usullarini   q o
’ llash,   isli miy   xilidagi   jiyaklarning
mavjudl i gi   singari   70-yillar   kashtalariga   xos   b o	
’ lgan   uslub   xususiyatlaridan
ta щ q ari   buyumiing   bejirimligiga,   tantanavorligiga   va   b o’ yo q larining   yor q inligiga
erishish uchun bo’lgan intilishni ham ko’ramiz. Ranglar yor q inligiga, birinchidan,
zardo’zlik   tikishida   rangdor   shoyidan   ko’pro q   foydalanish   va   unga   barqutni
«edirish»,   ikkinchidan,   rangarni   ochadigan   bir   qancha   yangi   tikuv   y o	
’ sinlarini
qo	
’ llash   orqali   erishilgan.   Kashtaning   a y rim   q ismlari   uchun   qo	’ llanadigan   va unga   goyat   yarashib   turadigan,   bundan   ta shq ari   gullarning   girdini   aylantirib
chi q ishda   ishlatiladigan   zar   ip   yoki   zar   aralashtirilib   eshilgan   ipak   ipdan
foydalanish   di qq atga   sazovordir.   Kashtalarga   ma lum   darajada   mayinlik’
ba g ishlab, rangini ochib yuboradigan rangli ipak erishlar ham (pushti, t o q	
’   q izil,
moviy,   yashil,   nopormon)   bu   davrga   xos   bo lgan   asosiy   bel	
’ gi lardandir.
Zardo ziy   birishimdo ziy   deb   nomlangan   murakkab   texnikali   zardo zlikning	
’ ’ ’
o ziga xos turi ham aynan mana shu davrga taallu	
’ q lidir.
Gullari   fabrikada   t o	
’ qilgan   gazmollardan   olingan   daraxt   xilidagi   islimiy
kompozitsiyalar   va   butador   xilidagi   dabdabali,   bezakli   kompozitsiyalar   islimiy
na q shlarning talqinidan  o	
’ tkir reallikni sa q lab qolgan (bu 70-yillarning boshlarida
vo q e   bo lgan),   biroq   shunga  	
’ ’ q aramay,   naqsh   va   milliy   bezaklarni   geometrik
shaklga   solishga,   uslublashtirishga   intilish,   umuman   olganda,   xuddi   shu   davrning
xarakterini   belgilaydi.   Dastlabki   davr   kashtalaridagi   gul   butodlari   ancha   real
ifodalansa,   bu   erda   turli   ko rinishdagi   xurmo   yapro	
’ q lari,   salib   ko rinishidagi	’
girid   va   h okazo   vositalar   or q ali   tal q in   etiladi.   Kashtalar   h ajmi   jihatidan   « o	
’ sa»
boshlaydi.   Dastlabki   davrga   xos   bo lgan,   yapro	
’ q nusxa   kashta   daldasi   bilan
durshalgan mayda gul girihlarni na q shli yirik daldalar sidib chi q aradi (diametridan
30 40 santimetr).	
—
80-yillar   oxirida  esa  ancha   murakkab   yangi   kashtalar  yuzaga   keldi,  tagzamindagi
oralid   bush   joylarni   ikkinchi   darajali   elementlar   bilan   to ldirishga   intilish   paydo	
’
bo ldi. Kashta gullari ayrim-ayrim shoxobchalarga ajralib ketdi. Dastlabki davrga	
’
oid bo lgan islimiy kashtali ensiz, odmi jiyaklar xiyla murakkablashdi. Uchinchi	
’
davr zardo zlik yodgorliklari uchun taalluqli bo lgan keng «ochih» jiyak turlari	
’ ’
bunyodga keldi.
Bu   davr   (80-yillarning   oxiri)   tun   zardo zligida   katak-katak   bar	
’ q utlar   keng
mi q yosda   dhllanila   boshladi.   Q izil   mayin   bar q utlardan   tash q ari   och   k o	
’ k   va
nopormon Barqutlar iste mol 	
’ q ilinardi. Bu davr zardo zligining yana bir O ziga	’ ’
xos   tomoni   bu   t oq nishon   deb   atalgan   usul   h isoblanadi.   Gazmol   ustiga   rangli
shoyidan   to shama  	
’ qo	’ yilib,   ustidan   kalyobatun   bilan   may da   katakchalar   tikib
chi q ilgan. 90-yillarning boshida (1893 yil) zar iplarning yangi navlari ko p miqdorda ishlab’
chi q arilib, ular rangli ipak iplarni deyarli batamom si q ib chiqardi va umumiy tikish
uslubini ham tubdan  o	
’ zgartirib yubordi.
