Zardo’zlik san’atining tarixiy rivojlanishi

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	3.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Zardo’zlik san’atining tarixiy rivojlanishi

Купить

M U N D A R I J A
Kirish ..................................................................................................................2 bet
I - bob .
1.1. Zardo zlik san atining tarixiy rivojlanishi’ ’ . . . ..............................................5
bet
1.2. Buxoro zardo zlig
’ i .......................................................................................9
bet
1.3. Zardo zlik
’ da ishlatiladigan asbob-uskunalar .............................................14
bet
1.4. Zardo zlik san atida tikish
’ ’ texnikasi...........................................................20
bet
1.5. Buxoro zardo zligi qiyosiy tahlili...............................................................44
’
bet
1.6. Zardo zlik terminlari lugati
’ ........................................................................49
bet
1.7. Kashtachilik san ati tarixi...........................................................................56
’
bet
1.8. O zbekiston kashtachilik san ati maktablari...............................................58
’ ’
bet
1.9. Kashtachilik san ati turlari va tiqish uslublari............................................66
’
bet
1.10. Kashtachilik buyumlarining kompozitsion xususiyatlari.........................70 bet
1.11. Kashtachilikda naqshlarning qo llanishi va kompoizitsion masalasi.......74
’
bet
1.12. Kashtachilikda ranglar axamiyati.............................................................78 bet
1.13. So zana bajarish jarayoni..........................................................................79
’
bet
1.14. Buxoro kashtachiligining qiyosiy tahlili...................................................82 bet
II bob.
–
2.1. Kandakorlik san ati
’ ning umumiy tarixi. .....................................................83
bet
2.2. Kandakorlikda qo llaniladigan naqsh turlari va kompozitsiyalari.
’ .............89
bet
2.3. Kandakorlikda ishlatiladigan xom-ashyolar va asbob-uskunalar. ..............93 bet
2.4. Mis buyumlari va ularni bezashning texnik usuli .......................................98 bet
2.5. Buxoro kandakorligi qiyosiy tahlili..........................................................103 bet
2.6. Kandakorlik san atiga oid lugat terminlar
’ ................................................104
bet
2.7. Kulolchilik san ati tarixi va rivojlanishi...................................................108
’
bet
2.8. Kulolchilik texnologiyasi, unga naqsh kompozitsiyasini tuzish usullari va
nazariyasi.................................................................................................114 bet
2.9. Buxoro kulolchiligi qiyosiy taxlili...........................................................131 bet
III. Xulosa ......................................................................................................132 bet

IV. A dabiyotlar ro yxati’ ...............................................................................139
bet
V. Ilovalar . ..............................................................................................141-150 bet
Kirish.
Mustaqil O zbekiston jadal sur atlar bilan rivojlanib borayotgan bir davrda
’ ’
ajdodlarimiz tomonidan ko p asrlar mobaynida yaratilgan goyat ulkan, bebaho
’
ma naviy va madaniy merosimiz, milliy qadriyatlarimizni tiklash davlat
’ —
siyosatining muhim yo nalishlaridan biriga aylandi. Natijada xalqimiz o z
’ ’
taqdirining chinakam egasi, o z tarixining ijodkori, o ziga xos milliy qadriyatlar
’ ’
va madaniyat sohibiga aylandi.
Yurtimizning istiqlolga erishishi milliy qadriyatlarimizning qayta tiklanishi
bilan bir qatorda, xalq hunarmandchiligi va amaliy san atning naqqoshlik,
’
ganchkorlik, yogoch o ymakorligi, kashtachilik, badiiy kulolchilik, zardo zlik,
’ ’
miniatyura san ati turlari kabi zardo zlik san atida ham yangi amaliy ijodiy
’ ’ ’
ishlar yaratilishiga hamda taraqqiy etishga keng yo l ochib berdi.
’
O zbek zardo zligi
’ ’ , kashtachiligi, kandakorligi va keramika san ati milliy ’
madaniyatimiz, san atimizning ajralmas bir bo lagi hisoblanadi. Asrlar
’ ’
davomida rivoj topib, shakllanib kelayotgan bu san at tur
’ lar i, o zbek xalq ’
amaliy bezak san ati turlari orasida
’ o zining ’ alohida ahamiyatga egadir.
O zbek xalq amaliy bezak san ati turlaridan biri zardo zlikdir.
’ ’ ’
Zardo zlik
’ – - zar ip bilan naqsh (kashta) tikish kasbi. U forscha zar (tilla),
do zi (tikmoq) so zini anglatadi.
’ ’

Zardo zlikni bilish uchun asosan quyidagi hunarlarni yaxshi bilishi kerak:’
1. Rasm solish va naqsh chizishni; 2. Gul kesishni, ya ni gulbur bo lishni; 3.
’ ’
Kesilgan gulga zarni tika bilishi kerak;
Zardo z quyidagi tartibda ishlaydi. Tikiladigan har bir buyum uchun alohida
’
andoza tayyorlanadi va bichiladi. Axta va Xoka yordamida kartonga naqshi
tushiriladi. Axta, ulgi, nusha - naqsh yoki rasmni oozga chiziqb, chiziq
yo llari igna bilan teshqilib, tayyorlangan andoza. Naqsh gullarini tuya
’
bo yin aychi yordamida kesib olinadi. Bunday ishni gulbur bajaradi. hozirda
’
kartondan foydalanqiladi. Kartonni yuziga sari bo z yopishtirilsa, bu holatda
’
karton sinmaydi va bir tekisda chiqadi. Kartondan gul kesish tez va oson, zar
bilan tikish ulay hamda sifatli bo ladi. Gullar kesilib, chambarak tayyor
’
bo lgach, ya ni unga bo zdan ilingan kerish tortiladi. Kerish ustiga
’ ’ ’
tikiladigan buyum gazlamasiga adab chiqiladi. Gazlama ustidan uyqilgan gul
bichilari surqilib ketmasligi uchun ular yirik avilar bilan chatib o yqiladi.
’
Odatda ta’vor ish batamom nioyasiga etgandan keyin olib tashlanadi. Usta
zardo z ikkita angishvona yordamida tikib ammamizga ayonki, zardo zlik
’ ’
ikki o l bilan tikqilib, ignasi kalta va nozik bo lishi lozim. Tilla rangli zarni
’ ’
izil, sari iplar bilan, kumush zar ip bilan tikiladi. Zar ipni to rt qavat qilib
’
patilaga ya ni zar ip o raydigan cho pga o raladi. Keyin maxsus kartondan
’ ’ ’ ’
kesilgan gullar ustidan tikib chiqiladi.
Zardo zlik ishi quyidagicha olib boriladi: dastlab zar ip bilan asosiy gullar,
’
keyin toftado ziy yoki simdo ziy zar ip bilan gulning ismlari tikiladi. Bu iplarni
’ ’
berishimdo ziy, ipak, sun iy ipak ip aralashgan zarrin sim kabi nomlar bilan
’ ’
ataladi. Zargarlik ziynatlari, tabiiy va sun iy toshlar, shishadan tayyorlangan
’
muncholar, metall po lakcha, bo rtma naqshlar tikiladi. Shu tariqa gullarning
’ ’
barchasi tikilib bo lgach, irolarini pishiina yigirqilgan zarrin ip tarir bilan nozik
’
yo l qilib, qator alachalar yordamida aylantirqilib chiqiladi. Gullarning girdini
’
aylantirish bilan baravariga tikilmay olgan joylarni ham margula, tagalak (jingalak,
spiralsimon jingalak nusha gullar bilan to ldirib bezatiladi. Erkak va ayollar kiyim
’
- kechaklari, uy-ro zor buyumlari zardo zlik ishi tugashi bilan korcho pdan
’ ’ ’

birato la olinadi. Ko ylak kashtalari, poyafzal, do ppilar, peshonaband,’ ’ ’
ro mollar va bosha buyumlar qalinroq bo lishi uchun teskari tomonidan elimda
’ ’
bir necha qavat gazlama yoki oz o yib elimlanadi va tayyor buyum holatiga
’
keltirib tikiladi.
Ma lumki, xalqimiz asrlar davomida zardo zlik bilan shugullanib kelgan.
’ ’
Bu san at hunarmandchilikdan to san at darajasiga ko tara olgan va bizgacha
’ ’ ’
boy madaniy meros bo lib etib kelgan. Uni avaylab asrash, yanada sayqallash,
’
qayta tiklash, takomillashtirish va kelgusi avlodga etkazib berish bugungi kun
mutaxassislarining kelajak oldidagi burchidir. Mana shu burch mas uliyati har bir
’
hunar turining sir asrorlarini ham amaliy, ham nazariy jihatdan juda chuqur,
–
mukammal va keng qamrovda o rganishni hamda tahlil qilishni taqazo etadi.
’
Zardo zlik san ati tarixi va amaliy jihatlarini o rganish bo yicha
’ ’ ’ ’
ko plab san atshunos olimlar va mutaxassislar shugullanganlar. Jumladan,
’ ’
P.A.Goncharova, S.Bulatov, M.Akromxo jaeva, R.Akromxo jaeva
’ ’
G.Pugachenko, L.Rempel, N.Sodiqovalarning zardo zlik san atiga oid ilmiy,
’ ’
amaliy ishlari e tiborga loyiqdir. Mazkur izlanishlarda zardo zlik san ati tarixi,
’ ’ ’
o zbek zardo zligi maktablari va ularning namoyandalari, zardo zlik san ati
’ ’ ’ ’
aks etgan badiiy buyumlar, naqsh namunalari, zardo zlik asboblari, ulardan
’
foydalanish usullari va tikish usullari haqida ko plab qimmatli ma lumotlar
’ ’
keltirilgan.
Malakaviy bitiruv ishning nazariy qismi kirish, iqqita bob , xulosa, ilova va
adabiyotlar ro yxatidan iborat.
’

1.1. Zardo zlik san atining tarixiy rivojlanishi.’ ’
Zardo zlik san ati o zining uzoq tarixiga ega bo lib, deyarli barcha Sharq
’ ’ ’ ’
mamlakatlari uning Vatani hisoblanadi. Pliniyning aytishicha, Vavilon
kashtachiligi qadimdan mashhur bo lib, matoga turli rangdagi iplar bilan kashta
’
tikishni o sha erda kashf etishgan. Keyinchalik Vavilon Rim imperiyasi tarkibiga
’
kirgach, zar, ipak yoki jun ip qo shib tiqilgan rang-barang kashtachiligi bilan
’
shuhrat qozongan. Zardo zlik san atining an analari Vizantiyada ham rivoj
’ ’ ’
topib, zardo zi kiyim-kechaklar faqat imperator a yonlari va aslzodalarigagina
’ ’
mansub bo lgan.
’
Sosoniylar davrida Eron podshohining saroyida ham zardo zlik san ati rivoj
’ ’
topgan deyishga asos bor, chunki bu mamlakat Vizantiya bilan muntazam madaniy
va siyosiy hamkorlik qilgan. Hhozirgi Eronda XV XVII asrlardagi zardo zlik
— ’
namunalaridan anchagina yodgorlik saqlanib qolganligi badiiy an analar uzoq
’
yillar davomida rivojlanganligidan dalolat beradi.
Kadimgi Rus ham Vizantiyaga taqlid qilib zardo zlik san atini o rgangan.
’ ’ ’
XIII va XV asrlarda Kichik Osiyo doirasida paydo bo lgan hamda Vizantiya
’
imperiyasini barbod qilgan Usmonli turklar ham ushbu san atga o zlarining
’ ’
munosib ulushlarini hushganlar, Krim va Kavkazning qasridaki Vizantiya

madaniyati uzoq vaqt va kuchli ta sir o tkazgan bo lsa, o sha erda zardo zlik’ ’ ’ ’ ’
ham rivojlanavergan. O rta Osiyoda ham zardo zlik san ati, shubhasiz,
’ ’ ’
o zining chuqur ildiziga ega. Shu narsa ma lumki, masalan, 1403 1406 yillarda
’ ’ —
Samarqandga sayoqat qilgan ispan elchisi Ryui Gonzales de Klavixo o z
’
esdaliklarida, Temur saroyida zardo zlikning milliy kashta bezaklarini tomosha
’
qilganini yozgan. Esdalik sahifalarida elchilarni habul qilish marosimiga barishlab
o tkazilgan dabdabali ziyofatlar ta rifini keltirib yozar ekan, zardo zlik usulida
’ ’ ’
tiqilgan ash yolarni bir necha bor eslab o tadi. Zar tiqilgan khrpa-to shaklar,
’ ’ ’
ipak matoga zar tiqilgan qimmatbaho darpardalar va chodirlar haqida batafsil
hikoya etiladi. Klavixo erkaklar va ayollarning zar ipda tiqilgan va himmatbaho
toshlar bilan bezatilgan kiyimlari haqida zavq bilan yozadi.
Abdurazzoq Samarqandiy o zining «Hindiston safarnomasi» risolasida
’
Shohruh 1442 yili Hindistonning Kalkutta viloyati hukmdori huzuriga yuborgan
elchilaridan zardo zi do ppi ham sovga qilib berib yuborganini qayd etib o tadi.
’ ’ ’
«Ishratxona» maqbarasi haqidagi 1465 yilgi hujjatlardan birida ham
zardo zlik buyumlari haqida eslab o tilar ekan, «zardo zi ti
’ ’ ’ qilgan gunafsharang
dasturxon (tuya junidan to qilgan mato) astari malladan» va «zardo zi tiqilgan
’ ’
gunafsharang darparda, astari mal ladan» degan satrlarga ko zimiz tushadi.
’
Hirotda Alisher Navoiy davrida yashab ijod etgan Vosifiy o zining risolalarida
’
zardo zlik kasbi tugrisida so z yuritgan. Adabiy yigiinlarning qatnashchilari
’ ’
haqida gapira turib, Hasan zardo z degan bir shaxsning nomini alohida uqdirib
’
o tadi va uni Hirotning eng obro li, «istiqboli porloq yoshlari» qatoridan o rin
’ ’ ’
olganligini aytadi.
Podshoh Aleksey Mixaylovichning Abdulazizxon huzuriga yuborgan elchilari
(1669 1671 y) Boris va Semen Pazuxanlarning hisobotida yozilishicha: elchilar
—
Buxorodan jo nash oldidan zardo zi chopon, telpak va belbogg sovga olganlar.
’ ’
Bu esa zardo zlik Buxoroda XVII asrdayoq rivoj topganligidan dalolat beradi.
’
XVII asrning oxirida yashagan samarqandlik shoir Fitratning asosiy kasbi
zardo zlik bo lib, u zar ip bilan matolarga kashta tikkan. Shunday qilib hhozirgi
’ ’
kungacha Buxoroda saqlanib kelayotgan kashtachilik san atining o ziga xos va
’ ’

qiziqarli bu turi goyat uzoq davr mobaynida sayqal topgan va takomillasha borgan.
Buxorolik zardo zi ustalarining o ziga xos sermazmun naqshlari, goyat nafis’ ’
texnik uslublari, mukammal terminologiyasi, uzoq davrlar mobaynida sayqal
topgan rangbarang choklarini nazarda tutsak bu san atning tarixiy rivojlanish
’
jarayonini tularoq tasavvur etishimizga imkon beradi.
XIX va XX asr boshlarida kashtachilik san a
’ tining bir turi bo lgan ’
zarduzlik Buxoroning o ziga xos xususiyatini aks ettirgan.
’
Mazmuni jihatidan xalqchil bo lgan va qimmatbaho matodan
’
tayyorlanadigan zardo zi kiyimlar mahalliy aholining turli tabaqalari o rtasida
’ ’
keng tarqalgan ipak ip bilan kashta tikishga qaraganda nozik didni talab qilgan. Bu
kiyim-kechaklar asosan amir saroyidagilarning ehtiyoji uchun tiqilgan,
ba zangina shahardagi boy ayonlar uchun tayyorlanganlar.
’
Ota-bobosidan meros bo lgan kashtachilik kas
’ bi bilan shugullangan yuzlab
qo li gul ustalar Buxoro amirining hashamatli saroyidagi himmatbaho zardo zi
’ ’
kiyimlarni taiyorlash bilan band edilar.
Buxoro zardo zi ash yolarining deyarli hammasi amir saroyining ehtiyoji
’ ’
uchun ishlatilardi, faqat juda oz miqdorigina sotish uchun bozorga chiqarilardi.
Erkaklarning zar bilan tiqilgan tun, kamzo l, chakmon, chalvor, poyafzal,
’
belbog, salla, kuloh va jul faqat xonga va uning buyurtmasi yoki yaqinlari
tomonidan bironta oilaviy tantana yoki bayram munosabati bilan tayyorlash
buyuriladi. Hech kim, hatto eng katta amaldorlardan birontasi ham yuqorida aytib
o tilgan kiyimlardan hech birini o ziga buyurtirishga haqi yuq edi, ular zarboft
’ ’
kiyimlarni amir sovga qilgandagina kiyishlari mumkin edi.
Ayollar va bolalarning zardo zi kiyimlari faqat badavlat xonadonlarning
’
a zolarigagina kiyish rasm bo lgan. Bu kiyimlarni ular biron
’ ’ ta oilaviy tantana
yoki bayram munosabati bi lan kiyishgan. Boy xonadonlarning 8 10 yoshdan katta
—
bo lmagan o gil bolalariga sunnat tuyi munosabati bilan zarbof to n
’ ’ ’
kiydirishgan.

XIX va XX asr boshlarida, ya ni 1785 yildan to 1920 yilgacha Buxoroda’
hukmronlik qilgan mangitlarning oxirgi sulolasiga taalluqli bo lgan zardo zi
’ ’
kiyimlari hhozirgi kunda bizgacha etib kelgan yagona yodgorlik nusxalardir.
Mangitlarning birinchi sulolasi vaqillariga mansub bo lgan zardo zi
’ ’
ash’yolar bizgacha deyarli etib kelmagan. Ammo Gaydar (1800 1826 y)
—
zamonidan yagona yodgorlik sifatida zardo zi mahsi saqlanib qolgan. Mahsiga
’
1224 y raqami tiqilgan, bu melodning 1809 1810 yillariga to gri keladi. Mazkur
— ’
raqamning uchrashi shu paytgacha zardo zi kiyimlarda ruy bergan yagona holdir.
’
Amir Nasrullodan (1827 1860 y) anchagina zardo zi kiyimlar saqlanib
— ’
qolgan. Buyumlarning ko pchiligi 1895 yildan 1911 yilgacha hukmronlik qilgan
’
Abdulahadga mansubdir, zero buxorolik kashtachilarning zardo zlik san ati shu
’ ’
davrda gullab yashnagan deb hisoblanadi.
Buxoroda zardo zlik 1920 yil amir taxtdan agdarilguncha rasmiy jihatdan
’
saroy san ati hisoblanardi. Bu shaharda tayyorlanadigan zardo zi buyumlarning
’ ’
deyarli hammasini egallab olgan katta buyurtmachini yo qotgach, tabiiyki,
’
zardo zlik korxonalari keskin kamayib ketdi. Zardo zchilar hunarmandchilik
’ ’
ustaxonalariga birlashib, mayda buyumlar, do ppilar va ayollarning ayrim kiyim-
’
kechaklarini tayyorlashga kirishdilar.
Zardo z ustalar va ularning shogirdlari san atlaridan ajoyib namunalar
’ ’
yaratdilar, unga yangicha mazmun, yangicha sayqal, yangicha kompozitsiya
berdilar.Zardo zlik ustaxonalariga jon deb a’zo bo lib, tajribali usta kashtachilar
’ ’
ko magida zardo zlik san atini tezda urganib oldilar. Kashtachilik san atining
’ ’ ’ ’
tajri bali ustasi, iste’dodli gulkor usta Omonjon Majidov va quli gul kashtachi usta
Fayzullo Gaybullaevlar artelga kelgan yoshlar, ayniqsa, ayollardan mohir
kashtado zlar etishib chiqishida o zlarining salmoqli hissalarini qo shdilar.
’ ’ ’

1.2. Buxoro zardo zli’ gi
O rta Osiyoning boshqa hunarmandlari singari zardo zlar ham o rta asr
’ ’ ’
hunar shirkatlari ko rinishidagi maxsus tashqilotga uyushgan edilar. Zardo zlar
’ ’
ishlari ustidan nazorat o rnatuvchi bu tashqilot o zining saylanuvchi
’ ’
ma muriyatiga ega bo lib, barcha rasm-rusumlar ga va urf-odatlarga izchil amal
’ ’
qilar,tantana va yigilishlar o tkazib turar edi. Bulardan tashqari, u ko proq diniy
’ ’
ruhdagi ba zi qoidalar majmuasini hamda zardo zlik hunarining kelib chiqishi
’ ’
haqidagi afsonaviy rivoyatlarni o z ichiga olgan, mazmun e tibori bilan stex
’ ’
ustaviga o xshab ketadigan o z risolasiga ham ega edi.
’ ’
Amirlikning agdarilishiga qadar Buxoroda mavjud bo lgan feodal davri
’
ishlab chiqarish munosabatlariga xos bu barqaror korporastiyasiz zardo zlik
’
hunariniig qaror topishini tasavvur etish qiyin edi. Stex uyushmalariga kiruvchi
ustalar ham iqtisodiy jihatdan, ham maishiy munosabatlar jihatdan bir-biri bi lan
uzviy bogliq edilar. Bunga ularning birbirlari bilan yon qo shni, jon qo shni
’ ’
bo lib istiqomat qilganliklari ham sabab bo lgan bo lishi mumkin.
’ ’ ’
Zardo zlarning ko pchiligi shaharning janubi-garbi qismida, Mirdo stumbiy
’ ’ ’
guzarida va tevarak-atrofdagi guzarlarda yashar edilar. Bozorbop buyumlar

tayyorlaydigan ustaxonalarning katta qismi aynan shu Mirdo stumbiy guzarida’
joylashgan edi.
Amirning saroy ustaxonalariga qarashli us talar bilan bir qatorda xususiy
ustaxonalar ning egalari hamda ularga yollanib ishlovchi xalfalar ham mazkur stex
uyushmalari tarkibiga kirar edi. Zardo zlarning butun shahar stexi uyushmasi
’
tepasida ular ichidan saylangan eng hurmatli va tajribakor kishilar turar edilar.
Ularni bobo yoki oqsoqol deb atar edilar. Zargarlarning stex uyushmasi ichida
(nisbatan oz sonli boshqa hunarmandchilik uyushmalarida bo lgani singari) bobo
’
u qadar muhim rol o ynamagan. U faqat eng izzatli kishi hisoblanib, rasmiy
’
ravishda saylab o tirilmagan. Keyingi paytlarda u mutlaqo saylanmagan ham.
’
Bobo diniyaxlohiy masalalar bilan shugullanib, ishi asosan uyushmadagi
ishchilarinig xatti-harakatini kuzatish bo lgan xolos. Bobo bo lmagan paytlarda
’ ’
uiing vazifasini oqsoqol bajargan.
Oqsoqol uyushma a zolari turmushining iqtisodiy va maishiy jihatlari bilan
’
boglih bo lgan turli-tuman masalalarni hal etgan. Amir saroyi va amirlik
’
ma muriyati bilan munosabat o rnatishda u stexning rasmiy vaqili bo lgan.
’ ’ ’
Ustaxonalararo yirik buyurtmalar olishda, taqsim qilishda va mahsulotni sotishda
o rtada turgan, ishchi kuchini taqsim qilishda yoki usta, xalfa, shogird va
’
hokazolar o rtasida paydo bo lgan nizoli masalalarni hal etishda mutasaddilik
’ ’
qilgan. Ayniqsa, saroy ustalari taomilida bo lmagan, ammo amir sa
’ royi uchun
zudlik bilan tayyorlanishi lozim bo lgan zardo zlik buyumlari yasashda ham,
’ ’
oqsoqol o rtada turgan. Bular ro mol, belbog, ayollar bezagi, xaltacha singari
’ ’
buyumlari bo lib, ko pincha ularni chakana ustaxonalarning egalari qilishgan.
’ ’
Bunday paytda amirning bosh amaldorlaridan qushbegi zarur buyumlarning
ruyxatini oqsoqolga havola qilgan. Oqsoqol ularni xususiy ustaxonalar va yakka
holda ishlaydigan ustalardan yigib olgan, narxini buyum egasining o zi bilan
’
kelishgan. Buyumlarni qushbegi mahkamasiga keltirib, pulini hisoblab olgan-da,
ustalarning haqini to lab, rozi qilib chqqan. Amirning shahar tanqarisidagi
’
Shirbudun (yoki Shirbadan) va Sitorai Mohi Xossa saroylarida har yili
uyushtiriladigan bozor-saylida zardo zlik buyumlarini sotishni tashqil etish ham
’

oqsoqolning zimmasiga kirgan. Sito rai Mohi Xossada ikki hafta, Shirbudunda
to rt-olti hafta davom etadigan bu saylda ishtirok etishi hukumat tomonidan’
qonuniylashtirilgan, stex uyushmlari uchun vaqtinchalik savdo rastalari qurilgan
Uyushma a zolarining turmushlari bilan bogliq bo lganishlardaham
’ ’
oqsholning ahamiyati katta bo lgan. Chaaloh paydo bo lganda, tuyda yo ulimda
’ ’
kimlarni aytish, nechta odam aytish, bunday marosimlar uchun nimalar olish,
tuyona va kurmanalarga nimalar olib borish hammasini oqsoqolning maslahati
—
bilan qilingan.
Oqsoqolga xizmati uchun ma lum haq to lanmagan, sovga-salomlar tortiq
’ ’
qilish bilan kifoyalanganlar. Masalan, buyum sotgan ustalar unga choypuli
berganlar. Saroy topshiriqlarini ado etgani uchun unga amir xazinasidan pul yoki
to n in om qilingan. Navro z bahonasi bilan o tkaziladigan yuqoridagidek
’ ’ ’ ’
saylning nihoyasida hukumat nomidan oqsoqolga sarpo hamda saylda moli
sotilgan kishilar tomoni dan pul hadya etilgan. Shogirdga oq fotiha berish, uyushma
a zolarining hovli yoki oila to ylari munosabati bilan turli rasm-rusumlarni ado
’ ’
etishda rahnamolik qilgani uchun oqsoholga tunlar, matolar in om etilgan.
’
Oqsoholga yordamchi hilib yana poykor ham tayinlangan. Poykor yosh
ustalardan saylanib, xuddi oqsoqol va bobo singari, ma lum maosh yoki haq bilan
’
ta miilanmagan. Unga ham uyush
’ ma a zolarining tuyi, ulimi kabi marosimlarda ’
boshidan oxirigacha qatnashganligi uchun xizmat haqi deb arzon mayu yoki arzon
chopon berilgan, xolos.
Uyushma ustasidan uzluksiz va mashaedatli zhunar ta limini olgan va bu
’
zhunarda mustaqil ishlay boshlash uchun usta oq fotiha bergan kishigina
uyushmaga a zo bo lgan.
’ ’
Buxoro ustalarining zardo zlik kasbi otadan bolaga meros bo lib kelgan.
’ ’
Asli zardo z bo lgan oilaning ugil farzandi otasidan zardo zlikni o rganib,
’ ’ ’ ’
o z navbatida u o z bolalariga o rgatgan. Pushti kamaridan o gli bo lmagan
’ ’ ’ ’ ’
otalar bu kasbni eng yaqin qarindoshlariga o rgatganlar. Kasbning avloddan-
’
avlodga meros qolishi odatdagi hol bo lganiga qaramay, zardo zlik ham boshqa
’ ’

kasblar bilan bir qatordan o rin olgan. Uning tarkibida biz misgarlarni ham,’
zargarlarni ham, dehqonlarni ham ko rishimiz mumkin.
’
Zardo zlik kasbini o rgatish uchun 10 12, ayrim hollardagina undan
’ ’ —
kattaroq yoshdagi bolalarni jalb etganlar. Bolani usta oldiga olib borish o ziga
’
yarasha tantana bo lgan. Bolaning ota-onasi va qarindosh-urgrlari buy degan
’
bo girsoq va holvaytar qilib, ustaning huzuriga kelganlar va «bolaning gushti
’
sizniki, suyagi bizniki», qabilida gaplar bilan uning ixtiyoriga topshirganlar.
Keltirilgan pishiriqlar o sha paytdayoq birgalikda tanovul etilgan.
’
Usta bolaga hunar o rgatishdan tashqari butun davomida uni oziq – ovqat
’
bilan ta minlab ham turgan. Ikkala kelishuvchi tomon orasida yozma ravishdagi
’
shartnomalar bo lmagan. Kasb o rgatish tekin olib borilgan. Yangi shogirdga
’ ’
chinakam ta lim berish ishlarini usta birdaniga boshlayvermagan. Dastlabki
’
paytlarda shogird uy yumushlariga qarashgan, ustaxonani supurib-sidirgan, suv
tashigan, bozor-o char qilgan, tikuvchilarga yordam bergan, ondasonda ish
’
orasida, uncha-muncha qatim tortib turgan. Oradan bir yil yo undan sal ko proq
’
muddat o tgandagina unga tikish sirlari o rgatila boshlangan. Shogirdga mablag
’ ’
to lash borasida ma lum qoida bo lmagan. Hunar o rgatish muddati ham
’ ’ ’ ’
cheklanmagan. Ta lim berish 4 yildan 7 yilgacha davom etgan, bordi-yu, shogirdi
’
o ta qobiliyatli chiqib qolsa, bunday malakali ishchisidan mahrum bo lishni
’ ’
istamagan ustoz uni 8 10 yilgacha ham saqlagan. Bunday paytlarda shogird
—
oqsoqolni o rtaga solib, ustasi tezroq ruxsat berishini so ratgan. Bordi-yu,
’ ’
shogirdining talabi o rinli bo lsa, oqsoqol ustadan shogirdiga yo oq fotiha
’ ’
berishini yoki bo lmasa mehnatiga haq to lashi lozimligini aytgan. Albatta,
’ ’
shogirdga to lanadigan hah xalfalarga tulanadigan haqdan ancha kam bo lgan.
’ ’
Norozilik paydo bo lmasligi uchun usta qisqa vaqt ichida zardo zlik
’ ’
sirlarini puxta egallagan layoqatli shogirdlariga ahyon-ahyonda chetdan ish
olishiga mone lik qilmagan. Gap shundaki, tushgan daromadning kattagina qismi
’
ustaning cho ntagini qappaytirgan, undan ortgani sho
’ girdga qolgan.
Ta lim muddatini o tagan shogird ustozidan oq fotiha olgan. Shogirdning
’ ’
uyga qaytishi o zi bir marosim bo lgan. Uni «arvohi piri miyon bandon» deb
’ ’

atalib, kasb-hunar homiylarining ruhi qullab yursin degan ma noni anglatgan. Bu’
marosim shogirdning zimmasiga tushib, zardo zlik uyushmasi a’zolari ishtirokida
’
uning uyida o tkazilgan. «Shohi Mardon haqqiga belingga belbog
’
bogladim» deya fotiha o qib usta shogirdining beliga belbog boglaydi va shu
— ’
bilan unga zardo zlik kasbi bilan mustaqil ish boshlayverishga ijozat beradi.
’
Marosim kunida ustozga bosh-oyok; sarpo, tugun in om qilingan. Bunday
’
tugunlardan bobo, oqsoqol va poykor ham quruq hqoldirilmagan, albatta.
Ba’zi hollarda bechorahol shogirdlarini uzatar chorida usta ularga ishni oson
boshlashlari uchun kergi (chambarak), qaychi, tayyor gul singari ashyo va
buyumlardan berib yuborgan.
Bordi-yu, oq fotiha olgan shogird iqtisodiy jihatdan nochor bo lib, mustaqil
’
ish boshlashga ko zi etmasa, ustozinikida qolib ishlashni so ragan. Bunday holda
’ ’
unga xalfa tarzida ishlash huquqi berilib, har ikkala tomon ana shu shart
asosida ish haqini kelishib olgan.
Feodalizm davridagi har qanday hunarmandchilik singari zardo zlik ham
’
muqaddas sanalgan. Go yoki, zardo zlikning kelib chiqishi ham ilohiyona
’ ’
emish: hazrati Yusuf eng birinchi usta zardo z va eng birinchi ustoz, goyibona
’
homiy va pir bo lgan emish. Bu havda uncha katta bo lmagan risola mavjud
’ ’
bo lib, unda bu kasbning kelib chiqishi, qoidalari, har bir ishni boshlashdan oldin
’
qiladigan duolar berilgan. Zardo zlik kasbining homiysi «arvohi pir»ga siginish
’
uzoq vaqtgacha qoida bo lib keldi. Ilk bahor kunlarida, xususan «guli surx»
’
ayyomida hamma zardo zlar Buxoro yaqinidagi Bahovuddin qishlogiga kelib,
’
pirning haqqiga so yib, xudoyi qilganlar.
’
Usta zardo zlarning aytishicha, yaqin-yaqingacha «pirzoda»lar bo lib,
’ ’
ularni «risolachi» deyishgan. Haftada ikki marta, yakshanba va payshanba kunlari
risolachi barcha zardo zlik ustaxonalarini aylanib chiqqan va odamlarni to plab,
’ ’
risola o qigan, qilganlarini tafsirlab bergan. Odatda, qiroatxonlik dasturxon ustida
’
davom etgan. Qiroatdan keyin risolachi tinglovchilardan tushgan uncha-muncha
nazr-niyozni belbogiga tukkan-da, fotiha o qib, navbatdagi ustaxonaga yo l
’ ’
olgan.

1.3. Zardo zlik’ da ishlatiladigan asbob-uskunalar.
XIX XX asr boshlaridagi zardo zlik ishida chetdan keltirilgan turli xil
— ’
fabrika materiallari singari mahalliy jaydari gazlamalardan ham foydalanilgan.
Bizgacha etib kelgan zardo zlik materiallarining juda ko pchiligi, xususan,
’ ’
erkaklar choponlari chetdan keltirilga , n Barqutlardan tiqilgan. Bular ichida baxmal
birishim eng a lo navi hisoblanib, to nlar uchun faqat shundan foydalanganlar.
’ ’
Baxmali farangi deb atalgan rus barquti ham keng iste mol qilingan. Bu gazmol
’
garbiy Evropadan Rossiya orqali keltirilgani uchun baxmali zagronish
(zagranichniy) deb atalgan. Bunday Barqutlar sidirga rang, yo l-yo l, katak-
’ ’
katak, bosma gulli va hokazo navlarga ega bo lgan. Sidirga Barqutlarning ba’zi
’
afzalliklariga qaramay, sho x gulli barqutlar ko proq xaridorgir bo lgan.
’ ’ ’
Barqutlar goyat rang-barang tusda bo lsa-da, biroq qizil, binafsha, yashil va ko k
’ ’
rangdagilari kishilarga ko proq eqqan. Qizil va binafsha rangdagi goyat tekis
’
barqutlar ayollar va bolalar kiyimlari uchun hullanilgan. Sof ipak barqutdan
tashqari baxmali musi degan silliq, yarmi ipak barqut erkak lar choponidan boshqa

barcha buyumlar uchun keng qo llanilgan. Zardo zlik gullari tushirilgan Buxoro’ ’
baxmali joydor (jaydari) barquti nisbatan keng qo llanilganUning ikki
’
rangdagisi, ya ni to q qizil va to q yashil tusdagilari jul va poyafzal tikishda
’ ’ ’
ishlatilgan.
Zardo zlik uchun barqutdan tashqari shoyi, atlas, doka, surp, movut, jaydari
’
olacha va nihoyat, teridan foydalanilgan. Buxoroda ko p miqdorda ishlab
’
chiqariladigan jaydari tekis shoyilar kabi turli-tuman navdagi barcha shoyi
gazlamalar ayollarning ustki kurtkasi, erkak va ayollar kiyimlarining ayrim
qismlari (ro mol va belboglar) tikishda ishlatilgan. Erkaklar zarboft to nlarini
’ ’
tikishda shoyi kam qullanilgan, ayniqsa silliq yoki yo l-yo l urusiy shoyisi
’ ’
mutlaqo yaroqsiz hisoblangan. Atlas buyumlarga zardan gullar tiqilmagan, bu,
ehtimol, atlasning zarga chidamsizligidan, sitilib ketishidan bo lsa kerak. Sidirga
’
va gulli atlasdan, aso san, ro mol va belboglar tiqilgan. Buxoro zardo zligida
’ ’
dokadan faqat salla qilingan. Bu xoro shahar ahlining katta qismi fabrikada
to qilgan turli navdagi dokadan oq rang salla uragan. Zardo zlik sallalar ichida
’ ’
Istambul (aftidan Angliyaniki bo lsa kerak) dokasidan qilingan salla keng
’
qo llanilgan. O zining mahkamligi, mayinligi bilan ajralib turuvchi bu gazmolni
’ ’
doka misqoniy yoki doka xanjariy deb atalgan. Barqutga nisbatan surp
buxoroliklar turmushida juda kam qo llanilgan. Zardo zlikda surpdan faqatgina
’ ’
chakmon, jul, onda-sonda poyafzal tayyorlashda foydalanilgan. Faqat erkaklar
ustki kiyimlari tikishda jaydari bilan bir qatorda hindlarning kashmiriyi singari
chetdan keltirilgan movut keng qullanilgan. Buxoro ahlining faqat oliy saroy
qatlamlarida mavjud bo lgan Kashmir gazmollaridan qizil, ko k, yashil tun va
’ ’
sallalariga zardan gullar tiqilgan. Jaydari movutlar zardo zlik uchun
’
ishlatilmagan. Yarim shoyi jaydari olacha gazmoli zardo zlikda deyarli barcha
’
buyumlar tayyorlashda ishlatilgan. Undan asosan uy-ro zgor buyumlari
’ :
so zana,
’ takiyapo sh, ’ joynamoz , lo la-bolishlar jildi tiqilgan. Olachadan ’
erkaklar choponi kamdan-kam tiqil gan. U asosan, ayollar va bolalar kiyimi ti -
kishda ishlatilgan. O zining yuqori sifati bi
’ lan ajralib turuvchi Qarshi olachasi
zardo zlik uchun eng qulay gazmol hisoblangan, Usta Mullo degan qarshilik
’

ustaning olachalari, ayniqsa mashhur bo lgan. Turli-tuman ranglardagi sidirga’
olachalar zardo zlikda keng qo llanilgan, biroq sham iy olachasi
’ ’ ’
zardo zlarning eng sevgan gazmoli bo lgan. Zardo zi teridan faqat ayollar
’ ’ ’
kovushi tiqilib, uni mahsi bilan kiyilgan.
Turli navdagi simli iplar zardo zlik uchun asosiy xom ashyo bo lib
’ ’
hisoblangan. Gazmollarga gul tushirish uchun foydalaniladigan zar va kumush
iplar tayyorlash tarixi goyat uzundir. Bu usul qadimgi Misr va Vaviloniya
(Bobil)da ko pdan ma lum edi. Dastlabki paytlarda «urama oltin» deb atalgan
’ ’
ingichka oltin sim ishlab chiqarilar edi.
O rta Osiyoda ham oltin ip ishlab chiqarilganmi yuqmi, bu savolga hali
’
javob topilganicha yuq. So nggi yillar ma lumotiga ko ra, bu mahsulot eng
’ ’ ’
ko p ishlab chiqarilgan joy Dehli shahri bo lib, Hindiston chet ellarga shu
’ ’
mahsulotni ko plab chiqarar ekan. Oltin iplarning bir na
’ vi sheroziy deb
atalganiga asoslanib, u Erondan keltirilganini taxmin qilish mumkin.
Biroq Buxoro zardo z ustalarining ma lumotlariga binoan XIX asr ikkinchi
’ ’
yarmidan boshlab zar iplar faqatgina Moskvadan keltirilgan. Bundan bir oz
muqaddam esa bu ip Angliyadan keltirilganligi haqida uzuq-yuluq ma lumotlar
’
uchraydi.
Sharqdan Rossiyaga zar iplar XVII asr boshlarigachagina keltirilar edi. Bu
davrda Mos kva podshohlarining saroylarida nemis ustalari yordamida zar va
kumush iplar ishlab chiqarish yo lga quyilgan edi. 1623 1630 yillarda rus ustasi
’ —
simgar Yuriy Kovalev nomi ham tilga olinadi.
Buxoro bozorlarida o nlab navdagi zar va kumush iplar keltirib sotilardi.
’
Goyat momiq zar tolalar buxorolik zardo zlar tilida
’ kalyobatun nomi bilan
mashhur bo lib, u goh zar, goh kumush ip o rnida qo llanilavergan. U yoki bu
’ ’ ’
navni ajratish zarurati tugilib qolsa zar ipga tilla, kalyobatun, kumush ipga
kalyobatun safed (ok) deb atalardi.
Kalyobatunning asosini tashqil etuvchi ipak ipning rangi turlicha bo lgan.
’
XIX asr 30 70 yillarda tiqilgan buyumlardagi zar ip ko p hollarda turlicha
— ’
tovlanuvchi sariq, ya ni tillarang ipdan yigirilgan. 80-yillarda tuq sa
’ rih tusdagi

ipak ip qo llanilgan. U matoning rangi uniqqan joyida zarrin ip bilan birgalikda’
tiqilgan chogda ko zga yaqqol tashlanib turgan. 90-yillar zardo zligida esa tuq
’ ’
sargish tusdagi shoyi ip bilan qo shib tiqiladigan tillarang ip iste molda saqlanib
’ ’
qolgan, shu bi lan bir qatorda qizgish-sariq va yarqiragan qizil tusga asoslangan zar
tolalar ham paydo bo lgan. Shu tarifa turli rangdagi iplardan tashqil topgan
’
kalyobatun galma-galdan birgina buyumning o zida uchrayvergan. 1900 yillar
’
davomidagi zardo zlikda alvon tusli ipni to q jigarrang va och jigarrang tusdagi
’ ’
iplar egallaydi. XX asrning 10-yillaridan ipak kalyoba tunning rang-barangligi
bardam topadi va xuddi XIX asr 80-yillaridagi singari tuq sariq tusdagi iplar
ishlatila boshlanadi. XX asr ning 10-yillariga kelib, paxtalik sariq ipga qo shib
’
yigirilgan xiyla past navdagi zar ip paydo bo ladi. Bu xildagi ip bilan erkak va
’
ayollarning bosh kiyimlari tiqilgan. Boshqa turdagi har qanday zardo zlik
’
buyumlari oliy nav zar iplarda tiqilavergan.
Oq va tillarang tusdagi yassilangan kumush tola sim deb atalib, u Buxoro
zardo zlari tomonidan keng qullanilgan. Kalyobatun bilan sim buxoro
’
zardo zligining asosiy xomashyosi hisoblangan. Ayniqsa, kalyobatun XIX
’
asrning eng boshidan shu paytgacha bo lgai davrga oid barcha buyumlarda
’
uchraydi. Hatto bu nav ip Buxoroga dastlab keltirilgan 1893 yillarga oid
zardo zlyk buyumlarida ham uchraydi. Shundan keyin ham bu ikki tur ipning
’
keng iste mol qilinganini ko ramiz. 1893 yildan keyingi Buxoro zardo zligida
’ ’ ’
ayrim gul va kashtalarda bir necha nav zar iplar qo llanilgan. Bu ip kalyobatuni
’
yak naxi o rusi halli baland, ya ni «obdon tilla suvi yugurtirilgan bir yo lli rus
’ ’ ’
kalyobatuni» deb atalgan. Bu ip odatdagidan ancha yo gon bo lib, tilla suvi
’ ’
yurgizilgan sof kumush simni alvon tusli ipak ipga qo shib yigirilgan. Bu ipak
’
ipning nomi esa kalyobatuni jingili o rusi, ya ni «jingalak rus zar ipi» deb
’ ’
atalgan. Tarkibi 84 prostentli kumush tolaga obdon tilla suvi yugurtirilib, tuz sariq
yoki qizgish-sarih ipak ipga qo shib yigirilgan. Uning xiyol gijim, to lqin-tulqin
’ ’
sathiga ega bo lishi silliq sathli odatiy zar ipdan farqlab turgan. Sherozi urusi du
’
toba, ya ni «sherozi urusi qo shtanobi» deb atalgan ip ham tilla suvi
’ ’
yugurtirilgan yuqori nav kumush toladan qilingan. («O rusi» so zi «fabrika»
’ ’

o rnida qo ullanilib, u bunday iplarning qo lda yigirilgan «sheroziy»’ ’ ’
nusxasidan boshqa ekanligidan nishonadir).
Zar ipning likkak turi shoyi ip qo shmay pi
’ shiq yigirilgan ingichka simdan
iborat bo lib, u Buxoro ustalari tomonidan onda-sonda ishlatilgan. XIX asrning
’
ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya fabrikalarida chiqarilgan zar iplar keng
qo llanila boshlandi. Buxoro bozorlarida dastavval Malyutin fabrikasining iplari
’
paydo bo lgan edi. Biroq yo gon, zardo zlikka yaroqsiz bu ip keyinchalik
’ ’ ’
«Alekseev va K» fabrikasida chiqarilgan ancha mayin va tikishga qulay ip
tomonidan batamom siqib chiqarildi. So ngra esa V. Vishnyakov va A.
’
Shamashinlarning savdo uyi ishlab chiqargan zar iplar paydo bo ldi. Turli-tuman
’
fabrikalardan chiqqan barcha zar iplarning bahosi bir xil bo lib, ularni Buxoro
’
bozorlarida attorlar sotishgan Zar iplardan tashqari zardo zlikda jaydari rangdor
’
npak iplardan ham foydalanilib, ular, asosan, gullarga qo shimcha oro berishda
’
hamda matoga zar yo l tushirishda ishlatilgan. Bunday ishlar uchun zarning
’
rangiga yaqin bo lgan sariq, to q sarih, qizgish sariq, jigarrang, ayrim
’ ’
hollardagina boshqa rangdagi ipak iplardan foydalanilgan. Ayniqsa, birishmi tillo
chor tor, ya ni «to rt yo lli zar ip» degan eng yaxshi sifatli ipak ip mashhur
’ ’ ’
bo lgan. Har bir ipak ip ikkiga bo linib, ikkita qilib eshilgan. Kumushrang gullar
’ ’
tikish uchun oq ipak ipdan foy dalanilgan.
XIX asrning 90-yillari boshida zardo zlikda 40-rasponi pechak galtak ip
’
paydo bo ladi. Ranglar tovlanishi xuddi ipakdagi singari bo lib, faqat unga qizil
’ ’
va tuq qizil ranglar ham qo shilgan. Ko p o tmay o ta qimmatbaho zardo zlik
’ ’ ’ ’ ’
buyumlarida ishlatiladigan ipak o rnini mana shu galtak ip egallaydi. Ba’zi hollar
’ -
da bitta buyumning o zida ham u, ham bu ipni kuzatish mumkin.
’
Zardo zlikda quyidagilar qullanilgan: barqut va ipak aralashma matosi,
’
pulakcha deb ataluvchi o rtasi teshik mayda oq, sariq piston (pirpirak)lar, mahalliy
’
zargarlar ishlagan, odatda edra sir va feruza bilan bezatilgan, nafis gul naqshi
tushirilgan zarhal tugalar, turli nav oltindan zardo zlarning o zlari yasagan
’ ’
zargarlik taqinchoklariga o xshab ketuvchi olmos hubbalar deb atalmish bo rtma
’ ’
naqshlar, dur va qimmatbaho toshlar.