Uchinchi   davr   (1890 1900   yillar)   zardo zligi   tikishining   haddan   ortiq   m
—	’ i lligi,
detallarining   k o	
’ pligi,   k o	’ pincha   ishining   zargarona   uta   nozikligi   bilan   ajralib
turadi.   Turli   kurinishdagi   b o	
’ rtiq   girihlar,   yulduzchalar   va   shunga   o	’ xshagan
boshqa   bezaklar   buyumga   o	
’ zgacha   zeb   berib   turgan,   ular   a lo   sifatli   zar   sim	’
bilan   tiqilib,   rangli   shoyi   iplarda   goyat   hafsala   bilan   jilo   berilgan.   Butun   kashta
yuzasi   buylab   sochilgan   bunday   bezaklar   q immatbaho   zargarlik   ta q incho q larini
esga soladi. Tagzaminning ochi q   joylari   qo	
’ shimcha elementlar bilan zich   tiqil ib
to ldirilganidan   gazmolning   rangi  	
’ g ira-shira   ko rinib   turgan.   Jiyak   kashta	’
hoshiyasini   to ldirishi   bilan   barobarida   uning   salmo	
’ g ini   ham   oshirib   yuboradi.
Milliy   naqshlar   islimiy   elementlarning   uslublashuvi   va   geo metrik   shakllar   kasb
etishi tobora takomillashib boravergan.
Butador xilidagi butoqlar kashtasi ancha ilgari mumkin  q adar real narsa deb talqin
etilar   edi,   1890 1900   yillar   buyumlarida   esa   ular   ichi   mayda   islimiy	
—
uslublashtirilgan   naqshlarga   tula   yirik-yirik   cho zincho	
’ q   doiralar,   kvadratlar,
hal q alar   va   hokazo   ko rinish   kasb   etgan.   Milliy   naqshlar   ichida   davhur	
’
kompozitsiyasi   alohida   o rin   tutadi.   Bu   davr   zardo zligida   paydo   bo lgan
’ ’ ’
rango-rang   gulli   barqutlar   aynan   shu   turdagi   kiyimlar   tikishda   foydalanilgan.
Bunda   gazmolning   ancha-muncha   Kismi   kashtagullardan   xoli   qolib,   a lo   barqut	
’
o	
’ zining   qiymatini   y o q	’ otmagan.   Ayrimlari   25 27   santimetr   enlikdagi   «ochi	— q »
maydonlar vam xuddi shu milliy naqshlardan andoza olib  t iqilgan.
Bu   davr   zardo zlik   yodgorliklaridagi   darham   va   butador   kompozitsiyalari	
’
dabdabali   liboslarga   zeb   berishda   foydalanilgan,   darhami   daraxt   kompozitsiyasi
esa sira uchramaydi.
XX   asrning   ikkinchi   un   yilligi   zardo zlik   buyumlari   bizgacha   goyat   kam   etib	
’
kelgan.   Shu   boisdan   bu   davr   umumiy   uslubi   haqida   bir   narsa   deyish   qiyin.
Umuman   olganda   bu   ham   1890   1900   yillardagi   goyat   serhasham   zardo zlik	
—	’
uslubidan   uncha   farq   q ilmagan,   biro q   uning   shun day   o ziga   xos   xususiyati   ham	
’ borki,   bu   davr   buyumlarini   alohida   tahlil   q ilishga   t o’ la   asos   b o	’ la   oladi.
1890 1900 yillar uchun xos bo lgan buyumlar va texnik uslublar rango-rangligi	
—	’
bu   erda   k o’ zga   tashlanmaydi.   Usta   zardo’z   imkoni   boricha   oz   narsa   i щ latib,   soz
buyum   yasashga   tirishadi   —   u   birgina   ip   —   zar   yoki   kumush   «sim»dan
foydalanadi.   Natijada   kashta   shun day   bir   orir   manzara   kasb   etadiki,   keragidan
ortiqcha   —   yar q irab   turgan   zarrin   rang   kishi   g ashini   keltirib,   noxush   kayfiyat
paydo   qiladi.     Bunda   biz   zardo zlikning   na  	
’ o	’ tgan   asr   70 80   yillariga   xos	—
bo lgan   rangdorlikni,   na   1890   1900   yillariga   xos   bo lgan   zav	
’ — ’ q yob
jimjimadorlikni ko ramiz. Boy bezagi va yor	
’ q in tovlanib turishi zardo zlik bilan	’
aslo   chi q isholmaydigan   rang-bara n g   gulli   barqutlar   nisbatan   so nggi   davrlarda	
’
yaratilgan buyumlarning k o	
’ rkamligini oshirish u yo q da tursin, balki ularning ba -
diiy hiymatiga putur etkazdi.