Zardo zlik qurollari unchalik ko p emas. Chambarak, ya ni korcho bning’ ’ ’ ’
tun, jul va mayda-chuyda buyumlar uchun muljallangan uch turi ma lum. Ular
’
tuzilishi jihatidan bir xil bo lib, faqat hajmlarining katta-kichikligi bilangina bir-
’
biridan farq qiladi. Korcho b uzunligi 320 santimetrgacha bo lgan ikki tengyonli
’ ’
silliq yogoch dastadan iboratdir.
Korcho bning uchida joylashgan harakatlanuvchi shamshirak yordamida
’
chambarakni istalgan kattalikka keltirish mumkin bo lgan. Chambarakka
’
bo zdan qilingan kerish, ya ni ta’var tortilib, u tikib tayyor bo lgan buyum
’ ’ ’
bilan birga chiharib olingan. Korchubda chordona kurgan holda erda utirib
ishlangan.
Ipni dumaloqlash (o rash) uchun qattih yorochdan qilingan, uzunligi 20
’
santimetrdan bo lgan, to rt qirrali patiladan foydalanilgan. Ichiga qo rgoshin
’ ’ ’
solib vazminlashtirilgan bunday patilalar ipni zich qilib o rashni ta minlagan.
’ ’
Zardo zlik ishi chogida ikki xil angishvonadan foydalanilgan. Biri oddiy
’
fabrika angishvona bo lib, uni qulning o rta barmogiga, ikkinchisi tagsiz, qalin
’ ’
charmdan yasalib, chap qo lning o rta barmogiga taqilgan. Ikkinchi
’ ’
angishvonaning ba’zan fabrikadan chiqqani ham bo lib, u metaldan yasalgan. Ikki
’
xil qaychi bo lgan: biri qaychi ushtur gardan, ya ni «tuya buyin qaychi» bo lib,
’ ’ ’
egikligidan tuyaning buynini esga soladi. Ikkinchisi oddiy uy-ruzgorda
ishlatiladigan metall qaychidir. Ignalarning fabrikadan chiqqan, o rtacha
’
kattalikdagilari ishlatilgan.

1.4. Zardo zlik’ san atida tiqish texnikasi. ’
Poshsholik ustaxonalarida zardo zlikka mo ljallangan har bir buyum,
’ ’
tikuvchining qo liga kelib etguncha, dastlabki, murakkab va uzoq davom etuvchi
’
ishlovdan chiqarilgan. Ustaxona bichiqchisi xosai bardor har bir buyumni
andozasiga moslab bichgan. Bichiqdan chiqqan mato qogozga chizilgan andoza
tarhi bilan birgalikda ustaxonaga keltirilgan.
Tarhkash tomonidan tayyorlangan andozalar amirga namoyish etilgan va
uning ruxsati bilangina zardo zlarga uzatilgan. Amir shaxsan istifoda etishi kerak
’
bo lgan har bir buyum uchun alohida andoza tayyorlangan. Mato bilan andozani
’
olgach, ustalar andoza tarkibida bo lgan kashtalarning ma lum miqdordagi
’ ’
ayrimayrim qismlari uchun tayyorgarlik ko rganlar, ya ni tikish uchun
’ ’
to shama (pilta) qilganlar. Buning uchun odatda qalin oq qogozga qora bo yoqda
’ ’

chizilgan andoza shaklini igna bilan chekib chizilgan, uni teriga, kartonga yoki
qalin qogozga yoyib, ustidan ko mir kukuni sepilgan va shu tarifa andoza shakli’
ko chirilgan. Ko chirilgan shaklni qora buyoq yoki qalam bilan qaytadan chizib
’ ’
chiqilgan-da, tuya buyin qaychi bilan qiyilgan. Bunday ishni, odatda, gulbur
bajargan. Bir kishi eplashi qiyin bo lgan katta ishlarda tikuvchilar ichidan
’
ba zilari gulburga yordamlashib yuborgan. Gullar kesilib, chambarak tayyor
’
bo lgach (ya ni ta vor pishiq o ralgan bo lgach), korcho blarda bichiqdan
’ ’ ’ ’ ’ ’
chivdan matoni tikishga kirishganlar.
Odatda ta vor ish batamom nihoyasiga etgandan keyin olib tashlanadi.
’
Ba zan ish engil kechishini uylab, bundan tashqari matoga zar qatim qalin
’
tushishini nazarda tutib, bo z taglikni tikishdan oldin olib tashlaganlar,
’
Tiqilayotgan matoni tarang tortib va uni bo z taglikka tengma-teng rostlab,
’
korcho bni har tomondan aylantirganlar. Tiqilayotgan mto faqat astar ustida
’
barqaror bo lishi uchun taglikni kiyib chiqqanlar. Goho buyum batamom
’
qo ldan chiqandan keyin bo z taglikning bir kismini olib tashlangan. Bunday
’ ’
holda taglik ning tikish uchun zarur qismi joyida qoldirilib, ortigi olib tashlangan.
Erkak va ayollar kiyimi, ot jullari va ruzgororbop buyumlar (so zana, yostiq
’
jildlari, joynamozlar) alohida korchublarda yoki bitta korcho bda qismlarga
’
ajratib tiqilgan. Chopon tikishning uch yo li mavjud bo lgan: avval choponning
’ ’
yarmi, bir bari bilan orqasining yarmi tiqilgan. Bunda bar bilan orqani korcho bga
’
bor bo yicha yoyib tortish mumkinligi ko zda tutilgan. Choponning qolgan ikki
’ ’
yarmi elkaning o rtasidan ulangan, andoza oxirigacha tushirilib, to buyingacha
’
bo lgan hamma joylar puxta tikib chiqilgan. Englar boshqa korcho blarda
’ ’
alohida tiqilgan.
Ot jullarini bitta korcho bda ikki yo l bilan tiqilgan, avval uning pastki
’ ’
qismi tiqilgan, uning yuqori qismini nay ichiga qayirib, tikib quyilgan. Kashtalari
qo ldan chiqan qismi esa buklab quyilgan. Ishning dastlabki jarayoni tugashi
’
bilan julning yuqori, ikkinchi qismini tikishga o tilgan. So zana, yostiq jildlari
’ ’
va joynamozlar ham xuddi shu tarzda tiqilgan.

Dastlabki tayyorgarlik ishlari bajarilib, mato taglikka yopishtirib bo lingach,’
teridan, kartondan yoki hogozdan qirqilgan kashtaga yopishtirishga kirishganlar.
Kashta hajmini zhoshiyadan hisob qilishgan. Bo r surilgan qo sh tanob bilan
’ ’
hoshiya chekkalarini chizib chiqqanlar. Hoshiyani har ikki tomondan chegaralab
turuvchi ensiz obadan tikish ishi boshlangan, hoshiya ichlari zham shundan
keyingina gulga to ldirib chiqilgan. Mato ustidan quyilgan charm yoki qogoz gul
’
bichihlari surilib ketmasligi uchun ular yirik qaviqlar bilan chatib qo yilgan.
’
Hoshiyalar tikib bo lingach, kashtaning markaziy qismini to ldirishga
’ ’
kirishilgan. Matoda gullarning o rni-urnini topib qo yish, xususan kiyimlardagi
’ ’
gullarni joylashtirib chiqish goyatda murakkab va mas uliyattalab ishdir. Korchub
’
tayyorlovchi usta sar korcho b darkash matoga gullarni joylab chiqqan, buning
’
uchun u zo r o quv va malakaga ega bo lishi talab etilgan. U tez vaqt ichida va
’ ’ ’
hech bir kamchiliksiz kashtalanishi kerak bo lgan maydonni shunday to ldirishi
’ ’
lozim bo lganki, juda ko p ayrim-ayrim tayyorlangan gul qismlaridan oxir-
’ ’
oqibatda yagona mukammal kompozitsiya yuzaga kelgan. Bu ning uchun butunicha
sigmay qolgan gullarning ayrim bo laklari qo yi qismga yoki ostidan
’ ’
tushirilishini nazorat qilib turganlarki, ular kiyimning ko zga yaqqol tashlanishi
’
mumkin bo lgan ochiq joyida o rnashib qolmasin. Xusu
’ ’ san, amirning o zi ’
uchun mljallab tiqilgan buyumlarda bu narsaga juda ehtiyotkorlik bi lan
yondoshganlar. Aks holda kiyimni butunlay boshqqatdan bichib-tikishga tugri
kelgan. Kiyim ni necha bor haytadan tiqilgan dollar ham uchrab turgan. Mazkur
albomning 8 raqamli rasmda kursatilgan choponlardan biri to rasamadida
bo lgunga qadar uch qayta tiqilgani ma lum.
’ ’
Buyumga boshdan-oxir kashta tarhi tushirib bo lingach, nihoyat, tikishga
’
kirishilgan. Chambarak o rnatilgan bitta buyumni qism-qismlarga aniq ajratib, bir
’
necha tikuvchi tikkan. Katta korcho blarda bir yo la 10 12 kishigacha ishlagan.
’ ’ —
Zardo ziy qilinayotgan chopon, mursak, kamzo llarning eng nozik joyi eng uchi
’ ’
no gi os
— ’ ti va ko ksi sari dil bo lib, kiyim kiyilayotganda «mo minlar ’ — ’ ’’
hukmdori»nnng nigohi eng avval o sha joylarga to shar ekan. Shu boisdan
’ ’

ustalar eng mohir zardo zlarga kiyimning eng va ko krak qismlarini topshirib,’ ’
alohida kunt bilan bu ishni ado etganlar.
Shu narsani qayd etib o tish joizki, zardo zlik buyumlarining asosiy qismi
’ ’
shu qadar ma xorat va nazokat bilan ado etilganki, ularni o ta sinchkovlik bilan
’
miridan-sirigacha o rganib chiqilgandagina, shunda ham onda-sonda, bu bir
’
kishining ijodi bo lmay, ko pchilik bir bo lib amalga oshirganligiga arang
’ ’ ’
ishonch hosil qilish mumkin.
Zardo zlik ishi quyidagi alfozda olib borilgan: dastlab yigirilgan yoki zarhal
’
ip bilan asosiy gul tiqilgan, keyin eshilgan to ftado ziy yoki zarrin simdo ziy
’ ’ ’
zar ip bilan gulning qismlari tiqilgan. Bu iplarning kalyobatun jingili o rusi,
’
bireshimdo ziy, ipak ip aralashgan zar
’ rin sim kabi nomlar bilan atalishi oldindan
ma lum. Zargarlik ziynatlari, bo rtma naqshlar va hokazolar tiki lishi odatiy bir
’ ’
hol bo lgan. Shu tarifa gullarning barchasi tiqilib bo lgach, uning qirgoqlarini
’ ’
pishiqqina yigirilgan zar rin ip tahrir bilan nozik yo l qilib aylantirib chiqilgan.
’
Bozorda chiqarib sotishga mo ljallangan qimmatbaho buyumlardagi tahrir yo
’
tahriri xom bilan, yo tahriri nimtoba bilan ishlagan. Bir necha yo l zarrin ipni
’
eshmasdan tikish tahriri xom, salgina eshilganini esa tahrirn nimtoba deyilgan.
4 8 yo l ipni eshib tiqilgan tahrir eng keng tarqalgan usullardan bo lib,
— ’ ’
buni taqiri yak toba deyilgan. 24 yo l ipni ikki tanob bilan eshib tiqilgan tahrir
’
tahriri sheroziy deb atalib, u faqat shohona buyumlardagina qo llanilgan.
’
Yaproqnusxa gullarni xorakdo ziy (xorak—tikoncha degani) deb ataluvchi
’
cho zinchoq halqacha yordamida gardishlangan. Gullarning girdi esa faqat ip
’
bilan tiqilgan. Geometrik kashtalarning girdi yo birgina tahrir yordamida yoki
qobuliy deb ataluvchi qator halqachalar yordamida aylantirib olingan.
Gullarning girdini aylantirish bilan baravariga tikuvchi tiqilmay qolgan
joylarni ham margula, marguli nuktez, marguli dumchanyuk, tagalak (jingalak,
uchli jingalak, dumli jingalak, spiralsimon jingalak va hokazo) nusxa gullar bilan
to ldirib borgan.
’
Chopon yoki boshqa har qanday buyum batamom zardo zning qo lidai
’ ’
chiqgach, uni chambarakdan olib, pardozlarini nihoyasiga etkazish uchun

poshsholik tikuvchilarga uzatishgan. Tikuvchilar buyumning ayrim-ayrim tiqilgan
qismlarini bir-biriga ulab va astarini tikib, shoyi tasma (jiyak) o rnatish uchun’
ayollarga berilgan. Erkak va ayollarga taalluqli ba zi kiyim-kechak va buyumlar
’
(belbog, salla, kulutapo shak, ro mol), uy-ruzgor buyumlari (so zana, yostiq
’ ’ ’
jildi, joynamoz) zardo zlik ishi tugashi hamon korcho bdan birato la olingan.
’ ’ ’
Jul, poyafzal, ko ylak kashtalari, do ppilar, ro mollar va xaltachalar avvaliga
’ ’ ’
qalinroq bo lishi uchun teskari tomondan sirachda elimlangan. Ro mol singari
’ ’
buyumlarni yana ham qalinroq qilish uchun esa teskarisidan bir necha qavat mato
yo qogoz qo yib elimlangan.
’
Buxoro zardo zlari zardo zlik ishlarshsh bir necha qismga bo lib
’ ’ ’
chiqadilar:
1. Zardo ziy zamindo ziy tagini yoppasiga zar bilan tikish.
’ ’ —
2. Zardo ziy guldo ziy charm, karton yoki qogozga tushirilgan andoza
’ ’ —
buyicha tikish.
3. Zardo ziy bireshimdo ziy goh ipak ipda, goh zar ipda aralash tikish 4.
’ ’ —
Zardo ziy pulakchado ziy pulakcha deb ataladigan piston hadab
’ ’ —
zardo zlik tikishi.
’
Zardo ziy zamindo ziy odatda bo z yoki charmga tiqilib, onda-sonda
’ ’ ’
karbos deb ataladigan mahalliy matodan foydalanishgan. Karbosdan faqat otlarga
jul va mayda-chuyda buyumlar qilingan, xolos.
Zamindo zlikning ikki asosiy uslubi ma lum: a) to gridan-to gri matoga
’ ’ ’ ’
tikish va b) siddiy deb ataluvchi to shamaga tikish. Siddiy usuli, ayniqsa,
’
mashhur bo lgan. Bunday tikishda jaydari kalyoba ipidan foydalanilgan.
’
Engilbosh singari nozik buyumlarni tikishda esa o zining pishiqligi va silliqligi
’
bilan ajralib turuvchi rasponi gazoriy nomli ip ishlatilgan.
Rasponi farangiy fabrika paxta ipi to shamalarni tikishda kam qo llanilgan.
’ ’
Ancha oldingi zardo zlik buyumlaridagi to shamalarda jaydari shoyidan
’ ’
foydalanganlar.Xuddi shu yo sinda tayyorlangan etiklar materiali va uslub
’
xususiyatlari jihatidan taxminan XVIII asrga taalluqli bo lsa kerak. (Mazkur
’
albomda siz uni 50 raqami ostidagi suratda ko rishingiz mumkin.) O tgan
’ ’

asrning 70-yillarida yasalgan buyumlarning ba’zi qismlari tiqilishida, istisno
tarzida, shunday to shamalarga ko zimiz to shadi.’ ’ ’
To shama uchuy tanlangan ip dastavval suvda ivitilgan, so ng ikkitadan
’ ’
sakkiz qavatgacha qilib eshilgan. Shunday eshilgan ipdan keragicha tayyorlab va
ularni patilaga o rab, to shamani boglashga kirishilgan. To shamani boglash,
’ ’ ’
siddiy boston ikki xil yo lda amalga oshirilgan: agar ip ingichka bo lsa, uni
— ’ ’
matodan teshib o tkazilgan, agar eshilgan ip yugon bo lsa va matodan teshib
’ ’
o tkazilayotganda uni yirtib yuborishi xavfi bo lsa, uni mato ustidan ingichka
’ ’
ip bilan qadab-qadab quyilgan. Zardo zlik to shamalari ko ndalangiga yonma-
’ ’ ’
yon qilib quyilganki, zar ip bilan tikkanda baxyalar o shalarga asoslangan
’
bo lgan. Eshilgan ip qanchalik ingichka va baxyalar qatori qanchalik zich
’
qo yilsa, chok ham shunchalik nafis va bejirim chiqqan. Zardo zlik piltasining
’ ’
iplari sariq rangda bo lgani uchun zarrin iplar bir-biridan qochganda oraliqlarda
’
paydo bo luvchi yoriqlar ko zga darhol tashlanmagan. Iplarni tikuvchilarning
’ ’
o zi zarcho ba bilan bo yaganlar. Piltasiz, shundoh matoning o ziga qilingan
’ ’ ’ ’
zardo zlikda ham mato sariqda bo yalgan. Zar iplar faqatgina xom surp, doka,
’ ’
pardalik singari matolardan teshib o tkazilgan. Buxoro zardo zligida dokaga
’ ’
tikish xuddi qalin matodagidek amalga oshirilgan. Faqat eng keksa tikuvchilargina
bir vaqtlar bevosita dokaga zar ip bilan tiqilganini eslaydilar. XIX asrning birinchi
choragi oxiri va ikkinchi choragi boshida sallalarga xuddi shunday zardo zi gullar
’
tushirilganligi sathida ma lumotlar bor. Tikuvchilar bu ishda tamburli ilgakdan
’
foydalanilgani dahida taxmin hilsalar-da, bu ish qurolining o zi bizgacha etib
’
kelmagan.
Qalin matodan zar ipning o tishi qibin bo lgan, o tgan tahirda ham uzoqqa
’ ’ ’
chidamagan, titilib ketgan. Shu boisdan zar ip pilta, ya ni to shama yo llariga
’ ’ ’
ko ndalang tarzda qator qilib yotqizib chiqilgan, ustidan ipak yoki paxta ip
’
yordamida ilib-ilib tiqilgan. Ular baxyalar orasiga joylashganidan chatilgan
ilgaklarning turlicha joylashuvi o ziga xos kashtani yuzaga keltirgan. Ipak yoki
’
paxta ip zar ipni qisib turganidan qator chuqurchalar hosil qilib, ip o tmagan
’
joylar xiyol do ppayib qolavergan, bu keng sath uzra to lqinsimon chiziqlar hosil
’ ’

qilgani uchun tikuvchilar tilida mavj degan nom olgan. Chatib tikish
zardo zlarning ijodiy xayoloti va kashfiyotchiligi uchun keng imkoniyatlar’
turdirgan. Mavjning bir necha turi yuzaga kelganining boisi ham chatishni necha
turda amalga oshirilganligidandir. Hosil bo lgan naqshlar goh to rtburchak, goh
’ ’
romb, goh sinyq chiziqlar va xokazo ko rinishida bo lgan. Shu ta
’ ’ rifa xosil
bo lgan chokli kashtalar uchun Buxoro zardo zlarining o ziga xos va puxta
’ ’ ’
ishlab chiqilgan iboralari bor bo lib, ular avloddan-avlodga hech bir щzgarishsiz
’
щtib kelgan.
1 Mavji yak ro’ya— bir yoqlama to’lqin. Bu eng oddiy va aftidan eng
qadimiy gullardan biri. U Buxoro zardo’zligining bizga ma’lum barcha
buyumlarida uchraydi. Bunda chatilgan halhachalar bir-biriga ko’ndalang, yonma-
yon chiziqlar shaklida joylashgan (IX I). Qadimgi rus zardo zligida bu gul
— ’
«qatorchalar» eki «jo n kesma qator» nomi bilan mashhur bo lgan. Bu gul
’ ’
zardo zlikning qariyb hamma qadimgi yodgorliklarida uchraydi va XII asr oxiri
’
yoki XIII asr boshlariga kelib o zining yuqori cho qqisiga chiqadi.
’ ’
To shama ustidan ingichka o rilgan 4 5 qavat zar ip—sijiy quyilib,
’ ’ —
zardo z uni ipak yo paxta ip yordamida har to rt baxyaga bir yo l qilib chatib
’ ’ ’
chiyadan. Tikuvchi xalqachalarni zinapoyacha shaklida joylashtirishga alohida
e tibor bergan. Natijada buyumning yuzasini bir-biriga ko ndalang qator yo llar
’ ’ ’
qoplab olgan. Qirgoqlarida esa turli uzunlikdagi ensiz yo l milk hosil bo lgan.
’ — ’
2 Mavji du ruya—ikki yoqlama tulqin yoki mavji pushti mohiy baliq
—
tangachalari. Bu ham bir-biriga yonma-yon chiziqlar shaklidagi kashta bo lib,
’
ilgaklarining soniga ko ra yo ko prok;, yo ozroq darajadagi siniq yo llarga ega.
’ ’ ’
(IX 2, 3, 4.) Qadimgi rus zardo zligida bu tur kashtalar shaharcha yoki
— ’
tuyoqcha deb atalgan. Bu tur XII asrda yasalgan buyumlarda uchraydi.
3 Mavji ocha-bacha ona-bola to lqin. Bu kashtani tikishda navbatma-
— ’
navbat qilib to shamaniig ikkita yoki to rtta baxyasi bitta qilib olinadi. Natijada
’ ’
tiqilgan yuzada goh qator tor-tor, yassi va qoramtir, goh keng-keng, do ppaygai
’
va yarqiroq yo llar hosil bo ladi. Bu usul ikki xil yo l bilan tiqiladi: yak ro ya
’ ’ ’ ’
(bir yoqlama) (IX 5, 6) va du ro ya (ikki yoqlama) (IX 7, 8).
— ’ —

4 Mavji chashmi bulbul (bulbul ko zi to lqin)da chatish ilgaklari kichkina-’ ’
kichkiia to rtburchak yoki rombchalar hosil qiladi. (X 9, 10.)
’ —
Mavji yak ruya bilai chashmi bulbul zardo zlikda eig ko p qo llaniladigan
’ ’ ’
gullardan hisoblanadi. Bu ikkala gul tiqilmagan bironta buyumii uchratish amri
mahol. Chashmi bulbul aslida du ruya uslubidagi kashtachilik sirasiga kiradi.
(IX 11, 12.) Qadimgi Rusiyada mazkur usuldagi kashtalarni meva yoki oddiy
—
meva deb atalib, ular aslida Vizantiyadan kelib chiqqan va eng ko p tarqalgan
’
qadimgi kashtalardan hisoblangan. Chashmi bulbulni mavji yak ro ya va mavji du
’
ro ya bilan chogishtirib tikkan zardo z unga yaqin turli variantlar hosil qilgan (X
’ ’
1-9).
—
5 Shash xol (olti xol). Bir yoki ikki qator «tulqin» katakchasi orasiga
joylashtirilgan gul (X 10, 11). Bu gulning ikkita varianti mavjud bo lgan: olti
— ’
baxyalik (shash xoli shishtai) va sakkiz baxyalik (shash xoli hashtai). Shash xol
usuli ko pincha chashmi bulbul kashtasi bilan chogishtirib tiqilgan. (X 12.)
’ —
6 Xishti haram (muqaddas gisht). Buxoro zardo zlari mazkur iboradagi
’
haram so zini podshoning harami ma nosida emas, balki arabcha haram
’ ’
(muqaddas) ma nosida ekanini aytadilar. Bu kashta boshqa kashtalarga qaraganda
’
juda ham chiroy li ekanini ham e tirof qiladilar. Xishti haram kashtasini
’
zardo zlar bu xildagi kashtalar sirasiga kiruvchi jo ngina xisht deb ataluvchi
’ ’
kashtasi bilan aslo aralash tirmaganlar kashtasi faqatgina ayollar uy va bosh
kiyimlarining qirrohlarodni, ya ni hoshiyalarini bezashda ishlatilib shash xol em
’
shoxchi shash xolnok (XI 21) bilan chorishtirilgan.
— —
10 Kandoriydo ziy yoki oddiygina kandoriy kashtasi Afgonistonning
’
Kandahor shavdj nomidan olingan bo lib, ustalarning ma lumot berishicha, XIX
’ ’
asrning ikinchi yarmidan boshlab o sha tomondan keltirilgan. Bu kashta
’
kiyimlarning nisbatan kichik-kichik qismlarini tikkanda qo llanilgan
’
(to rtburchak va romb ko rinishidagi tor yo llarda, kichik-kichik
’ ’ ’
to garaklarda, qirgoq (hoshiya)ning girdidagi yo l
’ ’ larda va hokazo). Bundan
tashqari ot junlari va erkak-ayollarning bosh kiyimlaridagi tagzaminni sidirga
kashtalashda qullanilgan. Qandahorcha chok tikish matoga to shamasiz tiqiladi.
’

Patli (yungli) matolarning choki tagidan, zar ip orasidan patlarning chiqib
qolmasligi maqsadida, oqiga kumushrang, sarigiga tillarang bo z taglik quyilgan.’
Kashtaning ikki xili bo l
’ tan: kandori chor baxyagi—to rt baxyali kando ’ riy (XI —
8, 9) v a kandori hasht baxyagi sakkiz baxyali kandoriy (XI 10 13). Xiyla
— — —
murakkab bo lgan 8 baxyali kandoriy bilan qimmatbaho zardo zi buyumlar
’ ’
tiqilgan. Bu kash ta odatda tarhini tushirmasdan turib ham mavji xojariy singari
tiqilavergan. Kandoriyning asosini to rtburchakli xonacha tashqil etib, u chetidan
’
o rtasiga tomon jingalak-jingalak bo lib keluvchi zarrin kashta bilan
’ ’
to ldirilgan. Natijada 4 baxyada tiqilgan xonacha salib ko rinishida, 8 baxyada
’ ’
tiqilgan xonacha taralayotgan nur ko rinishada joylashgan bo lgan. 8 baxyada
’ ’
tiqilgan havihda, zardo zlar nur va soyalar hosil qilish san atida katta mahorat
’ ’
ko rsatganlar.
’
Mazkur uslubning bir necha turi mavjud bo lib, shulardan eng ko p
’ ’
qo llaniladigani quyidagilardir: a) o rtasida qo ndirmasi bo lgan kandoriy
’ ’ ’ ’ —
kavdori dila xonanok, rangli eshilmagan ipakdan qilingan (XI 14, 16) va b)
—
tangachali kandoriy zar simlardan qilingan. Tangachali kandoriy 8 baxyali tikishda
uchraydi, xolos (XI 15).
—
Bu o rinda biz eng ko p qo llaniladigan kashta gullarni va ularning
’ ’ ’
turlarini sanab o tdik. Ammo mohir zardo zlar qayd etilgan uslublarni turli-
’ ’
tuman yo llarga solib, ularning xillarini ko paytirish imkoniga ega bo lganlar.
’ ’ ’
Guldo ziy kashtasini tikishda andazasini qanday matodan qilinishiga ko ra,
’ ’
kashta ancha-muncha tekkis chiqqan. Zardo zlikning xiyla eskirgan, taxminan
’
1870 1875 yillarga oid buyumlarida biz tikishi juda a lo chiqadigan oq mesh
— ’
(zam sha) charmni uchratamiz. Bu usul tikishida esa ko proq karton ishlatilgan. U
’
qariyb butun XIX asr mobaynida charm bilan bir qatorda yasalgan barcha
buyumlarda uchraydi. Bir yoki ikki qavatdan iborat yupqa ho roz XX asrning 20-
’
yillarida yasalgan buyumlarda foydalanilgan. Zargarlik taqinchoqlariga o xshash
’
mo jazgina gullar tagiga ba zan paxta qo yib bir necha bor taxlangan matoga
’ ’ ’
tiqilgan. Bunday gullar avval aloh i da tikib olingan, keyin mat o ning zarur bulg a n
joylariga chandib qo
’ yilgan. U yoki bu uslub ning aralash texnika s ida ijro etilgan

zardo zlikni zardo ziy-guldo ziy zamindo ziy yoki zardo ziy zamindo ziy-’ ’ ’ ’ ’ ’
guldo ziy deb atalgan.
’
Zardo z
’ i y birishimdo ziydagi rangli ipakda ti ’ qilgan e lementlar zar ipda
tiqilgan elementlar bilan cho g ishtirilgan Uni tikishda andoza buyicha chatishga
tiqilgan zar iplar singari qiz g ish, malinarang, qizil, t o
’ q qizil, xil-xil tovlanadigan
yashil, k o
’ k, moviy, onda-soida nopormon, ba zida oq va sariq tusdagi eshilgan ’
va eshilmagan ipak ip qo
’ llanilgan. Zardo zlikda ipak ip bilan tikishning juda ’
k o
’ p usullaridan faqat kashta, yurmado zi va iroqi nusxalari qullanilgan. ’
Kashtada kam tikkanlar. Yo
’ rmado zilik bigiz yordamida ti ’ qilgan. Gullarning
ayrim qismlari alohida tiqilib, uni qir q ib olingan va kerakli joyga chandilgan.
Yo
’ rmaduzlikning nusxalari t o ’ garak, t o g ’ riburchak, t o ’ rtburchak shakllarida
bo
’ lgan. Iro q ida ham gullarning qismlari alohida tiqilgan. Bu usulda gilam deb
atalgan Sha hri sabz d o
’ ppilari tiqilgan. Zardo ziy birishimd ’ o ’ ziy deb atalgan
aralash nusxani biz XIX XX a
— s rga oid zardo zlikning ’ ch opon va jullarida
k o
’ rishimiz mumkin.
Zardo ziy pulakchad
’ o ’ ziyda pistonchalar guld o ’ ziy nusxasida bajarilgan
tikishlarda cho g ishtirilgan. Pistonchalar, odatda, islimiy na q shlarning tagzaminini
t o
’ ldirishda ishlatilib, matoga zich q atorlarga terilgan va hech q anday gul shaklini
bermagan. Ahyon-ahyonda gullarga qadalgan pistonchalar yulduzcha shak lini yoki
t o
’ rttadan salib shaklini ifodalagan. Goho jullarda ular bir yo k i ikki qator islimiy
na q shlarni ham aks ettirgan h ollar uchraydi. Chopon, ba zi ayollar buyumlari
’
(kulutapo shak bosh kiyimi va ko ylak umizidagi tor yo l—zei ko rta) da
’ ’ ’ ’
1$llaniladi. XIX asrning 30 40 yillaridagi kiyim-boshlarda pistoncha keng
—
1$llanilsa-da, keyinchalik biz uni faqat mayda-chuyda buyumlardagina uchratamiz.
jullarda esa pistoncha zhamisha ishlatilib kelgan, u ham b o
’ lsa davri gardish deb
ataluvchi bozorbop ju l dagina uchraydi.
Marvarid bilan bezatilgan marvaridkori zardo zlik buyumlari alohida
’ o ’ rin
tutadi. Marvarid va topaz, yoqut, olmos singari q immatbaho toshlar bilan amirning
tantanalarda, shahar tash q ari s ida uyushtirilgan sayillarda va ulu g ayyom kunlarida
kiyadigan dabdabali ust kiyimlari bezatilgan. Bunday kiyimlarni birovga torti q

q ilib berilmagan, hattoki hukmdorning ya q in qarindoshlari uni kiyishi mumkin
bo lmagan. Choponlar,’ poyafzallar marvarid bilan ziynatlangan. Marvaridni bitta
yo l bilan aylantirilib tiqilgan. Toshlar esa t
’ o ’ p-t o ’ p q ilib, tekis zar gardish
ichiga olib tiqilgan. Toshlar bilan bezatilgan zardo zlik buyumlari saqlanib
’
q olmagan.
Zardo zlik naqshlari va ularning tuzilishilari
’ .
Zardo zlik san atida qo laniladigan naqshlarning mutlaq ko pchiligi
’ ’ ’ ’
islimiy bo lib, geo
’ metrik va shunga o xshagan naqshlar undan keyingi o rinda ’ ’
turadi. Islimiy naqshlar turlituman dastagullar, yaproqlar, butoqlar, daraxtlar,
shoxlar, gulli guldonlardan iboratdir. Meva shakllaridan tuzilgan naqshlarda biz
marvarid, turunj, anor, olcha, uzum (I III va V 7)larni ko ramiz. Odam va
— — ’
hayvonot tasvirini inqilobdan oldingi Buxoro zardo zligida sira uchratmaymiz.
’
Bunday naqshlar faqat inqilobdan so nggi davrlarda, o z ham bo lsa
’ ’ ’
ayollarning uy ichida kiyadigan buyumlarida, xususan, do ppilarda paydo bhldi.
’
Masalan, bunday do ppilarning tepa qismida tovus, ba zilarining girdida qator
’ ’
hilib urdaknamo qushlar tasviri tushirilgan. Bunday buyumlar faqat maxsus
buyurtma asosidagina tiqilib, bozorda sotuvga chiqarilmaganini zardo zlarning
’
o zlari qayd etadilar. Buxoro zardo zligida o ziga xos va puxta ishlangan
’ ’ ’
atamalar bo lib, ular zardo zlik sharoitining ayrim bosqichlarini anglatishdan
’ ’
tashqari bu san atning uzoq davrlik taraqqiyot jarayonidan ham darak berib
’
turadi. Gullar turidagi naqshlar uchun gul atamasi, barglar turidagi naqshlar uchun
barg atamasi nam bo lib qolgan. Bir qancha naqshlar guruhi uchun
’
umumlashtiruvchi bo lib xizmat qiladigan bunday atamalardan tashqari gul
’
turidagilarga alohida, barg turidagilarga alohida mansub bo lgan, aynan
’
shularning o zi uchun xos hisoblangan yana bir qancha nomlarni uchratishimiz
’
mumkin. Masalan, guli chorbarg to rt yaproqli gul, guli shashbarg olti
— — ’
yaproqli gul, guli hashtbarg sakkiz yaproqli gul, lolagul va hokazolar. Yaproqlari
—
sakkiztadan ortiq bo lgan gullarni guli sadbarg yuz yaproqli gul (V 2) yoki
’ — —
guli koshgariy hay
— щ argul deb atalgan. Keng hajmdagi gullar guli kosagul yoki
guli qal’agi (V — 4) degan nomlar bilan yuritilgan.

Barg turidagi naqshlar quyidagilarga bo’lingan: dona-dona yaproqlar —
yakkabarg, juftjuft yaproq — dubarg, uchtalik yaproqlar — sebarg, majnuntol
yaprogi bargi majnunbed (VII 1, 6, 9) va hokazolar.— —
Aksariyat ornamental gul turlari o zlarining uzoq davomli rivojlanishlarida shu
’
thadar ko p uslublarga va geometrik ko rinishlarga ega bo lganki, hatto
’ ’ ’
ularning dastlabki islimiy shakllarini ilgab olish mushkul. Zamonaviy ustalar,
ularni xohlagan maqomda talqin qila boshlaganlar. Masalan, to rt yaproqli gul
’
nayadni xudi ana shunday o zgarishni boshidan kechirib, endilikda u kungirador
’
peshtoqni eslatuvchi chor madoxil (to rt darvoza) deb atala boshlandi. Agar bitta
’
yaproqli gul naqshi ikkinchisiga ustma-ust qoldirilgan bo lsa, uni chor madohili
’
durun ba berun deyilgan (madoxil arabcha kirish degani). Bunday gullar
—
ko pincha mayda islimiy naqshlar bilan tiqilib, eng uchida har ikki tomonga qarab
’
turgan ikki dona yaproq tasviri bo lgan. Odatdagidek, bu o rinda ham islimiy
’ ’
naqsh o zi uchun mutlaqo yot bo lgan nom bilan atalgan (VIII 5, 13 va 4, 8,
’ ’ —
12). Zardo zlikda keng rasm bo lgan, chekkalari xiyol yuqoriga hayrilgan nozik
’ ’
yaproq naqshi bargi shullukiy zulukbarg yoki hishacha shullukiy deb ataladi-yu
—
(VII 7, 8, 2, 3, 10, 11), bari bir u yaproq shaklini o zida sahlab holaveradi.
— ’
Islimiy naqshlar, o z navbatida boshqa tur naqshlarga ham ta sir qilgan deb
’ ’
taxmin hilish mumkin. Masalan, yaproqlari nur yunalishida joylashgan ko pbargli
’
gul naqshidan nishon deb ataluvchi tamga belgisi bilan qo shib yuboriladi. Bu
’
atama XIX asrning so nggi o ttiz yilligida yuzaga kelgan bo lishi mumkin.
’ ’ ’
Uning rus ordenlariga o xshab ketishini shu bilan izohlasa bo ladi. Demak, bu
’ ’
naqshlar XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida zardo zlikka kirib kelgan
’
deb aytish mumkin.
Kelib chiqishi turlicha bo lgan gul turlaridagi bunday o zaro bogliq islimiy va
’ ’
ularning atamalaridagi o ziga xos xususiyatlarning yuqolib ketishiga sababchi
’
bo lgan. O rta Osiyo chorvador qabilalari milliy naqshlarida keng tarqalgan
’ ’
qo chqor shoxi tagalak, aftidan, bir qancha o troq xalqlar san atidagi islimiy
’ ’ ’
naqshlarga kuchli ta sir qilgan. Natijada novdalardan biri yangi nom bilan birga
’
o ziga xos uslublashuvga ham ega bo ldi. Zardo zlikda tagalak usuli
’ ’ ’

kashtalarning orasidagi bo sh qolgan tag zaminni to ldirishda foydalaniladi. U’ ’
o rama ko rinishida, ba zan bir juft shohning bir-biriga o ralib turganiga
’ ’ ’ ’
o xshagan bo lsa, boshqa «bir joyda u (ko pincha katta-katta joylarni
’ ’ ’
to ldirilganda) xuddi uzum zangidagi naychani eslatadi.
’
Bunga misol tariqasida ancha aniq qilib tiqilgan islimiy naqshli XVIII asr
etiklarini keltirish mumkin. Tagalak yo lidagi naqshlarni ham shunda yaqqol
’
ko ramiz. Gullarning qirroqlarini aylantirib tiqilgan ipda zardo z bira to la ta
’ ’ ’
gzaminni ham tagalak nusxa kashta bilan to ldirib chiqqan.
’
Chinnigul, qashhargul singari kashtalar nomi qanday kelib chiqqanligi haqida aniq
mulohazalar mavjud. Bunga, aftidan, xitoy chinnisidagi rasml ar aeos bo lgan
’
bo lsa, ehtimol. Xitoy chinnilari O rta Osiyoga ham keltirilar va goyat hadrlanar
’ ’
edi. Hatto XIX XX asrlarda Buxoroning shahar boylari uyida ular keng rasm
—
bo lgan edi. Kalak (ayollar poyafzalining tovoniga taqaladigan nagal) guli ham
’
xitoy chinnilaridagi naqshlardan olingan deb taxmin hilinadi. Mazkur gul xitoy
chinnisida keng qo llanilgan. Biz ularni IX X asr sopolchiligida (keramikasida),
’ —
VIII asr Rey sopolchiligi deb atalgan eron sopolchiligida ham uchratamiz.
XIX asrning so nggi httiz yilida zardo zlik gullarining nusxasi O rta Osiyoga
’ ’ ’
ko plab olib kelingan rus fabrika gazmollaridan olingan. Sharq xalqlariga
’
mo ljallab to qilgan gazmollar o zlarining chiroyli ko rinishi, bo yoqlarining
’ ’ ’ ’ ’
yorqinligi va puxtaligi bilan ajralib turgan. Ular tezda xaridorgir bo lib ketgan va
’
Afroniston orqali keltiriladigan hind gazmollari bilan bemalol bas boylashar edi.
Gazmollardagi yirik-yirik gullar zardo zlikka ham ko chib o tgan va ularni
’ ’ ’
nomlaridan bilib olsa bo lardi. Guli qal agiy (qal a so zidan) nomi
’ ’ ’ ’
zardo zlarga yaxshi tanish. Buxoro savdogarlari chegarachi posbonlar bilan
’
qo riqlanadigan bu shaharga mol olgani borar edilar.
’
Rang-barang naqshli, sirkor me moriy yodgorliklar, ulardagi turli-tuman
’
geometrik naqshlar zardo zlik gullari va kashtalarini ijodiy jihatdan boyitishdagi
’
boy materiallar bo lib xizmat qiladi. Shu siraga kiruvchi mehrob naqshi odatda
’
uchli ark ko rinishga ega, kitoba naqshi yuzasiga chiroyli qilib arabcha yozuv
’
bitilgan qator cho zinchoq halqachalar bo lib, ular turar-joy binolarining,
’ ’

maschid va madrasalarning devor bilan shifti tutashgan erida joylashgan bo ladi.’
Qadimgi Buxoro me morchilik yodgorliklari ham koshin degan gulning kelib
’
chi q ishiga sababchi bo lgan va hokazo
’
Zardo zlik kashtalarini chizuvchi gulbur ustalar boq
’ щ a namunalarga ko’r-ko’rona
tahlid qilmay, atroflicha uylab kurganlar, o’z kasb-hunarlarining an’analari va
speqifik xususiyatlari asosida ijodiy ghayta ishlaganlar.
Kashta naqshlarining tuzilishiga qarab, zardo’z ustalar buyumlarni ayrim-ayrim
guruhlarga bo ladilar. Bezak gullarining joylanish tartibiga ko ra choponlar bir
’ ’
necha turlarga bo linadi. Darham turidagi choponlar butun yuzaning bir sidra gul
’
naqshlari bilan to ldirganligi orqali ajralib turadi
’
Bunda turli katta-kichiklikdagi rombalar, kvadratlar, to griburchaklar va
’
hokazolar yo l-yo l shaklda qator tizilib, zich islimiy naqshlar bilan to ldirib
’ ’ ’
chiqilgan. To rt yaproqli qubba madoxil (madoxili durun-badurun), uch
’ —
yaproqli qubba sebarg, uch-to rt yaproqchali buta va butachalari—barg yoki
— ’
bargi shulluki, majnunbed (majnuntol), ayrim-ayrim joylashgan olti va sakkiz
yaproqli gullar, aksariyat lola ana shu naqshlar sirasiga kiradi. Ko pincha gul va
’
yaproq naqshlari doyra markazidagi gul yoki yulduz atrofida aylana shaklida
joylashib, geometrik shakllar tag zaminini to ldirib turgan. Bu tur naqshlardan biri
’
darhami daraxt kompozitsiyasi bo lib, unda ham kashtalar bir tekis tushgan, faqat
’
oldingilaridan serjiloligi bilangina ajralib turadi. Gul tushiriladigan joy
parchalanmay, bachkanalashmay, goyat erkin tarzda yirik bir yagona manzaraga
biriktiriladi. Daraxt islimiy guli goyat uzun tanadan iborat bo lib, unga gul va
’
yaproqlar chatilgan, goho bo lak-bo lak shoxlardan tana hosil etilgan, pqo esa
’ ’
har tomonga osilib turgan katta-katta sallagul (piongul)lardan tuzilgan (bu, fabrika
gazmolidan olingan bo lsa kerak) chetlari hirhma keng yaproqlar juda ham
’
o ziga o hshatib ishlangan. Gullar hulda shunday erkin va engil chizilganki,
’ ’
hech qanday rasmdan ko chirib olinmagan va boshqa gulning takrori bo lib
’ ’
qolmagan. Libos bezashning bu turi ancha boy va dabdabador bo lgan. Amirning
’
qimmatbaho, to y tantanalarda kiyadigan kiyimlari shu bezaklarda tiqilgan.
’
Bunday choponlarni tikish gulburdan katta ijodiy xayolot va tajriba talab qilgan,

qattiq mehnat orqasida yuzaga chiqadigan bunday ishlar uchun ham ozmuncha
harakat qilinmagan. Tayyor rasmga tikish bo yicha o rtacha murakkablikdagi’ ’
tunlarni tayyorlash uchun to rt kishi bir oy ishlasa, darxam xilidagi choponlar
’
uchun o n ikki odam uch oy mobaynida behad ko p qimmatbaho ashyolar
’ ’
hisobiga ishlagan. Shunday to nni tayyor qilish haqidagi hujjatda hammasi
’
bo lib 3233 tanga pul sarf etilgani qayd etilgan.
’
Zamindo ziy va guldo ziy tarzida bajarilgan darham kompozitsiyasi chopon,
’ ’
poyafzal va jullardan boshqa zardo zlikka oid hech bir buyumda qo llanilmaydi.
’ ’
Bu xildagi san at namunalari bizgacha goyat oz miqdorda etib kelgan. Yuza
’
bo ylab bir tekisda har tomonga yoyilib turgan bir dasta gul aks ettirilgan
’
choponlarni butador deb atalgan. Gulning o zini esa buta deyilib, unda gulning
’
poyasi va yaproqlari, majnuntol novdalari, xurmo shoxlari, turli katta-kichiklikdagi
girihlar, qush bodom va hokazolar ifodalangan bo lishi mumkin.
’
Bu tur kompozitsiyaga yana butadori tavqnok deb atalgan to n ham kiradi.
’
Bunday to nlarning butun yuzasi buta naqshi bilan to ldirilib, faqat elkasida—
’ ’
tavq (arabcha halqa) deb atalgan chiroyli gardishli turunji bo lgan. Bu
’ tadori
chilyolak yoki jomi chilyolak deb atalgan tunlar ham shular sirasidandir. Ularning
tiqiladigan butun yuzasi bir tekisda chilyolak degan halqachalar bilan to ldirilgani
’
uchun shunday nom bilan ataladi. Buta dori daraxt kompozitsiyasi ham butador
tipidagi guruhga mansub bo lib, aslida darhami daraxtning variantlaridan biri
’
hisoblanadi. Darhami daraxtdan uning birgina farqi shundaki, bunda ma lum bir
’
oraliqda tik joylashgan daraxt tanasi to xtovsiz takrorlanaveradi. Buta tiqiladigan
’
yuza buylab to gri qatorlarga aksar holda shaxmat ko rinishida joylashgan
’ ’
bo ladi. Butador kompozitsiyasi ayollar libosida goyat noyob usul hisoblanib, u
’
ko proq katta yoshdagi erkaklar va bolalar buyumida qo llanilgan. u
’ ’
kompozitsiyaning butadori tavqnok, butadori chilyolak va butador daraxt deb
atalgan turlari nisbatan kam, shunda ham katta yoshdagi erkaklar va bolalar
liboslarida hllanilib, ayollar libosida mutlaqo .hllanilmagan.
Davhur (davri hur hoshiyalangan so zining bo zib aytilishi) deb nomlangan
— ’ ’
thnlar goyat keng kulamda qo llanilgan. Bunday tunlarning eng uchlari, barlari va
’