O rta   Osiyoning   mohir   ustalari  	
’ q ulida   barq   urib   gullagan   Buxoro   zardo zlik	’
san ati   o zining   badiiy  	
’ ’ q iymati   bilan   muhim   o rin   tutadi.   Necha   asrlar	’
davomida   usta   zardo zlar   tikishning   eng   ajoyib   yo llarini   topdilar   va   uni	
’ ’
takomillashtirdilar.
Ranglardagi nazokatni chuqur  h is etilgan holda och iq  rangli shoyilar zardo zlikka	
’
tatbiq   etila   boshlandi.   Milliy   naqshlarning   ayrim   elementlari   va   kompozi st ion
tuzilishlari   be q iyos   xayolot   mahsuli   ekanligi   aslo   sir   emas .   An anaviy
’
talqinlarning   keng   miqyosda   qo llanilishi   va   an anaviy   kompozistion	
’ ’
sxemalarning   mo lligiga   qaramay,   bunda   qotib   qolgan   andaza   yoki   shablondan	
’
asar   ham   ko rmaymiz.   Bular   hammasi   ustalarning   Uzbekistan   xalqlari   madaniy	
’
merosi   xazinasiga   bebaho   hissa   bo lib   qo shiladigan   chinakam   san at	
’ ’ ’
durdonalari   yaratishiga   imkon   beruvchi   qizgin   ijodiy   mehnatdan   darak   berib
turibdi.
Kandakorlik   san ati   ham   san at,   ham   hunar.   U   asrlar   mobaynida	
’ ’
ota-bobolarimiz tomonidan ko z qorachigidek asrab-avaylab kelingan xalq amaliy
’
bezak   san ati   durdonasidir.   Tarixda   va   ayni   kunlarga   qadar   saqlab   kelinayotgan	
’
bu amaliy san at turlari kelgusida yanada qadrlanadi, ardoqlanadi. Zero, ishlangan	
’
takrorlanmas naqshlar inson idrokining, odam his- tuygularining ifodasidir.  Buxoro   viloyatida   joylahgan   Gijduvon   tuman   kulolchiligi   boshqa   qolgan
viloyatlardan farq qiladi. 
U   asli   ranglar   va   ornamentga   boy.   Yaqindagina   vujudga   kelgan   emal   idishlar
umumiy   talabini   so ngdirgan   bo lsada,     30   turdan   ortiq   idishlar   Gijduvonda’ ’
qilingan.   Natijada     milliy   buyumlarning   ko pgina   turi   o lchamli   piyolalar,	
’ ’
guruch yuvish uchun idishlar, asosan laganlar turli o lchamlarda ishlab chiqarilib	
’
sotilgan.   Shuningdek   yog   ko zasi   va   suv   ko zasi   hamda   oftoba   ishlab	
’ ’
chiqarilgan. 
O ba   qishlogi   XX-asrning   boshlarida   mashxur   edi.   Turli   o lchamdagi   idish	
’ ’
tovoqlar u erda ishlab chiqarilardi.
Buyumlar nozik did bilan bezatilardi va yuqori sifat talablariga javob bera olardi.
Ko zalarni bezashda  to q kulrang ranglardan foydalanar edilar. Bu an anani 80
’ ’ ’
yil oldin usta Azim (Shayton laqabli) boshlagan edi va uslubni sir saqlangan edi.
Gijduvon   o yinchoqlari   ham   juda   mashxurdir.   O ba   qishlogining   butun   axolisi	
’ ’
ular ustidan qish fasli mobaynida ishlardilar.
Qushlar,   hayvonlar   va   kichkina   ko za   shaklidagi   o yinchoqlar   churgurak   deb	
’ ’
aytilar  edi.   Hozirgi  kunda Hamro Rahimova shu kasb ustasi  hisoblanadi.   Uning
400  ta  o yinchoq  uchun  mo ljallangan  kichik  tandiri   bor.    O yinchoq  yaratish	
’ ’ ’
jarayonini   uning   o gli   amalga   oshiradi.   Ba zan   nevarasi   va   o gli   usta	
’ ’ ’
Abduqahhor unga ko maklashadilar.  Usta Fatxullo ham o yinchoq yasaydi. U 4
’ ’
turdagi ot va ot minuvchi, kema va sher bolasi shakklarda o yinchoq yasaydi.	
’
Undan   tashqari   qushlar,   tovuq,   tuyalar   ham   yasab,   ularni   4   ta   rangga   bo yagan.	
’
Bular: qizil, yashil, sariq va to q jigar.	
’
Ustalar bo yashda chetlarini afzal ko radilar. 	
’ ’
Gijdivonda ranglar qarama-qarshiligini tenglashtirib bo lmaydi.	
’
     Idishning   markazi   ikki   yo l   bo ylab   chegaralanadi.   Bazan   markaziy	
’ ’
maydonda   1   yoki   bir   necha   simmetrik   joylashgan   tuzumni   yaxshi   bichim   bilan
naqshlangan   bo ladi.	