quyi qismlari qur Ko tinoy bilan aylantirib tiqilgan, to n elkasiga esa turunj naqshi’
tushirilgan.
Tavq turunji naqshlarining turli-tumanligi va talqini bilan ajralib turadi, ular ham
ko rinishlari, ham katta-kichikliklari bilan bir-biridan farq qiladi. Ularning
’
o lchamlari diametr da 36X45 dan 48X56 santimetr orasida hisob hilinadi. Tavq
’
turunjlarining tuzilishi sistemasi buyicha ularni .ikki turga bulish mumkin. Birinchi
tur turunjlariga yoyiq halqa ichida tuzilgan kompozitsiyalar kiradi. Eng keng rasm
bo lgan bu kompozitsiya yo umumiy markazga ega halqanamo kashtagullar bilan
’
yoki oralari islimiy naqshlarga to la oltiburchak qatlamlari bilan to ldirib
’ ’
chiqilgan. Ba zan bu oraliqlar qator yo llarga ajratilib, butalar naqshi bilan bezab
’ ’
chiqilgan. Doyra ichiga ko pincha olti yoki sakkiz qirrali yulduz (sakkiz qirrali
’
yulduz ikki kvadratni bir-biriga mindirib yasalgan) shakli tushirilgan bo lib,
’
markaziy qismida burtma girihli halha aks ettirilgan. Naqshlarning har bir qismi
mayda gul, yaproq, butoq va xurmo barglari shaklida tiqilgan. Yulduzli halqaning
pastki qismida kashta bilan tiqilgan yarimoy nusxasi deyarli har ikki buyumdan
bittasida uchrab turadi.
Ikkinchi kategoriyadagi turunjlarning kashta gullari ba zan jimjimador saliblar,
’
sernaqsh yo llardan yasalgan sakkiz qirrali yulduzlar, galma-galdan almashinib
’
keluvchi gulli girih va butoqchalar kompozitsiyasi, guldon shakli ichiga
joylashtirilgan, erga q aragan yarimoy q al ’ asiga kiydirilgan murakkab islimiy
kompozitsiyalardan iboratdir.
O rtasida doyra shakli bor turunjlarning gardishi sirt tomonidan kunguralar bilan
’
aylantirib chiqilgan. Kunguralar gardish qirrasi buylab, yakkabarg deb ataluvchi
bir qator qilib tizilgan yakka-yakka yaproqchalardan yoki bitta yaproq va bitta
bodomcha shaklidan tuzilgan. Ba zan yakka-yakka yoki turkum-turkum holda
’
keluvchi o sha yaproqchalar ishtirokida ham turunjlar gardishining kungurador
’
qilib aylantirib tiqilgan. Gulchambar yoki o rilgan yaproqlar ko rinishidagi
’ ’
murakkab islimiy naqshlardan ham kungura yasalgan.
Juda kamdan-kam hollarda istisno qilmasa, aytarli hamma turunjlarning markaziy
tik o qi bo ylab qo shimcha bezak elementlari albatta, uchrab turadi. Yuqorida
’ ’ ’

xurmo yaprogi, odatda goyat jo n shakldagi 3 5 ta yaproq yoki elpigich’ —
ko rinishidagi mayda uzum zanglari joylashgan. Turunjni bezab turgan
’
elementlarning qanday gul shakli bo lishidan qat iy nazar toji gul nomi bilan
’ ’
ataladi, unga teskari tartibda joylashgan quyidagi naqshli bezak ka bi gul (guldon)
’
deb atalib, madoxil turidagi naqshlardan birining uslublashtirilgan ifodasidan
iborat bo ladi.
’
Xalqa ichiga olinmagan kompozitsiyali turunjlarning toji guli hajm jihatidan yirik
bo lib, gohida gul, xurmo naqshi bilan, ka bi gul esa baland guldon bilan
’ ’
boyitilgan (30 r.e.).
Turunjlardagi bu detallar tavq uslubiga oid naqshlar islimiy xarakterdagi
naqshlarga asoslanganligini kursatadi. Asta-sekin uzgara borgan tavq naqshlari
ko pgina hollarda o zining dastlabki islimiy shaklini yuhotib, uning urnini
’ ’
geometrik shakl egallaydi. Isli miy talqinlarning o ziga xos belgilari 'bul'mshi
’
guldon va gulchambar endilikda yot unsurlargina bo lib holadi.
’
Davhur turidagi tunlarning hoshiyasi (jiyagi) ham kashtalarining rang-barangligi
bilan ajralib turadi: oddiygina islimiy buto g idan tortib eni 23 25 santimetrli
—
murakkab va dabdabali islimiy kashtalarni kurishimiz mumkin. Oddiy jiyaklar oba
deb atalgan ensiz yo l bilan aylantiriladi. Khmmatbaho zardo zlik buyumlarida
’ ’
jiyakning ichki tomonidan ham qo
’ shimcha kungura bilan aylantirib chiqilgan.
Jiyakning ichki tomonidan obasi b o
’ lmay, faqat tan q i tomondangina obalansa,
bunday jiyak oldi och iq jiyak kuripesh yala deb ataladi . Kashtasi boy va
—
serbezak jiyaklar o
’ tgan a s rning 80-yillaridagi tunlarda uchraydi. Jiyakning
kashtasi turunjning naqshlariga mo s bo lishi talab,
’ q ilin s a-da, amalda ko pincha ’
bunga rioya q ilinmagan. Katta yoshdagi erkaklar, bolalar t o
’ nlari, mursaklar,
kamz o
’ llarni bezashda asosan davhur kompozidiyasidan foydalanilgan.
Kulucha mursagi zardo zlik bezaklarining tuzilishi jihatidan ikki guruhga
’
bo lingan:
’ butadori chilyolak va davqur. Butadori chilyolakxilidagi mursaklarning
faqat beligacha oldi va orqasidan kashtalar bilan .bezatilgan. Tundan farqli
o
’ laroq davhur mursaklarining turunji ham elkadan, ham k o ’ krakdan tiqilgan.
Bunday mursaklarning chap barida, quyiroha, k o
’ ndalang bo lib gul yoki butoq ’

shaklida kashtasi b o’ lgan. Mursaklar «eng zardo zi cholvorlar (poyjomalar) ’
bilan kiyilgan. Ularga lampasga o
’ xshash kashtalar tiqilgan, bu kashtalar ikki yon
tomondagi yirmochlar bilan poyjomaning pochasini q amrab olgan. Old tomonning
q uyi qismida butoq, gul yoki turunj joylashgan . Mursakning belidan o s ma bezakli
feruza q adamali, ba zan qimmatbaho toshlar, sirlar bilan bezatilgan vazmin turali
’
belbog taqilgan. Amir va uning amaldorlari bunday liboslarni shahardan tashqariga
chi q an kezlarida va turli tantanali marosimlarda zardo ziy ukchali etik va oppo
’ q
zardo ziy salla bilan kiyganlar. Darbiy amaldorlar esa bunday libosni salla
’
o
’ rniga chetlariga muyna solib tiqilgan zardo ziy telpak bilan kiyganlar. ’
Otlarning davriy usulida tiqilgan jullari, xuddi tunlar singari, amir saroy
a yonlarining tantanali kunlarda tutadigan buyumlari sirasiga kiradi. Ular ikki
’
toifaga bulinadi: 1) xosagiy amirning o zi foydalanishiga m
— ’ o ’ ljallangan va 2)
in omiy tortiq xilidagi boshqa zaruriy ashyolar qatorida o rin olgan. Birinchi
’ ’
toifadagi jullar goyat boy naqshlangan, k o
’ pincha zargarlar tomonidan kumush va
tillakori turalar q adab bezatilgan, popuklari kumushband bilan o
’ ralgan. Bunday
jullar zinpush degan shohona egar yop q isi bilan birga qullanilib, yo lda amir
’
egardan tushgan chorlarda u egar ustiga tashlab qo
’ yilgan. Zinpush ham davriy
bilan bir xil barqutdan va bir xil tarada ishlangan.
Ikkinchi toifa jullar ko p mi
’ q dorda bozorda sotishga .m o ’ ljallab yasalgan. Ular
o zlarining oddiy tiqilishlari va gullari bilan far
’ q langan.
Jul ikki q ismdan iborat: egar qoshiga kiyg i ziladigan tur l i burchakli kesmasi bor
oldxoni zing i q ismi, hamda ot sarrisini berkitib turadigan ort chakkikoshi
— zin
qismi. Julning, tabinyki, k o
’ pro q ochi q , k o ’ zga ko rinib tu ’ radigan qismlarida
kashtalar m o
’ lro q bo lgan. Suvoriy berkitib turadigan old ’ q ismining bezaklari
xiyla oddiy bo lib, o rta qismda chiroyli, bejirim qaviqdan bo
’ ’ shq a hech qanday
bezakni k o r
’ maymiz.
Gul va naqshlarining turlari jihatidan jullar ham bir necha q ismga b o
’ linadi.
Darham turidagi jullar guldo ziy tarzida ham, tagzamini tilla yoki kumush iplar
’
bilan bir sidra tiqilgan zamindo ziy tarzida ado etilgan.
’

Tilla yoki kumush yuzalarda gullar teng qator q ilib joylashtirilgan guldo ziy-’
zamindo ziy tarzi yog
’ щ ilar uchun eng ko’p qo’ llaniladigan usul ohisoblanadi .
Barcha guldor yuza handahor choki (tikishi) "bilan tiqilgan zardo’ziy
buyumlarning yagona toifasi kandorido’ziy jullari bo’lib, ular ko’proh bozorda
sotish uchun tiqilgan.
Davri gardish deb atalgan jul guli darhami daraxt turlaridan biri hisoblanadi.
Bunda daraxt yoki shox yirik jingalak butoq tarzida beriladi. Butoq uchida anorga
o
’ xshagan, ammo zardo zlar gul deb ataydigan yirik meva nusxasi ’ ham
bo ladi. Bu toifa yophilar doim guldo ziypulakchado ziy tarzida ado etilgan
’ ’ ’
(tagzamini sim ipda tiqilgan. Davri gardish yopqilari XIX a s rning 80 90 yillarida
—
bozorlarda sotish uchun ko p mi
’ q dorda tayyorlangan. Biro q o sha a ’ s rning 40 50 —
yillarida ular sal b o
’ lmasa amirning shax s iy buyumi sifatida foydalaniladigan
zardo ziy yop
’ q ining yagona turi bo lib qolgan edi. Bundan ancha va ’ q t
mu q addam davri gardish jaydari (buxorocha) shoyi barhutga yuksak sifatli zar
bilan tiqilgan. Ular tikishining puxtaligi, jiyaklarining bejirimligi, tagzamini
kumush ip bilan kalin qilib tiqilishi ila ajralib turadi. S o
’ nggi davrlarda xuddi
o sha jullarni yarim shoyi jaydari barqutga sifati past zarda tikishgan, gullarnning
’
tarhi ham u q adar mukammal bo lmagan Ish sifati ham o rta darajada bo lgan.
’ ’ ’
Davri se gula jullari odatda yirik gul qubbasi yoki yirik bodom shakli, goho qo sh
’
bodom shakli bilan bezatilgan. Naqshlar yop q ining markaziy q ismida,
burchaklarida o rin olgan .
’
Xuddi dav h ur turidagi t o
’ nlarda bo lganidek, gul naqshida ham dastlabki islimiy ’
shakllar ozmi, ko pmi yuqolgan, ammo ka bi gul (guldon, islimiy talqinning
’ ’
asosiy belgilari saqlanib qolgan. Eg щ ilarda ka’bi gul na q shining joylashuviga
goyat q at’iy ravishda amal q ilingan: markaziy gul hamisha bor buyi bilan pastga
q aragan bo’lgan, qolgan ikkitasi esa burchaklarga tomon yunalgan . Se gula jullari
faqatgina amirning buyru g iga binoan yoki unga in’om etish uchungina tiqilgan.
Uni sotish uchun bozorga olib chi q ilmagan. Bunday jullar katta amaldorlarga
hadya etilgan. Zard o
’ zlarning guvohlik berishlaricha, bu toifa jullar XIX asrning
90-yillarida yuzaga kelgan. Biroh ular bundan ancha oldin paydo bulganini

tasdi q lovchi dalillar h a m yu q emas. XIX asrning birinchi choragi yoki ikkinchi
choragining ayni boshlariga oid namunalarning birida mazkur toifa julning
yaratilishiga asos bo lgan namuna’ s i »mavjud bo lib, undagi bezak ’ gullar
o zlarining islimiy shakllarini saklab qolganligi shundo
’ q ko rinib turibdi. XX ’
a s r ning boshlarida jiga davri deb atalgan yangi nusxadagi jul paydo bo ldi. U
’
yarim doyra shaklida bo lib, kashta, zargarlik kumush turalar, bandiga tilla
’
q oplangan zar popuklar bilan
obdon bezatilgan. Bunday yopqilardan bizgacha etib kelmagan. Zardo zlarning
’
gapiga qaragan da, ulardan bor-yugi 5 tagina tiqilgan ekan. Jira davriy juli se gula
julidan ancha yuqori turgan. Xuddi to nlarda bo lganidek, se gula va jiga davriy
’ ’
jullari uchun ham maxsus gul naqshlar tuzilgan, holbuki boshqa har qanday turdagi
jullardan bitta rasm andozasiga qarab bir nechtadan ishlangan.
Erkaklar zardo ziy poyafzali barqutdan tiqilib, ular bir qancha turlarga
’
bo lingan. Shulardan biri kavushi mirzoyi yoki kavushi xatirchigiy kavushlari
’
bilan kiyiladigan mahsidir. Bunday mahsi-kavushlar bir xil rangdagi barhutdan
tiqilib, bir xil gulda bezatilgan. Yana poyafzal turlaridan biri m o
’ za: tagcharmli,
uk chasi past, o rtacha yoki baland bo lgan. M
’ ’ o ’ za bilan mah s ining yozgi —
tobistoniy, q ishki zimistoniy turlari bo lgan.
— ’ Yo zgi mahsilarga jaydari yarim
shoyi mato adrasdan astar quyilgan, qishqilariga muynadan astar quyilgan,
—
u kchasi keng va past bo lgan. Zardo ziy poyafzalning uchinchi turi kunji
’ ’ —
uzun, ukchasi baland mo zi xatirchigiy bo lib, ularni asosan suvoriylar, ovchilar,
’ ’
chavandozlar kiyganlar. Poyafzallardagi gul naqshlari butun yuzani bir tekisda
qoplab olgan. Ular, odatda yo daraxt turidagi islimiy naqshlardan yoki gullardan,
bir tekis sochilgan girih va halhalardan iborat kompozitsiyalar bo lgan. Gul va
’
gir ih larning oralaridagi b o
’ shliq yaproq nusxalari yoki zar ipda tiqilgan bodom,
turunj kashtalaridan iborat kompozitsiyalar bilan t o
’ ldirilgan. G o ho xuddi o sha ’
kashtalar yordamida guldonlardan « o
’ sib chiqqan» murakkab islimiy
kompozitsiyalar ham uchrab turadi va nihoyat namunalari keltirilgan darham
turidagi kompozitsiyalar mavjud. Bolalar zardo ziy poyafzalining ikki turi
’
ma lum: mahsi va past, keng
’ uk chali m o ’ za. Ayollariing faqat mahsisigina

tiqilgan. Uni yo zardo ziy bar’ xu t kovush bilan yoki zar gulli charm kovush bilan
kiyishgan. Ayollar va bolalar poyafzali ancha oddiy gir ih va halqalar bilan
bezatilib, ularning oralari yaproq nusxalar yoki tagalak gajaklari bilan
to ldirilgan. Bodom kashtasi kompozitsiyasi juda ko p uchraydi, ayollar va bo
’ ’ -
lalar poyafzali faqatgina guldo ziy tarzida ado etilsa, katta yoshdagi erkaklar
’
poyafzali ham guldo ziy, ham zamindo ziy tarzida tiqilgan.
’ ’
Erkak va ayollarning quyidagi buyumlari ham zardo ziy usulida tiqilgan salla,
’
kuloh, ayollar d o
’ ppisi, peshonaband. Buxoro ayollari 40 46 yoshidan boshlab —
kiyadigan kultapo shak bosh kiyimi, sarandoz va rido r
’ — — o ’ mollari,
miyonband erkak va bolalar belbo
— g i, ayollar kuylagi yoq asi girdini bezaydigan
yo l zei k
’ — u rta, eng uchlari nugi, ostin, ayollar kamzo lining yo — ’ q asi,
paranjining peshak va dumi paranji kashtalari, chashmband yuz niqobi,
— —
qopchu q hamyoni, shona xalta taroq xaltasi, jildi soat soat xaltasi, shaxsiy
— — —
muhrini solib qo
’ yadigan muhrdon va bosh q alar.
Erkaklar zardo ziy t
’ o ’ nlari odatda zardo ziy kuloh ustidan zardo ziy salla ’ ’
bilan kiyilgan. Kuloh t o
’ n n ing rangidagi barqutdan tiqilib, islimiy naqshlar bilan
oro berilgan. Bu naqsh uncha katta bo lmagan butoq yoki guldan, ba zan usimlik
’ ’
mevasi bodom yoki zirkning badiiy uslublashtirilgan ifodasidan iborat bo lgan.
— ’
Khimmatbaho toshlar bilan bezatilgan, tunlar bilan kiyiladigan kuloh ham shunga
munosib bo lgan. Sallaning umumiy uzunligi 24 gaz (bir gaz 78 santimetr)
’ —
bo lib, shundan uchdan biri 8 gaziga zardo ziy bezak berilgan. Bir tomondan
’ — ’
hirgori bhylab 8 10 santimetr enlikda juda halin qilib zardo ziy kashta tiqilgan.
— ’
Salla ning ikkinchi uchi fachi salla 20 25 santimetr uzunlikda bodom nusxa yoki
— —
shunga uxshagan biron gul naqshi bilan bezatilgan. Sallani kuloh ustidan shunday
o
’ ralganki, kashtasiz q ismi kashtalik h oshiya tagida qolib ketgan. Uning ikkinchi
uchi fachi salla nomoz uhilayotgan paytda chap tomondan tushirib huyilgan.
Kallapushi zardo ziy—erkaklar bosh kiyimini yoshroq odamlar, o smirlar
’ ’
kiygan. Utgan asr oxiri va asrimizning boshlarida yasalgan bunday chubinamo
bosh kiyimi ayollar kallapushidan tagining ancha baland kutarilib turishi bilan
farqlanib turgan. Ayollar dupnisi dam, erkaklar do ppisi dam sidirga rang
’

barqutga tagidan zamindo ziy, guldo ziy tarzi bilan yaxlit gullar berib tiqilgan.’ ’
Ancha engil va nafis bo lganligi uchun ko proh
’ ’ q guldo ziy tarzidagi gullar ’
ishlatilgan. Do ppilarga boshdan-oyoq islimiy kashtalar bilan xam, turli
’
kurishshdagi geometrik shakllar bilan dam oro berib chiqilgan. Geometrik shakllar
olti va sakkiz dirrali shakllar bo lib, ko pincha ular bir-biriga qalashtirib tiqilgan
’ ’
va oralari gul va yaproq nusxa nadshlar bilan to ldirilgan. Chorgul nadshi dam
’
erkaklar, dam ayollar do ppisida baravar ishlatilgan. Chorgul kompozitsiyasida
’
zargarlikka yoki zardo zlikka oid dubba burtma tadinchogi dhllanilib, dar bir
’ —
butod yoki gulga uch donadan duyib tiqilgan. Bunday do ppilar chor guli duvozda
’
dubba (un ikki qubbali to rt gul) deb atalgan.
’
Turli xildagi to rt qirrali yulduzchalar. XX asr boshlaridagi erkaklar do ppisi
’ ’
uchun xos kashtalardan hisoblanadi. Erkak va ayollarning cho qqi do ppilarining
’ ’
gard i shi zar ipda tiqilgan yoki rangli shoyi jiyak bilan ayla n tirib chi q ilgan .
Peshonaba n d barqutga, shoyiga, guldor atlasga, aynnksa fabrikada thilgai atlas
ro mollarga tiqilgan. Keksa zardo z ustalar XIX asrning 80-
’ ’ yil larida dizil
alvonga (alvonisurx) zardo ziy peshonabandlar tikish keng rasm bulga
’ n ini
eslaydilar. Peshonabandlar ensizgina bo lib, kashtalari qator qilib terilgan 5 yoki
’
7 ta halqachalardan (chilyolak) iborat b o
’ lgan. Bizgacha saqlanib qolgan
peshonabandlar, asosan, XIX asrning oxiri va XX asrning boshlariga taallu q lidir.
Kashta 8 dan 11 sant i metrgacha enlikdagi yo l bo lib, chorsi r
’ ’ o ’ molda
k o
’ ndalang tarzda joylashgandir. R o ’ molning ikki q arama- q arshi burchaklari
bitta q ilib buklanib, oldindan tayyorlab olingan tarh asosida kashtalangan, qolgan
burchaklari esa bosh or q asiga bo g lash uchun q oldirilgan. Pesho nabandlar kashtasi
zamindo ziy va guldo ziy tarzlarida ado etilgan. Se kitoba (uch kitoba) deb
’ ’
atalgan kompozitsiya shu davr bosh kiyimlarini bezashda keng i sh l anilgan. Bular
yo cho zinchoq doirayu to rt yaproqli girihlar, yoki olti va sakkiz burchakli
’ ’
shakllardan iborat bo lib, uchtasini bir qatordan qilib islimiy naqsh yoki yozuvlar
’
bilan bezalgan barthut yoki zar tagzaminga joylashtirilgan . Ba zan bunday
’
kitobalar ichiga fabrikada ishlangan oltiburchakli metall yulduzchalari taqilgan
hal q achalar bilan bo lingan. Yulduzchalar
’ q immatbaho toshlarga o xshab ’

ketadigan rangli shishalar bilan bezatilgan. Majnunbed (majnuntol) kashtasi
peshonaband uchun eng sevimli mavzu hisoblangan, moh yarimoy kompozitsiyasi
ham tez-tez uchrab turadi. Moh peshonabandi zargarlik turnorichlari bilan
bezalgan. Uralgan. XIX asr boshlarida ayollar zardo ziy do ppilarining ikki xili’ ’
mavjud bo lgan. Xiyla eskiroqlari chuv
’ di namo bo lib, uni tuppi kavushnok ’
deyilgan, keyinroq, 90-yillarning so nggiga kelib paydo bo lgan, usti yassi va
’ ’
gardishi ba land do ppilarni do ppi tahsimigiy deyilgan. Tahsimigiy
’ ’
do ppilarning gardishiga shoyi jiyak tiqilmagan, zardo ziy naqshlar esa butun
’ ’
gardishni hoplab, kungura ko rinishi kasb etgan . Kungura nusxa kashta bilan
’
tikish uzo q da bormay, taxminan XX asrning dastlabki un yilidayoq bardam topdi.
Soch o
’ rimlarini qoplab turadigan uzun «dum»li kulutapo shak bosh kiyimini ’
yoshi katta ayollar kiyganlar. Sochlar har tomonga yoyilib ketmasligi uchun
«dum»ning tagidan ikki-uch joyiga tugma ham hadalgan. Bosh qismining sirtiga
guld o
’ ziy tarzidagi islimiy naqshlar bilan sidirga bezak berilgan. Gardishning old
qismi va dum ning hirroqlari islimiy yoki ishkandar pechak kashtalari yusinida qilib
engilgina gullar tiqilgan. Gardish chekkalariga enli shoyi jiyak yoki zarrin jiyak
q adab tiqilgan. Gulni ning qo
’ yi yuza qismiga guldondagi gul tasviri tushirilgan.
Gul ning qirgoqlari ham jiyak va keng zardo ziy yo l bilan aylantirib chiqilgan.
’ ’
Bu xildagi zardo ziy bosh kiyimlari ko pincha piston qadamali p
’ ’ u lakchado ziy ’
tarzi bilan qo shib yuboriladi.
’
Chorsi sarandoz ro moli ham zardo zlik kashta
’ ’ lari bilan bezatilib, turri ikki
buklangan holda boshga tashlab yurilgan, bunda ro molning to rtala uchi ham
’ ’
orqaga tushib turgan. Sarandozni do ppining ustidan, peshonabandning ostidan
’
taqilgan. Uchburchak rido ro moli esa pesho
’ nabandning ustidan tashlab, bir uchi
orqaga, ikki uchi ko krakka tushirib taqilgan. Sarandoz ro mollari popukli
’ ’
kattakon fabrika atlaslaridan qilingan. Ular kashtalarining goyat oddiy va yaxlit
tuzilishlari bilan ajralib turadilar, o rtacha enlikdagi jiyak (hoshiya) bi
’ lan
aylantirilib, islimiy naqshlar bilan to ldirib chiqilgan, to rttala burchagida buta
’ ’
kashtasi, o rtada umumiy markazga ega bo lgan halqalardan iborat kattakon
’ ’

$doyra bo lgan. ’ Q alin to ’ qilgan, shoyi matodan qilingan rido larga burchaklarida bodom kashtasi va o rtasidan yarim doyra nusxasi tiqilgan. ’ Katta yoshdagi erkaklar va bolalar belbogi shoyi va atlasdan tiqilib, sarandozdagidek kashtalar bilan bezatilgan, faqat o rtadagi doyra bo lmagan, ’ ’ xolos. Kashtalarning jimjimadorlikdan xoliligi va tarhlarining oddiyligi ularni ro mollardan farqlab turgan. ’ Ayollar bayram liboslari uchun uni 7 dan 10 santimetrgacha bo lgan zei ko rta— ’ ’ yoqa tiqilgan. Bunday yoqaning uzunligi tizzagacha tushgan, ba zan undan ham ’ uzunro q bo lgan. Unga tiqil ’ gan gul va kashtalar o zlarining rang-barangligi, ’ serbezakligi bilan di qq atga sazovordir. Zardo ziy zei k ’ u rtalarning haddan ortiq jimjimador kashtalari zardo zlikdan tai ’ shq ari yana bo s ma islimiy naqshlar tushirilgan yu щ a zarrin kumush qoplamalari bilan \a ы bezatilgan. Ayollar kuylagi engining nugi ostiniy alohida tiqilib, uni boshqa har ,qanday bayram libosiga kuchirib uthazish mumkin bo’lgan. Buxoro shaefi ayollari mehmonga borayotib bir nechta ko’ylakni ustma-ust kiyib olganlar. Ularning q imarilgan uzun englaridan nechta va qanaqa ko ylak kiyganlari ya ’ qq ol ko rinib tur ’ gan. Badavlat bo lmagan ayollar bunday zardo ziy ko ylak ’ ’ ’ o ’ rniga eng ta q i sh gan. Englarni asosan shoyiga tikkanlar, kashtalari enli jiyak k o ’ rinishida oddiygina islimiy naqshlar bilan to ldirib bezatilgan. Xudd ’ i englar singari kamzo llarning yoqasi ’ ham alohida tiqilib, boshqa kamzo lga kuchirib hthazish mumkin bo lgan. ’ ’ Yoqalar silli q sidir g a rang barqutga tiqilgan. Paranjining faqatgina ko krak ’ qismidagi (har bir tomonida bittadan) peshakka uncha katta bo lmagan ’ bodomnusxa zardo ziy kashta tiqilgan ’ yo g ’ on englari dumi paranjining — uchlarini biriktirib turadigan ensizgina yo lga ham xuddi shunday kashta tiqilgan. ’ Ot eli parda chashmbandning pastki diomidan 8 10 santi — — metr enlikdagi zardo ziy jiyak islimiy tarzidagi kashta bilan to ldirib chiqilgan. Chashmband ’ ’ ham yuza qismidan, ham ochib yurilganda ko rinib turgani uchun ichki ’ q ismidan kashtalar bilan bezatilgan. Tagzamin o ’ rnida nopormon barqutdan foydalanilgan. Pul, tarod, ch o ’ ntak soatlar singari buyumlarni solib yuradigan turli xaltachalar bir xil rangdagi silliq barqutdan tiqilgan. Bunday xaltachalarga islimiy$

ko rinishdagi butodcha, bodomcha nusxa kashtalar bilan bezak berilgan.’
Damyonlar har ikkala tomonidan, qolgan barcha buyumlarni faqat bir tomonidan
kashtalar tiqilgan.
Uy-ruzgor buyumlaridan sazana zardhzlik naqshlari bilan tiqilgan. Takiyapo sh
’
yostid jildi, lo la-bolish gilofi, joynomozlar ham shunday usulda bezatilgan.
’
Suzana va tadiyapushlar ko prod nopormon barqutga guldo ziy va guldo ziy-
’ ’ ’
zamindo ziy tarzida tiqilgan. Bu har ikkala buyum kashtalari goyat oddiy
’
bo lgan: islimiy naqshli o rtacha enlikdagi jiyak dator tik butalar yoki burchak-
’ ’
burchagida islimiy naqshlardan iborat halhachalar markaziy maydonni qurshab
olgan. Suzanadagi butalar orasida ochid qolgan qismlar ancha mayda butachalar
bilan to ldirib chiqilgan. Butachalar na
’ q shi, ayni q sa, keng rasm bo lgan. L ’ o ’ la-
bolish g iloflari guldo ziy tarzida ko pro
’ ’ q butachalar naqshi bilan orolanib,
tiqiladigan hamma joy baravar to ldirib chiqilgan. Lo laning qirrodlari islimiy
’ ’
kashtali ensizgina jiyak bilan aylantirilgan.
Yuqorida batafeil bayon etilgan zardo ziy buyumlar faqatgina O ziga thq
’ ’
odamlarning uyida bo lib, to n pa tantanalarda (kelin tuyi, xatna to
’ ’ ’ y i, beshik
to
’ y i v a hokazolar) ta q monlarni ko rpa-to shakka to ldirib, uyni kurkam ’ ’ ’
qilishda foydalan i lgan. Joynomozlar t o
’ qsariq rangdagi Q arshi olachalaridan
tiqilgan. Ularning kashtalari uchala tomondan kirroq bo ylab aylantirib chiqilgan
’
enli jiyaklarda uz ifodasini topgan. Jiyaklarning tagzamini, odatda, alohida
joylashgan butalar bilan kashtalanib, buyumning o rtasi ochiq qoldirilgan.
’
1.5. Buxoro zardo zligi qiyosiy taxlili
’
Tik uv tarz-tariqalarining bir qancha uslubiy xususiyatlari v a tahliliga hamda
ularning tayyorlanish jarayoniga asoslanib, XIX asr va XX asr boshlaridagi

Buxoro zardo zlik yodgorliklariki to rt guruhga ajratish mumkin. ’ ’ XIX asrning
30 60 yillari; II XIX asrning 70 80 yillari; III XIX asrning 90-yillari; XX
— — — —
asrning birinchi o
’ n yilligi; IV XX asrning ikkinchi un yilligi. Birinchi a — s rga oid
zardo zlik yodgorliklari, eng avvalo, o zining oddiyligi na mukammal us-
’ ’
lubga ega ekanligi bilan di q atni tortadi. Ularda aks ettirilgan islimiy
kompozitsiyalar qanchalik oddiy bo lsa, kashta gullari ham shunchalik ravon va
’
jozibadordir. Kashtalar u q adar yirik b o
’ lmay, aksariyat hollarda butun maydonni
bir tekisda to ldirib turadi. Tagzaminning ma lum kismiga kashtalar tiqilib,
’ ’
buyumga or tiq cha zargarl i k bezaklari va ta q inchoqlar bilan zeb berilmagan.
Zardo zlikda ko pincha ykgirilgan zar va kumush iplar, buyumning ayrim
’ ’
k i smlar i uchun esa eshilgan zar (kumush) n i kullan i lgan. Bu davrga oid
buyumlar nin g ch ok kashtalari uchun juda oddiy bo lgan naqshlar tanlangan
’
(mavji yak r o ya
’ va mavj i du r o ’ ya, bulbulk o ’ z, mavj i chor dar chor).
Xomashyo takchilligi tufayli usta zardo z bu kashtalarni
’ kat ta ma x orat va nozik
did bilan ado etgan. Gul bosishdagi rang turlari goyat cheklangan sharoitda
tikishlarning turli-tuman kombi n a st iyalaridan barakali foydalangan va nur va
soyalar uyno q iligini kuchaytirish maksadida ka t or texnik usullarni qo
’ llagan
holda zardo zlar buyumlarga chuqur badiiy ma nodorlik ba
’ ’ g ishlashga muvaffa q
bo lganlar. Mate
’ rial sifatida sidirga rang silli q barqut, ayr i m hollarda atlasni
tanlagan zardo zlar o zlarini yuksak badiiy sezgirlikka ega ekanliklarini
’ ’
namoyon etganlar. Olovrang dizildan tortib nopormon q izilgacha bo lgan
’ o ’ nlab
tusda tovlanuvchi bunday barqut eng ma q bul material deb xisoblangan. Goh-go h da
nopormon barqut bilan moviy atlas ham ishlatilgan. Turli ko rinishlarda
’
tasvirlanuvchi butador va darham yo li
’ d agi gullar, darhami daraxt yo lidagi ’
engil erkin poziqiyalar, yoxud asosan 30 40 yillarda keng rasm bo lgan guli
— ’
chinni xri
— zantema kashtalarini zardo zlar ’ o ’ z ishlarida bajonidil qo ’ llaganlar.
Bu davr zardo zligida jiyaklar so nggi davrga oid buyumlardagidek hali ancha
’ ’
tara qq iy topmagan edi. Jiyaklar nisbatan ensiz, oddiy bo lsada, kashtalari
’ h amisha
nafis tiqilgan: u islimiy nozik
— o s ’ imlik novdasi, goho is limiy du raftora ikki —
yo ldan iborat
’ o ’ simlik novdasi ko rinishida ifodalangan. Jiyak ’ q ir g o q lari ensiz

silli q yo l oba yoki b’ — o ’ rttirib tiqilgan obi l o ’ la tikishi bilan a y lantirib
chi q ilgai. Bunday jiyakning ichki qat ori b o
’ ylab engilgina kungura nusxa yo l ’
o
’ t q azilgan. O zining uslublashtirilgan xususiyatiga kura, 1224 y ’ i l xijriy
(1809 1810) deb sana
— qo ’ y i lgan, yu q or i da zikr etilgan mahsilar ham zardo zlik ’
buyumlarining shu guru x iga mansubdir.
Dastlabki davr uslub xususiyatlarini deyarli butunlay sa q lab qolgan bo lsa-da,
’
70 80-yillar zard
— o ’ zligi o zining xos xususiyatlariga ham egakim, bu hol uni ’
alohida guruhga ajratishni ta q ozo etadi. Butador (uning turlaridan biri butador i
tavqnok) xilidagi kompozitsiyaga ega b o
’ lish, sidir g a rang mayin b arqutlardan
foy dalanish, odmi tikish usullarini q o
’ llash, isli miy xilidagi jiyaklarning
mavjudl i gi singari 70-yillar kashtalariga xos b o
’ lgan uslub xususiyatlaridan
ta щ q ari buyumiing bejirimligiga, tantanavorligiga va b o’ yo q larining yor q inligiga
erishish uchun bo’lgan intilishni ham ko’ramiz. Ranglar yor q inligiga, birinchidan,
zardo’zlik tikishida rangdor shoyidan ko’pro q foydalanish va unga barqutni
«edirish», ikkinchidan, rangarni ochadigan bir qancha yangi tikuv y o
’ sinlarini
qo
’ llash orqali erishilgan. Kashtaning a y rim q ismlari uchun qo ’ llanadigan va
unga goyat yarashib turadigan, bundan ta shq ari gullarning girdini aylantirib
chi q ishda ishlatiladigan zar ip yoki zar aralashtirilib eshilgan ipak ipdan
foydalanish di qq atga sazovordir. Kashtalarga ma lum darajada mayinlik
’
ba g ishlab, rangini ochib yuboradigan rangli ipak erishlar ham (pushti, t o q
’ q izil,
moviy, yashil, nopormon) bu davrga xos bo lgan asosiy bel
’ gi lardandir.
Zardo ziy birishimdo ziy deb nomlangan murakkab texnikali zardo zlikning
’ ’ ’
o ziga xos turi ham aynan mana shu davrga taallu
’ q lidir.
Gullari fabrikada t o
’ qilgan gazmollardan olingan daraxt xilidagi islimiy
kompozitsiyalar va butador xilidagi dabdabali, bezakli kompozitsiyalar islimiy
na q shlarning talqinidan o
’ tkir reallikni sa q lab qolgan (bu 70-yillarning boshlarida
vo q e bo lgan), biroq shunga
’ ’ q aramay, naqsh va milliy bezaklarni geometrik
shaklga solishga, uslublashtirishga intilish, umuman olganda, xuddi shu davrning
xarakterini belgilaydi. Dastlabki davr kashtalaridagi gul butodlari ancha real
ifodalansa, bu erda turli ko rinishdagi xurmo yapro
’ q lari, salib ko rinishidagi ’

girid va h okazo vositalar or q ali tal q in etiladi. Kashtalar h ajmi jihatidan « o’ sa»
boshlaydi. Dastlabki davrga xos bo lgan, yapro
’ q nusxa kashta daldasi bilan
durshalgan mayda gul girihlarni na q shli yirik daldalar sidib chi q aradi (diametridan
30 40 santimetr).
—
80-yillar oxirida esa ancha murakkab yangi kashtalar yuzaga keldi, tagzamindagi
oralid bush joylarni ikkinchi darajali elementlar bilan to ldirishga intilish paydo
’
bo ldi. Kashta gullari ayrim-ayrim shoxobchalarga ajralib ketdi. Dastlabki davrga
’
oid bo lgan islimiy kashtali ensiz, odmi jiyaklar xiyla murakkablashdi. Uchinchi
’
davr zardo zlik yodgorliklari uchun taalluqli bo lgan keng «ochih» jiyak turlari
’ ’
bunyodga keldi.
Bu davr (80-yillarning oxiri) tun zardo zligida katak-katak bar
’ q utlar keng
mi q yosda dhllanila boshladi. Q izil mayin bar q utlardan tash q ari och k o
’ k va
nopormon Barqutlar iste mol
’ q ilinardi. Bu davr zardo zligining yana bir O ziga ’ ’
xos tomoni bu t oq nishon deb atalgan usul h isoblanadi. Gazmol ustiga rangli
shoyidan to shama
’ qo ’ yilib, ustidan kalyobatun bilan may da katakchalar tikib
chi q ilgan.
90-yillarning boshida (1893 yil) zar iplarning yangi navlari ko p miqdorda ishlab
’
chi q arilib, ular rangli ipak iplarni deyarli batamom si q ib chiqardi va umumiy tikish
uslubini ham tubdan o
’ zgartirib yubordi.
Uchinchi davr (1890 1900 yillar) zardo zligi tikishining haddan ortiq m
— ’ i lligi,
detallarining k o
’ pligi, k o ’ pincha ishining zargarona uta nozikligi bilan ajralib
turadi. Turli kurinishdagi b o
’ rtiq girihlar, yulduzchalar va shunga o ’ xshagan
boshqa bezaklar buyumga o
’ zgacha zeb berib turgan, ular a lo sifatli zar sim ’
bilan tiqilib, rangli shoyi iplarda goyat hafsala bilan jilo berilgan. Butun kashta
yuzasi buylab sochilgan bunday bezaklar q immatbaho zargarlik ta q incho q larini
esga soladi. Tagzaminning ochi q joylari qo
’ shimcha elementlar bilan zich tiqil ib
to ldirilganidan gazmolning rangi
’ g ira-shira ko rinib turgan. Jiyak kashta ’
hoshiyasini to ldirishi bilan barobarida uning salmo
’ g ini ham oshirib yuboradi.
Milliy naqshlar islimiy elementlarning uslublashuvi va geo metrik shakllar kasb
etishi tobora takomillashib boravergan.

Butador xilidagi butoqlar kashtasi ancha ilgari mumkin q adar real narsa deb talqin
etilar edi, 1890 1900 yillar buyumlarida esa ular ichi mayda islimiy—
uslublashtirilgan naqshlarga tula yirik-yirik cho zincho
’ q doiralar, kvadratlar,
hal q alar va hokazo ko rinish kasb etgan. Milliy naqshlar ichida davhur
’
kompozitsiyasi alohida o rin tutadi. Bu davr zardo zligida paydo bo lgan
’ ’ ’
rango-rang gulli barqutlar aynan shu turdagi kiyimlar tikishda foydalanilgan.
Bunda gazmolning ancha-muncha Kismi kashtagullardan xoli qolib, a lo barqut
’
o
’ zining qiymatini y o q ’ otmagan. Ayrimlari 25 27 santimetr enlikdagi «ochi — q »
maydonlar vam xuddi shu milliy naqshlardan andoza olib t iqilgan.
Bu davr zardo zlik yodgorliklaridagi darham va butador kompozitsiyalari
’
dabdabali liboslarga zeb berishda foydalanilgan, darhami daraxt kompozitsiyasi
esa sira uchramaydi.
XX asrning ikkinchi un yilligi zardo zlik buyumlari bizgacha goyat kam etib
’
kelgan. Shu boisdan bu davr umumiy uslubi haqida bir narsa deyish qiyin.
Umuman olganda bu ham 1890 1900 yillardagi goyat serhasham zardo zlik
— ’
uslubidan uncha farq q ilmagan, biro q uning shun day o ziga xos xususiyati ham
’
borki, bu davr buyumlarini alohida tahlil q ilishga t o
’ la asos b o ’ la oladi.
1890 1900 yillar uchun xos bo lgan buyumlar va texnik uslublar rango-rangligi
— ’
bu erda k o’ zga tashlanmaydi. Usta zardo’z imkoni boricha oz narsa i щ latib, soz
buyum yasashga tirishadi — u birgina ip — zar yoki kumush «sim»dan
foydalanadi. Natijada kashta shun day bir orir manzara kasb etadiki, keragidan
ortiqcha — yar q irab turgan zarrin rang kishi g ashini keltirib, noxush kayfiyat
paydo qiladi. Bunda biz zardo zlikning na
’ o ’ tgan asr 70 80 yillariga xos —
bo lgan rangdorlikni, na 1890 1900 yillariga xos bo lgan zav
’ — ’ q yob
jimjimadorlikni ko ramiz. Boy bezagi va yor
’ q in tovlanib turishi zardo zlik bilan ’
aslo chi q isholmaydigan rang-bara n g gulli barqutlar nisbatan so nggi davrlarda
’
yaratilgan buyumlarning k o
’ rkamligini oshirish u yo q da tursin, balki ularning ba -
diiy hiymatiga putur etkazdi.
O rta Osiyoning mohir ustalari
’ q ulida barq urib gullagan Buxoro zardo zlik ’
san ati o zining badiiy
’ ’ q iymati bilan muhim o rin tutadi. Necha asrlar ’

davomida usta zardo zlar tikishning eng ajoyib yo llarini topdilar va uni’ ’
takomillashtirdilar.
Ranglardagi nazokatni chuqur h is etilgan holda och iq rangli shoyilar zardo zlikka
’
tatbiq etila boshlandi. Milliy naqshlarning ayrim elementlari va kompozi st ion
tuzilishlari be q iyos xayolot mahsuli ekanligi aslo sir emas . An anaviy
’
talqinlarning keng miqyosda qo llanilishi va an anaviy kompozistion
’ ’
sxemalarning mo lligiga qaramay, bunda qotib qolgan andaza yoki shablondan
’
asar ham ko rmaymiz. Bular hammasi ustalarning Uzbekistan xalqlari madaniy
’
merosi xazinasiga bebaho hissa bo lib qo shiladigan chinakam san at
’ ’ ’
durdonalari yaratishiga imkon beruvchi qizgin ijodiy mehnatdan darak berib
turibdi.
1.6. Zardo zlik terminlari lugati
’

Almosiy (olmos)— girdobsimon gajakdor barglar turkumi ko rinishidagi naqshning ’
bir bo lagi.
’
Angur Uzum gujumlari shaklining jilosi.
—
Bayt she r xashamdor yozuvlarga taqlid «kitoba» naqsh to rini to ldirish
— — ’ ’ ’
yo li.
’
Barg —xar qanday yaproq shaklida tiqilgan kashta.
Bargi majnunbed majnuntol.
—
Bargi shullukiy zuluk ko rinishidagi ingichka egma yaproq tasviri.
— ’
shoyida tikish.
—
Bodom b irishimdo ziy
’ bodom. —
Bodomi na laknok
’ — tana tasviri bilan to ldirilgan bodom shakli ’ .
Bodomi xazonnok bargi suligan bodom shakli.
—
Bodomi shoxnok bodom va shoxcha tasvirini beru
—
Bodomcha bodomcha.
—
Buta gulli buta.
—
Butacha butacha.
—
Butador yuza buylab bir tekis yoyilgan, gul dastalaridan tuzilgan bir butun
—
nan q sh, «Buttador» usulida bezaklangan buyum turi.
Butadori daraxt bir butun naqsh, «darxami daraxt» varianti, bunda gul tik
—
yo l-yo l qatorlar buylab joylashgan bo ladi.
’ ’ ’
Butadori tavqnok bir tekis yoyilgan va orkasida katta «tavk» turunji bo lgan
— ’
bir butun naqsh.
Butadori chilyolak yuza buylab bir tekisda «chilyolak»
— h al q achalari joylashgan
bir butun na q sh.
Gardish
— «darxami daraxt» na q shining bir turi.
Guli bibishak ayollarning manglayga takadigan gulga
— o ’ xshash zargarlik
takinchogi.
Guli kal agiy
’ nusxasi chet el idishlaridan olingan yirik gul shakli. —
Guli kashkariy qarang: «guli sadbarg».
—
Guli kosagul
— karang: «guli kal agiy». ’

Guli sadbarg yuz yaproqli gul ko p mikdordagi yaproqlardan tuzilgan gul— — ’
naqshi.
Guli chinni xrizantema.
—
Guli chorbarg to rt yaproqli gul naqshi.
— ’
Guli xasht barg sakkiz yaproqli gul naqshi.
—
Guli shishbarg olti yaproqli gul naqshi.
—
Gul xar kanday gul na
— q shi.
Guldo ziy
’ charm, karton yo qogozdan kiyib tayyorlangan rasmga tiqilgan —
kashta.
Guldo ziy zamindo ziy
’ ’ «guldo ziy»ning «zamindo ziy» bilan birikib, — ’ ’
«guldo ziy» xosil etuvchi aralash (murakkab) texnika.
’
Daraxt daraxt shakli ifoda etilgan kashta (gul).
—
Darxam butun tikish yuza buylab naqshi bir tekis joylashgan bir butun kashta.
—
«Darxam» uslubida bezatil gan kiyim turi.
Darxami daraxt asosini daraxt shakli tashqil etgan, gullari barcha tikish yuzasi
—
buylab bir tekisda joy lashgan bir butun naqsh turi.
Davkur (davri kur birikmasidan) orkasida «ta
— yo k» turunji bo lgan kiyimning ’
jiyak guli.
Davriy gardish «gardish» usulida tiqilgan jul.
—
Davriy se gula «s
— e gula» usulida tiqilgan jul.
Dubarg juft-juft gul.
—
Jiga davriy yarim doyra sha
— k lidagi jul.
Zamindo ziy
’ — z aminni bir t ek ki s zar ipda tikishning turli yo llari. ’
Zamindo ziy-guldo ziy
’ ’ «zamindo ziy» ustunligidagi aralash texnika. — ’
«guldo ziy-zamindo ziy».
’ ’
Zardo z
’ zardo z. — ’
Zardo ziy
’ zarda tiqilgan. —
Zardo ziy
’ berishimdo ziy zar va rangli ipak ipda tikishning aralash — — ’
texnikasi.
Zei ko rta
’ ayollar kuylagining yoka va — d agi kashtalar.

$Iro q i — salib ko rinishidagi chok (tikish) turi.’ Islimiy — o ’ simlik navdasi ifodasi. Islimiy du raftora bir-biriga — o ’ rilgan ikki novda shakli. Islimiy yak raftora yakka xoldagi novda shakli. — Ishkandar pecha «gajak». — Ishkandarpechoni bodomnok bodomli gajak shakli. — Ishkandarpechoni tangachanok tangachali gajak shakli. — Ka bi gul ’ guldon (arabcha ka b idish va forscha gul so zlaridan). «Tavk» — — ’ ’ turunjining kuy i kismida joylashgan na q sh b o ’ lagi. Kalyobatun zar yo kumush ip k — o ’ shib yigirilgan ipak ipda chok tikish. Kalyobatuni safid — ipak ipning kumush ip k o ’ shib yigirilgani. Kalyobatuni tillo ipak ipning zar ip — qo shib yigirilgani. ’ Kandoriy — q arang: kandoriydo ziy. ’ Kandoriy dila xonanok rangli ipak kalava qo shib kanda\orcha tikish usuli. — ’ Kandoriydo ziy ’ kandahorcha tikish, qatimlarning kesishuvidan xosil qiliigan — kata- katak naqshlar. Zardo ziy tangachanok ’ odatda sim zardan qilinadigan «taigacha» kandoriy — Kandoriy hasht baxyagiy sakkiz baxyali qandaxorcha tikish bo lib, bir-biriga — ’ qalashgan kvadratlardan iborat. Kandoriy hasht baxyagiy dila xonanok barkut, shoyi kabi mato parchalari — huyib, sakkiz baxyali kandahorcha tikish usuli. Kandoriy qasht baxyagiy tangachanok «tangacha»li sak — kiz baxyada tiqilgan kandahorcha tikish. Kandoriy chor baxyagiy kvadratlar turi yoki zanjiri qosil qilib, to rt baxyada — ’ tiqilgan kandahorcha usul. Kitoba me moriy bezak elementlariga o hshatib tiqilgan kashta. Yozuvli uzun — ’ ’ to rtburchakning ichi islimiy naqshlar bilan to ldirilgan. ’ ’ Kobuliy kobulcha tikish baxyalar dumaloq qalkachalar ko rinishida bo ladi. — — ’ ’ K o ’ shbodom — bir juft bodom nusxasi. K o ’ shbodomi xazonnok barglari suligan bir juft bodom nusxasi. —$

Q oshin — sirli sopol naqshlarga o hshatib, buyumga kadab tikish usuli.’
Q ubba —b o
’ rtik zargarlik yoki zardo zlik bezagi bo lib, kashta yo gulga ’ ’
qo
’ shib kadaladi.
Kungura dumaloq yoki tugri chiziqli tishlar.
—
Qo
’ r bezakli xoshiya. —
Qo
’ ri pesh-yala «oldi ochiq — h oshiya» fa — q at bir tomonidan ob a si bo lgan, ’
ikkinchi tomoni umumiy bezaklarga kushilib turadigan x,oshiya.
Lolai q al agiy
’ nusxasi Rossiyaning fabrikada tuzilgan gazmollaridan olingan —
lola shakli.
Lolagul— lola naqshi bezagi. ____ Majnunbed majnuntol naqsh bezagi.
—
Madoxili durun ba durun karang: «chor madoxili durun ba durun».
—
Madoxil yaproqnusxa ark shaklini eslatuvchi naqsh bezagi. Karang: «chor
—
madoxil».
Mar g ula gajak.
—
Mar g ulay dumchanok dumli gajak.
—
Mar g ulai nuktez — o
’ tkir uchli gajak.
Mavj t
— o ’ l q in tikish bezagi.
Mavji du r o
’ ya ikki taraflama t — o ’ lqin—k o ’ ndalang yunalishda yurgizilgan
kush yo lli ilonizi tikish bezag
’ i .
Mavji ocha-bacha
— ona-bola to lqin biri tor va yassi, ikkinchisi keng va bo rtiq ’ ’
(shu boisdan u yarkirab turadi) ikki yo ldan tashqil topgan kashta guli.
’
Mavji pushti mox,iy «balik tangachasi», karang: «mavji duruya».
Mavji xanjariy uchburchak maydonni to ldirib turuvchi tikish bezagi, baxyalar
— ’
bir-biriga yonma-yon xolda turli-tuman tomonlarga yunalgan bo ladi.
’
Mavji bulbuli ikki taraflama bulbul ko zi tulqini.
— ’
Mavji chashmi bulbuli chorta—to shamaning to rttadan ipiga bulbulko zi
’ ’ ’
to lqin tushirilgan tikish bezagi. Karang, «chashmi bulbuli chortai».
’
Mavji chashmi bulbuli shishta to shamaning oltitadan ipiga bulbulko zi
— ’ ’
to lqin tushirilgan tikish bezagi. Karang: chashmi bulbuli shishtai.
’

Mavji chashmi bulbul bulbulko zi mayda kvad— ’ — rat va romblar kosil qiluvchi
naqsh bezagi.
Mavji chor dar chor to rtga to rt to lqini urimlarga uxshagan naqsh
— ’ ’ ’ —
bezagi.
Mavji yak ruya bir taraflama to lqin ko ndalang yurgizilgan kush yo l
— ’ — ’ ’
ko rinishidagi kashta bezagi.
’
Mox yarimoy.
—
Mashrafa
— ko za. ’
Mexrob yaproqnusxa ark.
—
Na lak
’ tak, yurak sh — a klidagi juft gajak.
Na laki nuktez
’ ta — k a.
Nim g isht yarimta
— g isht ko ndalangiga kesilib, ikkita uchburchak xosil — ’
q iluvchi kvadrat.
Nishon nur yunalishida joylashgan va orden shakli bilan yugrilgan yaproqchalar.
—
Oba
— h oshiya qirgoqparidan yurgizilgan yo l, suv. ’
Obi chor dar chor mavji chor dar chor varianti buyicha tukima savatga
—
o xshash ensiz yo l ko rinishidagi kashta guli.
’ ’ ’
Pulakcha —tangacha. Turli rangdagi va buyumga qa dash uchun o rtasidan
’
teshikcha q ilingan metall pis t oncha.
Pulakchado ziy
’ — pistoncha kadab zarda tikish.
Se barg uch barg.
—
Se gula uchta guldan tashqil tovgm naqsh, kashta.
—
Se kitoba uch «kitoba» cho zik doyra, to rt yapro
— — ’ ’ q li naqsh yoki
ko pburchakli shakllardan tashqil toptan, xar qatorida uchtadan joylashtirilib,
’
islimiy yo xusnixat bilan tikib chi q ilgan kashta.
Siddiy bir necha kat ipdan eshilgan va matoga yonma-yon qilib kuyiladigan
—
erish.
Sim ok yo zarrin tovlanuvchi yassi kumush ip (sim),
—
Simdo ziy
’ kumush ipda kashta tikish. —

Tagalak — olkor shoxi — o ’ rama shaklidagi na q sh b o ’ lagi, ba zan bunday ’
shoxlar juft-juft h olda tiqiladi.
Tangacha kichkina doirachalar shaklidagi naqsh.
—
Ta hr ir— kashta chekkalarini aylantirib chikishda ishlatiladigan, zar tolalardan
eshilgan ingichka ip.
Tahriri du bardor tuftagiy karang: «t
— ahr iri sheroziy».
T ah riri du toba karang: «ta
— hr iri du bardor tuf tagiy».
T a h r iri nim toba zar tolalardan salki qilib eshilgan ip.
—
T ah iri xom xom taxrir bir necha kavat zar toladan iborat kalava.
— —
Taxriri sheroziy 4 6 dan 24
— — q avatgacha toladan ikki yo lda eshilgan ip. ’
Tahriri yak toba 4 8 toladan oddiy yo lda eshil
— — ’ gan ip.
Tavk (arab. xalka) chopon elkasida joylashgan keng turunj.
— — —
Toji gul gultoj «tavk» turunji bezab turadigan xurmo bargiga
— — o ’ xshash shakl.
Tuftado ziy
’ eshilgan zar ipda tikish usuli. —
Turunj zirk butasi shaklida ifodalangan kashta,
— gul.
Turunji na laknok
’ zirk va taka shakllarining birgalikdagi shakli. —
Xazon sulgin, suligan (barg).
—
Xazoni du raftora ikki taraflama urilgan sulgin barglar.
—
Xasht barg sakkiz yaproqdan nborat naqsh.
—
G isht gisht to rtburchak shakl.
— — ’
G ishti xaram mukaddas (arab. xaram) risht bir-biriga qalashtirib tiqilgan
— — —
to rtburchak shakl.
’
Xorakdo ziy
’ — (xor tikan) odatda eshilmagan zar yo kumush ipda kashta —
bulbuli karang: «mavji chashmi bulbuli du ruya».
—
Chashmi bulbuli chortai qirgoqlarini du ruya ensiz tarang tugunchalar bilan
—
aylantirib chiqish.
Chashmi erishi to rt kavat ipdan tashqil topgan bulbulkuz kashta guli (karang:
’
«siddiy»); baxyalar 4 ipdan iborat erishni kamrab olib, kvadrat yo romb shaklidagi
kashtalar qosil qiladi.

Chashmi bulbuli shishtai erishi olti kavat ipdan tashqil topgan bulbulkuz kashta—
guli, karang: «chashmi bul buli chortai». Bu erda baxyalar 6 kavatli ipdan iborat
erishni kamrab oladi.
Chashmi bulbul karang: «mavji chashmi bulbul».
—
Chilyolak xal
— q a gullar bilan to ldirib chiqilgan kubba. — ’
Chorgul —to rtta guldan iborat bir butun na
’ q sh.
Chor madoxil to rt kirish yo li (arab, madoxilu kirish) yoy
— — — ’ ’ o q ’ ining uchi
ko rinishidagi to rtta yaproqdan tashqil topgan gul shakli.
’ ’
Chor madoxili durun ba durun bir-biriga qalash
— tirib tushirilgan arklar tasviri.
Shash xoli du mavja
— kush to lqinli olti xol (ka ’ rang: «shash xol» va mavji du
ruya»).
Shash xoli kashtai erishning sakkiz ipiga tiqilgan «shash xol» gul naqshi
—
(karang: «siddiy»).
Shash xoli yak mavja bir qator t
— o ’ lkinli oltita xol (karang: «shash xol»).
Shash xol «olti xol» bir yoki ikki qator to lqinlar orasiga joylanib, tur hosil
— — ’
qiluvchi kashta guli (karang: «mavj»).
Shox Shoxcha shash xolnok «shoxcha» bilan «shash xol» elementlarining
— —
birikuvidan xosil shox shaklida ifoda etilgan gul, kashta.
Shoxcha shoxcha baxyalari archa shaklini xosil qiluvchi kashta guli.
— —
1.7. Kashtachilik san ati tarixi
’
O zbek milliy kashtachiligi amaliy san atning eng qadimiy turlaridan biri
’ ’
bo lib u xalqning o z turmushini go zal qilish istagi natijasida yuzaga kelgan.
’ ’ ’

Kashta (fors tilida chizilgan, tortilgan) amaliy bezak san atining keng tarqalgan– ’
turi: igna bilan tikib tushirilgan gul, tasvir, naqsh.
Arxeologik topilmalar kashtado zlikning deyarli barcha xalqlarda
’
qadimiyligini, iqlim, tabiiy sharoit muhit bilan bogliq holda har bir xalqning
madaniyati, san ati, kasb hunar turlari bilan birga ularning ta sirida rivoj
’ ’
topganini ko rsatadi.
’
Kashtado zlikning paydo bo lishi teridan qilingan buyumlarda boglash va
’ ’
choklarning yuzaga kelishi bilan bogliqdir. Kashtado zlik taraqqiyotini Qadimgi
’
Osiyo, Evropa, Amerika madaniy yodgorliklari adabiy manbalardagi kashtalar
tasvirida, shuningdek, saqlanib qolgan kashtado zlik namunalarida kuzatish
’
mumkin.
O zbekiston hududidagi kashtachilik namunalarining eng qadimiysi
’
saqlanmagan. XIV XV asrlarga mansub minaturalar orqali kashtachilikning juda
–
qadimdan rivojlanganligini ko rish mumkin. Ispan elchisi Rui Gonzalis de
’
Xlavixo Amir Temur saroyida o zbek milliy kashta bezaklarini ko rganini
’ ’
kundaligida yozib qoldirgan. 1467 yili Kamoliddin Bekzod Zafarnoma ga
“ ”
ishlagan Temur taxtda minaturasida chodirga ishlangan kashtani ham aks
“ ”
ettirgan. XIX asrning ikkinchi yarmida kashta tikish mashigasining ixtiro qilinishi
kashtachilik korxonalarining vujudga kelishiga asos soldi. Mashinada
kashtalarning ko p ishlab chiqarilishi ularning badiiyligiga putur etkazdi.
’
Qo l kashtalari unutila boshlandi. Lekin ayrim xillarigina saqlab qolindi.
’
O zbek kashtachiligi qo shni xalqlar kashtachiligi ta sirida boyidi va
’ ’ ’
rivojlanadi.
O zbek kashtalariga nazar solsak, unda Hind, Xitoy, Rus, Afgon, Qozoq,
’
Qirgiz va Tojik kashtachiliklarining usul va uslublarini o rgatamiz. Chor
’
Rossiyasi bosqimnidan so ng qardosh xalqlar madaniyatining ta siri kuchli
’ ’
bo ldi. Bu san atda bir millatning o ziga xos eng ko p qo llaydigan Qozoq va
’ ’ ’ ’ ’
Qirgiz kashtachiligida esa ko proq hayvonlar, shox va tuyoqlarni eslatuvchi
’
elementlar tasvirlanadi.

Qadimiy an analarga ko ra o zbek qizlari bo lajak kelinchaklar’ ’ ’ – ’
seplari har xil kashtachilik buyumlarini o zlari tayyorlaganlari lozim edi.
’
Kashtalar qanchalik nozik, chiroyli bo lsa qayliq shunchalik yuqori baholanar edi.
’
Qizlar 7 9 yoshdan boshlab kashta tikishga o rgatilar edi. Ular 3 4 yildan
– ’ –
keyin mustaqil kashta tika boshlaydilar.
1.8. O zbekiston kashtachilik san ati maktablari
’ ’

Kashtachilik O zbekiston amaliy bezak san ati turlari orasida o zining– ’ ’ ’
qadimiy an analariga ega bo lgan san at turi hisoblanib O rta Osiyoning yirik
’ ’ ’ ’
savdo hunarmandchilik markazlari va qishloqlarida keng tarqalgan. San atning
’
ushbu turi o zining poetik rang barangligining saqlab qolishi bilan birga xalq
’ –
orasida qadrlanib, o z mohiyatini yo qotmadi. Kashtachilik asosan 6 ta hududiy
’ ’
guruhlarga, ya ni maktablarga bo linadi. Jumladan, Nurota, Buxoro, Samarqand,
’ ’
Shahrisabz, Toshkent hamda Fargona kashtachiligi maktablaridir.
Kashtachilikning yirik markazlaridan biri sanalgan Nurota asrlar mobaynida
kashtalarning mukammalligi, aniq ifodaliligi, tasvir aniqligi, o simlik
’
naqshlarining serjilvaligi bilan boshqa maktablardan ajralib turadi. XIX asrda
Nurota kashtalari gulli guldastalar bilan bezatilib matoning oq foniga tigiz
to ldirilmagan. Nurota kashtachiligi o zining gullarning serjiloligi
’ ’
Kompozistiyaning bunday turi Nurotada Chor shohu yak moh 4 ta shohu bitta
“ ” “ –
oy degan ma noni anglatadi. Shu turdagi so zanalarga XIX asrning o rtalarida
” ’ ’ ’
Nurota kashtachiligi tomonidan yaratilgan, hozirgi kunda esa O zbekiston Davlat
’
San at muzeyida saqlanib kelinayotgan ajoyib so zana o zgacha engilligi va
’ ’ ’
gulli naqshlarning serjilvaligi bilan ajralib turadi.
So zana ornamentining ayrim joylarida guldastali guldonlar hamda
’
guldastaning o rtasida anor shaklini ko rishimiz mumkin. Mallarang, tillarang,
’ ’
havorang, pushti, nofarmon och yashil ranglar bir birlari bilan uygunlashib,
–
so zanaga o zgacha bagridillik baxsh etadi. Naqshlari romb shaklida tuzilgan
’ ’
hamda tishli barglar bilan bezatilgan.
( Tobadoni katakli, panjarali) so zanalar ham Nurota kashtachiligining
“ ” – ’
yana bir turi hisoblanadi. Uning kataklari shoxli barglar, shoxli gullar va
kosagullar, hamda qushlar va hayvonlarning shakli bilan to ldirilgan.
’
Shunday so zanalar ham borki, ular mato fondidan ayrim gulli motivlar
’
shaxmat tarzida joylashgan.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida Nurota kashtachiligida keskin pasayishi
seziladi.

Gulli motivlar detallarning rang barangligini yo qotib, bir xil doiralarga– ’
aylanib qoladi.
Nurota kashtalari asosan bosma uslubi bilan tikiladi va naqshlarning cheti
“ ”
zanjirsimon uslub bilan aylantiriladi. Kashta ranglari och ranglar bilan tikilgan.
Nurota kashtachiligida quyidagi kashta turlari va badiiy buyumlar tikiladi:
so zana, nimso zana, takiyapo sh, joynamoz, joypo sh, zardevor, gulko rik,
’ ’ ’ ’ ’
dastorpech, belbog, qo lro mol, yostiq, oynaxalta, choyxalta, choyshab. Kashta
’ ’
asosan bo z, chit, satin, shoyi, baxmal movutga tikiladi. Iplari ipakdan yigirilib,
’
bo yoqlari tabiiy o simliklardan olinadi.
’ ’
Lekin hozirgi kunda sun iy toladan yigirilgan va kimyoviy bo yoqlar bilan
’ ’
bo yalgan iplar kashtachilikda ishlatilmoqda.
’
Nurota kashtalarini engil, yorqin tonlar: qum, oltin, havorang, malina,
pushti, och ko k roangli iplari bilan tikilgan.
’
Samarqand kashtachiligi yorqin va o ziga xosligi bilan alohida
’
ahamiyatga ega. Buxoro, Nurota, Shaxrisabz kashtachiligini an anariga yaqin
’
bo lishiga qaramay Samarqand kashtachilik maktabi o zining badiiy
’ ’
mahobatliligi, ranglarining qat iyligi, tozaligi, shakllari harakatchanligi bilan
’
alohida ajralib turadi.
Samarqand kashtalari Nurota va Buxoro kashtalaridan farq qiladi. Ularning
guli yirik va uygundir, hamda ko pincha bosma chok qo llanilgan.
’ “ ” ’
Samarqand kashtalarining asosiy motivi barglar bilan o ralgan doira turunjdan
’ –
iboratdir. Eski kashtalar kishiga nozikligi va gullarining xilma xilligi ,
–
batartibligi hamda ranglarining bir biriga monandligi bilan ta sir etsa, yangi
– ’
kashtalar kishilarni formalarining kuchi o ynoqligi, dadilligi, ifodaliligi va
’
gullarining rango rangligi bilan kishini maftun etadi.
Samarqand kashtalarida mahobatlilik va fikrini ochiq ijod qilishi sezilib
turadi. Buni doira turunjlarining aniq ritmik, qora jimjilarining aniq, erkin
–
soyalari ta minlaydi.
’
O rta Osiyoning qadimiy shaharlaridan biri
’ Shahrisabz kashtalari diqqatga
sazovordir. Shaharda ko zlarni yashnatuvchi gullar va yaxshi o simliklar ko p
’ ’ ’

bo lganligi uchun u yashil shahar nomini olgan. XIX asrda Shahrisabz’ “ ”
Buxoro amirligi tarkibidagi bekliklardan biri edi. Beklar va amirlar saroylari
kashtalarga buyurtma beruvchi asosiy iste molchilar edi. Shuning uchun
’
Shahrisabz ayollari mayda kashtachilik mahsulotlaridan sanalgan so zana, to n,
’ ’
shuningdek, ot yopgichlariga bezaklar tikishar edi. Shahrisabz kashtalari shahar
muhitining estetik didini aks ettirdi. Chunki ular saroy ustaxonalarida ishlagan
ustalar va rassomlarning ijodiy ishi.
Xalq bezagi an analari shahar kashtachiligi uchun asos bo lgan.
’ ’
O rtada gul ko rinishidagi asosiy nishon, uning atrofida turli naqshinkor
’ ’
gul shaklidagi bezaklarni tushirib, ishlov berish shahar kashtalarining asosiy
xususiyati edi.
Odatda, asosiy markaziy va eniga ko ra kashtaning o rta qismidagi
’ ’
qayishmaydigan 2 ta ingichkaroq qo shimcha hoshiya qatordan iborat.
’
Bunday kompozistion qurilmalar gilamlar uchun xos bo lgan kashtalar
’
tayyorlash uchun qo lda tikilgan paxta yoki moyi mato shuningdek, ipak va jun
’
iplardan foydalanilgan. Shahar kashtalari yuqori sifatliligi bilan ajralib turgan.
Shahrisabz chevarlari kandaxayon chokidan ko proq foydalanilgan.
’
Shuningdek, ular bosma, yo rma, iroqi choklari ham ishlatilgan.
’
Tadqiqotchilar, Shahrisabz kashtalari gul bezaklarining mo lligiga ko ra
’ ’
Buxoro va nurota kashtalariga yaqin turadi. Bunda tag matoning ayrim
qismlarigina ochiq qolgan. Kashtachiligida hamda saroy san atida keng tarqalgan
’
edi. Ular Shahrisabz yodgorliklari me moriy bezaklarida ham o z aksini
’ ’
topgan. Shahrisabz kashtachiligi uchun hoshiyaga tushiriladigan chohor, chiroq
usuli xos xususiyat hisoblanadi. Bu usul turmushda ishlatiladigan chiroq shakliga
monand ishlangan. Shahrisabz kashtalarida ko p sonli gul bezaklari orasida bir
’
qarashda ko zga tashlanmaydigan qumgon, xo roz, anor kabi tasviriy vositalar
’ ’
ko p uchraydi.
’
Toshkent Davlat san at muzeyi kollekstiyasida saqlanayotgan XIX asr
’
oxiriga oid kashta bunga misol bo la oladi. Shahrisabzning bu qadimiy kashtasi
’
ko pgina maqola bu yoki tadqiqotlarda tilga olinadi. Bu kashta faqat bezakdorligi
’

va tasvir qatori bilangina emas, balki qo shimcha qiya hoshiya bo ylab, arab’ ’
harflarida tilak ifoda etilgan yozuvi mavjudligi bilan ham e tiborni tortadi.
’
Shahrisabz bezakchiligida keng tarqalgan yo nalishlardan biri ko p mayda gullar
’ ’
bilan bezatilgan gullayotgan novda ko rinishdir.
’
Kashtachilik o zaro qarama qarshi ranglar bilan kashtaning go zal
’ – ’
bo lib ko rinishiga erishgan. XIX asr so ngida anilin bo yoqlaridan
’ ’ ’ ’
foydalanish Shahrisabz kashtalari sifatiga salbiy ta sir qiladi. Garchi kashta
’
tikishda safsr moviy rang, yashil kabi ranglardan foydalanish imkoniyati paydo
bo lgan bo lsada, kashtalari o zigagina xos bo lgan tabiiy ranglarning nozik
’ ’ ’ ’
uygunligidan mahrum bo ldi. Xususan, to q qizil rangni och ko k bilan yoki
’ ’ ’
yorqin qizil rangni sariq rang bilan ishlatish odat bo lgan.
’
Yana bir kashtachilik markazlaridan biri Toshkent kashtasi hisoblanadi.
Toshkent kashtalari ikki tipga bo linadi: bu palak va gul ko rpadir.
’ ’
Toshkent kashtachiligidagi palak va gulko rpalarni bezashda ko p
’ ’
mativlar masalan, yulduz, katta katta doiralar, gulli shaxchalar ishlatilardi.
–
Tikishda asosan bosma chok qo llaniladi. Toshkent palaklarining
“ ” ’
kompozistiyasi to q qizil rangli bir bir tekis tikilgan doiralardan iborat.
’ –
Doiralarning soniga qarab masalan olti oylik kapalak , o n ikii oylik
“ ” “ ’
kapalak va hokazo deb yuritiladi. Gul esa markazdagi yulduz yoki doira va gulli
”
shoxlardan iborat bo lib, fonining ko p eri tikilmaydi, bo sh qoladi. Hozirgi
’ ’ ’
kunda Toshkent kashtalari butunlay o zgarib ketdi. Doiralar soni kamayib,
’
o lchami kattalashdi, ular qatori o rnini yangi usuldagi bitta katta doira
’ ’
egallaydi.
Bunday palaklar oy palak , qiz palak va tohora palak deb ataladi. Ular
“ ” “ ” “ ”
bir tekis fonida ochiq joy qolmaydigan qilib tikiladi. Kashta ranglari bir biriga
–
umuman qarama qarshidir.
–
Kashta ranglari bir biriga umuman qarama qarshidir. Kulrang chiziklar
– –
tikilgan, qolgan joylari bir tekis to q qizil rangli iplar bilan to ldirilgan.
’ ’
Fargona vodiysi kashtachiligi ham eng diqqatga sazovor kashtachilik
markazlaridan biri hisoblanadi. Fargona vodiysi - kashtalar shoxsimon grafik gul

yoki konstentrik aylanalardan, doira turunjlaridan iborat bo lgan va yaxshi’
yigirilgan ipak bilan vosita chokda tikilgan, shuningdek kompozistiyasi fonida
“ ”
ko p bo sh joy qolishi bilan ajralib turadi.
’ ’
Fargona kashtalari to q ko k yoki binafsha rang shohi va satinlarga
’ ’
tikilgan bo lib, gullar yuzaga erkin joylashgan va ular juda nafisliligi bilan ajralib
’
turadi.
Ro yjo uchun qayrishma gulli kungurali buta motivlarining qaytarilishi
’
xarakterlidir. Fargona kashtasi asosan qora fonga yorqin ipaklar bilan tikilgan, qizil
malina rang gulli oq qizil malina rang oq sariq butalarning galma gal
–
qaytarilishi natijasida rangdor ritmli hosil qilinadi. Hamda Fargona do ppilarini
’
eslatadi.
Mahalliy kashta maktablari orasidagi farqni gapirar ekanmiz Surxondaryo
kashtachilik san ati bilan ham tanishishni joiz topdim.
’
Surxondaryo kashtalari o troq va ko chmanchilik madaniyatining
’ ’
qorishuvini ifodalovchi ranglar jilosi, kompozistion tuzilmasi, bezak lavhalari
tizimida o z ifodasini topadi. Surxondaryo kashtachiligida XX asr birinchi
’
yarmida o simlik va geometrik bezaklardan keng foydalanilgan. Ilon izi chiziqlar,
’
gullar tasviri, qo chqor shoxlari to lqin ko paytiruv alomatlari shular
’ ’ ’
jumlasidandir.
Hozirgi paytda O.Shoyqulova, N. Qurbonova, U.Jo raeva, Z.Murodova
’
kabi Surxondaryolik kashta chevarlar an anaviy kashtachilik davomchilari
’
hisoblanishadi. Ular o ziga xos unsurlarni saqlagan holda kashtachilikda lola gul,
’
egizgul, oygul, paxta gul kabi zamonaviy talqinlarni qo llamoqdalar.
’
Surxondaryo viloyatining Boysun degan tumanidagi deyarli har bir uy
o ziga xos xalq madaniyati.
’
Ularga mayda nuqtalar tushirilgan yoki qush va jonivorlar shakli qo shib
’
tikilgan. So zanalar o ziga xos alohida boy manzarani namoyon etgan, ularda
’ ’
dunyoning yaratilishi, tabiat, baxt va muhabbat haqida asrlar davomida yuzaga
kelgan tasavvurlar she riy shalda aks ettirilgan. O rtada odatda, aks quyosh va
’ ’
oyni mejozit aks ettiruvchi ulkan doiralar joylashadi. Doiralar oraligida bodomgul,

lolagul, atirgul kabi ismli naqshlar erkin joylashgan, butalarda qaldirgoch va
bulbullarning turli maqomdagi tasvirlari aks ettirilgan.
Butun manzara she riy ramzni namoyon etib turadi. Xalq ustalari, jannatni’
ana shunday tasavvur qilishadi. Manzaraga qanotli jonzotlar shakli kiritilishi bejiz
emas, kashtachilar ularni farishtalar deb atashadi. So zana chetlaridan obiy
’ “ –
suv yo li o tadi, u go yo ertaklar olamini ramziy tarzda chegaralab turadi.
’ ” ’ ’
Joynamozlarning bezagi ma lum darajada cheklangan namozxon oyogi
’ –
turadigan joy odamda gulsiz qoladi. Chetlar esa gul bilan bezatiladi. Surxondaryo
viloyatining boysun degan tumanidagi har bir uy o ziga xos xalq madaniyati
’
muzeyiga ega bo lib, ularda xilma xil kashtachilik buyumlari, gilamlar, kigizlar
’ –
namoyish etilgan.
2003 yilning yozi va kuzida Boysunning Ko chkak, Bogibola, Labisoy,
’
Ariqusti, Machay, To da, Duoba, Och machit, Dadband kabi qishloqlariga
’
qilingan bir qancha ekspedistiyalar natijasida qayd etilgan kashtalarning asosiy
tarkibi 1960 yillardan hozirgi vaqtgacha yaratilgan buyumlarni o z ichiga oladi.
’
Ularni orasida eng ko p tarqalgan buyumlar borpo li, bo gjama, zardevor,
’ ’ ’
joynamoz, bolinpo sh, belbog, oynaxalta, choyxalta, so zana va hokazolar
’ ’
sanaladi. Yorqin kalorit va o ziga xos gullar Boysun kashtalarining yorqin
’
ko zga tashlanuvchi xususiyatlaridir.. Qizil, yashil, sariq, ko k ranglarining
’ ’
mo lligi hayratomuz engillik va nafislik ila Boysun kashtalarida ajoyib uygunlik
’
kashf etadi.
O zbekistonning boshqa tumanlarida bo lganidek, Boysun kashtachiligida
’ ’
ham ishlash va handasaviy naqshlar ustunlik qiladi. Joynamozlarda ko pincha
’
anor va lola tasviri aks ettiriladi. Choyxalta, oynaxalta, belbog, dastro mol va
’
sochiqlar ham gul bilan to ldirilib chiqiladi.
’
Kashtachilik san atining qadimgi maktablaridan bo lmish
’ ’ Buxoro
viloyatining milliy kashtachilik, san atini o ziga xos xususiyatini, tabiiy
’ ’
bo yoqlarini qo llanilishi texnologiyasi va bezaklarining qadimiy nusxalarini
’ ’
tikilishi, shu kunda xalqimiz diqqat e tiborini o ziga tortdi.
’ ’

Buxoro kashtachilik san ati bilan tanishish, uni o rganish yoki avlodga’ ’
etkazish kerak.
Buxoro kashtalarining o ziga xos belgilaridan biri ularda yo rma choki
’ “ ’ ”
mahorat bilan qo llanilishida va havo rang, gul rang,binafsha rang, pushti va och
’
sariq rang, qizil malina va ko k ranglar bilan uygunlashidadir.
’
Buxoro kashtalarida yo rma chokdan tashqari, kompozistiyasi, tuzilishi va
“ ” ’
gullarni ham juda xilma xildir. Mato yuziga bir tekis joylashgan ingichka
–
shoxdagi gullar shoxlar bilan o ralgan yo rma do zi qilinganligi bilan ajralib
’ ’ ’
turadi. Buxoro maktabida esa, ko proq igna bilan birga yo rma choki bajarilgan.
’ ’
Gijduvon chevarlari ipak ipni chap - rost qilib chillikda tob berib bajarsalar,
buxoroliklar birishim iplari bilan chap rost toblamasdan kashta tikishgan. Gijduvon
kashtalari asosan oq, kulrang, malla, tabiiy rangli karbos, qizil satin, oq surp va
qo ngir rang rensga tikilgan bo lsa, Buxoro kashtalari oq karbos, rangli adras,
’ ’
shoyi va hisori matolarga bajarilganligi bilan farqlanadi. Gijduvon so zanalari
’
joypo sh va joynamozlari kompozistiyasi an anaviy markaziy maydon, keng
’ ’
hoshiya va 2 ta tor hoshiyalardan iborat, markaziy maydonda simmetrik naqshlar
ketma ket holatda joylashtiriladi. Keng hoshiyada asosan markaziy maydondagi
–
naqshlar simmetrik holatda takrorlanadi yoki islimiy holatda takrorlanadi,
“ ”
naqshdan iborat bo ladi. Ikkita tor hoshiyada bir biriga o xshash geometrik
’ – ’
islimiy ngaqsh, miandr , mavj yoki sebarga dan ikki yoki uch qator yo rma
“ ” “ ” “ ” “ ” ’
chiziqlari o tkazilgan. Kompozistiyani birinchi holatda asosan geometrik doiralar,
’
to pbarggullar , butalar va shoxchalar tashkil qiladi. Ochiq qolgan joylarga barg,
“ ” ’
shoxcha, ko zacha, oftoba, ayrim hollarda qushlar tasviri tikib to ldiriladi.
’ ’
Kashtalarda butagul, gul daraxt, qo shko rak, tagalak, anguri, shobarg
– ’ ’
kabi shaqshlar uchraydi. Ba zi hollarda katta binolarning arab yozuvida forsiy va
’
turkiy tillardagi baytlar tikib bezatishgan. Odatda, yirik katta buyumlari nusxalarini
maxsus tajribaga ega bo lgan chizmakash nusxachalar chizishgan. Chizmakash
’ –
naqshlarni rangli siyo qora tabiiy bo yoqlar bilan chizgan. Kashta
“ ” – ’
kompozistiyasi chizilayotganda, matoh yaxshi taxta qilib tikilgan, uning
dioganallari bo yicha qatlab markazi topilgan, keyin asosiy maydon va keng
’

hoshiyaga ajratilgan. Har bir kashta nusxasini yaratish chizmakash uchun ijodiy
jarayon hisoblangan. U hech vaqt tayyor ulgudan nusxa kuchirmagan. Ammo u
kashta nusxasini kashtachiga ham chizma tariqasida bermagan. Uning hunari
shaxsiy sirga ega deb hisoblangan. Kashtachilar kashta tikishda ayrim unsurlarni
tikmay qoldirishgan. Buning ma nosi, kashtachi chevarga ko z tegmasin.’ ’
Chashmi bulbul , dandon , dutarafa dandon , zanjiri , barra tishi naqshlari
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
kashta qismlarini chegaralashda qo llanilgan. Gijduvon kashtachilari ranglarni
’
mahalliy tilda: pistoqi yashil, nofarmon siyohrang gulobi ko k, shirchoyi
– ’ –
nilobi, gilosi to q qizil, kabo ti yashil, siyoh qora, zard sariq, xokistar
– ’ ’ – – –
kulrang.
–
Ipak iplari tabiiy bo yoqlarga bo yash uchun ip kalavalari achchiq tosh
’ ’
eritilgan suvga solib qo yilgan, keyin tozalab olingan, rangga solib qaynatilgan
’
va sirkali suvga botirib olib quritilgan.
Quritilgan ip qayta kalava qilinayotganda xor cho p silliq tayoqcha
“ ” – ’
bilan tekislangan.
Tekislangan ip igna teshigidan yaxshi o tgan. XX asr boshlarida kelib
’
tabiiy ranglar o rnini anilin bo yoqlar egalladi. Gijduvon kashtalari, o zining
’ ’ ’
mayin rangini yo qotib, oftobda tez oqaradigan sun iy ranglarni ko proq
’ ’ ’
ishlata boshlashdi. Bu esa Gijduvon kashtalarining ham qimmatini pasaytirishga
sabab bo ldi.
’

1.9. Kashtachilik san ati turlari va tikish uslublari’
O zbek xonadonining asosiy bezaklaridan biri kashtadir
’ –
Ayniqsa, bayram, to y, marosim paytlarda ular o zbek xonadonida alohida
’ ’
ahamiyat kasb etadi.
Zardo zlik
’ kashtachilikning muhim turlaridan biri hisoblanadi. –
Zardo zlik O zbekistonda, ayniqsa Buxoroda qadimdan rivojlangan.
’ ’
Zardo zlikda oltin va kumush suvi bilan ho llangan, shuningdek zanglamaydigan
’ ’
ingichka metall simlar, hollangan ip (zar ip) lardan foydalanib kashta tikiladi. Ipak,
paxta iplari ham ishlatiladi. Kashta guli shakli avvalo, karton, charida qirqib
tayyorlanadi, u kashta tikiladigan matoga tikib yoki elimlanadi, ustidan kashta
tikiladi
Kashtachilikning yana bir turi applikastiya bo lib, asosiy matoga boshqa
’
rangdagi mato parchasi, qirqimi, movut, charm kabilar qadam atrofi kashta
choklarida tikib chiqiladi. Bu usulda kashta tayyorlash o zbek kashtado zlari
’ ’
orasida rivoj topmagan.
Hamma xalqlarda ham kashtado zlarning asosiy ish qurollari igna,
’
ilmoqli va ilmoqsiz bigizlar, angishvona, to gnagich, qaychi va chambaraklardan
’
iborat.
Kashta tikishdan avval kashta tikiladigan mato, kigiz, charm va shu
kabilarning qalin yupqaligi, tikiladigan kashta xarakteriga qarab ip hamda igna
tanlanadi. Tikish qulay bo lishi uchun ip uzunligi 50 60 sm dan ortiq
’ –
bo lmasligi qaychi esa o tkir uchli bo lishi kerak.
’ ’ ’
Chambarak asosan yogochdan yasaladi. U doira, to gri to rtburchak
’ ’
shaklida bo ladi. Kichik kashtalarga doira chambarak ishlatiladi. Chunki u qulay.
’
Umuman, qo lga tikiladigan kashtaning ikki turi mavjud
’

a) bezatiladigan matoning arqoq hamda o rim iplarini sanab kashta tikish;’
b) matoga gul tasviri konturi chizilib, kashta erkin tikilaveradi. Arqoq va
o rim iplarni kesishtirib to qilgan matolarga ishlatiladi. Buning sababi tikishga
’ ’
qulaydir.
Sanama kashta turi O zbekistonda keng tarqalgan. Sanama kashtaning
’
iroqi turi ancha keng ishlatiladi. O zbek kashtachiligida yo rma, ilma, iroqi,
’ – ’
bosma, xando zi, chaman chippa xayol, baxya, kanda xayol, chinda xayol,
’
ko ppa, qarsdo zi dol tashlab tikish usullari mavjud.
’ ’
Yo rma choki
’ yo rmaki, ilmoqli bichiq yoki igna bilan matoning o ng – ’ ’
tomonida xalqalar zanjiri hosil qilib tikiladi. Bigizga o tkazilgan ipak matoning
’
sirtidan chap qo l bilan ushlab turiladi. Sanchilib chiqqan igna bilan esa xalqa
’
hosil qilinadi. Yo rma choklari bilan yirik kashtalarning hoshiyalari gul va
’
barglarni asosiy shoxga ulaydigan bandlar tikiladi. Yo rma chokdan Samarqand,
’
Buxoro, Qashqadaryo kashtado zlari ko p foydalanadilar.
’ ’
Ilma chokning 2 turi mavjud. Ilma bir tarafa, ilma ikki tarafa. Ilma bir
tarafa choki gorizontal yo nalishda chapdan o ngga yoki yuqoridan pastga
’ ’
tomon tikiladi. Ilma ikki tarafga chokining ikki xil bajarish usuli bor. Birinchi xili
bir tomoni changdon o ngga xalqa qilib tikib chiqilgach, keyin kashtani
– ’
o chirib, qolgan tomoni ham shu tarzda halqa qilib tikib chiqilgach, keyin
’
kashtani o chirib, qolgan tomoni ham shu tarzda halqa hasil bo ladi. Ikkinchi
’ ’
usulda ip o tkazilgan igna gazlamaning o ng tomonidan qadab, yotiq chiziq
’ ’
bo ylab, chap tomonidan sugurib olinadi. Chap qo l bosh barmogi bilan ilib
’ ’
orqaga surilgan ip igna ostida qolishi kerak.
Shu tarzda bir yoqlama halqa hosil bo ladi, so ngra o ng tomondan yana
’ ’ ’
igna qadab, chapdan yotiq holatda sugurib olinadi.
Lekin bu ikkinchi va undan keyin o ng tomonga uriladigan ignalarni sal
’
qiyaroq tushuvchi vertikal ipdan yuqoriga avvalgi halqa chokning ichkarisiga
qadaladi. Shu tarzda o ng tomon halqasi hosil qilinadi. Ilma choklari odatda
’
bosma choki bilan tikilgan kashtalarni hoshiyalashda ishlatiladi. Ilma choki,
Fargona vodiysida ko proq tarqalgan.
’

Ilmoq choki tikilish usuli igna bilan tikiladigan yo rma chokiga yaqin,– ’
bunda ham yuqoridan pastga tomon tikiladi, igna yonma yon ikki qatorda
–
sanchilishi bilan yo rma chokidan farqlanadi.
’
Iroqi choki ikki xil bo lib, kashta butun va yarim xochlar tizmasidan
– ’
tashkil topadi. Chokning ikkinchi turi mavjud, ular terma iroqi va iroqi deb
yuritiladi. Terma iroqi bir biri bilan ko ndalang kesishadigan qiya
– ’
chiziqchalardan iborat bo lib kashtado zlar odatda bu chokka pastdan yuqoriga
’ ’
qarata tikadilar.
Terma iroqining ham ikki xili mavjud: sanama iroqi. Bu chokda
ishlatiladigan to rga yoki arqoq va o rishidan ip tortib olinib, to r shakliga
’ ’ ’
keltirilgan matoga kesma chiziqlar sanab gul tikiladi, chizma iroqi xili esa matoga
qalam bilan chizilgan naqsh gul ustidan tikiladi. Iroqining boshqa turida esa mato
ustiga ip to shalib, u maydpa choklar bilan bir tekisda kesib chiqiladi, keyin uning
’
yoniga yana ip to shalib, shu tarzda kesib tikib chiqiladi. Bu chok qadimdan
’
Qashqadaryoda rivoj topgan.
Bosma chok tik yoki yotiq to shalgan ip ustidan kesib tikib chiqiladi,
– ’
mato sirtqi sidirga qoplanadi, o ng tomondan chapga, so ng chapdan o ngga,
’ ’ ’
yana o ngdan chapga va shu tarzda ip to shalib ustidan bostirib chiqilaveradi.
’ ’
Kanda xayol chokida ip to shama yoki yotiq bo ladi. Bu chokning ham
– ’ ’
2 xili mavjud. Bir xilida to shama ip ustidan chatiladigan chok qiyalatib ustma-
’
ust to shadi, kashta tayyor bo lganda novdadan to qilgan savatga o xshab
’ ’ ’ ’
ko rinadi.
’
Ikkinchi xilida kashtado z birinchi qatorni oldingi kashta xili tarzida tikib
’
chiqqach, ikkinchi katorni tikayotganda oldingi qator ostki qismidan o tkazib
’
tikiladi, shunday qilib, choklar to shama ip ustiga dioganal yo nalishdagi ilon
’ ’
izli chiziqlar hosil qilib tushadi.
Chinda xayol (duro ya) choki igna qadalib bir me yorda tikib
– ’ ’
chiqiladi, keyin teskari o girib yana tikib chiqiladi, shu tarzda matoning oldi
’ –
orqasida bir xildagi gul hosil qilinadi. Bu chok bilan ikki tomoni ham ko zga
’

tashlanadigan buyumlar, ya ni sochiq, ro mol va boshqalarni bezashda’ ’
ishlatiladi.
Xomdo zi
’ – choki ham ikki yoqlama tekis tikiladigan bo lib, ip tik yoki ’
sal qiyaroq qilib tikiladi. Xom ipak bilan tikilganidan shu nom bilan atalgan.
Do ppi gullarida, belbogcha nozik geometrik naqshlar tikish va shu
’
kabilarda bu chokdan ko p foydalanishadi.
’
Fargona vodiysida, Samarqandda keng tarqalgan.
Chamak (hunariy) choki rus kashtado zlari orasida kozmik nomi bilan
’ “ ”
mashhur. Bu chapdan o ngga qarab ikki parallel chiziq bo ylab bajariladi. Ip
’ ’
o tkazilgan igna o ng tomondan sanchiladi. Yuqoriga chapga tomon qiya qilib
’ ’
chiqariladi, pastki chiziqqa parallel ravishda to gri qadaladi va pastga qiya qilib
’
chiqariladi, shu tarzda davom etaverib, bu chokni pastdan yuqoriga ham tikkan
ma qul.
’
Bu chok ayniqsa do ppilarni bezashda ko p foydalaniladi.
’ ’
Baxya choki qadimdan qo lda tikilgan, hozir ko pincha mashina bilan
’ ’
tikiladi. Bu chok kashta chetlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Bir tekisda tikib
chiqib, keyin mato o girilib yana tikib chiqiladi, shu tarzda chiziq hosil bo ladi.
’ ’
Baxya choklari ikki qator, shuningdek qatorlar o zaro tutashtirib chiqilgan
’
ham bo lishi mumkin.
’
Kuppa choki turli yo nalishda ya ni chapdan o ngga, o ngdan chapga,
’ ’ ’ ’
yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga sidirga qilib tikiladi.
Bunda yonma yon tikiladigan choklar bir tekis yoki gul shakliga qarab
–
kichikdan kattalashib, kattadan kichiklashib borishi mumkin. Bu chok sanama
do ruya, pishtado zi nomlari bilan ham yuritiladi. Turli tuman kashtalarda,
’ ’ –
do ppido zlikda keng foydalaniladi.
’ ’

1.10. Kashtachilik buyumlarining kompozistion xususiyatlari
O rta Osiyoda kashtachilik juda keng tarqalgan bo lib, oilada har bir ayol’ ’
kashta tikishni bilishi kerak bo lgan.
’
Shuning uchun har bir oila o zi uchun kirpech, so zana, dorpech,
’ ’
oynaxalta, choyxalta va boshqalarni o zi tayyorlashgan.
’
Bezak buyumlarining turi juda ko p. Masalan, so zana, kirpech, choyshab,
’ ’
oynaxalta, choyxalta, zardevor palak, gulko rpa, darpech, bugjoma parda, belbog,
’
takyapo sh (yostiq ustiga yopiladigan), do pp, ko ylak, dastro mol, joynamoz,
’ ’ ’ ’
sumka, nimcha, maxsikovush, xaltacha va boshqalar badiiy did bilan bezatilgan.
O tmishda bu kashtalar oq va malla matolarga tikilgan. Keyinchalik satin,
’
shoyi, baxmalga tikiladigan bo ldi. Kashtachilikda ishlatiladigan bezak buyum
’
turlari bilan tanishib chiqamiz.
Do ppi
’ O zbekistonda keng tarqalgan engil bosh kiyim. Do ppi engil – ’ ’
kiyim dastlab Eronda va turkiy xalqlar orasida, Rossiyada esa XIII asrda rasm
bo lgan.
’
Asrlar davomida do ppining turli xillari vujudga kelgan.
’
Baxmalga, satinga, sidirga shoyiga ip, ipak, zar bilan do ppi gullari
’
tikilgan.
O zbekistonda, Toshkent, Chust, Buxoro, Samarqand, Boysun, Shahrisabz
’
do ppilari mashhur bo lib, ular o zaro xosdir. Respublikamizning barcha
’ ’ ’
viloyatlarida do ppi tikiladi. Uning iroqi, chust do ppi, Gilam do ppi, Chakma
’ ’ ’

to r, Qizil gul, Piltado zi, Zardo zi, To ldirma deb nomladigan milliy’ ’ ’ ’
do ppilar bor. Har bir do ppi yaratilish uslubiga ega bo lib, ular bir biridan
’ ’ ’ –
farq qiladi. O zbekistonda ommaviy bosh kiyimi asosan 3 xil shaklga ega
’
bo ladi. kuloh , araqchin , tus do ppi
’ “ ” “ ” “ – ’ ”
Kuloh konussimon bosh kiyim. U asosan darvishlar qalpogi. Uning
–
matohi. Toq uchburchak parchalaridan bichilib yonlamasiga tikiladi. Kuloh
(erkaklar bosh kiyimi) hozir juda kam uchraydi.
Araqchin sharsimon do ppi, uni asosan keksalar kiyadi.
– ’
Toshkentda sharsimon do ppilar kandaxayol, bosma, chakmato r iroqi
’ ’
chok usullarida tikiladi.
Tus do ppi
’ keng tarqalgan yassi yuzali do ppi. Ko pincha tus do ppi – ’ ’ ’
chust do ppi deb yuritiladi. Tus do ppilarning birgina klassik variantining
’ ’
o zida 8 ta xoveler chok uslubi qo llaniladi. Masalan, chita, zanjira, to gri chok,
’ ’ ’
kungura , etalatma, taroq, ova, pildiroq. Chust do ppisining tepasiga kizakdan
’
kvadrat shaklida bo rtib chiqib, yarim shar ko rinishida bo ladi. Toshkent
’ ’ ’
do ppisi sidirga baxmaldan tikilgan bo ladi.
’ ’
Buxoro do ppilaridan sidirga yoki gulli baxmaldan jiyakli qilib tikiladi
’
jiyagi turli xil ipaklardan rangdor naqshli yo rma usulida tikilgan bo ladi.
’ ’
Joynamoz erga solib ustida namoz o qiydigan to shama. Islom diniga
– ’ ’
e tiqod qiluvchilar ishlatadilar. U ibodat vaqtida kishini bu dunyodan ajratuvchi
’
omil deb tasavvur qilinadi. Joynamoz har xil matodan tayyorlanib, uning uch
tomoni mehrob shaklida tikilgan bo ladi.
’
Undan machit, madrasa va uylarda foydalaniladi. U turli o lchamda
’
bo ladi. Ibodatni kanda qilmaslik uchun boshqa narsalardan foydalanish mumkin.
’
Masalan, chopon, qiyiqcha, sholcha nuqtai nazardan pok hisoblanadi.
Joynamoz kashtachilikda juda chiroyli qilib bezatilgan bo ladi. Tikish
’
uslubi esa ko proq yo rma uslubidan foydalaniladi, hamda kashtado zga ko z
’ ’ ’ ’
tegmasligi uchun ko proq qalampir munchoq va pichoq sopi nusxalari
’
tasvirlanadi.

Zardevor uy jihozi, u sidirga shoyi, baxmal, sapincha kashta tikib–
bezatilgan badiiy buyum. Zardevor o zbek hamda tojiklarda yangi tushgan
’
kelinning uyiga, shiftiga yoki devoriga ilib qo yiladi.
’
Palak devorlarga ilinadigan eng yirik, eng qimmat bezak buyumlardan
–
biri. Palakda osmon va to lin oy aks ettiriladi. Uni qadimda oq yoki malla bo zga
’ ’
kashta tikib tayyorlangan. U so zanadan gullarning tirikligi, zaminiga ham kashta
’
qoplanishi bilan farq qiladi.
Palakni o rtasida yirik oy tasviri qizil qirmizi, pushti ipak bilan
’
kashtalanadi va atrofiga juda chiroyli qilib o simliksimon naqshlar tikiladi.
’
Naqshlar ichida ko pincha bodom, qalampir elementlari qo llaniladi.
’ ’
Palakda qirqtacha oy ham tasvirlash mumkin. Shuning uchun oyni soniga
qarab olti oyli palak, o n ikki oyli palak hattoki katta uylar uchun qirq oyli palak
’
tikilgani bizga ma lum. Oylar turli ranglar bilan bir necha xil tasvirlangan.
’
Mashhur kashtado zlar ba zida oyni ajoyib naqshlar bilan bezab o z
’ ’ ’
mahoratlarini namoyon etganlar.
Agar oyni ichi sidirga rangda ifodalangan bo lsa, uni oypalak, agar naqshli
’
bo lsa gulpalak va hokazo nomlar bilan yuritiladi.
’
Kirpech kirpo sh, tokchaga taxlab qo yilgan kiyim kechak ustidan
– ’ ’ –
yoki devorni vertikal bo sh joylariga ilib ustki bezatib turishi uchun ishlatiladigan
’
badiiy buyum. Kirpech qo lda ilma kashta bilan bezatiladi. U kiyim kechakni
’ –
changdan saqlaydi va uyni bezab turadi.
So zana
’ forscha so zani deb ham yuritiladi, igna bilan tikilgan degan – ’
ma noni beradi.
’
So zana matoga kashta tikib tayyorlangan badiiy buyum bo lib, xonani
’ ’
bezatishi uchun devorga ilinib qo yiladi.
’
U o ziga xos badiiy ko rinishga ega. Matoning rangidan ustalarimiz kashta
’ ’
zamini sifatida foydalaniladi, so zana har bir xonadonda bo lgan, chunki bir qiz
’ ’
turmushga chiqishidan oldin o zi uchun so zana tayyorlagan.
’ ’
So zana bu kelinlarning sepi bo lib hisoblangan. So zana kambagal
’ ’ ’
oilada malla oq bo zdan, baxmaldan tikilgan. So zana uchun kompozistion
’ ’

joylashgan o simliksimon naqshlardan foydalaniladi. So zana o rtasida’ ’ ’
ko pincha doirasimon gul tikilib atrofi guldor islimiy naqshlar bilan bezatiladi.
’
So zana tikish juda qadimdan rivojlangan bo lib, XIX asrgacha bo lgan
’ ’ ’
so zanalar saqlanmagan. Faqat XIX asrga oid Samarqand, Buxoro, Nurato,
’
Fargona, O ratepa, Shahrisabz, Toshkent va boshqa joylardagi so zana turlaridan
’ ’
namunalar bor. San atning bu turi ayniqsa O zbekiston va Toshkent, Tojikiston
’ ’
territoriyalarida qadimdan keng tarqalgan.
Choyshab
– forscha tojikcha ruyi jotun chodir degan ma noni bildiradi. – ’
Choyshab asosan taxmonga tutish, yotganda yopinish uchun to shak ustidan
’
to shaladi.
’
To shak ustidan yoziladigan choyshab kam kashtali oq surp taxmonga
’
tushiriladigan satin, shoyi, baxmal va boshqalardan tikiladi.
Belbog Nurotada qadimdan har bir qiz bo lajak qayligiga, qayotasiga,
’
sovchiga belbog tikishi urf bo lgan.
’
Qo l ro mol
’ ’ xuddi belbog singari tikiladi, faqatgina o lchami – ’
belbogning to rtdan bir qismiga to gri keladi.
’ ’
Zul, jul ot ustiga yopiladi. Trapestiya shaklida bo lib, chetiga
– ’
tukakchalar osiladi. U bigiz bilan tikiladi.

1.11. Kashtachilikda naqshlarning qo llanishi ’
va kompozistion masalasi
Bizgacha y etib kelgan kashtachilik namunalarini sinchiklab o rganib
’
chiqilsa, shunday xulosaga kelish mumkinki, kashta naqshlari qadim qadim
–
zamonlardan, eramizdan oldingi davrlardan shakllanib, uygunlashib boyitib
kelingan va shu bilan birga asosiy yo nalish va naqshning turli xillari saqlanadi.
’
Kashta naqshlarida kishilarning tabiat hodisalari aks ettirilgan. O zbek
’
kashtasining naqshlari obrazida bu yashnab, gullab turgan bog timsollarini ko p
’
ko ramiz. Ayrim nusxalarida hayvonotlar shakli va buyumlar (oftoba, choynak,
’
ko za) shunday tasvirlanadiki, ularni moviy ko rinishlaridan, asli shaklini ajratib
’ ’
bo lmaydi, balki ular o simliksimon qiyofaga kirib kashtaning umumiy uslubi
’ ’
bilan boglanib uzviylashib ketadi.
O zbek millati azal azaldan dehqonchilikni erni juda qadrlagan
’ –
millatlardan biri bo lgan. Shu sabab har bir qishloq aholisi daraxt, gul, o simlik
’ ’
va hayvonot olamini asrab avaylayda, ardoqlaydi. Bunday tabiatga bo lgan
– ’
mehr albatta o zbek kashtalarida o z aksini topgandir. Tabiatdagi
’ ’
lolaqizgaldoqlar, boychechaklarning chaman bo lib ochilishi har qanday inson
’

qalbiga qanchalik zavq baxsh etishini tasavvur qilish qiyin emas. Balki ana
shunday go zallikning kashtaga ko chishi tabiiy bir holdir.’ ’
Har bir so zana alohida san at asaridir. Albatta bunga kashtado zning
’ ’ ’
o z oldiga qo ygan yagona maqsadidir: san ati va mahorati fantaziyasining
’ ’ ’
ko p qirraliligi bilan odamlar qalbiga quvonch, shodlik baxsh etishdadir.
’
Kashtachi o z ijodiy fantaziyasini har bir so zana detallarida namoyish qilishga
’ ’
harakat qiladi. U gullardan yulduzlar, guldastalar, oy, quyoshni tasvirlaydi.
–
Gullarning novdalarini tasvirlab, ular shoxchalarga silkinib nafis butoqlarda
osilib turgandek namoyish qilinadi. Kashtachi tabiat manzarasini tasvirlar ekan u
borliqdagi bor o simliklarni, hayvonot olamini uy ro zgor buyumlarini hatto
’ – ’
inson suratlarini ham tikishga, tasvirlashgan bu baxt saodatli, quvonch va
–
shodliklarga to la hayot orzusi, quyosh yoruglik issiqlik mo l hosil, bu baxt va
’ – ’
visol osoyishta baxtli hayot, oila, yulduzlar, moviy va musaffo osmon, orzu, umid,
baxt- iqbol tunning mayin shabadasi, ertaning baxtli kun orzusi; oftoba mo l
– ’ –
ko lchilik, ro za suv, dehqonchilik umidi, hosilning mo l bo lishi, oilada
’ ’ – ’ ’
fayz baraka va seroblik, serfarzandlik
–
Ko za, oftobalar asosan so zananing yuqorida bo lgan qismida tikiladi.
’ ’ ’
Qushlar tasviri ham qadimiy san atga xosdir. Qadim qadimdan biror ishni
’ –
boshlashda, shu ish yaxshi, saodatli bo lishi niyatida qushlar tasviri tushirilgan,
’
shu sababli hashamatli boglarda qushlarni boqish odat bo lgan.
’
Katta dekarativ san at asarlarini kishi tomosha qilar ekan uning ko z
’ ’
oldida milliy arxitektura manzaralari gavdalanadi. Yaqinroqdan esa yirik yirik
–
shoxlar va gullar, juda yaqindan qaralganda esa naqshning nafisligi bilinadi.
Sharqning ko p xalqlari singari o zbek xalqlarida ham anor
’ ’
hosildorlikning ramzi bo lib kelgan. Uni Anaxita haykali qo lida eramizning
’ ’
boshlarida qurilgan (I IV asr) ossuriylar devorlaridagi naqshlarida ham uchratish
–
mumkin.
Anor juda sodda shaklda beriladi: dumaloq ko rinishi va ichidagi gul
’
kosachasigina tasvirlanadi. Kashtalarda tasvirlangan anor ham shunga juda
o xshaydi. Mevaning mohiyatni aks ettiruvchi donachalari, po stidan nur
’ ’

sochilayotganday, tovlanib turganday tasvirlanadi. O simliksimon bezaklarning ’
ichida keng tarqalganlaridan yana biri lola, bodom yoki qalampir tsvirlari bo lib,
’
ular juda ko p shakllarga ega. G.Grigorevni yozishicha u gul tasvirlarini bir
’ –
biriga taqqoslash yo li bilan bu bezalarning (bodom, qalampir) qushlar
’
tasvirlaridan (xo roz, qirgovul) asta sekin ixchamlashish va ayrim qismlari
’ –
bo lib qolinishi natijasida kelib chiqqanligini aytadi.
’
Agar biz e tibor bilan qarasak bunday shakllar eramizdan avvalgi
’
Ayrimom, Frizi bezaklarida uchraydi. Rang barang iplar bilan tikilgan. Doira
–
gullari guruhlarga bo linadi va ular zabonchcha , oftobacha yoki
’ “ ” “ ”
ko zacha deb ataladi. Doiraga chizilgan shakllar yoki sakkiz qirrali yulduzlardan
“ ” ’
iborat bo ladi. Bu qirralar ko proq qizil, to q qizil ranglarga galma gal
’ ’ ’ –
almashib tikiladi.
Toshkentda doira gul, oy, Buxoro va Nurota moh , Samarqandda lola deb
“ ” “ ”
yuritiladi. Naqshlarda buyum tasviri ko p ishlatilishi mumkin. Masalan, ko za
’ ’
tasviri. Ko za yoki choynakka ba zan shoxcha solib qo yilib, uning
’ ’ ’
ko rinishiga tangachalar bilan bezak beriladi.
’
Bulardan tashqari kashtalarda qushlar tasviri ham uchraydi. Ular tovus,
qirgovul, o rdak, xo roz va boshqalar.
’ ’
Qushlar shunday ustamonlik bilan joylashtiriladiki, ularni bir qarashda
aniqlab bo lmaydi.
’
Masalan, qush patlari demakrativ uslubda tikilgan, dumi va tanasi turli
rangdag ipaklarda tikilgan bo ladi yoki qush tanasi yarim oy shaklidagi turli
’
rangli ko ndalang qismlarga bo linadi va ular turli rangdagi ipak iplarda tikiladi.
’ ’
Markaziy Osiyo xalqlari mifologiyasi bilan bogliq ekanligining guvohi
bo lamiz va bu an ana juda qadimdan davom etib kelganligini muzeylarda
’ ’
(S.Peterburg Ermitaj)da shoxchani cho qib turgan va tumshugida shox saqlab
– ’
turgan qush bezagini uchratamiz
XIX asr oxirida o zbek kashtachiligida qushlarga juda kam e tibor
’ ’
berilgan va ular so zananing bir chetiga kichik hajmda tasvirlangan. Hozirgi
’
kunda ham kashtachilikda qushlar juda kam uchraydi. Shunisi diqqatga sazovorki,

kashtachilikda hayvonlar, qushlar tasviri bezak sifatida berilsada, kashtado z ’
boqiylikni obrazlar orqali berishga, atrof muhitni to gri, real tushunishga
– ’
harakat qilgan.
Kashta naqshlarini badiiy vositalar, uning dekorativ talqini, ranglari,
buyumlarning tanlanishi va tikish texnikasi bir biriga uzviy bogliqdir. Chunki
–
kashtachilikda yuqorida ko rsatilgan har bir talqin bir birini to ldiradi,
’ – ’
boyitadi va natijada qismlari o zaro bogliq bo lgan dekorativ badiiy asr
’ ’
yaratilishiga olib keladi.
Kashtachilikda bezatish alohida va muhim rol o ynaydi.
’
Kashtachi san atkorning badiiy didi, bezaklarini o z o rniga, joyiga
– ’ ’ ’
topib, biri ikkinchisiga shaklan bir bo lsada, bezaklari ranglari boshqacha
’
bo lgan tasvirlarni yaratishi, kashtaning ta sirchanligini oshiradi.
’ ’
Kashtachi bezaklarini matoga joylashtirar ekan, gazlamani haddan ziyod
bezab ham tashlamaydi, bekorchi, bo sh o rinni ham qoldirmaydi. Fon albatta,
’ ’
naqsh va bezakka kashta ta sir qiladi. Shu sababli kashta fonining oq malla va
’
boshqa rangda bo lishiga e tibor bermogi, fonining o zi ham qo shimcha
’ ’ ’ ’
bezak ekanligini diqqat markazida bo lishini talab qiladi. So zanada gullar
’ ’
qat iy o lchamli, geometrik simmetrik emas, ular erkin o lchamsiz, taxminiy
’ ’ ’
ochiladi. Shu sababli bunday dekorativ kashtalar yaqinda uygunlashib, butun bir
yaxshilikni vujudga keltiradi. Bunda har bir gul, o simliksimon chiziqlarning
’
erkin bir biriga boglanishi umumiylikni hosil qiladi.
–
O zbek kashtalarining kompozistiyasi turli hududlarda turlicha bo lsada,
’ ’
ularning bir biriga yaqinligini gullarining xarakteri va rang berishida umumiy
–
prinstiplarni aniqlashga imkon tugiladi. Buxoro kashtachiligida kompozistiyani
muhim va asosiy qismini tashkil qiladi. Umuman kompozistiyani bir necha
guruhga bo lib o rgansa bo ladi:
’ ’ ’
I guruh Markaziy gul sathi kompozistiyasi
–
II guruh Chekka hoshiya kompozistiyasi
–
III guruh O simliksimon kompozistiya
– ’

IV guruh Makraziy gul va unga yondosh to rtburchakni bitiruvchi – ’
kompozistiya
IV guruh Markaziy gul davrasi kvadratsimon rombsimon va ko p burchakli
’
to rsimon kompozistiyadir.
’
Yuqorida ko rsatilgan kompozistiyalar tikiladigan kashtaning qanday
’
maqsadga foydalanishga, ishlatishga bogliq
Kashtachini gulni tasvirlashda ipak bilan gulning kashtaligini berish emas,
eng muhimi, dekorativ san ati asariga rang berish, ularga jilo berish ko proq
’ ’
qiziqtiradi.
1.12. Kashtachilikda ranglar ahamiyati
Kashtachilikda rang asosiy va muhim o rinni egallaydi. Kashtaning rangi
’
uning fonidan ya ni asosidan kelib chiqib, rang kaloriti tanlanadi. Oq bo z hech
’ ’
qachon sutdek oppoq bo lmaydi. Uning bir oz kulrang, sargish tusi uzviy kaloritni
’
hosil qilishga bir qadar mosdir.
Agar fon rangli bo lsa, u holda shu rangga mos kashta ipaklari tanlab
’
olinadi. Ba zan fon ipaklar bilan birga ornamentning rang barang mos kashta
’ –
ipaklar bilan birga ornamentining rang barang ochilib turishiga xizmat qiladi.
–
XIX asrda kashtalarda ipakning to qqiz xilidan tortib, o n to rt xiligacha,
’ ’ ’
ba zan undan ham ortiq ishlatilganini ko ramiz.
’ ’
Bunday rang baranglik so zanani jozibali bo lishiga olib keladi.
– ’ ’
Asosan oq fonga qizil ranglar solib tikish odatda jozibadorligini oshiradi.
Gullar va doira bezaklari ham qizil ipaklar bilan tikiladi.

Ornametn yaproqlari yashil, ba zan havorang va zangori shakllar, ’
yaproqlarning markazlari jigarrang, och jigarrang va ko m ko k ipak bilan
’ – ’
tikiladi.
Bunday rang baranglik tabiatdagi o simliklarning rangiga tabiatan mos
– ’
keladi.
Qizil rang, to q sariq, och qizil, to q qizil va yashil ranglar esa ularni
’ ’
yashnatib turadi.
Qizil rang, to q sariq rang kabi turli yoqimli ranglarga taqqoslab tikilib
’
chiqadi. Bular yonida sovuq ranglardan to q qizil va och qizil ranglar tikiladi.
“ ” ’
Kashtalarda qo llaniladigan yashil ranglar ham turli tuman bo ladi.
’ – ’
Ularda sargish yashil va ko kish feruza (dengiz suvi rangi) turlari bilan birga
’
to q havo rang, yashil ranglarning har xil qo llanilishi mumkin. Sariq va havo
’ ’
ranglarning aralashuvidan hosil qilinadigan yashil rang ham har xil ko rinishga
’
egadir. Unda goh zarhal, goh havo ranglar tovlanib, ajoyib joziba hosil bo ladi.
’
1. 1 3. So zana bajarish jarayoni
’
Bizga ma lumki, so zana forscha so zani deb ham yuritiladi, igna bilan
’ ’ – ’
tikilgan degan ma noni bildiradi. So zana matoga kashta tikib tayyorlangan
’ ’
badiiy buyum bo lib, xonani bezatish uchun devorga ilib qo yiladi. U satin,
’ ’
baxmal, shoyi yoki bo z matolariga kashta tikib tayyorlanadi.
’
Men so zana tayyorlashdan oldin kashtachilik haqidagi adabiyotlar bilan
’
tanishdim. Bulardan – S. Bulatovning “O’zbek xalq amaliy san’ati”, K.
Tursunalievning “Kashtalog vыshevok Uzbekistana 19 – 20 vv.” “Moziydan sado”
va “San’at” jurnallarining kashtachilikka atab ayrim sonlaridan foydalandim.
Bundan tashqari Buxorodagi barcha muzeylardagi so zanalarning qadimiy
’
eksponatlarini ko rib o rganib chiqdim. Eski shahar rastalaridagi so zanalarini
’ ’ ’
ham taqqoslab, o rganib chiqdim.
’

Buxoro viloyatining turli tumanlaridagi Shofirkon, Gijduvon, Qorako l, ’
Vobkent kashtachilik maktablariga borib, ularning shu texnologiyalari bilan
tanishdim.
Bulardan Shofirkon tumanidagi Hilola To qsanova ijodiy ishlari, Gijduvon
’
tumanidagi narzullaevlar oilasi ayollari, Buxorodagi Kenjaevlar oilasi ayollari va
Halimova Dilbar Akramovnaday qo li usta kashtachilar ishlari va ularning shu
’
texnologiyalari bilan chuqurroq tanishib chiqdim.
Shundan so nggina kerakli xulosalar chiqarib, o zimning malkaviy bitiruv
’ ’
ishim uchun so zana tikishni ahd qildim va unga mos kompozistiya tuzishni
’
boshladim.
Men boshlagan so zana kompozistiyasi ikki qosmdan iborat:
’
Markaz qismi va hoshiya qismi
So zana markazida doira gul mavjud bo lib, uning atrofida 4 ta katta
’ ’
bodom joylashtirilgan.
Bodomlar gulli novdalar bilan, mevali shoxalar bilan o ralgan. Markazning
’
4 ta burchagida hayvonlar tasvirlangan.
Ular chayon, xo roz, baliq va toshbaqadir. Hoshiya qismida esa bodomlar,
’
barglar, mevali o simliklar tasvirlangan. Yoqimli qizgish va yoqimsiz to q
’ “ ” ’
qizil ranglarning tartibli ravishda qaytarilishi asosida tikiladi
Yoqimli to q qizil va yoqimsiz malla ranglarning bir xilda almashinib
’ “ ”
kelishi Buxoro, Shofirkon kashtasiga mosdir.
Rangli bezaklar ishlashda faqat qizil ranglargina qo llanilmay, balki gullar,
’
doira bezaklarining ayrim joylari sariq, zangori, novvoti, och binafsha va pushti
rang iplarda tikiladi.
Odatga ko ra gullar va doira bezaklarining chetiga konturlar tikilmaydi. Bu
’
esa bezaklarning tabiiy gulga o xshashiga olib keladi. Gulning barglari qora yoki
’
boshqa rangli chiziqlar bilan chegaralanadi.
Kashtalardagi rang baranglik qizil va yashil, sariq va binafsha, to q sariq
– ’
va havo rang, qizil va havo rang, yashil va to q sariq, qora va oq ranglar
’

kontrasini asosida beriladi. Buxoro, Shofirkon kashtalarining xarakterli tomoni
shundaki, ularda ko proq zangori, kul rang ishlatiladi.’
Aynan shu ranglarni Varaxsha devori naqshlarida ham (mil.avv. VII asr
yodgorligi) uchratish mumkin.
Men so zana tikishda iplarni tabiiy rangda bo lganini tanladim. Buning
’ ’
uchun ipak tolalar tabiiy yo l orqali ranglanadi. Avvalambor, mahalliy sharoitda
’
pilla tolasini yumshatib, bu quyidagicha bajariladi.
10-15 litr suv oladigan qozonga 10 kg ishqor xaltachaga solinib qozonga
tashlanadi va suv 5 10 daqiqa qaynatiladi. Ipak iplar kalavasi maxsus
–
ishqorlangan ikkita yogoch tayoqlarga joylashtirib, qozonga solinadi, goh
–
gohida ular aylantirib turiladi.
Tabiiy bo yoq tayyorlashda eng muhimi o simliklarning qaysi turidan va
’ ’
ularning qanday qismidan bo yoq olish mumkinligini bilish zarur.
’
Misol tariqasida, bir necha tur o simliklardan bo yoq tayyorlash usullarini
’ ’
keltiramiz
I. 1 kg ipakni sariq rangga bo yash uchun anor po chogi nim qorono u
’ – ’ ’
joyda quritiladi. Quritilgan anor po choqlarini yaxshilab yanchiladi. 500 gr
’
yanchilgan anor po chogi, 5 gr ishqor. Bu aralashma 40 45 daqiqa past olovda
’ –
qaynatiladi, so ng 80 gr achchiqtosh solinib, 10 -15 daqiqa aralashmada ipak
’
saqlanadi va iplar sariq rangga bo yaladi.
’
II. 1 kg ipakni yashil rangga bo yash uchun- maxsus quritilgan o sma
’ ’
o simligi barglaridan 500 gr, 50 -60 gr achchiq tosh, 5 gr soda, 200 300 gr II
’ –
yoki III temir oksidi. Aralashma 40 45 daqiqa past olovda qaynatiladi.
–
Qaynatilgan suv aralashmasiga iplar solinadi va 10 - 15 daqiqa ikki qo llab
’
aylantirib turiladi. Iplar yashil rangga bo yaladi.
’
Men bajargan so zanadagi iplar rangi asosan o sma, anor po chogi,
’ ’ ’
piyoz, shotut, yongoq po chogidan olingan.
’

1.14. Buxoro kashtachiligining qiyosiy taxlili.
O zbekistonning mustaqilligi milliy madaniyatimiz, ayniqsa xalq amaliy ’
san ati va hunarmandchiligi taraqqiyotigina keng yo l ochib berdi. Qadimdan
’ ’
rivoj topib kelayotgan naqqoshlik, ganchkorlik, yogoch o ymakorligi, badiiy
’
kulolchilik, misgarlik, kashtachilik turlari yana gurkirab o sa boshladi, uning
’
milliy badiiy an analari yanada rivojlanmoqda.
’
O zbekistonda milliy amaliy san at va hunarmandchilikni rivojlantirishda
’ ’
Respublika Vazirlar Mahkamasining 10 iyul 346 sonli qarorida 1997 yili
–
Xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy san atini yanada rivojlantirishni davlat
“ ’
yo li bilan qo llab quvvatlash chora tadbirlari to grisida-gi qarori alohida
’ ’ – ’
ahamiyat kasb etadi.
Albatta, bunday qaror kashtachilik san ati rivojlanishida ham katta ta sir
’ ’
ko rsatdi.
’

Kashtachilik sohasida bir qator viloyatlarda xususiy ustaxonalar ochilgan
bo lib, ularda ko plab yoshlar san at sirlarini o rganmoqdalar, badiiy asrlar ’ ’ ’ ’
yaratmoqdalar.

II bob.
2.1. Kandakorlik san ati
’ ning umumiy tarixi.
O zbek xalq
’ amaliy bezak san atining eng keng tarqalgan turlaridan biri ’
kandakorlikdir. O zbekiston hududida joylashgan Markaziy Osiyo shaharlarida
’
metaldan yasalgan badiiy buyumlar ishlab chiqarish qadimdan rivojlanib
kelayotgan san at bo lib, bu san at o zining qadimiyligi bilan kulolchilikdan
’ ’ ’ ’
keyin ikkinchi o rinda turadi. Arxeologik topilmalardan eramiz
’ dan avvalgi III asr
oxiri hamda II asr bosh larida birinji (maxsus mis qotishmasi) to gnagichlar Misr,
’
O rta er dengizi, Mesopotamiya, Hindiston, Markaziy Osiyoda keng tarqalganligi
’
aniqlangan. Bu badiiy metall buyumlari ishlashning ilk namunalari edi.
To gnagichlarda kichik-kichik voqealar, hayvon va boshqa narsalar tasvir
’ langan.
Fargonada topilgan marosim qozoni 1 ming yillikning o rtalarida kandakorlik
’
«hayvonot uslubi» rivoj topganligini isbot ladi.

III— VIII asrlarda, ya ni so nggi antik va ilk o rta asr davrida Markaziy ’ ’ ’
Osiyoda kandakorlik juda yuqori darajada rivoj topdi. Qimmatbaho metallardan
hokimlar hamda a yonlar uchun har xil nihoyatda chiroyli bezak buyumlari
’
ishlatildi. Bu oltin yoki kumush buyumlarda to y
’ tomosha, taxtga o tirish ’
marosimlari, dunyoviy mavzular, shikor va kurash manzaralari, mifologik hamda
epik qahramonlar, hayotiy mavjudot, parranda va boshqa tasvirlarni ko rish
’
mumkin edi.
IV asrda Markaziy Osiyo janubiy viloyatlarining Aleksandr Makedonskiy
tomonidan bosib olinishi tasviriy va amaliy san atning mahalliy an analarining
’ ’
tarqalishiga imkon yaratdi.
VI—VII asrlarda badiiy metall buyumlar yuksak texnik sifatda
bajarilganligiga Anikov lagani misol bo la oladi. Bu laganda
’ qal a darvozasi ’
oldidagi sahna tasvirlangan, «Yakkama-yakka olishuv» voqeasi tasvirlangan kosa
o sha davr hayotidan bir parcha bo lib, undagi
’ ’ o ymaning mayinligi, aniq ’
nafosati, kompozitsiya si, ta sirchanligi, kuchliligi bilan mashhur
’ dir.
V I I I — X I I I asrlarda qimmatbaho metallardan qilingan idishlar islom dini
dunyosining ko pgina
’ burchaklarida urf bo lib qolgan edi. Oltindan juda ko p ’ ’
narsalar ishlanar, binolarning bezaklariga oltin suvi yugurtirilar edi. Keyinchalik
esa xom ashyo sifatida birgina qimmatbaho metallarning o zi kifoya qilmay hiyla
’
arzon materiallar mis va uning turli qotishmalari ishlatildi. Qizil misdan har xil
ko zalar, dekcha
’ lar, idish-tovoqlar, jezdan va sariq misdan shamdonlar,
poymonlar, oq mis hamda brinjidan ko zalar, kir togoralar, katta-kichik piyola va
’
shu kabilar yasalar edi.
Arxeologlarning topilmalari shuni ko rsatdiki, arab istilosi davrigacha so gd
’ ’
aholisi ro zgorlarida badiiy metal buyumlar keng tarqalganligi isbotlandi. Hayvon
’
shakli ifoda etilgan mis naqshlar, ya ni yovvoyi hayvonlar kallasi va boshqalar
’
topilgan.
IX
— XI I I asrlarda kumush ishlab chiqarish inqirozga uchraydi Temur
hukmronligigacha buyumlar asosan bronza va misdan tayyorlangan.

IX X asrlarda islom dini Markaziy Osiyo viloyatlariga kirib borishi—
munosabati bilan turli- tuman xalqlarning san ati an analarini o zida
’ ’ ’
mujassamlashtirgan yangi goyaviy uslub paydo bo ldi. Musulmon Sharqda birinji
’
va mis buyumlar ko p tarqalgan bo lsada keyinchalik ular o rnini kumush va
’ ’ ’
oltin metallar egalladi.
XI asrda hunarmandchilik, naqqoshlik yanada rivojlandi, jonivorlar
tasviri va ertak syujet lari ustalar ish tematikasida yana ko p vaqtgacha
’
saqlandi. Bu davr buyumlari Termiz va Namangan shahar muzeylaridagi mis
laganlar, oftobalar, ko zgular, siyohdonlarda yuksak sifatga ega
’ bo lgan ’
afsonaviy voqealarni ifodalagan.
Yuqorida aytib o tilgan materiallardan yasalgan buyumlar oltindan juda kam
’
farq qilar edi. XI asrda yashab o tgan shoir Nosir Xusrav
’ asarlarida brinjidan
qilingan ko zani ko rib
’ ’ lol qolgani, uni oltindan hech farq qilmas ligini bayon qilib
o tgan edi.
’
XI asrning o rtalarida Markaziy Osiyo xalq amaliy s
’ an atida katta burilish ’
bo ldi. Kandakorlik
’ tez sur atlar bilan rivojlandi, mis va uning qotishmalaridan ’
yangi-yangi buyumlar paydo bo ldi, to gri to rtburchakli barkashlar, qorni
’ ’ ’
sharsimon hamda bo yniga naqsh solingan ko zalar, yarim doira ketmonlar,
’ ’
siyohdonlar, hovoncha va boshqalar juda ko p ishlatilar edi. Bu buyumlarning
’
yuzalariga bo rtma kandakorlik usulida naqsh
’ ishlash kamayib borib, uning
o rniga o yib naqsh ishlash (gravyura) urf bo lib qoldi. Ishlangan bezaklar
’ ’ ’
IX X asrlarda beo xshov qo pol shaklini yo qotib juda chiroyli ko rinishga
— ’ ’ ’ ’
ega bo ldi.
’
XI
— X I I asrlarda idishlarni qanotli sfinks xamda taqalarning, odambosh
qushlar, arslonlar shakllari bilan bezash odat tusiga kirdi. Bu bezaklar ichida
dunyoviy mazmundagi bezaklar, ya ni saroy bog manzaralari, to y, bazm, saroy
’ ’
ichkarisi, shikor, naqsh turlaridan turunjlar ishlatildi. Turunj naqshlar juda ko p
’
ishlatilib buyumlarning ajralmas qismi bo lib qoldi.
’
IX— X I I asrlarda kandakorlik san atida ham katta yangilik bo ldi.
’ ’
Idishlarni bezashda yozuvchi naqshlar keng miqyosda qo llanildi. Qadah va
’

idishlarga har xil yozuvlar masalan, shon-sharaf, omad, tansihatlik, baxt-saodat,
farovonlik degan naqshli yozuvlar «kufiy» va «nasx» usulida bitilgan. Bu yozuvli
bezaklar shunday rivojlanib ketib juda mayda, juda nafis bo lib, hattoki ’ ularni
o qiy olish qiyin edi.
’
X I I I XV asrlarda kandakorlar bezaklarga kumush va oltin iplarni qadab zeb
—
berib, naqshlarni judayam nafis bo lishiga harakat
’ qilishgan. Registon maydoni
yaqinida topilgan xazinalar, ya ni
’ oltmishdan ziyod turli-tuman idishlar, piyolalar,
ko zalar, qopqoqlar, tag
’ liklar, qozonchalar kandakorlikning X I V XV — asr badiiy
an analari to grisida ma lumot
’ ’ ’ bergan.
X I V asrda metallga badiiy ishlov berish da jiddiy siljish bo ldi. Amir Temur
’
o z davrida
’ xalq hunarmandchiligi rivojlanishiga katta e tibor berdi. Amir Temur ’
va temuriylar avlodi hukmronlik qilgan davrda buyumlar ishlab chiqa rish yuksak
darajada rivojlandi. Bu davr xalq amaliy san atining barcha turlarida badiiy
’
uslubning o zgarishi bilan xarakterlidir. Metal buyumlarni bezash yanada
’
o zgardi, o sdi. Buyumlar naqshlari yanada badiiylashdi, noziklashdi, mayda
’ ’
islimiy naqshlar, yozuvli naqshlar yanada ko p ishlatildi. Masalan, Ermitajdagi
’
shamdonlar, halqa, etti xil metalldan quyil gan qozonlar misol bo la oladi.
’
«Shamdonlar» sadaf suyak qadab ishlangan eshiklar uchun qilin gan nafis shabaka
halqalar o simliksimon gullari
’ zaminida yaratilgan. Bu yozuvlarda
shamdonlarning ishlangan vaqti (1397 yil) va usta Izaaddin Isfaxoniy nomi
bitilgan. Qozon o simlik
’ simon naqsh va yuksak badiiy husnixat yozuvi bilan
naqshlangan. Bu afsonaviy qozon dunyoda yagona bo lib, uni tabrizlik Abdulaziz
’
ibn Sharo fiddin rixtagar yaratgan».
O zbekiston hududidagi qazilmalardan topilgan metall buyumlarda chet ellik
’
ustalar nomini uchratish mumkin. Chunki Amir Temur yurishlari vaqtida chet
ellardagi ustalarni ko chirib Samarqandga
’ olib keltirgan» 2
. Ular o z asarlarida ’
mahalliy badiiy did va qarashlariga bo ysungan.
’
Ispan elchisi Klavixoning zsdaliklarida Amir qabulida va ziyofatida bo lgan
’
vaqtida ko rgan ajoyib idishlarni yuksak darajada bajarilganligi haqida aytib
’

o tgan. O sha davrlarda Samarqand, Buxoro va Xivalarda yuqori sifatli ’ ’ va
bejirim metall buyumlar ishlab chiqilgan.
«Buxoro va Xivadan Moskva hukmronlariga s ovga sifatida taqdim etilgan
buyumlar, shuningdek, Markaziy Osiyo savdogarlari keltirgan mollar ichida oltin
suvi yuritilgan maysa bilan hoshiya langan gurzi, o q, o tkir tigli qilichlar, oltin
’ ’
s uvi yuritilgan qilich qinlari, kumush zanjira lar, «tulunbosar» (do mbiralar),
’
oltinrang va o trang bo yoqlar yuritilgan qilichlar tilga olinadi, tarixiy
’ ’
hujjatlarning guvohligiga qaraganda, XVI— X V I I asrlarda Samarqand va
Markaziy Osiyoning boshqa shaharlarida mahoratli usta lar juda ko p bo lgan».
’ ’
XVI — X V I I I asrning boshlarida Markaziy Osiyoda xo jalikning turgunlik
’
davri bo ldi. Chunki ichki notinchliklar ishlab chiqarishda va savdoga katta
’
ta sir etdi. Hunarmandchilik buyumlari ish
’ lab chiqarish to xtadi, lekin qurol- ’
yaroglar ishlash va uni bezagi yanada rivoj topdi. Buxoro, Xiva, Samarqand va
Fargona vodiylardagi shaharlar aslaha va jang kiyimlari tayyorlaydigan asosiy
markazlar hisoblangan. Amir hamda s arkardalar uchun mo ljallab yasalgan
’
qalqonlar, shamshirlar, dubulgalar, oyboltalar, enli kamar lar, xanjarlar, o yma
’
naqshlar, qimmatbaho metall va rangbarang toshlar bilan bezatilgan. Keyinchalik
esa uchta markazlashtirilgan davlat Buxoro, Qo qon va Xiva xonliklar tashkil
’
etilib xo jalik ishlari qayta tiklana boshladi. Hunarmandchilik asta rivojlana
’
boshladi.
XVI11 XX asrlarda kandakorlik yaxshi rivojlangan bo lib, Buxoro,
— ’
Qo qon, Xiva, Samarqand, Shahrisabz, Qarshi hamda Toshkent shaharlari
’
kandakorlik buyumlari chiqariladigan markazlar bo lgan. Boy xonadonlari naqsh
’
tushirilgan idishlar bilan bezatilgan. Ular xonadon sohibining davlatmand ligini
namoyish qilib turgan. X I X asr o rtalarida
’ vopurushlar paydo bo lgan. Fargona ’
vodiysida do kondor Buxoro va Toshkentda esa vopurush (olibsotar)lar deb
’
yuritiladi. X I X asr o rtalaridan boshlab vopurushlar hunarmandlardan
’
buyumlarni arzon baholarga sotib olar edilar. Ularni savdogarlarga oshirilgan
narxda o tkazganlar yoki bozorlarga olib borib sotganlar. Ular xalq amaliy
’
san ati ustalarining
’ tayyorlagan gilam, oftoba, quticha, qilich, har xil idish va

boshqalarini xalqqa etkazib berishda «Savdo vositachilari» rolini o ynaganlar.’
Markaziy Osiyoning Rossiyaga qo shilishi fabrika mollarini kelishi va uni shu
’
erda ishlab chiqarilishi mahalliy hunarmandchilar ishiga jiddiy ta sir etdi.
’
Shuning uchun ham hunarmandlar talabiga bo lgan ehtiyoj pasayib ketdi.
’
1914 17 yillarda urush tufayli xo jalik qiyinchiliklari Markaziy Osiyoga
— ’
metall, asosan mis taxtalari olib kelish kamayib, badiiy metall ishlab chiqarish
pasayib ketdi, shogirdlar an anasiga e tibor berilmadi. Shuning uchun 30
’ ’
yillarga kelib misga zarb qilish ustalari juda kamaydi. 1930 yilda Samarqand
badiiy bilim yurti tashkil etildi. 1932 yilda esa Toshkentda badiiy o quv ishlab
’
chiqarish kombinati tashkil etildi. Buxoroda shogirdlar tayyorlash yo lga
’
qo yildi. Bu o quv ishlab chiqarish kombi
’ ’ natlariga Xiva, Qo qon, Buxoro, ’
Samarqand va boshqa shaharlardan kandakor, kulol, yogoch o ymakor va boshqa
’
san at turlari ustalari taklif qilindi.
’
1960 yillarda davlat sanoat korxonalarida tashkiliy pala-partishlik oqibatida
kandakorlik buyumlari ishlab chiqarish inqirozga duch keldi. Qo qon va Xivadagi
’
kandakorlik ishlari uncha-muncha davom etdi.
1967 yilda Buxoroda kandakorlik to garak-ustaxonasi tashkil etildi. Unda
’
mashhur kandakor, ustazoda Salimjon Hamidov rahbarlik qildi. U kishi qisqa
muddat ichida 50 dan ortiq shogird tayyorladi.
1973 yilda usto Salimjon Hamidov vafotidan keyin shogirdlari uning ishini
davom ettirdi.
Bugungi kunga kelib usto Salimjon tomonidan etipggirilib chiqargan
kandakorlar ham e zoz va obro topib o z ishlarining mohir usta
’ ’ ’
kandakorlaridirlar. Ular kandakorlikni yanada ravnaq topishi uchun tinimsiz
ishlayaptilar va izlanmoqdalar.
Ayniqsa 1991 yildan hozirgacha kandakorlik san ati barq urib, gullab
’
yashnayapti. Kandakorlik maxsulotlari rang barangligi, naqsh kompozitsiyasining
nixoyatda boyligi, ish sifatini juda ham nafisligi va ko rkamligi kishini hayratga
’
qoldiradi. O z ustida ishlayotgan ustolar soni ko pchilikni tashkil qiladi.
’ ’
Jumladan A.Hamidov, M.Axmedov, S.Muxsinov, U.Aliev, T.Qosimov,

R.Fatullaev, R.Avezov, R.Ro ziev, D.Halimova kabi buxorolik kandakor ustalar’
hamda ularning iktidorli shogirdlari I.Muxsinov, Sh.Gulomov, Q.Saidov,
B.Halimov, J.Qosimov, J.Sodikov, D.Fayzullaevlar yuksak saviyadagi badiiy
ahamiyatga ega bo lgan san at asarlarini yaratib kandakorlik san atining
’ ’ ’
rivojiga o z hissalarini ko shib kelmoqdalar.
’ ’
2.2. Kandakorlikda qo llaniladigan naqsh
’
turlari va kompozitsiyalari.
Insoniyat o zi uchun zarur hisoblangan barcha kiyim
’ - kechak , ro zgor va uy ’
anjomlarini doimo takomillashtirib bezab keladi. Shuning bilan birga , xar k a nday
badiiy bezatilgan buyum va jihozlarning o z bezatilishi usullari va materiallarga
’
badiiy ishlov berish bosqichlari mavjud. Bunday bezak va ishlov berilib yasalgan
buyumlar kishilarga estetik zavq bagishlab, hayotga bo lgan muhabbatlarini
’
yanada oshiradi. Qo
’ l i gul ustalarimiz tomonidan sayqal topayotgan zargarlik ,
pichoqchilik, kashtachilik, ganchkorlik, yogoch o ymakorlik buyumlari nafaqat
’

bugunimiz, albatta , kelajak avlodlarimizni xam tarixiy boyliklarini, ma naviy’
k adriyatlari bo lib hisoblanadi.
’
Kandakorlik san atida ishlatiladigan naqshlar mazmuniga ko ra islimiy
’ ’ –
(o simliksimon) , geometrik, gulli girih, ramziy va boshqa turlarga bo
’ ’ linadi.
Islimiy naqsh - tabiatdagi barg, band, daraxt, buta, guncha va boshqa
narsalarni naqqosh tomonidan stillashtirib olingan shaklini ma lum qonuniyatlar
’
asosida takrorlanishidan hosil qilingan.
Geometrik naqsh - turlaridan biri girih bo lib chigal, tugun degan ma noni
’ ’
anglatadi. Handasaviy naqsh murakkab naqsh turi. U geometrik naqsh turlaridan
biri bo lib, turtburchak, uchburchak, aylana va yoylar hamda ko pburchaklardan
’ ’
tashkil topadi. Tuzilishi jihatidan to gri chiziq, egri- chiziq va aralash chiziqlardan
’
tashkil topgan girihga bo linadi. Geometrik naqsh uzluksiz rapportlardan tashkil
’
topgan bo lib, har bir rapport o z tuzilishiga ega bo ladi. Evropada arabeska
’ ’ ’
deb yuritiladi.
Geometrik naqsh elementlari to rt qismdan - uchburchaklar, to rtburchaklar,
’ ’
ko pburchaklar va egri chiziqlardan tashkil topadi. Shu girih elementlari
’
yordamida minglab naqshlar yasash mumkin. Girih ham naqsh turlari singari
taqsim deb ataladigan juda oddiy
elementdan tashkil topadi. Shu taqsimlarning takrorlanishidan tugal naqsh
kompozitsiyasi hosil kilinadi, Geometrik naqsh kompozitsiya lari ni tuzishning
o ziga xos turli sirlari mavjud bo lib, siz bilan girih naqsh tuzishning ba zi bir
’ ’ ’
tomonlarini o rtoqlashmokchimiz. Yangi girih kompozitsiyalari tuzishning
’
quyidagi sir-asrorlarini sanab o tmokchimiz.
’
Girih ma lum mazmunga va xarakterga ega bo ladi. Tabiatda har bir
’ ’
o simlikning nomi bo lganidek girihlarning ham o ziga xos nomlari bilan
’ ’ ’
yuritiladi. Agar girih 5 qirrali yulduzdan iborat bo lsa, besh raxli girih deb
’
yuritiladi. Xuddi shunday shu shaklning qirralari soniga qarab nomlanadi. Girih 5
va 6 qirrali yulduzsimon elementlardan iborat bo lsa, uni besh-olti raxli girih deb
’
ataladi. Agar 6 va 10 qirrali yulduzsimon elementlardan iborat bo lsa, oltiyu-o n
’ ’

raxli girih deb nomlanadi. Agar 5, 8 va 12 kirrali yulduzsimon element lardan
iborat bo lsa, besh-sakkiz-o n ikki raxli girihlar deb nomlanadi va hokazo.’ ’
Gulli girih - o simlik va geometrik naqsh elementlaridan tashkil topgan.
’
Uning elementiga yukorida sanab o
’ tilgan geometrik va o simlik ’ simon naqshlar
kiradi.
Ramziy na q shlar - esa kabutar, sher, bali q , davlat gerbi va boshqalarni stil -
lashtirib tasvirlangan naqsh elementlaridan tashkil topadi. Ustalar tabiatdagi gul,
barg novda, guncha, kabutar, tovus va boshqalarning tuzilishini, o
’ sish q onun-
q oidalari, ko rinishini sinchiklab
’ o ’ rganib, ulardan turli naqsh kompozitsiyalar
ishlash uchun har xil elementlarni stillashtirib olganlar. Chunonchi usta gulni
stillashtirib olishda uning g o
’ zalligini q aysi holatdagi ustidan, yonidan yoki
tagidan k o
’ rinishini tasvirlashni izlab topadi.
Kandakorlik san atida naqsh turlaridan tashqari uning ruta, turunj, namoyon
’
va munabbat kabi kompozistion ko rinishlari mavjud.
’
Ruta - ikki tomonga ulanuvchi naqsh taqsimi, hoshiya naqsh. Chizilayotgan
naqsh nusxasining xarakteriga qarab ketma-ket, to nkarma usullarda ulanishi
’
mumkin. Naqqosh to nkarma usulda takrorlanuvchi ruta chizayotganda taqsim
’
asosini kogozga (ikkiga buklab) chizadi, axta aylantirib, undan foydalanadi.
To nkarma ruta kompozitsiyada bir yoki ikki, ba zan uch chiqish nuktasi (odatda
’ ’
o rtada bo ladi) bo sh joylarni to latishga xizmat qiladi. Ketma-ket ulanuvchi
’ ’ ’ ’
rutalar bir, ikki, uch yo nalishli bo lishi mumkin, har yo nalishda bittadan
’ ’ ’
chiqish nuqtasi bo ladi. Ikki chiqish nuktali rutalar (aylantirma nusxa) deb
’
ataladigan kompozitsiya ham uchraydi. Taqsim chegaralaridagi ikki chiqish
nuqtasidan chiquvchi novdalar soat yo nalishiga o xshatib, ikki nuqtani bosib
’ ’
o tadi (ya ni ikki nuqtadan chiqqan novdalar halqa hosil qiladi), To ldiruvchi
’ ’ ’
elementlar ham novdalarning o rtasiga moslab chiziladi.
’
Turunj - arabcha «limon» degan ma noni bildiradi. Naqshlarda
’
kompozitsiyaning markazi g a chiziladigan naqsh turi. Markaziy Osiyoda o ziga
’
xos k o
’ rinishga va mazmunga ega bo lib ’ q adimdan ishlatilib kelinadi. Turunj
naqshning k o
’ rinishi, limon shaklida bo lgani uchun uni shunday deb yuritiladi. ’

Turunj hech qanday naqshga ulanmay muallaq turadigan kompozitsiya bo lib,’
uning shakli asrlar davomida rivojlanib boyigan. Uning hozirda doyra, 5 - 10 raxli
yulduz, oval, romb, ellips shakllari bor. Turunj nusxasi 4.8,16 ga b o
’ linadi.
Naqqoshlar ko pincha to rtburchakli kompozitsiya chetiga oddiy naqsh, ya ni
’ ’ ’
ruta ishlab o
’ rtasiga turunj ishlaydilar. Turunj ko pincha devor ’ o ’ rtasiga, shift
markaziga, kashta, gilam markazlariga bajariladi. Usta turunj ulgisini tayyorlashda
q o g ozni 4, 8 yoki 16 ga buklab bir b o
’ lagiga nusxa chizadi. Shu naqsh
chiziklarini ignada teshib s o
’ ngra
qogoz yoyilsa qolgan bo laklariga ham nusxaning o zi takrori hosil
’ ’
bo ladi. Tayyorlangan turunj nusxasini kerakli yuzaga tushuriladi.
’
Namoyon - forscha so z bo lib, ko rinish, manzara demakdir.
’ ’ ’ Ruscha
panno. Namoyon eng mukammallashgan etuk naqsh kompozitsiyasi hisoblanadi .
Namoyon voqe likning umumlashgaya tasviriy obrazini
’ o ’ zida aks etadi.
Masalan, «chamanzor, bo g u-b o
’ stonlar, daryolar, gullar, barglar va boshqalarni
shartli aks ettiradi. Hoshiya na q sh namoyonning badiiy q ilib k o
’ rsatishda mu h im
rol o
’ ynaydi. Namoyon biror yoqqa ulanmaydigan mustaqil kompozitsiyadir.
Namoyon murakkab na q sh turiga kirib uning o simliksimon, geometrik, gulli
’
girih, ramziy va boshqa turlari mavjud. Namoyon naqsh kompozitsiyalar o ziga
’
xos tomonlarga ega. Usta namoyonni ishlashda uning uzokdan va ya q indan
k o
’ rinishini alohida hisobga oladi. Namoyon o simliksimon naqshdan iborat ’
bo lsa, unda naqshning band va tanoblarini darajalarga bo lib chi
’ ’ q adi. Gulli
girihli namoyonda esa giri h asosiy, o simliksimon na
’ q sh esa t o ’ ldiruvchi rolini
o
’ ynaydi. Namoyon fa q at girihdan tashkil topgan bo lsa undan ham asosiy va ’
t o
’ ldiruvchi giri h larga b o ’ lish mumkin, ya ni yirik girihlarni ichiga mayda ’
girihlar chiziladi. Namoyonlar simmetrik va assimetrik tuzilgan bo ladi. XIX
’
asrning o
’ rtalarida har bir vohaning namoyonlarini kuzatsak o ziga xos bo lib, ’ ’
ular bir-biridan farq kiladi. Ya ni na
’ q shning xarakteri ornament uslubiga ega.
Masalan, Xiva naq q oshligidagi namoyonlardan bandlar bir-biri bilan spiralsimon
holda ulanib ketadi. Barg gullar kam ishlatiladi. Ularning kompozitsiyasi dinamik
xarakterga ega. Toshkent ustalarining namoyon kompozitsiyalari o ziga xos
’

xususiyatga o simlik gullarining ko pligidadir. Far’ ’ g ona naqsh kompozitsiyasida
tabiatdagi gullar, barglar, mevalar (lola gul, atirgul, bodomgul, majnuntol, anor va
bosh q alar) to gridan-to gri tasvirlanadi. Namoyonning
’ ’
majnuntol namoyon, chorsi namoyon, shabaki seraftor, mehrobli namoyon va
boshqa atamalari mavjud.
Munabbat - arabcha o
’ stirmoq degan ma noni anglatadi. Naqshning asosi ’
t o g
’ ri to rtburchakdan tashkil topib to rt tomonga takrorlanadigan naq ’ ’ sh
taqsimi. Katta yuzalarni bezashda munabbatdan foydalaniladi. Ko pincha
’
Markaziy Osiyo naqsh kompozitsiyalarida ko p q
’ o ’ llaniladi. Naqqosh
munabbatni chizishda avval to rtdan bir b
’ o ’ lagini chizib olib keyin esa axtasini
(ulgisini) tayyorlaydi. Usta munabbat kompozitsiyasini sathga axta yordamida
tushirib, uni b o
’ yab, o ’ yib, tirnab ishlaydi. Munabbatni kompozi st ion tuzilishiga
qarab o simliksimon, geometrik, ramziy va boshqa turlari bor. Munabbatning
’
q uyidagi atamalari mavjud: munabbati me h rob, munabbati bofta, munabbati islimi,
munabbati gir ih va bosh q alar.
2.3. Kandakorlikda ishlatiladigan xom-ashyolar
va asbob-uskunalar.
Kandakorlikda juda ko p material va asboblar ishlatiladi. Naqshlarni
’
chizishda va uni buyumga ko chirishda oddiy qalam, oddiy va
’ uchburchakli
chizgich , o
’ chirgich, stirkul ishlatiladi. Kandakorlikda turli xom-ashyolar va mis
buyumlarni o yish uchun har xil asbob-uskunalar kerak bo ladi. Mis buyumni
’ ’
o yish uchun xom-ashyoning xususiyatlarini asbob-uskunalarni ishga tayyorlash
’

va undan to gri foydalana olish lozim bo ladi. Ularni birma-bir ko rib’ ’ ’
chiqamiz.
Xom-ashyolar. Kandakorlik san atida mis, latun, melxior, kumush kabi
’
metallar ishlatiladi.
Mis - (lotincha Cuprum - Kipr oroli nomidan olingan). Mis insonlarga
“ ” –
qadimdan ma lum bo lib kelgan metallardan biri hisoblanadi.
’ ’ Mis va uning
qotishmalari insonning moddiy madaniyatini o stirishda katta ahamiyatga
’ ega.
Qadimda mis rudasi Kipr orolidan qazib olingan, shuning uchun uni orolining
nomi bilan Cuprum deb atalgan.
Mis tarkibida ba zan temir, kumush, kamdan-kam hollarda esa oltin
’
bo ladi. Mis hayotiy fiziologik jarayonda qatnashadi
’ gan muhim element. U
yumshoq, chuziluvchan, bolgalanuvchan kizgish metall. Mis 1083° temperaturada
eriydi, 2567° temperaturada qaynaydi. Mis issiklik va elektr tokini juda yaxshi
o tkazadi, bu jihatdan faqat kumushdan keyinda turadi. Mis kimyoviy jihatdan
’
unchalik faol emas. Havoda oksidlanib qorayadi. Nam havoda gidroksikarbonat
hosil bo lgani uchun ko karadi.
’ ’
Qadimdan xalqimiz misdan kundalik turmushida keng foydalanib kelgan.
Misgarlar mis qozon, lagan, oftoba, choynak, jom, samovar va boshqa uy-
ro zgor buyumlari yasashda foydalanadi. Qadimda misgarlar sof misni sovuqlayin
’
ishlatganlar, shuning uchun ham mis buyumlar yumshoq hamda mo rt bo lgan.
’ ’
Keyinchalik mis va qalay qotishmasidan hosil qilingan bronzani ishlatganlar.
Hozirgi kunda misdan badiiy buyumlar tayyorlashda, elektr simlari, elektr
asboblar va uskunalar ishlab chiqarishda, qotishmalar olishda, tuzlari esa
pigmentlar va sun iy ipak olishda, o simlik zararkunandalariga karshi, teri (kun)
’ ’
sanoatida, mikroo git sifatida va tibbiyotda ishlatiladi.
’
Melxior - (franstuz ixtirochilari Mayo va Shore nomidan) - misning nikel,
temir va marganest bilan qotishmasi. Melxior yumshoq, chuziluvchan,
bolgalanuvchan oq metall. Melxior suvda tez zanglamaydi. U issiklik va elektrni
yaxshi o tkazadi. Melxiorni sovuklayin va issiqlayin mexanik ishlov berish oson.
’
Melxiordan badiiy buyumlar, qoshiqlar, idish-tovoqlar, tibbiyot asbob-uskunalari,

aniq mexanika detallari, tangalar, kondensator trubalari va boshqa narsalar
tayyorlanadi.
Kumush - (lot. Argentum - oq kukun). Kumush qadimdan ma lum bo lib’ ’
kelgan metallardan biri hisoblanadi. Er po sti ning 1 -10 5% ini tashkil qiladi.
’
Toza kumush chiroyli oq metall ko rinishida bo ladi. U 960,5° temperaturada
’ ’
eriydi, 2212° temperaturada qaynaydi. Kumush yumshoq, cho ziluvchan
’
bo lganidan mexanik ishlov berish oson. Undan 0,00003 sm qalinlikdagi nafis
’
varaqlar tayyorlash mumkin. Kumush issiqlik va elektrni boshqa metallarga
qaraganda yaxshi o tkazadi hamda yoruglikni yaxshi qaytaradi.
’ Kimyoviy
jihatdan nofaol element. Odatdagi sharoitda suv va nam havo ta siriga chidamli.
’
Ko pgina metallar bilan qotishmalar hosil qiladi. Kumush
’ asosan, tarkibida
kumush va qo rgoshin bor rudalardan ajratib olinadi. Kumush qotishmalari tanga
’
pul, zargarlik va uy-ro zgor buyumlari, lab. idishlari i
’ shlab ch iqarish da,
elektrotexnikada, tuzlari esa fotografiyada ishlatiladi. Kumush buyumlar
tayyorlash uchun 875 probali kumush, ya ni tarkibida 87,5% Kumush va 12,5%
’
mis bo lgan qotishma ishlatiladi.
’
Asbob-uskunalar. Har bir hunarning asbob-uskunalari bo lgani kabi
’
kandakorlik san atida ham o ziga xos asbob-uskunalari mavjud. Kandakorlikda
’ ’
ishlatiladigan asbob-uskunalar 2 qismga bo lib o rganiladi. Asosiy va
’ ’
qo shimcha asbob-uskunalar.
’
Asosiy asbob-uskunalarga;
Dastgoh (kanifolli qolip), bolgacha, po lat qalamlar, temir pargor
’
(shtangenstirkul), charx tosh kiradi.
Dastgoh (kanifolli qolip) - bu tekis yuzali buyumlarni, ya ni, lali, patnis va
’
shunga o xshash buyumlarni mahkamlab ishlash uchun mo ljallangan uskuna.
’ ’
Dastgoh 3-qismdan iborat bo lib, tak qismi yogochdan, atrofi yuqpa temirdan,
’
ichiga esa mumga o xshash kanifoldan tashkil topgan. Dastgohlar
’
aylana,to rtburchak, oltiburchak, sakkizburchak kabi shakllari bor. Dastgoxlar
’
katta, o rta va kichik o lchamlarda bo ladi.
’ ’ ’

Bolgacha. Kandakorlikda ishlatiladigan ishlatiladigan bolgachalarning
ogirligi 100-125 gr atrofida bo ladi. Bolgachalar agar belgilangan ogirligidan’
ko p yoki kam bo lsa ish sifatsiz chiqadi. Bolgacha 2-qismdan dastasi
’ ’
yogochdan, temirdan tashkil topgan bo ladi.
’
Po lat qalamlar.
’ Po lat qalamlar 2 xil bo ladi; ’ ’
O tkir uchli po lat qalam va yassi uchli po lat qalam.
’ ’ ’
O tkir uchli po lat qalam mis buyum yuzasiga turli xil tasvir yoki naqsh
’ ’
chiziqlarini o yishda ishlatiladi. Shuningdek naqshning zamini hamda naqsh
’
elementlarini o yma pardozlashda foydalaniladi. Bu po lat qalamning o yuvchi
’ ’ ’
qismi o tkir uchli ko rinishga ega bo lib, mis buyumni o yganda o zidan
’ ’ ’ ’ ’
ingichka chiziq ya ni iz qoldiradi. Bu qalam ba zi adabiyotlarda, chekuv qalam
’ ’
va naqsh qalam deb ham yuritiladi .
Yassi uchli po lat qalam.
’ Bu po lat qalamning o yuvchi uchi yassi ’ ’
ko rinishga ega bo lib, o zidan eni 3-5 mm,chuqurligi 0,3-0,8 mm li iz
’ ’ ’
qoldiradi. Bu po lat qalamni ba zi adabiyotlarda ko zo yar qalam deb
’ ’ ’ ’
yuritilsa, Buxorolik ustalar, pam qalam ya ni yassi qalam deb yuritadilar. Bu
’
qalam nashqning zaminini o yish hamda naqsh elementlarini o yma
’ ’
pardozlashda ishlatiladi.
Temir pargor (shtangenstirkul). Bu asbob buyumga aylana shakllarini
chizishda, o lcham olishda hamda yuzani taqsimlashda ishlatiladi.
’
Charx tosh . Bu asbob po lat qalam uchini charxlash uchun ishlatiladi.
’
Qo shimcha asbob-uskunalarga;
’
Oddiy qalam, qogoz, chizgich, o chirgich, stirkul, siyohli yoki gelli ruchka,
’
rangsiz ruchka, shaffof qogoz, qora (kopirovka) qogozi va plastilin kiradi.
Oddiy qalam va qogozdan mis buyum uchun kompozitsiya eskizlari chizishda
foydalaniladi. Qalam naqshlarni sifatli chizish uchun qalamlarni to gri tanlash va
’
ulardan to gri foydalanish katta ahamiyatga ega. Chizmalar va naqshlar chizish
’
uchun har xil markali qat tiqlik va yumshoqlikdagi qalamlar mavjud.
Kandakorlikda asosan o rtacha qattiqlikdagi «TM» «NV» qalamlar ishlatiladi.
’
Qattiqlik darajasiga qarab qattiq, o rtacha qattiq va yumshoq qalamlar bo ladi.
’ ’

Ularni tegishlicha T, TM va M xarflar bilan belgilanadi. Qattiq va yumshoq
qalamlar oldiga sonli kursatkichlar xam kuyila- di. Chunonchi 2T, ZT, 4T yoki
2M, ZM, 4M va boshqalar T xarfi oldidagi son qancha katta bo lsa, u shuncha’
qattiq bo ladi. M xarfining oldiga ko yilgan raqam qancha katta bo lsa, u
’ ’ ’
shunchalik yumshoq bo ladi.
’ Chet el qalamlarini N (qattiq) yumshdoini V
markalar bilan belgilanadi. O rtacha qattiqlikdagi xarflar esa NV xarflar bilan
’
belgilanadi.
Qalam uchining grafit kismi 6-8 mm yo g och kismi 15-25 mm atrofida q ilib
y o
’ niladi. Qalamlar konus holida yo niladi. Ularii yo nish uchun bir bo lak ’ ’ ’
karton, faner va yogoch parchasiga shirach yordamida jilvir qogoz yopishtiriladi.
Qalamlar bilan naqsh chizishda bosmadan, qalamni yo nilgan uchidan sal
’
balandrokdagi uch barmoq bilan ushlanib chiziladi. Qalam bilan chizishda
puxtalik, aniklik hamda malaka bulishi kerak.
Chizgich. O lcham olish va to gri chiziqlarni chizishda ishlatiladi.
’ ’ Chizgich
oddiy va uchburchak chizgichlar naqshlar chizishda juda kerakli qurol bo lib,
’
yogochdan ishlatilganlaridan foydalangan ma kul. Chunki plastmassa chizgich va
’
uchburchaklar tez kir bo lib chizmani iflos qiladi.
’
S irkul. Aylana shakldagi chiziqlarni chizish va o lcham olishda,
’
o simliksimon va geomet
’ rik naqshlar ishlashda aylanalar, yoylar, aylananing
kesmalarini teng bo lishda ishlatiladi.
’
Siyohli yoki gelli ruchka . Shaffof qogozdagi oddiy qalamda chizilgan
kompozitsiyani chizishda foydalaniladi.
Rangsiz ruchka - Shaffof qogozdagi kompozitsiya kontur chiziqlar ustidan
yurgizib chiqishda ishlatiladi.
Shaffof qogoz (kalka) - franquzcha kalgus so zidan olingan bo lib, naqsh
’ ’
kompozitsiyalardan buyumlarga nusxa ko chirishda ishlatiladi.
’
Qora (kopirovka) qogozi - naqsh kompozitsiyani buyumga ko chirishda
’
ishlatiladi.
Plastilin kompozitsiyani buyumga qistirib qo yish uchun ishlatiladi.
– ’

Kalka - franquzcha kalgus so zidan olingan bo lib, chizmachilik,’ ’
naqkoshlik va boshqalarda, nusxa ko chirishda ishlatiladigan shaffof qogoz yoki
’
gazmol. Kalkalar asosan o ramli qilib uzunligi 40 va 100 m, eni esa 630 hamda
’
840 mm qilib ishlab chiqariladi. Kalka 297X210, 297X420 va boshqa formatlarda
albom va aloqida list holida ham bo ladi. U qogoz yoki batistdan tayyorlanadi.
’
Qogozdan tayyorlangan kalka yuqori sifatli va past sifatli q ilib tayyorlanadi. Past
sifatli kalka ham shaffof bo ladi. Batistdan (polotno) ishlangan kalkalar uzo
’ q vaqt
sa q lanadigan hamda nusxalar ko paytiriladigan muhim chizmalar k
’ o ’ chirishda
ishlati ladi. Chizmalar va naqshlarni qalamda kalkaga chiziladi, bunday kalka
q alam kalkasi deb yuritiladi. Chizmadan tush hamda yoru g lik vositasida ko plab
’
nusxa ko chirish uchun maxsus modda shimdirilgan va kalandrlangan qogoz yoki
’
gazmol kalka kalandrlanmagan shaffof qogoz esa qalamda nusxa ko chirish
’
uchun ishla tiladi.
Kandakorlik, yogoch o ymakorlik, ganch o ymakorlik va boshqa xalq
’ ’
amaliy san ati turlarida axta (ulgi) tayyorlashda ishlatiladi. Xozirda ustalarning
’
kalkadan tayyorlangan ming-minglab naqsh axtalari muzeylarda saqlanmokda.
Lok Mis buyumdagi yaltiroq jilo uzoq muddat saqlanishi uchun buyum
–
loklanadi. Buyumlar 18-22 darajali haroratda quruq changsiz joyda loklanada va
quritiladi. Odatda lok ikki sutkada yaxshi quriydi. Agar yaxshilab quritib
berilmasa, surkalgan lok yigilib-yigilib burishib qolishi mumkin. Eski lok
ishlatilmaydi. Lokni ishlatishdan oldin dokadan o tkazgan ma kul.
’ ’
2.4. Mis buyumlari va ularni bezashning texnik usuli
Mis buyumni turli naqsh bezaklari bilan o yib bezatishning o zig xos bir
’ ’
necha bosqichlari mavjud.
Bular quyidagilardan iborat:

-mis buyumni dasgohga o rnatish;’
-buyumning bezatiladigan yuzalarini aniqlash va uning atrofidagi kontur
chiziqlarini chizish;
-naqsh bilan bezatiladigan yuzalarni taqsimlash;
-mis buyumga mos biror bir tasvir yoki naqsh kompozitsiyasini tuzish
-chizilgan tasvir yoki naqsh kompozitsiyani buyumga ko chirish
’ ;
-naqsh yoki tasvirning konturlarini o yish
’ ;
-naqsh yoki tasvirning zaminini hamda elementlarini o yma pardozda pardozlash
’ ;
-mis buyumni dasgohdan olish ;
-buyumni tozalash va pardozlovchi ishlov berish .
Dastgohga mis buyumni o rnatish uchun dastlab dastgohdagi kanifolning
’
yuzasi olov yordamida eritiladi. Eritilgan kanifol ustiga mis buyumni qo yib
’
mahkam o rnatiladi. Mis buyum dastgohga kerakli darajada o rnashmasa,
’ ’
ikkinchi marta buyum yuzasini olovda qizitib mis buyum kerakli darajagacha
bosib kirgiziladi. Kanifol olovda tez eruvchan va yonuvchan xususiyatga ega
bo lganligi uchun ham, har bir kishidan ehtiyotkorlik hamda yongin xavfsizligi
’
qoidalariga qat iy rioya qilish talab etiladi.
’
Dastgohga o rnatilgan mis buyum sovigandan so ng uning bezatiladigan
’ ’
yuzalari aniqlanadi. Dastlab bezatiladigan yuzalar atrofida kontur qo sh chiziqlar
’
(oddiy qalam bilan) chiziladi. Chizilgan chiziqlar ustidan po lat qalam yordamida
’
o yib chiqiladi. Faqatgina aylana shakldagi bezatiladigan yuzalar bundan
’
mustasno. Odatda, aylana shakldagi yuzalarning markazi temir pargor yordamida
aniqlanadi. Aniqlangan markazda nuqta ko rinishidagi kichkina o yma belgi
’ ’
qo yiladi. Belgilangan markazdan temir pargor bilan bezatiladigan yuzada
’
bezaklarning atrofidagi kontur chiziqlar qirib chiziladi.
Buyum yuzasining yaxlitligi yoki taqsimlanishi oldindan rejalashtirilgan
naqsh kompozitsiyaga bogliq. Agarda assimetrik naqsh yoki tasvir bo lsa yuzalar
’
taqsimlanmaydi. Aksincha, mis buyumni simmetrik naqsh bilan bezatish
mo ljallangan bo lsa bezatiladigan yuzalar taqsimlanadi. Yubundan tashqari,
’ ’
yuzalarni taqsimlash har bir ustaning ijodiga, tuzilajak kompozitsiyaga, buyumning

shakliga va hajmiga bogliq. Masalan mis buyumlarning bezatiladigan yuzasi
to rtburchak shaklga ega bo lsa, yuzani ikkiga va to rtga taqsimlash maqsadga’ ’ ’
muvofiq bo ladi. Aylana shaklga ega bo lgan mis buyumlarining bezatiladigan
’ ’
yuzalarini esa 2, 3, 4, 5, 6, 8, 12 ga taqsimlash mumkin. Yuzani taqsimlashda
stirkul va chizgichdan foydalaniladi. Taqsimlangan chiziqlar oddiy qalam
yordamida chizib chiqiladi.
Yuza taqsimlari va o lchamlari aniqlanib, uning bir bo lagi yoki butun
’ ’
yuzasining o lchamlari shaffof qogozga ko chirib olinadi.
’ ’
Odatda tuzilajak kompozitsiyaning xomakisi oq qogozda bajariladi. Uning
dastlabki xomaki chizmalari bir nechta variantlarda bo lishi mumkin. Xomaki
’
chizmalar umumlashtirilib kamchiliklari tuzatiladi va natijada buyumga mos yangi
kompozitsiya yaratiladi.
Kompozitsiya tayyor holatga kelganidan keyin oddiy qalam bilan shaffof
qogozga ko chirib olinadi. Kompozitsiya uzoq muddatga saqlanishi uchun oddiy
’
qalam chizgilari ustidan qora siyohli ruchkada qayta chizib chiqiladi.
Buyum yuzasi ortiqcha narsalardan tozalanadi. Mis buyumning yuzasiga bir
bo lak plastilin surkiladi va uni 3-4 bo lakka bo lib qo yiladi. Buyumning
’ ’ ’ ’
bezatiladigan yuzasiga (shaffof qogozdagi) kompozitsiyani qo yib uning tagiga
’
qora qogoz qo yiladi hamda atrofiga platilin bo lakchalari yopishtiriladi. Keyin
’ ’
esa rangsiz ruchka yordamida kompozitsiyadagi naqsh yoki tasvir chiziqlari
ustidan yurgizib chiqiladi. Agar yuza va naqsh taqsimlangan bo lsa, bu jarayon
’
bir necha marta takrorlanadi.
Mis buyumni o yib bezashda maxsus po lat qalam va bolgachadan
’ ’
foydalaniladi. O yish ishlari po lat qalamning ustki qismidan bolgachada zarb
’ ’
berish bilan amalga oshiriladi.
Po lat qalamning o yuvchi qismi o tkir uchli va yassi uchli
’ ’ ’
ko rinishida bo ladi.
’ ’
O tkir uchli po lat qalamda mis buyum yuzasiga turli xil tasvir yoki naqsh
’ ’
chiziqlarini o yishda ishlatiladi. Shuningdek, naqshning zamini hamda naqsh
’
elementlarini ham o yma pardozlashda shu po lat qalamdan foydalaniladi.
’ ’

Naqshning konturini o yish va naqshning zaminini o yish jarayoni esa rasmda’ ’
ko rsatilgan.
’
Bu po lat qalamning o yuvchi qismi o tkir uchli ko rinishga ega
’ ’ ’ ’
bo lib, mis buyumni o yganda o zidan ingichka chiziq iz qoldiradi. O tkir
’ ’ ’ ’
uchli po lat qalamda o yilgan naqsh chiziqlarining eni odatda 1 1,5 mmni
’ ’ –
tashkil etsa, ayrim hollarda uning o lchami 2 mmgacha etishi mumkin. Mazkur
’
po lat qalamni kandakorlik sohasiga oid adabiyotlarda chekuv qalam , ba zan
’ “ ” ’
naqsh qalam deb ham yuritiladi.
“ ”
Hozirgi kunda, badiiy bezatilgan kandakorlik buyumini diqqat bilan
kuzatsak o yilgan naqsh bezaklarning chuqurligi turlicha ekanligini ko ramiz.
’ ’
O ymaning turli chuqurlikda bo lishi, kandakor ustaning didiga, ish uslubiga
’ ’
qarab sayoz, o rtacha, chuqur va juda chuqur o yib bezatilishi mumkin.
’ ’
Ta kidlaganimizdek, o ymaning chuqur yoki sayoz bo lishi buyum
’ ’ ’
metalining yupqa yoki qalinligiga ham bogliq. Masalan, buyumning metali yupqa
bo lsa, sayozroq va aksincha, buyumning metali qalin bo lsa, o ymaning
’ ’ ’
chuqurligi ham chuqurroq o yiladi. Sayoz chuqurlikda o yilgan o ymaning
’ ’ ’
chuqurligi 0,2 - 0,3 mmni, o rtacha chuqurlikda o yilgan o ymaning chuqurligi
’ ’ ’
0,5 0,8 mmni va chuqur o yilgan o ymaning chuqurligi esa 1 - 1,5 mmni
– ’ ’
tashkil etadi. Odatda o ymalar bir marta o yiladi. Biroq juda chuqur o yilgan
’ ’ ’
o yma turi bundan mustasno.
’
Juda chuqur o yilgan o ymaning chuqurligi 1,5 2,5 mmga teng bo lib,
’ ’ – ’
bunday chuqurlikdagi o yilgan bezaklarni bir necha marta o yish natijasida hosil
’ ’
qilinadi. Mis buyumlarini juda chuqur o yib bezatish kandakorlik san atining
’ ’
yangi o yma usullaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda buxorolik kandakor
’
ustalar bu usuldan keng foydalanishmoqda. Juda chuqur o yib bezatilgan
’
buyumlarning ko rinishi oddiy o ymakorlik ishlaridan ajralib turadi. Buning
’ ’
sababi shundaki, naqshning zamin qismi qanchalik chuqur bo lsa, o yma
’ ’
naqshlardagi soya yoruglik ham shunchalik kuchli bo ladi. Natijada, bezatilgan
– ’
badiiy buyumning ko rinishiga alohida joziba bagishlaydi.
’

Yassi uchli po lat qalamda naqshning zaminini o yish hamda naqsh’ ’
elementlarini o yma pardozlashda ishlatiladi. Bu po lat qalamning o yuvchi
’ ’ ’
uchi yassi ko rinishga ega bo lib, mis buyumni o yganda o zidan keng enli iz
’ ’ ’ ’
qoldiradi. Yassi uchli po lat qalamda o yilgan o ymaning eni 3 5 mmni,
’ ’ ’ –
o ymaning chuqurligi 0,3-0,8 mmni tashkil etadi.
’
Mis kandakorligida o yma pardoz deganda ikki xil pardozlash, ya ni naqsh
’ ’
yoki tasvirning zaminini pardozlash hamda naqsh elementlarni pardozlash
tushiniladi.
Naqsh yoki tasvirning zaminini o yma pardozda pardozlash 2 xil usulda
’
bajarilishi mumkin. Birinchisi konturli o yma usulda bo lsa, ikkinchisi yassi
’ ’
o yma usulda o yilgandan keyin mayda nuqtali pardoz usulida bezatish mumkin.
’ ’
Konturli o yma usulda 2 xil ko rinishdagi o yma pardozlarni amalga
’ ’ ’
oshirish mumkin. Bular mayin paralel chiziqli, mayin katakli zamin pardoz.
Naqsh yoki tasvirdagi elementlarni yoysimon, pushti baliq, xurshid, yirik
katakli o yma pardozlardan foydalangan holda bezatish mumkin.
’
Dasgohdagi mis buyumdagi o yma va pardoz ishlari to liq tugatilgandan
’ ’
keyin buyumni dasgohdan olib tozalash va pardozlovchi ishlov berish lozim
bo ladi. Buning uchun mis buyumni dasgohga o rnatish jarayonidagi kabi uning
’ ’
ustki qismiga olov saqlanadi. Ma lum vaqt va haroratdan keyin dastgohdagi
’
qandal eriydi. Uni ehtiyotkorlik bilan ombur yoki shunga o xshash maxsus
’
qisqich yordamida olinadi.
Buyumni eng yakunlovchi bosqichida uni qumli latta bilan ishqalab yoki
mayin donali 000 markali chilvir qogoz yordamida tozalanadi. Shundan so ng
“ ” ’
namatli charx stanokda pardozlovchi ishlov beriladi. Buyumga pardozlovchi ishlov
berish jarayonida pasta goi dan foydalaniladi. Shunda buyum tilla rangda tovlanib
yaltiraydi. Mis buyum uzoq muddat toza, chiroyli va yaltirab turishi uchun uni
rangsiz lokda loklash tavsiya etiladi.

2.5. Buxoro kandakorligi qiyosiy taxlili
O zbek xalqining madaniyati naqadar yuksak bo lganligi ota-bobolarimiz’ ’
qurgan binolar, me morchilik bezaklari, ularning rang-barangligi, geometrik va
’
o simliksimon naqshlar ularning kompozistion tasviri zavq olishga,
’
tarbiyalanishga, ular orqali o z orzu umidlarini, muhabbatlarini xalqqa izhor
’

etishga chorlaydi. Asrlar davomida orttirgan madaniy boyligimiz, xalq amaliy
san ati turlari ayniqsa, kandakorlik san atida naqsh turlari, maktablari va’ ’
ularning o ziga xos tomonlari, ishlash texnologiyasi hamda buyumlarga mos
’
naqsh kompozitsiyalar tuzish va uni bezash usullari etarli darajada chuqur
o rganilmagan deb hisoblaymiz. Shuning uchun xalqimizning asrlar bo yi qilgan
’ ’
ijodiy mehnati natijasida yaratilgan amaliy san atini ko z qorachigidek saqlash,
’ ’
qadrlash va ulardan foydalanish hozirgi davrimizning eng muxim vazifalaridan
biridir.
Madaniy meros va yuksak badiiylik milliy an anani rivojlantirishga undan
’
foydala nish, undagi ijodiy amaliyot uslublarini joriy etish, tabiiy material bilan
ishlash, kishilarda ayniqsa, yoshlarda qunt chidam, qat iyat, xalq amaliy
’
san atining qizikarli o ziga xos turlariga daxldor etish maqsadga muvofiqdir.
’ ’
Ushbu malakaviy bitiruv ishida keltirilgan ma lumotlar barcha kandakorlik
’
san atiga qiziquvchilar, kandakorlik to garagi rahbarlari hamda to garak
’ ’ ’
qatnashuvchilari uchun o quv uslubiy ko rsatma vazifasini bajarishi mumkin.
’ ’
Kandakorlik san ati to garaklarini tashkil etish, kishilarni, ayniqsa
’ ’
to garak qatnashuvchilarini estetik ruhda tarbiyalashda, go zallikni seza bilishga,
’ ’
san at asarlarini o rganishga, ulardan bahra olishga, izlanuvchanlik va
’ ’
yaratuvchanlik qobiliyatlarini oshirishga, kandakorlik san atiga bo lgan
’ ’
qiziqishlarini kuchaytirish, kasb tanlash, ko nikma va dunyoqarashni
’
shakllantirishda muhim rol o ynaydi.
’
Kandakorlik san ati ham san at, ham hunar. U asrlar mobaynida ota-
’ ’
bobolarimiz tomonidan ko z qorachigidek asrab-avaylab kelingan xalq amaliy
’
bezak san ati durdonasidir. Tarixda va ayni kunlarga qadar saqlab kelinayotgan
’
bu amaliy san at turlari kelgusida yanada qadrlanadi, ardoqlanadi. Zero, ishlangan
’
takrorlanmas naqshlar inson idrokining, odam his- tuygularining ifodasidir.
2.6. Kandakorlik san atiga oid lugat terminlar.
’
Alifbe misgarlikda mehrob naqsh. Margilon ustalari bu naqshni shunday
—
deb yuritadilar. Bu naqsh turini shunday nomlanishiga sabab eski maktabda
o quvchi qo lida taxtadan yasalgan mehrobsimon alifbe bo lardi.
’ ’ ’

Bodom bodomni stillashtirib tasvirlangan o simliksimon naqsh elementi. U— ’
bosh kiyim, zargarlik, matolarda, me morchilik va boshqa xalq amaliy bezak
’
san ati turlarida ishlatiladi. Bodomni naqqoshlar baxtiqbol ramzi tariqasida
’
ishlatishadi.
Besh sakkiz o n-ikki raxli girih
’ geometrik naqshning bir turi bo lib, — ’
kompozitsiya besh qirrali, sakkiz qirrali va o n ikki qirrali geometrik shakllardan
’
iborat naqsh kompozitsiyasi.
Bargi madohil barg shaklidagi madohili. Madohili turlaridan biridir. Bu
—
naqsh turi qadimdan ishlatilib kelingan bo lib xalq amaliy san atining barcha
’ ’
turlarida qo llaniladi.
’
Bargi xurmo o simliksimon naqsh turi, xurmo daraxtining bargini naqqosh
— ’
tomonidan stillashtirib olingan tasviri.
Guli shashbarg —olti yaproqli guldon tashkil topgan o simliksimon naqsh
’
turi. Zardo zlikda va naqqoshchilikda juda ko p ishlatiladi.
’ ’
Guli chorbarg to rt yaproqli gul naqsh bo lib, o simliksimon naqsh
— ’ ’ ’
turiga kiradi. Xalq amaliy san atining barcha turlarida ishlatiladi.
’
Dulava tuxumsimon va to rtburchak shaklidagi mis laganlarning yon
— ’
tomonga qayrilib yana davom etib pastga qayrilgani. Dulava laganlar ajoyib
naqshlar bilan bezatilgan. hozir juda kam ishlatiladi.
Jilo yaltiratish, jilva berish, chuionchi o yilgan ganch relefiga pardoz
— ’
berish.
Zanjiran islimn yak raftor ikki tomonga o sib boruvchi bir bandli naqsh.
— ’
Bu naqsh isli.miy zanjira turlaridan biri bo lib, oyguldan ikki tomonga band
’
to lqinsimon o sib kurtaklar hosil qiladi. Zanjira yogoch, tosh, ganch, mis
’ ’
o ymakorligi va boshqa xalq amaliy san ati turlarida ishlatiladi. Zanjirai islimiy
’ ’
yak raftorning bir tomonga ba zan ikki tomonga to xtovsiz o sib boruvchi
’ ’ ’
turlari ham bor.
Zamin o ymakorlikda va naqqoshlikda naqsh bezagining tagi, foni.
— ’
Kandakori tangachanok sim zardan qilinadigan kandakorlik
—

Kandakori mis idishlarga o yib naqsh solish usuli. Naqsh o yib ishlash— ’ ’
ikki xil bo ladi. Birinchisi kandakori ya ni o yma sayoz chiziladi. Mis
’ — ’ ’
idishlarga o yilgan naqshlar asosan kandakori bo lib, chizma esa yordamchi
’ ’
bo ladi. Chizma naqsh zaminlarni bezashda qo llaniladi.
’ ’
Ko zo yar qalam
’ ’ yapaloq uchli kandakorlik asbobi. — U naqshlarni ustiga
bezak berishda ishlatiladi.
Lavxo ri
’ ovalsimon va to rtburchak mis laganlarning yon tomonga — ’
qayrilgan lablari. Bu laganlar usimliksimon, geometrik va ramzii naqshlar bilan
juda nafis qilib bezatilgan.
Mar g ula qo sh chiziqli gajak o simliksimon naqsh elementi. U xalq
— — ’ ’
amaliy san ati turlari misgarlik, naqqoshlik, ganchkorlik, zardo zlik va
’ ’
boshqalarda ishlatiladi. Agar bir novdani uchida ikki margula hosil bo lgan
’
bo lsa, uni qo sh margula deb yuritiladi. Tasvirda novda bilan margula
’ ’
tasvirlangan bo lsa margulani novda deb yuritiladi. Naqsh kompozitsiyasida
’
margula to ldiruvchi element hisoblanadi.
’
Oftoba misdan yasalib yuvinish uchun qo llaniladigan idish. Oftoba qorin,
— ’
dasta, q o pqoq , kaft, labaki, sa n ula, aspak, jo mrak, qubba, panja, ko krak,
’ ’
bo yinlaridan iboratdir. Bu bo laklarni yasash misgardan katta mahorat va did
’ ’
talab etadi.
Oftoba (samovar) misdan yasalgan suv qaynatiladigan idish. Shaklan
—
oftobaga o xshash, suvdon ichida o txonasi joylashgan bo ladi. Ruslarning
’ ’ ’
Markaziy Osiyoni zabt qilishigacha qaynar qum g on, qora qum g on yoki qum g on
deb yuritilgan.
Oygul bir necha yaproqli moychechak shaklidagi naqsh elementi, uning
—
yapro g ini soniga qarab uch yaproqli, to rt yaproqli, besh yaproqli oygul va
’
hokazolar deb nomlanadi. U o simlik naqsh elementi bo lib, ustalar naqsh
’ ’
kompozitsiyalar to qishda juda ko p ishlatadilar. Oygul naqqoshlar tasavvurida
’ ’
baxtiqbol ramzi tariqasida qo llanib kelinadi.
’
Chashm i bulbul mis idishlarga bulbulning ko ziga o xshash zarb qilingan
— ’ ’
naqsh, Uni bulbul ko zlari deb ham yuritiladn.
’

Shabaka misgarlikda mis idishlarni mayda qilib teshib, ishlangan panjara.—
Toshkentda sumbarno deb yuritilib, misgarlikda texnikaviy uslub hisoblanadi.
Shobarg i islimi islimi naqshni bir turi bo lib, u hoshiya hisoblanadi.
— ’
Eskiz xomaki tasvir, qo l bilan ko zda chamalab, chizmachilik
— ’ ’
asboblarisiz taxminiy o lchamlarda bajariladigan xomaki tasvir. Naqqosh, rassom,
’
bezakchi, ganchkor va boshqalar biror narsa yoki uyni bezashdan oldin xomaki
tasvirni bajaradilar. Shu eskiz bo yicha ish bajariladi. Lekin ish jarayonida
’
eskizdagi ayrim narsalar o zgarishi ham mumkin.
’
O ymakorlik
’ xalq amaliy san ati turlari ganch o ymakorligi, yogoch — ’ ’
o ymakorligi, suyak o ymakorligi, tosh o ymakorligi va boshqalar bilan
’ ’ ’
shuQullanuvchi soha. Naqsh va biror tasvirni yogoch, ganch (alebastr. gips),
metall, tosh, suyak va boshqa materiallarni o yib, yo nib, tirnab, chizib, bo rtib,
’ ’ ’
teshib ishlanadi. O ymakorlik namunalari bilan bino qismlarini, uyro zQor
’ ’
buyumlarini bezashda, haykalchalar yaratishda keng qo llaniladi.
’
Yulduz gul yulduz shaklidagi gul, o simlikimon naqsh elementi. Naqsh
— ’
kompozitsiyalarda kuda ko p uchraydigan qadimiy gul.
’
Yakka barg bir barg, zardo zlikda bargning adiiy jilosi.
— ’
Qad a ma mis buyumlarini qimmatbaho toshlar yoki tagiga rangli qo
— g ozlar
qo yilgan oynalar bilan bezashdir. Bunda mis buyumlari o zining xushbichimligi
’ ’
hamda jiddiyligi bilan kishini o ziga tortadi.
’
Qolipak idishlarga qolip asosida naqsh yaratiladi. Po latdan yoki brinchdan
— ’
yasalgan qolip naqshni (o yib yoki quyib ishlanadi) ustiga mis parchasini qo yib,
’ ’
ustiga yupqa qo r
’ g oshin plastinkasini qo yib asta bol ’ g a bilan uriladi. Natijada
mis parchalarida naqshlar paydo bo ladi. Naqshli mis parchalarini mis
’
buyumlarning xohlagan joyiga yopishtirish mumkin.
Qo shbodom
’ o simliksimon naqsh elementi bo lib ikki bodom — ’ ’
nusxasidir.
Qalam kandakorlikda po latdan yasalgan xilmaxil naqsh zarb qilinadigan
— ’
kandakorlik asbobi. Qalamning keskichlari (chilangarlari) po latdan yasaladi.
’

Qoshiqi tuxumsimon va to rtburchak shaklidagi aais laganlarning yon— ’
tomonga qayrilib yoki yana davom etib pastga qayrilgan bo lib, lablari kungurali
’
bo lsa qoshiqi deb yuritiladi.
’
Qum g on dastasiz, oftobaga o xshash misdan yasalgan suv idish. Xorazmda
— ’
qum g on boshqa viloyatlarda oftoba deb yuritiladi. U Markaziy Osiyo xalqlarida
uchramaydi. Qum g on nihoyatda qadimiy bo lib, original ko rinishga ega.
’ ’
hozirda ko plab ishlab chiqarilyapti.
’
Qo shbarg
’ birbiriga ulangan ko rinishdagi ikki katta barg naqsh. — ’
Qanotli oftoba, yapaloq qorinli choydish bo lib, qanotli deyilishining
— ’
sababi oftoba yoki choydishni old tomonidan qaralsa qanotini yozayotgan qushga
o xshab ko rinadi.
’ ’
Qizil mis misgarlikda juda ko p ishlatiladigan mis turi. Qizil mis qizQish
— ’
rangli o tga chidamli bo ladi.
’ ’
Qandal saqichga o xshash narsa bo lib, mis laganlarni zarb qilishda, mis
— ’ ’
laganlarni orqa tomoniga yopishtirib, keyin kandakor naqshlar ishlanadi.
2.7. Kulolchilik san ati tarixi
’ va rivojlanishi .

KULOLChILIK xunarmandchilikning turli-tuman loydan idish, buyum,–
qurilish materiallari va bosh qa ishlaydigan sohasi. Afrosiyobda va Markaziy
Osiyoda VIII-XII asrda rivojlana boshlangan. Ayniqsa, o zbeklar va tojiklar
’
yashaydigan shahar hamda qishloqlarda keng rivoj topgan. Koratog, Panjikent,
Samarqand, Shahrisabz, F ijduvon, Toshkent, Rishtonda sopol idishlarning sirlab
bezatishning o ziga xos uslublari vujudga kelgan. 1930 yildan Toshkent
’
eksperimental keramika, Samarqandda keramika ustaxonalari, Shaxrisabzda ochildi.
Turob Miraliev (Toshkent), Rustam Egamberdiev, Karim Hazratqulov (Shahrisabz),
Uzoq Shermatov, Xolmat Yunusov (Rishton), Muhammad Siddiq, Usmon Umarov
(Fijduvon) singari o nlab atoqli kullollar yoshlarga ta lim berdilar.
’ ’
O zbekistonda kulolchilik ishlarini rivojlantirish, yoshlardan kulollar tayorlash
’
kullolchilikni tadqiq etishda O zbekiston xalq rassomi, san atshunoslik nomzodi
’ ’
Muhiddin Rahimov samarali mehnat qildi. Kulolchilik qora loydan mo jizakor
’’
go zalik yaratgan Sharqning eng qadimiy hamda navqiron san atidir. Bu qora
’ ’
loy, saxovat, halollik, ezgulik timsolidir. Tuproq insonlarning barcha ehtiyojini o z
’
zimmasiga olgan farovonlik, to kinlik, rizq-ro z, go zallikning eng oliy
’ ’ ’
ko rinishi san atining zaminidir. O zbek kulolchiligi uzoq tarixga, ajoyib
’ ’ ’
an analar, shakl, mazmun, ijodiy jarayon va o ziga xos uslubga ega. Kulolchilik
’ ’
xunari loydan, piyola, kosa, tovoq, ko za, lagan, xurmacha, togora, xum, tandir,
’
buyum, o yinchoqlar, qurilish materiallari va boshqalar tayyorlanadigan soha
’
bo lib, u uzoq tarixga ega.
’
Maxsus tuproqni o ta qizdirganda, toshsimon bo lib pishishini, undan xar
’ ’
xil idishlar tayyorlashni odamlar juda qadimdan neolit davrining boshlaridayoq
bilganlar.
Ular avval loydan idish-tovoqlar yasab, gulxanda qizdirib pishirganlar. Tuproq
jahonning hamma erlarida bo lgani uchun kulolchilik keng tarqalgan bo lib,
’ ’
dastlab bu xunar bilan ayollar shugullanganlar.
Kulolchilik charxi miloddan avvalgi uch ming yillikni boshlarida ixtiro
qilingandan keyin kulolchilik bilan erkaklar shugullana boshlaganlar. Keyinchalik
loydan yasalgan idish-tovoqlarni maxsus o choq hamda xumdonlarda pishirganlar.
’

Neolit davrida idishlarni tagi uchli qilib tayyorlanib erga sanchib qo yilgan. Neolit’
davrida esa Sharq mamlakatlarida hamda Qadimgi Grestiyada nafis kulolchilik
idishlari rivoj etgan va me morchilikda sopoldan foydalana boshlagan.
’
VIII-XII asrlarda kulolchilik O rta Osiyoda yaxshi rivojlangan. Buni
’
Afrosiyobda va O rta Osiyoning boshqa erlarida topilgan kulolchilik buyumlari
’
isbotlab berdi. O sha davrda O rta Osiyo madaniyati tez sur atlar bilan
’ ’ ’
rivojlandi. Yangi ko tarilish davri bo ldi. Ko pgina olim, yozuvchi va
’ ’ ’
mutaffakkirlar, ya ni Abu Ali Ibn Sino, Beruniy, Firdousi, Rudakilar etishib
’
chiqdi. Butun dunyoga mashxur bo lgan me morchilik yodgorliklari bunyod
’ ’
etildi. Buxoroda Ismoil Somoniy maqbarasi qurildi. XIII asrda mo gullar
’
bosqinchiligi oqibatida Buxoro, Samarqand, Urganch, Mavr, Balx yongin ostida
qoldi. Oqibatda kulolchilik san ati rivovojiga putur ketdi.
’
XIV asrdan boshlab O rta Osiyo territoriyasida kulolchilik tez sur atlar bilan
’ ’
rivojlandi. Amir Temur xalq amaliy san atni rivojlantirishda juda katta xizmat
’
qildi. Bosib olingan joylardan ustalarni olib kelib, ular uchun rastalar ochtirdi.
Mashhur go zal, nafis binolar, qasrlar, saroylar qurdirdi. Amir Temur vafotidan
’
so ng o zaro ichki janglar oqibatida Temuriylar xonligida markazlashgan xonlik
’ ’
kuchsizlanib ketdi. Natijada Buxoro, Xiva, Qo qon xonliklari paydo bo ldi.
’ ’
O rta Osiyda bir necha feodal davlatning bunday ajralishi natijasida o zaro aloqa
’ ’
susayib ketishiga sabab bo ldi. Shuning uchun ham kulolchilik turli erlarda turlicha
’
rivojlandi. XIX asrga kelib kulolchilik mamlakatlari tashkil bo la boshladi.
’
O rta Osiyoda suvga bo lgan ehtiyoj katta bo lgani uchun sopol idishlarni tez
’ ’ ’
sur atlar bilan ishlab chiqarishga ehtiyoj sezildi. Asrlar osha ularning shakli va
’
bezagi nafislashib bordi. Ustalar turli-tuman kulolchilik buyumlarini yasashdan
tashqari, ularni yuksak did bilan bezay boshladilar. XIX asrda arzon baho chinni
ishlab chiqarilishi va Rossiyadan chinni idishlarni to plab olib keltirilishi O rta
’ ’
Osiyo territoriyasida sopol buyumlar ishlashni birmuncha pasaytirib yubordi. Lekin
arzon sopol idishlarni me morchilikda keng foydalanishi kulolchilikning
’
rivojlanishiga to sqinlik qila olmadi.
’

XIX asrda O rta Osiyoda tojik va o zbek xalqlari o rtasida kulolchilik juda’ ’ ’
keng rivojlanib, Gijduvon, Panjikent, Samarqand, Shaxrisabz,
Toshkent, Rishtonda kulolchilik markazlari paydo bo ldi. Ular sopol idishlarni
’
sirlab bezatishning o ziga xos uslublarini vujudga keltirdilar. Ayniqsa, ishlab
’
chiqarilayotgan kulolchilik mahsulotlarining sifatliligi, chiroyliligi, naqshlarning
nafis va ta sirchanligi bilan shuhrat qozondilar.
’
1930 yilda Toshkentda eksperimental keramika va Samarqandda keramika
ustaxonalari ochildi. 1932 yilda Toshkentda o quv ishlab chiqarish ustaxonasi
’
tashkil etilib, u erda xalq amaliy san ati ustalari shu qatori kulollar tayyorlaydigan
’
kurslar tashkil etildi. (1943 yilda Shaxrisabzda o quv-ishlab chiqarish badiiy
’
kombinati ishga tushdi). Kulolchilik sir-asrorlarini mashxur kulollar yoshlarga
sitqidildan o rgatdilar. Bular Rishtonlik Uzoq Shermatov, Xolmat Yunusov,
’
Gijduvonlik Muhammad Siddiq, Usmon Umarov, Toshkentlik Turob Miraliev,
Shaxrisabzlik Rustam Egamberdiev, Karim Xazratqulov va boshqalar edi.
Ko pgina kulolchilik ustaxonalari, artellari tashkil etildi. 40 yillarda
’
Gijduvondagi Namuna , Rishtonda Yangi hayot artellari faqat jumhuriyatimizda
“ ” “ ”
emas, balki butun dunyoga mashhur edi.
Ayniqsa kulolchilikni tadbiq etishda O zbekiston xalq rassomi,
’
san atshunoslik nomzodi Muhiddin Rahimov samarali mehnat qildi. U o ziga xos
’ ’
kulolchilik maktabini yaratib, xalq san atiga oid bir qancha asarlar va ajoyib
’
shogirdlar qoldirdi.
Muhiddin Rahimov Toshkent kulolchilik maktabining mashhur kulollaridan
–
biri. Kulol, san atshunos, rassomlar uyushmasining a zosi, O zbekiston xalq
’ ’ ’
rassomi kulolchilik hunarini qarindoshlaridan o rgangan. Turkiston xalq xo jaligi
’ ’
kengashi qoshidagi Toshkent badiiy hunarmandchilik maktabi (1918-20). Moskva
Silikatlar Instituti (1924-26)da va Leningrad Keramika instituti (1927-29)da
o qigan.U Samarqand va Toshkentdagi qadimiy me morchilik yodgorliklarini
’ ’
ta mirlashda qatnashdi. Rahimov ijodida an anaviy o zbek kulolchiligi bilan
’ ’ ’
zamonaviy sopolchiligi uygunlashgan. Ijodining dastlabki davrida yaratgan
buyumlari (Yirik shaklli erkin hamda quyuq bo yalgan naqsh bezaklari)da yorqin
’

zamindagi ko k, yashil, sariq gullar jilosi ajoyib kompozitsiya hosil qiladi. O rta’ ’
asrlar kulolchiligini yaxshi o rgangan Rahimov an anaviy lagan, guldon va yangi
’ ’
shaklli bezak idishlar, portretli sovga buyumlar yaratdi, ularning bezagida
o simliksimon naqshlar bilan bir qatorda mazmun, hayvon shakllari va yozuvli
’
tasvirlardan mohirona foydalandi. Sopol materiali va bo yoqlarni o rganish
’ ’
yo lidagi izlanishlar samarasi sifatida bir qator asarlar maydonga keldi, masalan,
’
1961 yilda Xudojestvennaya keramika Uzbekistana asari va boshqalar. U Hamza
“ ”
nomidagi san atshunoslik institutida ilmiy xodim bo lib ishlagan (1965-71),
’ ’
Toshkent teatr va rassomchilik san ati instituti (1958-61) va P.Benkov nomidagi
’
Jumhuriyat badiiy bilim yurtida dars bergan (1952-76). Rahimov yaratgan sopol
buyumlar Mokvadagi Sharq xalqlari san ati muzeyi, Leningraddagi Xalqlar
’
etnografiyasi muzeyida, O zbekiston jumhuriyat muzeylarida saqlanadi. U Hamza
’
mukofoti laureati (1977) bilan mukofotlangan.
Xorazm kulolchilik san atiga katta hissa qo shgan ustalardan biri
’ ’ Raimberdi
Matjanovdir .
Raimberdi Matjanov - Xorazm badiiy kulolchilik maktabi O zbekiston amaliy
’
bezak san atida alohida o rin tutdi. Kulolchilik maktabi Toshkent, Andijon,
’ ’
Fargona, Samarqand, Buxoro va boshqa shaxarlar kulolchilik maktabidan o ziga
’
xos yasash uslubi, texnologiyasi, naqsh kompozitsiyasi, koloriti, dinamikligi
kishilarga estetik ta sirchanligi bilan alohida o rin tutadi.
’ ’
Raimberdi Matjanov Xorazmning qadimiy kulolchilik markazlaridan biri Madir
qishlogida 1909 yili kulolchilar oilasida dunyoga keldi. O sha davrda Madir
’
qishlogida o n besh kulolchilik ustaxonasi bo lib, ularda 80 dan ortiq kulollar
’ ’
ishlar edi. Qoshin pishirishdp o sha davrda nom qozongan ustalar usta Bolta
’
Matrizaev, Bolta Vaisov, Matjon Qulmatovlar bor edi.
Matjon kulolning o gli Raimberdi o z otasidan kulolchilik sir - asrorlarini
’ ’
o rgana boshladi. U avval loydan har hil o yinchoqlar, shakllar yasagan bo lsa,
’ ’ ’
keyinchalik ixcham bodiya, koshinni o rgandi. Kulolchilik sir-asrorlarini 6 yil
’
deganda o rganib, Eshim kulolning oq fotihasini oldi. O zi mustaqil idish va
’ ’
koshinlar ijod qila boshladi. 1930 yili R.Matjonov kooperativ arteliga kirib,

kulolchilik ishini davom ettirdi. O sha davrda kulollar juda kamayib ketgan edi.’
Uning bu ogir ishlariga turmush o rtogi yordam berardi.
’
Usta naqqoshlik sir-asrorlarini mukammal o rgandi. U shu o rgangan
’ ’
naqshlarini kulollik bo yumlariga qo llashga astoydil intilib, XIX- XX asr Xiva
’ ’
koshinkorlik an analarini boyitadigan buyumlarini yaratdi. Kulol ishlab
’
chiqarayotgan buyumlarda ham, koshinda ham uch xil oq, yashil, lojuvard
ranglardan foydalandi. U ranglarni tayyorlash texnologiyasini ham juda yaxshi bilar
edi. Idish tayyorlangandan so ng qo lda va shtamp yordamida naqsh chiziladi,
’ ’
unga sir berilib oftobda quritilib pechda qizdiriladi. Usta sirni o zi tayyorlardi.
’
Qoraqumga borib, chogon yoki kirchop yigib darhol o sha joyda yoqib kulini
’
ustaxonaga olib kelib maydalangan shisha uniga qo shadi. Ya ni uch qism kulga
’ ’
bir qism shisha kukuni qo shiladi. Uni biror idishda suv bilan aralashtirib
’
tayyorlangan bodiyaga surtiladi. Keyin bodiyani o tda pishirishda o sha yumaloq
’ ’
suyuqlik o tga tashlanadi. U o tda bodiyaga urilib rangini o zgartiradi. O sha
’ ’ ’ ’
qum kukunini suv bilan aralashtirib, sovutiladi hamda tozalanadi. Unga un va
ozgina mis oksidi qo shib tayyorlaydi, so ngra bodiya sirtiga surkaydi. Kulol
’ ’
Rahimberdi Matjonov shu texnologiya asosida loydan xum, ko za, togora, chanoq,
’
choynak, piyola, oftoba, bodiya va boshqa xilma-xil badiiy buyumlar tayyorladi.
Xalqimiz shogirdsiz usta mevasiz daraxt deb bejiz aytmagan. Ustani Xorazmda
” ” ”
sermeva daraxtga o xshatishadi, chunki juda ko p shogirdlar etishtirib chiqardi.
’ ’
O zbekiston xalq ustalari birlashmasi Rahimberdi Matchonov ustaxonasida
’
hunarmandchilik maktabi ochtirib, u erda hunarmandchilik sir-asrorlarini o rgatdi.
’
Uning shogirdlari Davron Sa dullaev, Amin Mirzaev, Maryamjon Matchonova,
’
Mukarrama Sa dullaevalar hozir badiiy kulolchilik san atini rivojlantirishda katta
’ ’
hissa qo shmoqdalar. Tarixiy obidalarni ta mirlashda usta kulolning xizmatlari
’ ’
katta. 1956 yili Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbarasini ta mirlashda qatnashdi.
’
U gumbazning pastki qismi uchun qadimgi uslubda zangori rangda koshinlar
tayyorlab bergan, ular hozirgi kunda avvalgidek rangini yo qotmay turibdi. Kulol
’
yana Ko hna Ark darvozasining ikki minorasini va boshqa me morchilik
’ ’
yodgorliklarini ta mirlashda qatnashdi.
’

1975 yili Xalq Xo jaligi yutuqlari ko rgazmasi Bosh komiteti xalq ustasini’ ’
kumush medal bilan taqdirladi. 1970 yildan beri Rassomlar uyushmasining a zi
’
Usta Raimberdi Matchonov sehrli qo llarida sayqal topgan badiiy kulolchilik
’
buyumlari Jumhuriyatimizning turli shaharlarida ham, chet ellarda masalan,
Vengriya, Franstiya, Chexoslovakiya, Hindiston, Italiya, Mongoliya kabi xorijiy
mamlakatlarda namoyish etilib, faxrli o rinni egalladi. Uning bodiya, ko zacha,
’ ’
chanoq, koshin va boshqalari Moskva, Leningrad, Toshkent, Xiva shaharlarida
doimiy ekspozistiyaga aylanib qolgan.

2.10. Kulolchilik texnologiyasi , unga naqsh kompozitsiyasini tuzish
usullari va nazariyasi.

Har bir hunarni o ziga xos mashaqqatli va o ziga xos sir-asrorlari bo ladi.’ ’ ’
Qadimdan ota-bobolarimiz badiiy kulolchilik sirlarini va tajribalarini faqat o z
’
shogirdlariga o rgatib o zga bolalarga o rgatmaganlar. Ota-bobolarimiz asrlar
’ ’ ’
mobaynida kulolchilik sir-asrorlarini o rganib har bir mahsulotni ayniqsa sifatiga,
’
badiiyligicha, foydalanish qulayligiga va uning umrboqiyligiga alohida e tibor
’
berib kelganlar, shuning uchun ular tayyorlagan oddiy sopol piyolasidan tortib,
sharq me morchiligini bezab turgan koshinlarning umrboqiyligi dunyo ahlini lol
’
qoldirmoqda, ha bunga erishish uchun ota-bobolarimiz yuqori sifatli goyat chidamli
hamda davr sinovlaridan o tgan materiallardan keng foydalanib kelganlar.
’
O tmishda tuproqdan, qorachiroq, shamdan sarxona, jomashov, xum hamda ovqat
’
pishiriladigan sopol idishlar tayyorlangan, lekin keyingi vaqtga kelib bularga ehtiyoj
bo lmaganligi uchun ular yo qolib bormoqda. Hozir tovoq, guldon, lagan, piyola,
’ ’
tandir va boshqalar ko p ishlab chiqarilmoqda. Kulolchilikda asosiy xom-
’
ashyo tuproqdir. Tuproqlarning sog tuproq, qora tuproq, ko kimtir qizil loykor
’
turlari bo ladi. Kulolchilikda ishlatiladigan loy o zining xususiyati va
’ ’
ishlatiladigan buyumiga qarab bir necha guruhlarga bo linadi.
’
Loyi guldon sershirali loy, bu loydan juda
–
nozik guldonlar yasaladi. U elastik xususiyatga ega bo lib, jo sha loy qo shilgan
’ ’ ’
bo ladi.
’ Chinni loy yoki oq loy-yarim fayans bo lib, ’
qoramtir loy oqtosh va ishqor qo shilib tiyyorlanadi. Bu loydan kosa, piyola, lagan
’
va boshqalar tayyorlanadi. Kesma koshin loy o tga chidamli qoramtir
– ’
loylan, ya ni gilvataga oq tosh yoki oq qum qo shib tayyorlanadi. Undan har-xil
’ ’
mozaikali koshinlar tayyorlanadi.
Koshin loy-shirachli loyga kvars qumi qo shib undan
’
har xil koshinlar tayyorlanadi.
Kosagar loy patloy yokt tovoq loy deb ham yuritiladi. Bu loy
–
sog tuproqqa qamish qozgogini aralashtirib tayyorlanadi. Undan yassi yuzali
idishlar tayyorlanadi.
Ko zagar loy-60-70% plastik yogli loy va 30-40% sog tuproqdan iborat
’
bo ladi. Undan xum, guldon, ko za va boshqalar tayyorlanadi. Kulolchilikda
’ ’

shamod, gilvata, bo yoqlar, angob, charx, mo yqalam, mola, katta sola, kichkina’ ’
mola, sim, naqshin qolib, labgir, laganqolib, pargor qalam, kojkord, taroq, tagi
qalam, gujmak, tuppa va boshqalar ishlatiladi. Kulolchilikda loyni ustalar har-xil
texnologiyada tayyorlaydilar. Maxsus tuproqdan loy qilinib, uni tepib, mushtlab
pishitiladi. Loyni nam matoga loy tayyorlaydigan xona bo lib, uyni ichki qismidan
’
hovuzga o xshash uncha chuqur bo lmagan joy bo lgan. Bu hovuz pishiq
’ ’ ’
gishtdan to shaladi. Loyni har kuni, ya ni 20 kungacha suv sepib pishitiladi va
’ ’
nam sholchani ustiga yopib qo yiladi. Kerakligicha loyni tepib mushtlab
’
pishitiladi. Loyni yulib olib stol ustiga urib-urib pishitiladi, shunda loy ichida
to planib qolgan havo yo qotiladi. Agar loyda havo qolib ketsa, idishni pechkada
’ ’
pishirganda o sha bo shliq yana kattalashib idish teshik bo lib qolishi mumkin.
’ ’ ’
Shuning uchun qancha ko p loyni pishitilsa, shuncha sifatli maxsulot olinadi.
’
Kulolchilik charxida idishlar tayyorlanadi. Charx asosiy qurol bo lib, u katta va
’
kichik yogoch gildirakdan iborat bo ladi. Yogoch o q bilan birlashtiriladi. Kulol
’ ’
charxining pastdagi katta gildiragini oyogi bilan aylantirib turadi. Yuqoridagi
gildirakka loy quyib undan idish tayyorlaydi. Tayyorlangan idishlar yaxshilab
quritiladi. Chunki yaxshilab quritilmasa, keyin pechda yorilib ketishi mumkin.
Quritilgan idishlarni xumda qizdiriladi. Sirlanadigan idishlar sirlanadi, yana
xumdonda qizdiriladi.
Qadimdan kulollar ma lum idish yoki buyum bo yicha ixtisoslashgan bo ladi.
’ ’ ’
Masalan, kosagar, tandirchi, ko zagar va boshqalar deb yuritiladi. Xorazm badiiy
’
kulol ustalari qadimdan o ziga xos texnologiyaga ega bo lganlar. Ular koshin,
’ ’
bodiya xum va boshqa kulolchilik maxsulotlari ustiga beriladigan sirni tayyorlash
uchun yozning jazirama issiq oylarida ko xna Urganch tomonlaridagi qum
’
etaklariga chiqib haftalab chogon o simligini to plab, uni yoqib, kulini olib
’ ’
kelganlar. Hozir bu o t juda kamayib ketgan. Bu o simlikdan tashqari qora
’ ’
o roqdan ham foydalanganlar. Sentyabr oylarida qora o roq ayni shirachga
’ ’
to lgan vaqtida faqat yashil patini yoqib, kulidan ishqor tayyorlaganlar.
’
Ustaxonaga olib keltirilgan chogon va qora o roqqa qum aralashtirib qo lni
’ ’
namlab guvala qilinadi va xumbuzga qo yiladi hamda uni yuqori daraja issiqlikda
’

qizdiriladi. Natijada u toshga aylanadi. Keyin esa ikkinchi marta xumbuzning
tokchasiga qo yiladi. Yuqori darajada qizdirish natijasida u pastki oxirga oqa’
boshlaydi va u oppoq rangga o tgan bo lsa tayyor bo lganidan dalolad beradi.
’ ’ ’
Agarda u qoramtitr tusda bo lsa, shu jarayon yana qaytadan davom ettiriladi. Hosil
’
bo lgan oq toshsimon ishqorni tegirmonda un holiga keltirib maydalanadi. Bu
’
ishqor unga yangi bugdoy unidan atala pishirib, qozonda qorishtiriladi. Qozonga suv
solinib bulgab suyuqlik holiga keltiriladi. Hosil bo lgan xom ashyo tabiiy ishqor
’
siri deb aytiladi. Tabiiy ishqor siridan tayyorlangan mahsulot yuziga cho mich
’
bilan sir beriladi. Pechda bu sir 1000-1200 daraja issiqlikda loyga shunday
kirishib ketadiki, u issiqlikda ham, sovuqda ham o z xususiyatini yo qotmaydigan
’ ’
bo lib qoladi.
’ Kulolchilikka xos bo yoqlar ’
tayyorlash ham o ziga xos texnologiyaga ega.
’ Oq rang-bu rang oq
tuproq gilvata va 11%gacha oqtoshni mayda qumini qo shib tayyorlanadi. Uni
’
aralashtirib atala holida tayyorlab buyum yuziga tekis suriladi va keyin naqsh
chiziladi.
Ma lumki, o zbek kulolchilik san ati qadimiy davrlardan shu kungacha
’ ’ ’
keng tarqalgan va aholi ehtiyojlarini qanoatlantirib kelgan, muhim kasb-hunar
sohasidir. O zbekiston jabhasida qadimdan har vohaning hunarmandchilik
’
markazlari vujudga kelib shakllangan. Bu markazlarda xalq ehtiyoji uchun eng
kerakli sopol buyumlar ishlab chiqarilgan va sotilgan.
Hozirgi vaqtda badiiy bezatish uslubi plastik va texnologik xususiyatlari
bo yicha uchta asosiy kulolchilik maktablariga bo lish mumkin:
’ ’
Fargona Badiiy kulolchilik maktabi (asosiy markazlari-Rishton, Gurumsaroy) ;
Buxoro Samarqand badiiy kulolchilik maktabi (asosiy markazlari Samarqand,
– –
Urgut, Gijduvon, O ba, Shaxrisabz); Xorazm badiiy kulolchilik maktabi (asosiy
’
markazlari Madir va Kattabog qishloqlari). Har bir maktab o zining rivojlanish
– ’
va ijodiy tamoyillari, etakchi markaz va ustalari, boshqa maktablardan farqlovchi
xususiyatlari bilan belgilanadi. Ular o z qonuniyatlari doirasida faoliyat ko rsatadi
’ ’
va asosiy badiiy tamoyillari umumiyligini saqlab keladi.

Fargona badiiy kulolchilik maktabining asosiy xususiyatlari uning aholi etnik
tarkibi, joylanishi va tarixiylik tamoyillari bilan bevosita bogliqdir.
Rishton Fargona maktabining an analarini o zida mujassamlashtirgan eng– ’ ’
yorqin kulollik markazidir.Keyingi 30 yil ichida (1970 yillardan boshlab) Rishton
sopoli an anaviy badiiy va texnologik usullar asosida qayta tiklandi. 19-asr oxiri 20
’
asr boshlarida Rishton O zbekistondagi sirlangan sopol buyumlari ishlanadigan
– ’
eng mashhur va qadimgi markazlardan biri edi.
Ishqorli sir tayyorlash ham yo lga qo yildi. Hozirgi vaqtda bu erda sopol
’ ’
idishlarning yapaloq (kosalar, laganlar) va uzun bo yli (ko zalar, xumlar) turlari
’ ’
ishlab chiqarilmoqda. Ilgari ishlar ixtisoslashgan tarzda bajarilardi yapaloq
–
buyumlarni, ya ni yapaloq va qisqa bo yli shakllar yasovchi ustalar kosagar;
’ ’ –
baland, bo yi cho zilgan buyumlarni yasovchi ustalarni ko zagar deyishgan.
’ ’ ’
Hozir bunday tasniflash ilgarigi mohiyatini yo qotgan; ayrim ustalar (I.Komilov,
’
U.Ashurov, X.Sattorov, K.Qosimov, M. Azimov, A. va M. Tojalievlar va boshqalar)
ham yapaloq, ham cho zinchoq shaklli idishlarni yasashadi. Ayni paytda har bir
’
qator kulollar, asosan, o rta va yosh avlod vakillari (Sh. Yusupov, A.Nazirov,
’
A.Isoqov, A.Usmonov, M.Saidov, R.Usmonov va boshqalar) ko proq yapaloq
’
idishlar laganlar yasash bilan shugullanishadi. Rishton maktabida buyumlar
–
shakllarining nihoyatda rang-barangligi ko zga tashlanadi. Bu erda laganlarning
’
har xil turlari uchraydi, kosalarning turli iariantlari kosa, shokosa, qo shquloq,
– ’
don mahsulotlari uchun katta xumlar ishlab chiqariladi. Bunday buyumlarning
ishlab chiqarilishi keyingi 25-30 yil davomida qayta tiklandi va yanada nafis
ko rinishlarga ega bo ldi.
’ ’
Rishton sopolchiligining mahalliy badiiy xususiyatlari ko p jihatdan
’
buyumlarga naqsh berilishida ko zga tashlanadi. Uning naqshlar majmui boy va
’
rang-barangdir. O zbekiston kulolchiligida ishlatiladigan naqshli bezaklar
’
majmuini handasaviy va o simliksimon bezaklar, ramziy belgilar, buyumlar
– ’
tasvirlari, hayvonlar va antropomorfik mavzular tashkil qiladi. Bir qator ustalar
(A.Nazirov, A.Usmonov) yapaloq buyumlarga chirmashib ketgan arab yozuvlari
orqali bezak bera boshladilar. !990 yillardagi girih bezaklar orasida to rsimon
’

naqsh ( chetan ), rombsimon naqsh ( to rsimon ), uchburchakli shakllarning bir“ ” “ ” ’
maromda joylashtirilishi ( uchburchak ), doirasimon shakllarning zanjir shaklida bir
“ ”
tekis berilishi ( zanjir , jingalak zanjir ), nuqtali naqsh ( no xot ), qora va oq
“ ” “ ” “ ” ’
kvadratlarning navbat bilan o rin almashishi shaklidagi naqsh, egri va to gri
’ ’
chiziqlar shaklidagi, doiracha va tupbarggul shaklidagi mavhumiy handasiy
–
bezaklar ko p tarqaldi.
’
O simliksimon naqshlar ayniqsa turli-tuman va sermazmundir. Rishton
’
kulolchiligida chorbarg , uslub berilgan bodom guli bodomgul , anorgul ,
“ ” “ ” “ ” –
barg , anor , sarv , o simlik shoxlari islimiy kabi mavzular ko proq
“ ” “ ” “ ” “ ” ’ – ’
ommalashgan.
O simliksimon dunyosiga oid mavzularni talqin qilishda, ayniqsa an anaviy
’ ’
belgilar bilan bu mavzularning yangicha talqinlari nisbattan yaqqol ko zga
’
tashlanadi. Rishtonlik ustalar ilgarigi mavzular ko rinishini xiyol o zgartirish
’ ’
usuli bilan yangicha tuzilma yaratish yo lidan borib, bezakning yangi obrazlar
’
timsolida sayqallashishiga erishmoqdalar. Bunday uslub Sh.Yusupov ijodida,
shuningdek kulollar A.Usmonov, A.Nazirov, A.Isanov, I.Komilov va boshqalar
asarlarida, ayniqsa yorqin namoyon bo lmoqda. Bodomgul va anor kabi
’ “ ” “ ”
mavzularning talqin qilinishida tez-tez o zgarishlar qilib turiladi, ular bir tekisda
’
zich qilib joylashtirilishi tufayli ko pincha idishlarga bezak berishda etakchi o rin
’ ’
tutadi.
Buyumlarning tasvirlanish usuli orasida Rishton, shuningdek, Gurumsaroy
kulolchiligi uchun qumgon mavzui eng ko p tarqalgan va o ziga xos xususiyatga
“ ” ’ ’
ega.
Bunday bezak bir necha o n yillik davomida, 19-asr oxiridan boshlab yapaloq
’
idishlarning tubiga ishlangan. Rishtonlik ustalar qumgon bilan bir qatorda Fargona
pichoqlarini ko pincha qumgon bilan uygunlikda tasvirlaydilar. 1990 yillarning 2-
’
yarmidan boshlab Rishtonlik ustalar ayrim buyumlarning bezaklari sifatida
an anaviy me morchilik majmualari minoralar, maschitlar, madrasalarning
’ ’ –
ma lum bir ko rinishidan ham foydalanmoqdalar.
’ ’

Hayvonot olamiga oid va antropomorfik mavzular Rishton kulolchiligida
parchasi yaxlit uchun tamoyiliga ko ra taqdim etilgan, unda inson yoki hayvonlar“ ” ’
va parrandalar gavdasining ayrim unsurlari yordamida yaxlitlik goyasi aks ettiriladi.
Masalan, chashmi bulbul , par-pashsha , ilon izi , xo kiz shoxi kabi
“ ” “ ” “ ” “ ” ’
bezaklar ana shunday ishlangan. Ba zan bunday naqshli mavzular bir-biri bilan
’
uygunlashib, Rishtonlik ustalar buyumlariga betakror timsol baxsh etadi.
1991-2001 yillar Rishton kulolchiligining rivojida quyidagi tamoyillarni qayd
qilish mumkin: rishtonlik ustalar an anaviy merosni astoydil e zozlash bilan birga
’ ’
ancha dadillik va keskinlik bilan buyumlar shakllari talqini hamda naqshli bezaklar
xarakteriga o zgartirishlar kiritishyapti. Ular izlanishmoqda, biroq bu hamisha
’
ijobiy samara bermasdan, ba zan eklektikaga ham olib kelmoqda (masalan,
’
miniatyuraga oid tasvirlar, qora va jigarranglarning Rishtonning an anaviy moviy
’
rangidan ustunligi va hokazo).
An anaviy shakllar va naqshlarni izchillik bilan to laqonlik qilib qayta tiklash,
’ ’
an analarga so zsiz rioya qilish o rnini yakka tartibdagi ijodiy tashabbuskorlik,
’ ’ ’
yangicha usul va naqshin bezaklar turlarini kengaytirish egallab bormoqda.
Masalan, chashmi bulbul , par-pashsha , ilon izi , xo kiz shoxi
“ ” “ ” “ ” “ ” ’
kabi bezaklar ana shunday ishlangan. Ba zan bunday naqshli mavzular bir-
’
biri bilan uygunlashib, Rishtonlik ustalar buyumlariga betakror timsol baxsh
etadi.
1991-2001 yillar Rishton kulolchiligining rivojida quyidagi tamoyillarni qayd
qilish mumkin: rishtonlik ustalar an anaviy merosni astoydil e zozlash bilan birga
’ ’
ancha dadillik va keskinlik bilan buyumlar shakllari talqini hamda naqshli bezaklar
xarakteriga o zgartirishlar kiritishyapti. Ular izlanishmoqda, biroq bu hamisha
’
ijobiy samara bermasdan, ba zan eklektikaga ham olib kelmoqda (masalan,
’
miniatyuraga oid tasvirlar, qora va jigarranglarning Rishtonning an anaviy moviy
’
rangidan ustunligi va hokazo).
An anaviy shakllar va naqshlarni izchillik bilan to laqonlik qilib qayta tiklash,
’ ’
an analarga so zsiz rioya qilish o rnini yakka tartibdagi ijodiy tashabbuskorlik,
’ ’ ’
yangicha usul va naqshin bezaklar turlarini kengaytirish egallab bormoqda.

Hozirgi paytda Rishtonda 1000 dan ortiq kulollar ijod qilmoqdalar. 1990
yillarning o rtalarida ustalar Toshkent, Mosvkva va Sankt-peterburg shaharlarida’
qator ko rgazmalarda qatnashdilar. Shulardan 130tasi Hunarmand xalq ustalari
’ “ ”
assostiastiyasining a zolaridir. 1995 yilda O zbekiston san at muzeyi qoshida
’ ’ ’
Rishton ustalarining Moviy afsona mavzuidagi katta retrospektiv ko rgazmasi
“ ” ’
bo lib o tdi. Shu bilan birga, Yaponiyaning O zbekistondagi elchixonasiga
’ ’ ’
tashabbusi bilan 1994-1996 yillarda bir qator rishtonlik kulollar ishlab chiqarish
markazlari bilan tanishib keldilar. Komastu shahridagi Kutani kulollik markazida
“ ”
bo lib, Asakura-san kulolchilik muzeyida Rishton kulolchilik maktabi
’
namunalaridan iborat doimiy ekpozistiya tashkil etildi.A.Nazirov an anaviy
’
Tashabbus-2001 tanlovida Yilning eng yaxshi hunarmandi nominastiyasi
“ ” “ ”
bo yicha 1-o rinni egalladi.
’ ’
O zining garoyib havorang sopoli bilan mashhur bo lgan fargona
’ ’
maktabining yana bir markazida Gurumsaroyda ilgarilari minglab ustalar
–
ishlagan. 1990 yillarning boshida bu erda faqatgina bir usta Maqsudali Turopov
–
qolgan edi.
Gurumsaroy kulollik markazida Fargona maktabining qadimiy kulollik
an analari ko p darajada saqlanib qolgan. Bu sopol buyumlarining ishlanish
’ ’
texnologiyasidan badiiy bezatish jarayonigacha namoyon bo ladi. Gurumsaroy
’
bezaklari Rishton kulollik markazi bezaklaridan ishlanish uslubining alohidaligi
bilan ajralib turadi. Gurumsaroy sopol buyumlarida bezakning mahobatli oydinligi
va soddalik xosdir. Yana bir o ziga xos xususiyati bu bezaklarning uzoq
’
o tmishga taalluqli (arxaik)ligidadir. Odatda bu naqshlar ko p emas, asosan uch-
’ ’
to rt xil quyidagi yo sin o zgarishlarni uchratish mumkin ( qumgon ,
’ ’ ’ “ ”
chorbarg , butsimon bezak , ko p burchakli yulduzsimon bezaklar ).
“ ” “ ” “ ” ’
Buyumlarning shakli va turlari ham o ziga xos diametri yarim metrga etadigan
’ –
yirik laganlar, o rtacha hajmdagi kosa va yuzali idishlar, qo shquloqlar (keng
’ ’
bo gizli va ikki quloqli kosalar). Gurumsaroy sopol buyumlardagi ko kmoviy,
’ ’
lojuvard, zangori hamda jigarrang bo yoqlar gammasi Gurumsaroy ustalarining
’ –
an anaviy ishqorli sirdan foydalanganligidadir. M.Turopov ishqorli sir bo yoq
’ ’

olish uchun zarur gulak o tini yigishtirishdan tortib, qo lda qoliplash va naqsh“ ” ’ ’
chizishgacha barcha ishlarni faqat an anaviy usulda bajargan. Ana shunday
’
universallik Gurumsaroy kulollarining ijodini belgilovchi qadimiy xususiyatdir.
1997 yildan boshlab (M.Turobov vafotidan so ng), Gurumsaroy kulollik
’
san ti an analarini M.Turobovning shogirdi Vahobjon Buvaev davom ettirmoqda.
’ ’
Bir qator tashkiliy va mablag bilan bogliq muammolarga qaramasdan, 1990
yillarning oxiriga kelib, V.Buvaev Gurumsaroy kulollik maktabi an analarini
’
tiklash bilan birga texnologik jarayonga va buyumlarni badiiy bezash borasida
ijodiy yangilik yaratishda samarali izlanishlar olib bormoqda. Bu yangiliklar bezak
unsurlarining talqinida hamda shakl yaratish borasida namoyon bo lmoqda
’
(masalan, Gurumsaroy an anaviy, diametri yarim metrga etadigan yirik
’
laganlarning hajmini kichraytirish va hokazo).
Gurumsaroylik usta Gafurjon Masharipov, ustozi usta Kenja an analarini
– ’
davom ettirmoqda.
Buxoro - Samarqand kulollik maktabining o ziga xosligi texnologik
’
omil bilan bogliqdir. Idishlarning jarangdor nafis bo lib chiqishida qo rgoshinli
’ ’
sir va sargish yashil, jigarrang bo yoqlar muhim o rin egallaydi. Buxoro
– ’ ’ –
Samarqand badiiy kulolchilik markazlari uslubining ichki omillari ko proq
’
Afrosiyob” sopoli an analariga asoslanadi. Shu bilan birga, idishlarning shakliga
“ ’
ko ra bu maktab 1990 yillarda o tgan o n yillik an analarini rivojlantirdi.
’ ’ ’ ’
Buxoro-Samarqand kulolchiligida o simliksimon naqshli bezak turi etakchilik
’
qiladi.
Handasaviy naqshlar esa kamdan kam hollarda uchraydi va ular
–
handasaviy abstrakt mazmunli naqshlarda o zini namoyon etadi. Sopollarni
– ’
bezashda hayvon va jonivorlarning tasviri ham kam ishlatiladi. Ular asosan
Gijduvon kulolchiligida qo llaniladi. Naqshlarning ishlatilish jarayoni Buxoro -
’
Samarqand kulolchilik maktabining turli guruhiy xususiyatlarida kuzatiladi.
Gijduvon Shaxrisabz ustalari asosan mo yqalamda naqshlar ishlasalar, Urgut,
’
Denov ustalari chizma naqshlarni ko p qo llaydilar.
’ ’

Buxoro-Samarqand kulolchilik maktabining Gijduvon markazi vakillari Alisher
va Abdulla Narzullaevlar kulollar avlodining oltinchi bo gini hisoblanib, otalari’
Ibodulla Narzullaevdan meros qolgan kulollik ustaxonasida ijod qiladilar.
Narzullaevlar o z hunarlarini Gijduvon kulollik maktabi an analarini saqlashga,
’ ’
rivojlantirishga va hunarning sir-asrorini vorislarga etkazishga muvaffaq
bo lmoqdalar.
’
Kulollar tomonidan yasalgan tovoq, duobi kosa, mashadi kosa, ko za, naqshin
’
tovoqlar bilan birga, ularning ijodida 60 dan ortiq an anaviy shaklga rioya qilish
’
xususiyatlari xosdir. Ular Buxoro Samarqand kulollik maktabi an analariga
– ’
asosan sopol buyumlarga qo rgoshin tusli sir qo llaydilar.
’ ’
Gijduvon kulolchiligining o ziga xos jihatlaridan biri, unda hayvonlar
’
tasvirining qo llanilishidir. Ko pincha ustalar lagan o rtasidagi tovusning
’ ’ ’
soddalashtirilgan tasviri yoki uning dum qismini joylashtirishadi. Dumi burgut ,
“ ”
murgi safid , boyqush , guli tovus , ming oyoq” singari tasvirlar shunday
“ ” “ ” “ ” “
kompozitsiyalardandir. Ular birqarashda xuddi gulsimon naqshga o xshab ketishi,
’
Gijduvon kulolchiligiga xos qadimiy an anadir. Aka-uka Narzullaevlar mahalliy
’
kulollik naqshlarini juda mukammal o zlashtirganlar. Ular yaratgan buyumlarda
’
yangilikni his etish, his-tuygularni bevosita bera olish, an anaviy shakllarga erkin
’
munosabatda bo lish kabi xususiyatlar aniq ko rinadi. Ular ijodida o ziga
’ ’ ’
xoslikka intilish yorqin namoyon bo ladi. Gijduvon an anaviy yo nalishini
’ ’ ’
saqlagan holda, unga qo shimcha yangilik taqdim etadilar. Mazkur jihatlariga
’
ko ra Narzullaevlar yaratgan sopol buyumlar ham an anaviy, ham zamonaviydir.
’ ’
Buxoro - Samarqand maktabi Fargona, Xorazm maktablaridan sopol xushtak
o yinchoqlar ishlanadigan markazlariring borligi bilan ajralib turadi.
’
1980 yillaro rtalarida, hamda 1990 yillar boshlarida Hamro-bibi Rahimova
’
an analarini o balik ikki usta uning o gli va shuningdek shogirdi Kubaro
’ ’ – ’
Boboevalar davom ettirmoqdalar. Ularning ishlarida an anaviylik to la
’ ’
saqlangan, lekin o zlariga xos shaxsiy mahorat ham sezilarlidir. Bu o zmga xoslik
’ ’
o yinchoqlarga beriladigan ranglarda, kompozistion-plastik echimning
’
mukammalligida hamda o lchamlarning barqarorligida namoyon bo ladi.
’ ’

Xorazm kulolchilik markazlarida yasalgan badiiy buyumlar o ziga xos’
badiiyligi, bezaklari rangi va ishlanish uslubi bilan O zbekistonning boshqa
’
maktablari ishlab chiqaratgan buyumlardan ajralib turadi. Xorazmda chuqur sopol
tovoq bodiya qadimdan saqlanib kelayotgan milliy shakldir.
–
Xorazm kulolchiligida naqshlarning turlari unchalik ko p emas. Ular asosan,
’
geometrik va o simliksimon bezakli naqshlardir. Ba zan hayvon va jonivorlar
’ ’
tasviri ham ishlanadi. Darhaqiqat, badiiy buyumlarning markaziy qismiga geometrik
arabeska girih tushirish Xorazm ustalarining o ziga xos uslublaridan biridir. 1990
’
yillarda Xorazm ustalarining ijodida qadimiy o simliksimon naqshlarnin
’
o zlashtirish jarayoni kuchayib bordi. Ayniqsa, bu jarayon Xorazm kulolchilik
’
maktabining yirik vakillaridan biri R.Matchonov ijodida namoyon bo ldi.
’
R.Matchonov (Modir markazi) ko pincha sopol buyumlarga to q ko k rangni
’ ’ ’
ishlatadi, shuninguchun ham uning asarlarining aksariyatida havorang ko k yoki
– ’
rangning o ziga xos to q tusi ustunlik qiladi. S.Otajonov (Kattabog markazi) esa
’ ’
to q ko k rangni kak ishlatadi, buyumlariga ko proq oq angobdan foydalanadi,
’ ’ ’
shuningdek bo yoq tarkibiga un qo shiladi. Shu bilan birga, bugungi kunda
’ ’
Xorazm kulolchilik maktabida davomiylik muammosi birinchi o rinda turibdi
’
(ya ni shogirdlik muammosi).
’
O tmishda dong taratgan kulolchilik markazlari 1980 yillarga kelib puturdan
’
ketaboshladilar, kulollar o z ishlarini yigishtirdilar, ularning aksariyatida bu
’
hunarning zarurligi va ijtimoiy jihatdan foydali ekanligigaishonch yo qoldi. Bu
’
jarayon o sha davr siyosiy, iqtisodiy o zgarishlari bilan chambarchas bogliq edi.
’ ’
1980 yillarning ikkinchi yarmida bu o zgarishlar O zbekistonning deyarli hamma
’ ’
kulolchilik markazlariga ta sir ko rsata boshladi. Oqibatda, davomiylik
’ ’
muammolari bilan bogliq bir qator kulolchilik markazlarining kelajagi xavf tuhdira
boshladi, Shaxrisabz kulolchilik markazi hamda o ziga xos sopol o yinchoqlari
’ ’
markazi bo lgan Kasbi kulolchilik maktablari yo qoldi. Gurumsaroyda bitta
’ ’
ustaMaqsudali Turopov qoldi va shu maktabning an analarini davom ettirish
’
muammosi keskin tus oldi Shuningdek, kulolchilikning katta bir markazi

hisoblangan Xivaning Modir qishlogida ham sopol buyumlar ishlab chiqarish
sustlashdi.
O zbek kulollaridan birinchi bo lib, O zbekiston Badiiy Akademiyasining’ ’ ’
akademigi unvoniga sazovor bo lgan toshkentlik kulol A.Rahimov, kulolchilik
’
san atining mumtoz xususiyatlarini rivojlantirish bilan birga, unga yangi mavzular
’
va syujetlar, no ananaviy naqsh uslublarini olib kiradi. Kiritilgan yangilik va
’
munosabatlar kulollik man ati tabiatiga mos va uygun tarzda qabul qilinadi. Usta
’
uchun asosiy ijod manbai xalq an anaviy kulolchilik namunalaridir. Shu bilan birga
’
A.Rahimov asarlarida faqat xalq ustalarining badiiy tajribasi, boy uslublari aks
etibgina qolmay, balki o zi yaratgan go zallik dunyosini ham nazokatli tarzda
’ ’
taqdim etiladi. 1990 yillarda usta Sankt-Peterburgda (1991), Bonnda (1992),
Yaponiyada(1997) shaxsiy ko rgazmalar tashkil etdi. Rahimovlar sulolasi
’
kulolchilik san ati sirlarini ijodiy an ana sifatida o gli Alisher davom ettirmoqda.
’ ’ ’
1990 yillarda O zbekiston ijtimoiy iqtisodiy hayotining o z holiga
’ – ’
kelishi natijasida, an anaviy qadriyatlarga diqqat-e tibor qaratildi. Chet davlatlar
’ ’
bilan aloqalar kengaytirilmoqda. Respublikada bir qator xalqaro muassasalar
ochildi. Ular xalq san atiga bo lgan e tiborni kuchaytirdilar. Chunonchi, 1995
’ ’ ’
yilda bo lib o tgan (BMTning 50 yilligi munosabati bilan) 1-respublika
’ ’
yarmarkasida mavjud kulolchilik markazlarining vakillari ustalari maxsus
tayyorlagan Usta guvohnomasi” sartifikatiga sazovor bo ldilar. Bular o z maktab
“ ’ ’
an analarini qadrlab va rivojlvntirib kelayotgan ustalar R.Zuhurov (Denov),
’
M.Turopov (Gurumsaroy), I.Komilov (Rishton), Alisher va Abdulla Narzullaevlar
(Gijduvon), Namoz va No mon Obloqulovlar (Urgut), R.Matchonov (Xorazm),
’
A.Rahimov (Toshkent).
1997 yilda mamlakatimiz Prezidenti farmoniga binoan O zbekiston Badiiy
’
Akademiyasi tashkil etildi va bir qator etakchi kulollar Akbar Rahimov
–
(Toshkent), Sharofiddin Yusupov (Rishton), Xudoyberdi Haqberdiev va Sharif
Azimov(Samarqand) Akademiyaning haqiqiy a zosi bo lib saylangani
– ’ ’
O zbekiston kulolchiligi an analarining yuksak mavqei va darajasidan dalolat
’ ’

berdi, shuningdek, bu amaliy bezak san at turining an analarini rivojlantirishga’ ’
samarali turtki bo ldi.
’
O zbekiston kulollik san atining eng boy merosini saqlab qolgan maskan
’ ’
hisoblanadi. Mustaqillik qo lga kiritilishi bilan noan anaviy kulollik san ati
’ ’ ’
vakillarida mahalliy madaniyatning tarixiy qatlamlariga qiziqishlari kuzatildi.
To gri bu jarayonga rassom kulollar tomonidan 1970-80 yillarda tamal toshi
’
qo yilgan bo lib, Markaziy Osiyo xalqlari boy badiiy madaniyatining avvallari
’ ’
ma lum sahifalarni ochib beruvchi qadimshunoslik va tarixiy fan yutuqlari evaziga
’
erishilgan edi.
1990 yillarda hamma sohada iqtisodiy, siyosiy va madaniy
–
yo nalishlarda xalqaro arenaga bevosita chiqish imkoniyatlari keng ochildi.
’
Ayniqsa, oxirgi jabha o ta boy madaniy va badiiy merosga ega bo lgan, XX asr
’ ’
rassomlari va ustalari ijodlari bilan samarali hazinaga ega davlatimiz uchun alohida
muhim ahamiyat kasb etadi.
1991-2001 yillar mobaynida O zbekistonda amaliy san atning
’ ’
noan naviy kulolligi bo yicha turli mavzularni ( Orol fojiasi , O zbekiston
’ ’ “ ” “ ’
Amir Temur vatani , Buyuk ipak yo li XX asr: Yangi falsafa va hokazo)
– ” “ ’ ”
qamragan bir necha xalqaro simpoziumlar o rkazildi.
’
Ushbu simpoziumlarda (1990-1992-1995-1996) dunyoning turli xil
mamlakatlaridan kelgan etuk ustalar kulollik san atining eng go zal namunalarini
’ ’
yaratishga musharraf bo ldilar. Ushbu xalqaro simpoziumlardan biri 1996 yil 1
’
maydan 17 maygacha Toshkentda noan anaviy kulollik man ati bo yicha
’ ’ ’
Buyuk ipak yo li XX asr: Yangi falsafa mavzusida o tkazildi. XX asrda Buyuk
“ ” ’ ’
ipak yo li xalqlarning birdamligini, o zaro anglashlarini, o zaro boglikligini
’ ’ ’
ifoda etuvchi ramzga, majozga aylandi, butunlay o zgarayotgan dunyoning yangi
’
sharoitida madaniy an analar va ijodiy goyalarning bir-biriga singib borishini,
’
ellarning erkin aralashuvi ruhini namoyon etadi.
Simpozium ishtirokchilari umumiy mavzu doirasida ijodda o z-o zini ifoda
’ ’
qilish erkinligini namoyish etdilar. Bu esa ular asarlaridagi kompozistion va
texnologik echimlarning rango-rangligini belgilash bilan birga, ayni paytda

ustalarning nafaqat ijodiy individualligini, balki ularning qaysi mintaqadan yoki
mamlakatdan kelganligini ham ko rsatib berdi. Simpoziumning shiori uning asosiy’
ma nosini anglatib, individual aniq echimlarning yaxlit ekspozistiyali majmuaga
’
birlashtirish uchun imkoniyat yaratib berdi. Mohiyat, Buyuk ipak yo lining yangi
’
falsafasi mavzuiga bagishlangan yakuniy ko rgazma Garbu Sharq zamonaviy
’
madaniyatlarining samarali uchrashuvi ko rindi. Bu ajoyib yaqinlashuv zamonaviy
’
dunyo kulolligi ko zgusida qiziqarli mazmun va hayotiylik kasb etdi. Simpoziumda
’
Sharq misolida Qirgiziston, Qozogiston va O zbekiston kulollari, Garbdan esa
’
Latviya, Shveystariya va Franstiya kulollari asarlari taqdim etildi. Anjuman
davomida o zbekistonlik kulollar X.Mirzaev Soat , N.Qo zieva Buxorolik
’ “ ” ’ “
qizlar , Shamchiroq , S.Smolyakov Zamin xotirasi , X.Xudoyberdiev Saraton ,
” “ ” “ ” “ ”
B.Gulov Chanqovuz asarlarini yaratdilar.
“ ”
Toshkentlik kulol N.Qo zievaning asarlari mo jazgina ishlangan. Ular
’ ’
ajoyib kichik muhitga xos hislatga ega bo lib, shinam va yorqindir, go yo lirik
’ ’
kuylar yo grilgandek tuyuladi. Buxorolik qizlar asarining nafis ishlangan bosh
’ “ ”
qismi, o ziga xos konik shaklidagi Shamchiroq shular jumlasidandir. Yoqilgan
’ “ ”
shamchiroqning chaqnayotgan nurlari uncha katta bo lmagan teshiklar orasidan
’
taralib turadi. Bu ishning shakl-shamoyili sharq munajjimining bosh kiyimini,
yoritib turgan devorlari esa tungi yulduzli osmonni eslatadi. Shuni ta kidlash
’
joizki, N.Qo zievaning oxirgi yillarda yaratgan ijodiy namunalari ( Avtoportret
’ “ ”
(2000), Erkak va ayol , Belgilar sehri (2001)mavzu qamrovining kengligi, shakl-
“ ” “ ”
shamoyillaridagi shartlilik, umumiylik xususiyatlari ustun turishi, rangning mustaqil
holdagi ahamiyati, shu bilan birga ijodkor tanlagan leyt-motiv turli talqinda davom
etadi.
S.Smolyakovning Zamin xotirasi deb nomlangan ko lamli-fazoviy
“ ” ’
kompozitsiyasi chor tarafdan tomosha qilishga mo ljallangan bo lib, asarda ritm
’ ’
muttasil rivojlanib boradi. Doira markazidan tarqalayotgan qimlarda qum
yotqizilgan bo lib, unda insonning qo l-oyoqlari izlari aks etib, soat miliga teskari
’ ’
yo naltirilgan. Bu esa erning aylanishi holatini eslatadi.
’

Toshkentlik boshqa bir kulol X.Mirzaevning Soat deb nomlangan ishi“ ”
majozga ega vaqtning tutqich bermas qadami ulkan qumsoat tarzida ramziy
ifodalangan. Ko zga ko rinmas bo shliqni esa shamotning ko ndalang
’ ’ ’ ’
o rnatilgan qismi mujassam etgan.
’
Samarqandlik kulol X. Xudoyberdievning Saraton kompozitsiyasi echimi yana
“ ”
ham qiziqarli. Yozning harorati, saraton taftini his qilish so ndirilgan oqimtir
’
rangda va fakturaga tik yo l-yo l tushirilgan to lqinlar timsolida muvaffaqiyatli
’ ’ ’
ifoda etilgan. Tomoshabinni sarobni tomosha qilish tuygusitark etmaydi, rangli
plastik echim muallifga ijodiy ilhom baxsh etgan qumli dashtliklar, O rta Osiyoda
’
an anaviy bo lgan loysuvoq uylar yuzlari ko rinishi bilan hamohang bo lib
’ ’ ’ ’
ketadi. Qochirimlarga boy bo lgan xalq madaniyati an analarga murojaat qilish
’ ’
buxorolik kulol B.Gulovning Chanqovuz”asarida ham ko zga tashlanadi.
“ ’
O tmishda mahalliy aholi tomonidan suv uchun foydalanilgan bu idishlar o ziga
’ ’
xos talqin qilingan.
Muallif, ko zani boshlarini osmonga cho zgan ikki hayvon tanasi o rtasidan
’ ’ ’
an anaviy musiqa asbobi o sib chiqqan holda tasvirlaydi.
’ ’
B.Gulov folklor-ertak ruhida yo sinda bezakli naqsh va shakllar yordami bilan
’
xayoliy afsonaviy maxluqning yuzasini bezagan holda o ziga xos ifoda etadi.
’
O zbekistonda o tkazilgan simpoziumlar shundan dalolat berdiki,
’ ’
Markaziy Osiyo amaliy san atining noan anaviy kulolchilik sohasidagi
’ ’
ustalarning ijodiy tamoyillari bir-biriga o xshamagan holda o zlarining madaniy-
’ ’
tarixiy an analariga uzviy bogliq bu esa adabiy, folklor, epos, afsonalardan
’ –
foydalanishda ko riladi. Bunday bogliqlik ularning asarlariga hamisha o ziga xos
’ ’
kolorit va kerakli tamoyillik baxsh etadi. Badiiy Akademiyaning eo rgazmalar
’
zalidagi Navro z , Eng ulug va aziz , Mustaqillik bayramiga bagishlangan
“ ” “ ” ’
ko rgazmalar, shu bilan birga BMT loyihasi bo yicha Le Meridian
’ ’ “ ”
mehmonxonasida (1998) o tkazilgan O zbekistonning hunarmandchilik
’ “ ’
buyumlari” savdo ko rgazmalari so nggi yillarda an anaga aylandi.
’ ’ ’
Ushbu ko rgazmalarda noan anaviy kulolchilik asarlari ham io tirok
’ ’ ’
etmoqda. L. Mikerina jigarrang, ko k, moviy ranglar jilosi orqali yil fasllarini
– ’

aks etuvchi Dekorativ laganlar (2001) turkumi bilan, L.Kozlova Samarqand“ ”
terrakotalariga hamohang, ammo zamonaviy shakl-shamoyillar bilan uygunlashgan
va ayol qiyofasida tasvirlangan Bayram , Romans , Shodlik , Ohangdoshlik
“ ” “ ” “ ” “ ”
(2001) asarlari bunga misol bo lishi mumkin. Shu bilan birga bu ko rgazmalarda
’ ’
noan anaviy kulolchilik sohasida ko p yillardan beri samarali mehnat qilib
’ ’
kelayotgan ustalarning ijodiy izlanishlari bilan bahramand bo lasiz. A.Turgunov
’
asarlari o ziga xos shoirona matnga, serjilva qatlamga ega Oqshom ,
’ “ ”
Suhbat , Oltin kuz , Jang (2000), F.Toshmuhammedov Taqdir gildiragi (1991),
“ ” “ ” “ ” “ ”
Etuklik (1996), Sahovat (2000) asarlari fikrlashga moyillik tugdiruvchi teran
“ ” “ ”
falsafiy mushohadalar va madaniy qadriyatlar in ikosi bilan yigirilgan bo lsa,
’ ’
R.Yangibayevning Sherdor (1991) asarida tarixiy- madaniy muammolar plastik
“ ”
tarzda talqin etilgan. Savdo ko rgazmalarida samarqandlik kulollar X.Haqberdiev
’
va Z.Muxtorov asarlarida turli hayvonlar va qushlarning ko rinishlarini ifodalash
’
yo qolib ketgan shakllarni qayta tiklashga bshlgan intilishdan dalolad beradi.
’
Akademik Sh.Mo minova asarlari ( Voha , Kuz , Sharq ayollari va
’ “ ” “ ” “ ”
hokazolar) shakllari yaxlitligi, makonga o zaro faol munosabatda bo ladigan
’ ’
murakkab barokko kompozitsiyalari kabi nafis ifodaviylik, yorqin rangdorlikka
erishishda iste dodli kuloldan katta mahorat sarf qilishni taqozo etadi. U
’
yaratayotgan nafis chinni mahsulotlarda aks ettirilayotgan kompozitsiyalarda
personajlarning aniq ta sirchan tavsifini, syujetlarning o ziga xos obrazli
’ ’
echimlarini ko rish mumkin. Shu bilan birga uning asarlarida qator ayollarning
’
nazokatli timsoli mujassam etgan chinni haykalchalarni uchratish mumkin. Rassom
kulolning xom-ashyo sifatida chinnidan foydalanishi, undan eng zamonaviy
texnologiya asosida ish ko rib, rango-rang, bezaklari goyat nafis hamda murakkab
’
buyumlar yaratishiga imkon yaratadi.
Davlat yordamini his qilgan ustalar o z mahsulotlarining raqobatbardoshligiga
’
e tibor qilib, manfaatdorlikka erishish uchun ish ko lamini kengaytirmoqdalar.
’ ’
Bir qator maxsus kichik korxonalar tuzilmoqda.
Agar 70-80 yillarda noan anaviy kulolchilikdan ko rgazmalardan tashqari,
’ ’
shahar muhitiga o rnatish va inter erlarda qo llash keng tus olgan bo lsa,
’ ’ ’ ’

hozirda zamonaviy mahalliy me morchilikda ko proq qo llanilmoqda. Shu bilan’ ’ ’
birga shaxsiy imorat qurilishlarida kamin, fontanlar ishlash ham keng tus olmoqda,
bu ham Art Biznes (San at tijorati) bilan bogliq masalalaridan biridir.
’
Noan anaviy kulolchilik asarlarini shahar muhitida, bog va xiyobonlarda o rnatish
’ ’
kabi yo nalish rivoji muammoli sohalardan biri bo lmoqda.
’ ’
1991-2001 yillarda kulollar ijodida nafaqat afsona, doston yoki folklor ohanglari
va obrazlarini, balki qadimgi va o rta asrlar tasviriy san ati yodgorliklarida
’ ’
saqlanib qolgan syujetlarini ham o z ichiga qamrab oluvchi tarixiy-madaniy
’
muammolar plastik tarzda talqin qilish omiliga aylandi.

Kulolchilikda naqsh kompozitsiyasi tuzish usullari va nazariyasi.
Xal q a maliy san atining qaysi bir turi bo lmasin, uning zaminida
’ ’
naqsh elementlaridan tuzilgan kompozitsiya yo tadi.
Naqsh kompozitsiyasining bezak elementlari esa tabiatda uchrovchi gul,
novda , b arg , p arrand a va hayvonot dunyosini soddalashtirib tasvirlash
natijasida hosil qilinadi. H a r bir voha va shaharlarning naqsh
kompozitsiyalari bir-biridan o zaro ajralib turadi.
’ Toshkent, Xorazm,
Far g ona, Samar g and, Buxoro na qq o shlik maktablarini ng o
’ z o rnament va
rang k o lloritlari mavjud . Musta q il na q sh t uzish jara yo nida stilizastiya or q ali
na q sh elementlari o
’ zaro biriktiriladi. Na q sh b o ’ laklari ning vazifalari va
ravon chizilishiga etibor beriladi.
’ Gul , barg , novda , b o f t a va qo ’ sh bandlik
na q sh elementlaridan na q sh kompozitsiyasi tuziladi . Talaba larning
fantaziyalari, mavjud naqsh elementlarini ma lum qonun-q
’ o idalarga amal
qilgan holda joylashtirishda ular ma lum bilim va malakaga
’ ega
bo lishlari lozimligini taqozo etadi. Birgina
’ “ Bodom ” , “ Qalampir ”
nusxalari shaklidan naqq o shlik, zargarlik, k ulolchilik, kashtachilik,
zardo zlik kabi xalq am
’ a liy san atida turli-tuman o ziga xos naqsh ’ ’
namunalarini yaratish mumkin. Kompozitsiya tuzish yo llari va
’
ularning xomaki namunalarini tay yo rlash kulolchilik, naqq o shlik,

ganchkorlik, yo g o ch o ymakorlik va boshqa am’ a liy san at turlari uchun ’
umumiydek ko rinsada, aslida qo
’ ’ l lanilad i gan xom ash yo si, ijro pardoz
turlari bilan farqlanadi. Kompozitsiya so zi lotincha bo lib
’ ’ “ joylashtirish,
qurish, tuzish ” degan ma noni anglatadi.
’ Bunda tanlangan na q sh
kompozitsiyasiga k o
’ ra uning elementlari q o g oz yuzasida bir-biriga bo g li q
holda joylashib, yaxlit kompozitsiyani hosil q iladi. Tanlangan mavzu
mazmuniga mos keladigan na q sh kompozitsiyasini tuzish uchun bir q ancha
homaki eskizlar ishlanadi va ulardan talabga javob beradiganlari tanlab
olinib, kompozitsiya tuzishda q o
’ l laniladi. Na q sh kompozitsiyalar tuzishda
bo lak
’ larning o ’ rnini almashtirish, q o ’ sh imcha detallar kiritish or q ali
uning mavzusini yanada boyitish kabilar ham m u h im a h amiyatga egadir.
Na q sh mavzusining ifodalashda kompozitsiyaning asosiy q onuniyatlariga
rioya q ilish lozim . Kompozitsiyada naqsh yaratish muayyan qoidasini
simmetriya, assi m etriya, muvozanat, detallarning o
’ lchovi, shakli, rangi
kabilarga rioya qilish tashkil etadi va bunga qatiy amal qilinadi.
Kulolchilikda mustaqil naqsh tuzish jarayonida ustalar stilizastiya orqali
tuzilgan elementlarini o
’ zaro biriktiradigan naqsh elementlarining
vazifalariga va ularning ravon chizilishiga etibor beradilar.

2.11. Buxoro kulolchiligi qiyosiy taxlili .
Buxoro viloyatida joylahgan Gijduvon tuman kulolchiligi boshqa qolgan
viloyatlardan farq qiladi.
U asli ranglar va ornamentga boy. Yaqindagina vujudga kelgan emal idishlar
umumiy talabini so ngdirgan bo lsada, 30 turdan ortiq idishlar Gijduvonda’ ’
qilingan. Natijada milliy buyumlarning ko pgina turi o lchamli piyolalar,
’ ’
guruch yuvish uchun idishlar, asosan laganlar turli o lchamlarda ishlab chiqarilib
’
sotilgan. Shuningdek yog ko zasi va suv ko zasi hamda oftoba ishlab
’ ’
chiqarilgan.
O ba qishlogi XX-asrning boshlarida mashxur edi. Turli o lchamdagi idish
’ ’
tovoqlar u erda ishlab chiqarilardi.
Buyumlar nozik did bilan bezatilardi va yuqori sifat talablariga javob bera olardi.
Ko zalarni bezashda to q kulrang ranglardan foydalanar edilar. Bu an anani 80
’ ’ ’
yil oldin usta Azim (Shayton laqabli) boshlagan edi va uslubni sir saqlangan edi.
Gijduvon o yinchoqlari ham juda mashxurdir. O ba qishlogining butun axolisi
’ ’
ular ustidan qish fasli mobaynida ishlardilar.
Qushlar, hayvonlar va kichkina ko za shaklidagi o yinchoqlar churgurak deb
’ ’
aytilar edi. Hozirgi kunda Hamro Rahimova shu kasb ustasi hisoblanadi. Uning
400 ta o yinchoq uchun mo ljallangan kichik tandiri bor. O yinchoq yaratish
’ ’ ’
jarayonini uning o gli amalga oshiradi. Ba zan nevarasi va o gli usta
’ ’ ’

Abduqahhor unga ko maklashadilar. Usta Fatxullo ham o yinchoq yasaydi. U 4’ ’
turdagi ot va ot minuvchi, kema va sher bolasi shakklarda o yinchoq yasaydi.
’
Undan tashqari qushlar, tovuq, tuyalar ham yasab, ularni 4 ta rangga bo yagan.
’
Bular: qizil, yashil, sariq va to q jigar.
’
Ustalar bo yashda chetlarini afzal ko radilar.
’ ’
Gijdivonda ranglar qarama-qarshiligini tenglashtirib bo lmaydi.
’
Idishning markazi ikki yo l bo ylab chegaralanadi. Bazan markaziy
’ ’
maydonda 1 yoki bir necha simmetrik joylashgan tuzumni yaxshi bichim bilan
naqshlangan bo ladi.
’ Odamda bu mehrob chizigi markazdan yosh ikki burchak
tomondan chiziq formulasida maydonda kesishi bilan boshlanadi, ularning orasida
to rt aylana burchakli uchburchaklar bor.
’
Xulosa
O zbekistonning mustaqilligi milliy madaniyatimiz, ayniqsa xalq amaliy
’
san ati va hunarmandchiligi taraqqiyotigina keng yo l ochib berdi. Qadimdan
’ ’
rivoj topib kelayotgan naqqoshlik, ganchkorlik, yogoch o ymakorligi, badiiy
’
kulolchilik, misgarlik, kashtachilik turlari yana gurkirab o sa boshladi, uning
’
milliy badiiy an analari yanada rivojlanmoqda.
’
Respublika Vazirlar Mahkamasining 10 iyul 346 sonli qarorida 1997 yili
–
Xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy san atini yanada rivojlantirishni davlat
“ ’
yo li bilan qo llab quvvatlash chora tadbirlari to grisida-gi qarori alohida
’ ’ – ’
ahamiyat kasb etadi.
Albatta, bunday qaror amaliy san at rivojlanishida ham katta ta sir
’ ’
ko rsatdi.
’
O zbekiston Respublikasi, barcha
’ viloyatlarda xususiy ustaxonalar
ochilgan, ularda ko plab yoshlar san at sirlarini o rganmoqdalar, badiiy asrlar
’ ’ ’
yaratmoqdalar.
O zbek xalqining madaniyati naqadar yuksak bo lganligi ota-bobolarimiz
’ ’
qurgan binolar, me morchilik bezaklari, ularning rang-barangligi, geometrik va
’
o simliksimon naqshlar ularning kompozistion tasviri zavq olishga,
’
tarbiyalanishga, ular orqali o z orzu umidlarini, muhabbatlarini xalqqa izhor
’

soyalar uyno q iligini kuchaytirish maksadida ka t or texnik usullarni qo’ llagan
holda zardo zlar buyumlarga chuqur badiiy ma nodorlik ba
’ ’ g ishlashga muvaffa q
bo lganlar. Mate
’ rial sifatida sidirga rang silli q barqut, ayr i m hollarda atlasni
tanlagan zardo zlar o zlarini yuksak badiiy sezgirlikka ega ekanliklarini
’ ’
namoyon etganlar. Olovrang dizildan tortib nopormon q izilgacha bo lgan
’ o ’ nlab
tusda tovlanuvchi bunday barqut eng ma q bul material deb xisoblangan. Goh-go h da
nopormon barqut bilan moviy atlas ham ishlatilgan. Turli ko rinishlarda
’
tasvirlanuvchi butador va darham yo li
’ d agi gullar, darhami daraxt yo lidagi ’
engil erkin poziqiyalar, yoxud asosan 30 40 yillarda keng rasm bo lgan guli
— ’
chinni xri
— zantema kashtalarini zardo zlar ’ o ’ z ishlarida bajonidil qo ’ llaganlar.
Bu davr zardo zligida jiyaklar so nggi davrga oid buyumlardagidek hali ancha
’ ’
tara qq iy topmagan edi. Jiyaklar nisbatan ensiz, oddiy bo lsada, kashtalari
’ h amisha
nafis tiqilgan: u islimiy nozik
— o s ’ imlik novdasi, goho is limiy du raftora ikki —
yo ldan iborat
’ o ’ simlik novdasi ko rinishida ifodalangan. Jiyak ’ q ir g o q lari ensiz
silli q yo l oba yoki b
’ — o ’ rttirib tiqilgan obi l o ’ la tikishi bilan a y lantirib
chi q ilgai. Bunday jiyakning ichki qat ori b o
’ ylab engilgina kungura nusxa yo l ’
o
’ t q azilgan. O zining uslublashtirilgan xususiyatiga kura, 1224 y ’ i l xijriy
(1809 1810) deb sana
— qo ’ y i lgan, yu q or i da zikr etilgan mahsilar ham zardo zlik ’
buyumlarining shu guru x iga mansubdir.
Dastlabki davr uslub xususiyatlarini deyarli butunlay sa q lab qolgan bo lsa-da,
’
70 80-yillar zard
— o ’ zligi o zining xos xususiyatlariga ham egakim, bu hol uni ’
alohida guruhga ajratishni ta q ozo etadi. Butador (uning turlaridan biri butador i
tavqnok) xilidagi kompozitsiyaga ega b o
’ lish, sidir g a rang mayin b arqutlardan
foy dalanish, odmi tikish usullarini q o
’ llash, isli miy xilidagi jiyaklarning
mavjudl i gi singari 70-yillar kashtalariga xos b o
’ lgan uslub xususiyatlaridan
ta щ q ari buyumiing bejirimligiga, tantanavorligiga va b o’ yo q larining yor q inligiga
erishish uchun bo’lgan intilishni ham ko’ramiz. Ranglar yor q inligiga, birinchidan,
zardo’zlik tikishida rangdor shoyidan ko’pro q foydalanish va unga barqutni
«edirish», ikkinchidan, rangarni ochadigan bir qancha yangi tikuv y o
’ sinlarini
qo
’ llash orqali erishilgan. Kashtaning a y rim q ismlari uchun qo ’ llanadigan va

unga goyat yarashib turadigan, bundan ta shq ari gullarning girdini aylantirib
chi q ishda ishlatiladigan zar ip yoki zar aralashtirilib eshilgan ipak ipdan
foydalanish di qq atga sazovordir. Kashtalarga ma lum darajada mayinlik’
ba g ishlab, rangini ochib yuboradigan rangli ipak erishlar ham (pushti, t o q
’ q izil,
moviy, yashil, nopormon) bu davrga xos bo lgan asosiy bel
’ gi lardandir.
Zardo ziy birishimdo ziy deb nomlangan murakkab texnikali zardo zlikning
’ ’ ’
o ziga xos turi ham aynan mana shu davrga taallu
’ q lidir.
Gullari fabrikada t o
’ qilgan gazmollardan olingan daraxt xilidagi islimiy
kompozitsiyalar va butador xilidagi dabdabali, bezakli kompozitsiyalar islimiy
na q shlarning talqinidan o
’ tkir reallikni sa q lab qolgan (bu 70-yillarning boshlarida
vo q e bo lgan), biroq shunga
’ ’ q aramay, naqsh va milliy bezaklarni geometrik
shaklga solishga, uslublashtirishga intilish, umuman olganda, xuddi shu davrning
xarakterini belgilaydi. Dastlabki davr kashtalaridagi gul butodlari ancha real
ifodalansa, bu erda turli ko rinishdagi xurmo yapro
’ q lari, salib ko rinishidagi ’
girid va h okazo vositalar or q ali tal q in etiladi. Kashtalar h ajmi jihatidan « o
’ sa»
boshlaydi. Dastlabki davrga xos bo lgan, yapro
’ q nusxa kashta daldasi bilan
durshalgan mayda gul girihlarni na q shli yirik daldalar sidib chi q aradi (diametridan
30 40 santimetr).
—
80-yillar oxirida esa ancha murakkab yangi kashtalar yuzaga keldi, tagzamindagi
oralid bush joylarni ikkinchi darajali elementlar bilan to ldirishga intilish paydo
’
bo ldi. Kashta gullari ayrim-ayrim shoxobchalarga ajralib ketdi. Dastlabki davrga
’
oid bo lgan islimiy kashtali ensiz, odmi jiyaklar xiyla murakkablashdi. Uchinchi
’
davr zardo zlik yodgorliklari uchun taalluqli bo lgan keng «ochih» jiyak turlari
’ ’
bunyodga keldi.
Bu davr (80-yillarning oxiri) tun zardo zligida katak-katak bar
’ q utlar keng
mi q yosda dhllanila boshladi. Q izil mayin bar q utlardan tash q ari och k o
’ k va
nopormon Barqutlar iste mol
’ q ilinardi. Bu davr zardo zligining yana bir O ziga ’ ’
xos tomoni bu t oq nishon deb atalgan usul h isoblanadi. Gazmol ustiga rangli
shoyidan to shama
’ qo ’ yilib, ustidan kalyobatun bilan may da katakchalar tikib
chi q ilgan.

90-yillarning boshida (1893 yil) zar iplarning yangi navlari ko p miqdorda ishlab’
chi q arilib, ular rangli ipak iplarni deyarli batamom si q ib chiqardi va umumiy tikish
uslubini ham tubdan o
’ zgartirib yubordi.
Uchinchi davr (1890 1900 yillar) zardo zligi tikishining haddan ortiq m
— ’ i lligi,
detallarining k o
’ pligi, k o ’ pincha ishining zargarona uta nozikligi bilan ajralib
turadi. Turli kurinishdagi b o
’ rtiq girihlar, yulduzchalar va shunga o ’ xshagan
boshqa bezaklar buyumga o
’ zgacha zeb berib turgan, ular a lo sifatli zar sim ’
bilan tiqilib, rangli shoyi iplarda goyat hafsala bilan jilo berilgan. Butun kashta
yuzasi buylab sochilgan bunday bezaklar q immatbaho zargarlik ta q incho q larini
esga soladi. Tagzaminning ochi q joylari qo
’ shimcha elementlar bilan zich tiqil ib
to ldirilganidan gazmolning rangi
’ g ira-shira ko rinib turgan. Jiyak kashta ’
hoshiyasini to ldirishi bilan barobarida uning salmo
’ g ini ham oshirib yuboradi.
Milliy naqshlar islimiy elementlarning uslublashuvi va geo metrik shakllar kasb
etishi tobora takomillashib boravergan.
Butador xilidagi butoqlar kashtasi ancha ilgari mumkin q adar real narsa deb talqin
etilar edi, 1890 1900 yillar buyumlarida esa ular ichi mayda islimiy
—
uslublashtirilgan naqshlarga tula yirik-yirik cho zincho
’ q doiralar, kvadratlar,
hal q alar va hokazo ko rinish kasb etgan. Milliy naqshlar ichida davhur
’
kompozitsiyasi alohida o rin tutadi. Bu davr zardo zligida paydo bo lgan
’ ’ ’
rango-rang gulli barqutlar aynan shu turdagi kiyimlar tikishda foydalanilgan.
Bunda gazmolning ancha-muncha Kismi kashtagullardan xoli qolib, a lo barqut
’
o
’ zining qiymatini y o q ’ otmagan. Ayrimlari 25 27 santimetr enlikdagi «ochi — q »
maydonlar vam xuddi shu milliy naqshlardan andoza olib t iqilgan.
Bu davr zardo zlik yodgorliklaridagi darham va butador kompozitsiyalari
’
dabdabali liboslarga zeb berishda foydalanilgan, darhami daraxt kompozitsiyasi
esa sira uchramaydi.
XX asrning ikkinchi un yilligi zardo zlik buyumlari bizgacha goyat kam etib
’
kelgan. Shu boisdan bu davr umumiy uslubi haqida bir narsa deyish qiyin.
Umuman olganda bu ham 1890 1900 yillardagi goyat serhasham zardo zlik
— ’
uslubidan uncha farq q ilmagan, biro q uning shun day o ziga xos xususiyati ham
’

borki, bu davr buyumlarini alohida tahlil q ilishga t o’ la asos b o ’ la oladi.
1890 1900 yillar uchun xos bo lgan buyumlar va texnik uslublar rango-rangligi
— ’
bu erda k o’ zga tashlanmaydi. Usta zardo’z imkoni boricha oz narsa i щ latib, soz
buyum yasashga tirishadi — u birgina ip — zar yoki kumush «sim»dan
foydalanadi. Natijada kashta shun day bir orir manzara kasb etadiki, keragidan
ortiqcha — yar q irab turgan zarrin rang kishi g ashini keltirib, noxush kayfiyat
paydo qiladi. Bunda biz zardo zlikning na
’ o ’ tgan asr 70 80 yillariga xos —
bo lgan rangdorlikni, na 1890 1900 yillariga xos bo lgan zav
’ — ’ q yob
jimjimadorlikni ko ramiz. Boy bezagi va yor
’ q in tovlanib turishi zardo zlik bilan ’
aslo chi q isholmaydigan rang-bara n g gulli barqutlar nisbatan so nggi davrlarda
’
yaratilgan buyumlarning k o
’ rkamligini oshirish u yo q da tursin, balki ularning ba -
diiy hiymatiga putur etkazdi.
O rta Osiyoning mohir ustalari
’ q ulida barq urib gullagan Buxoro zardo zlik ’
san ati o zining badiiy
’ ’ q iymati bilan muhim o rin tutadi. Necha asrlar ’
davomida usta zardo zlar tikishning eng ajoyib yo llarini topdilar va uni
’ ’
takomillashtirdilar.
Ranglardagi nazokatni chuqur h is etilgan holda och iq rangli shoyilar zardo zlikka
’
tatbiq etila boshlandi. Milliy naqshlarning ayrim elementlari va kompozi st ion
tuzilishlari be q iyos xayolot mahsuli ekanligi aslo sir emas . An anaviy
’
talqinlarning keng miqyosda qo llanilishi va an anaviy kompozistion
’ ’
sxemalarning mo lligiga qaramay, bunda qotib qolgan andaza yoki shablondan
’
asar ham ko rmaymiz. Bular hammasi ustalarning Uzbekistan xalqlari madaniy
’
merosi xazinasiga bebaho hissa bo lib qo shiladigan chinakam san at
’ ’ ’
durdonalari yaratishiga imkon beruvchi qizgin ijodiy mehnatdan darak berib
turibdi.
Kandakorlik san ati ham san at, ham hunar. U asrlar mobaynida
’ ’
ota-bobolarimiz tomonidan ko z qorachigidek asrab-avaylab kelingan xalq amaliy
’
bezak san ati durdonasidir. Tarixda va ayni kunlarga qadar saqlab kelinayotgan
’
bu amaliy san at turlari kelgusida yanada qadrlanadi, ardoqlanadi. Zero, ishlangan
’
takrorlanmas naqshlar inson idrokining, odam his- tuygularining ifodasidir.

Buxoro viloyatida joylahgan Gijduvon tuman kulolchiligi boshqa qolgan
viloyatlardan farq qiladi.
U asli ranglar va ornamentga boy. Yaqindagina vujudga kelgan emal idishlar
umumiy talabini so ngdirgan bo lsada, 30 turdan ortiq idishlar Gijduvonda’ ’
qilingan. Natijada milliy buyumlarning ko pgina turi o lchamli piyolalar,
’ ’
guruch yuvish uchun idishlar, asosan laganlar turli o lchamlarda ishlab chiqarilib
’
sotilgan. Shuningdek yog ko zasi va suv ko zasi hamda oftoba ishlab
’ ’
chiqarilgan.
O ba qishlogi XX-asrning boshlarida mashxur edi. Turli o lchamdagi idish
’ ’
tovoqlar u erda ishlab chiqarilardi.
Buyumlar nozik did bilan bezatilardi va yuqori sifat talablariga javob bera olardi.
Ko zalarni bezashda to q kulrang ranglardan foydalanar edilar. Bu an anani 80
’ ’ ’
yil oldin usta Azim (Shayton laqabli) boshlagan edi va uslubni sir saqlangan edi.
Gijduvon o yinchoqlari ham juda mashxurdir. O ba qishlogining butun axolisi
’ ’
ular ustidan qish fasli mobaynida ishlardilar.
Qushlar, hayvonlar va kichkina ko za shaklidagi o yinchoqlar churgurak deb
’ ’
aytilar edi. Hozirgi kunda Hamro Rahimova shu kasb ustasi hisoblanadi. Uning
400 ta o yinchoq uchun mo ljallangan kichik tandiri bor. O yinchoq yaratish
’ ’ ’
jarayonini uning o gli amalga oshiradi. Ba zan nevarasi va o gli usta
’ ’ ’
Abduqahhor unga ko maklashadilar. Usta Fatxullo ham o yinchoq yasaydi. U 4
’ ’
turdagi ot va ot minuvchi, kema va sher bolasi shakklarda o yinchoq yasaydi.
’
Undan tashqari qushlar, tovuq, tuyalar ham yasab, ularni 4 ta rangga bo yagan.
’
Bular: qizil, yashil, sariq va to q jigar.
’
Ustalar bo yashda chetlarini afzal ko radilar.
’ ’
Gijdivonda ranglar qarama-qarshiligini tenglashtirib bo lmaydi.
’
Idishning markazi ikki yo l bo ylab chegaralanadi. Bazan markaziy
’ ’
maydonda 1 yoki bir necha simmetrik joylashgan tuzumni yaxshi bichim bilan
naqshlangan bo ladi.
’ Odamda bu mehrob chizigi markazdan yosh ikki burchak
tomondan chiziq formulasida maydonda kesishi bilan boshlanadi, ularning orasida
to rt aylana burchakli uchburchaklar bor.
’

A dabiyotlar r o’ yxati:
1. Karimov I.A. O zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. - T.:
’
O zbekiston, 1993. - 363 b.
’
2. Karimov I.A. Barkamol avlod - O zbekiston taraqqiyotining poydevori. -
’
T.: O zbekiston, 1998. - 64 b.
’
3. Yuksak ma naviyat engilmas kuch. T.: O zbekiston, 2008.
’ – ’
4. Abdullaev T. XIX XX asrlarda o zbek kandakorlik san ati .T.1973.
– ’ ’
5. Bulatov S.S. O zbek xalq amaliy bezak san ati. T.: 1991.
’ ’
6. Abdullaev T., Faxretdinova D.,Hakimov A.Ma danga bitilgan
’
qo shiq .T.1986
’
7. Bulatov S.S., Tolipov N. Go zallik falsafasi. T.: Fan va texnologiya
’
nashriyoti. 2008.
8. Bulatov S.S , Qosimov J..T., Muxsinov S.I., Habibova M.M.
O zbek milliy kandakorlik san ati . T 2003
’ ’
9. Halimova D .A .Buxoro kandakorligi . Buxoro 1996

10. Bulatov S.S, Qosimov J.T., Avliyoqulov M.M . Kandakorlik san atiga’
oid lugat terminlari . T. 2003
11. Halimova D, Muxsinov S. Mis kandakorligi (o quv qo llanma) Buxoro
’ ’
1994 y.
12. O zbekiston san ati. - T.: Sharq, 2001. 69-72 b.
’ ’
13. O rolov A.S., Mo jiza yaratish san ati. T.: Mehnat, 1996. 93-105 b.
’ ’’ ’ –
14. Apuxtin O.K. Badiiy naqsh maktabi. T., «Oqituvchi», 1969.
’
15. Azimov I. «O zbekiston naqshu nigoralari. T.,
’ — G . G ulom nomidagi
Adabiyot va san at nashriyoti, 1987
’
16. Bulatov M. S. Geometricheskaya garmonizastiya v arxitekture Sredney
Azii IX XV vv. M., «Nauka», Glavnaya redakstiya vostochnoy
— —
literaturы, 1978.
17. Muhsinova A, Avliyoqulova Sh, Qosimov J. “ Kandakorlik buyumlarini
bezashda foydalaniladigan bezak va tasvir turlari”. (Ilmiy maqola, tezislar
to’plami.) Buxoro.2008 y. 263-264 b.
18. Mirzaahmedov M. A. Boshlangich badiiy naqsh ishlash metodikasi,
Toshkent, «O qituvchi», 1976.
’
19. Mirzaahmedov M. Materiallarga badiiy ishl ov berish. T., «O qituvchi»,
’
1986.
20. Hasanov R. Boshlangich sinflarda naqsh chizish metodikasi. Toshkent.
—
O qituvchi, 1972.
’
21. Qosimov Q. Naqqoshlik. Toshkent: «O qituvchi» nashriyoti, 1982.
— ’
22. Muxsinov S, Qosimov J. Xalq amaliy bezak san atida Buxoro kandakorligi
’
san atining o rni va ahamiyati. Tasviriy va amaliy san at
’ ’ ’
o qituvchilarini tayyorlash samaradorligini oshirish masalalari. T, (Ilmiy
’
maqola, tezislar to plami.) 2008. B 172-173.
’
23. Muxsinov S., Qosimov J., Muxsinova A. Kandakorlikda ishlatiladigan
po lat qalamlar va ularda bajariladigan o yma turlari. Oliy ta lim tizimida
’ ’ ’
musiqa, tasviriy va amaliy san at fanlarining dolzarb muammolari. Buxoro.
’
(Ilmiy maqola, tezislar to plami.) 2010. B 38-40.
’

Купить

Информация о документе

Продавец

Zardo’zlik san’atining tarixiy rivojlanishi

Похожие документы