’   Odamda   bu   mehrob   chizigi   markazdan   yosh   ikki   burchak
tomondan chiziq formulasida maydonda kesishi bilan boshlanadi,  ularning orasida
to rt aylana burchakli uchburchaklar bor.	
’      
A dabiyotlar r o’ yxati:
1. Karimov I.A. O zbekiston:  milliy  istiqlol,  iqtisod, siyosat, mafkura.  - T.:	
’
O zbekiston, 1993. - 363 b.	
’
2. Karimov  I.A. Barkamol   avlod -  O zbekiston   taraqqiyotining  poydevori.   -	
’
T.: O zbekiston, 1998. - 64 b.	
’
3. Yuksak ma naviyat   engilmas kuch. T.: O zbekiston, 2008.	
’ – ’
4. Abdullaev T. XIX  XX asrlarda o zbek kandakorlik san ati .T.1973.	
– ’ ’
5. Bulatov S.S. O zbek xalq amaliy bezak san ati. T.: 1991.	
’ ’
6. Abdullaev   T.,   Faxretdinova   D.,Hakimov   A.Ma danga   bitilgan	
’
qo shiq .T.1986	
’
7. Bulatov S.S., Tolipov N. Go zallik falsafasi. T.: Fan va texnologiya   	
’
      nashriyoti. 2008. 
8. Bulatov S.S , Qosimov J..T., Muxsinov S.I., Habibova M.M.
      O zbek milliy kandakorlik san ati . T 2003  	
’ ’
9. Halimova D .A .Buxoro kandakorligi . Buxoro 1996 10. Bulatov S.S, Qosimov J.T., Avliyoqulov   M.M .         Kandakorlik san atiga’
oid lugat terminlari . T. 2003 
11.   Halimova   D,   Muxsinov   S.   Mis   kandakorligi   (o quv   qo llanma)   Buxoro	
’ ’
1994 y.
12.   O zbekiston san ati.   - T.:  Sharq, 2001. 69-72 b.	
’ ’
13.   O rolov A.S., Mo jiza yaratish san ati.   T.: Mehnat, 1996. 93-105 b.
’ ’’ ’ –
14.   Apuxtin O.K. Badiiy naqsh maktabi.  T., «Oqituvchi», 1969.	
’
15.   Azimov   I.   «O zbekiston   naqshu   nigoralari.   T.,  	
’ — G .   G ulom   nomidagi
Adabiyot va san at nashriyoti, 1987
’
16. Bulatov M. S. Geometricheskaya garmonizastiya v arxitekture Sredney     
           Azii IX XV vv.  M., «Nauka», Glavnaya redakstiya vostochnoy 	
— —          
           literaturы, 1978.
17. Muhsinova   A,   Avliyoqulova   Sh,   Qosimov   J.   “ Kandakorlik   buyumlarini
bezashda   foydalaniladigan   bezak   va   tasvir   turlari”.   (Ilmiy   maqola,   tezislar
to’plami.) Buxoro.2008 y. 263-264 b.
18.   Mirzaahmedov   M.   A.   Boshlangich   badiiy   naqsh   ishlash   metodikasi,
Toshkent, «O qituvchi», 1976.	
’
19.   Mirzaahmedov   M.   Materiallarga   badiiy   ishl ov   berish.   T.,   «O qituvchi»,	
’
1986.
20.   Hasanov   R.   Boshlangich   sinflarda   naqsh   chizish   metodikasi.   Toshkent.
—
O qituvchi, 1972. 	
’
21.   Qosimov Q.  Naqqoshlik.  Toshkent: «O qituvchi» nashriyoti, 1982.	
— ’
22.   Muxsinov S, Qosimov J. Xalq amaliy bezak san atida Buxoro kandakorligi	
’
san atining     o rni   va   ahamiyati.   Tasviriy   va   amaliy   san at	
’ ’ ’
o qituvchilarini   tayyorlash   samaradorligini   oshirish   masalalari.   T,   (Ilmiy	
’
maqola, tezislar to plami.)  2008.  B 172-173.	
’
23.   Muxsinov   S.,   Qosimov   J.,   Muxsinova   A.   Kandakorlikda   ishlatiladigan
po lat qalamlar va ularda bajariladigan o yma turlari. Oliy ta lim tizimida	
’ ’ ’
musiqa, tasviriy va amaliy san at fanlarining dolzarb muammolari. Buxoro.	
’
(Ilmiy maqola, tezislar to plami.) 2010. B 38-40.	
’ ILOVALAR
Купить
  • Похожие документы

  • Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish
  • Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi
  • «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi.
  • Umumta’lim maktablarida o’quvchilarning musiqaviy madaniyatini shakllantirish
  • Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha