Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 2.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Umumta’lim maktablarida o’quvchilarning musiqaviy madaniyatini shakllantirish

Купить
 « Umumta lim maktablarida o quvchilarning musiqaviy madaniyatini’ ’
shakllantirish »
mavzusidagi
BITIRUV  MALAKAVIY  ISHI
MUNDARIJA
Kirish 3
…………………………………………………………………………
I   Bob.   Musiqa   madaniyati   darslarni   samaradorligini   oshirishida   nota
o`quvining ahamiyati. Nota o`qish malakalarini shakllantirishning asoslari
1.1 Tovush   aparatining   tuzilishi.   Bola   ovozining   shakllanishi   va   uni
saqlash ...7	
……………………………………………………………………………
1.2 O`quvchilarni   nota   o`qish   va   notaga   qarab   kuylashga   o`rgatishning
daslabki jarayoni .. 19	
………………………… ………………………………………
II   Bob.   Musiqa   madaniyati   darslarida   nota   o`qish   va   notaga   qarab
kuylashning uslubiy vositalari
2.1 Vokal mashqlari orqali notaga qarab kuylash malakalarini shakllantirish	
…
28	
……………………………………………………………………
2.2   Musiqa   madaniyati   darslarida   nota   o`quvini   tezlashtirishda   solfedjiodan
foydalanish ..35	
……………………………………………………………………… XULOSA .. ..47………………………………………… ………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati .....49	
……………………………………
ILOVALAR ..50-60	
…………………………………………………………… KIRISH
Muammoning   dolzarbligi:   Endilikda   mustaqil   Respublikamiz   ijtimoiy
hayotimizining barcha sohalarida tubdan o`zgarishlar, yangilanishlar jadal suratlar
bilan   amalga   oshirilmoqda.   Ayniqsa,   o`z   tarihimiz,   sa`natimiz,   madaniyatimiz,
ma`naviyatimizni   o`rganish   va   bunda   kelajagimiz   bo`lgan   yosh   avlodni
baharamand qilish asosiy vazifalardan birin bo`lib turibdi.
O`zbek   xalqi   o`zining   tarixida   buyuk   olim   va   fuzololari   Beruniy,   Al-
Xorazmiy,   Al-Farobiy,   Ibn   Sino,   Imom   Buxoriy,   At-Termiziy,   Ahmad   Yasavviy,
Ulug`bek,   Navoiy,   Bobur   kabi   siymolar,   fanning   barcha   sohalarida   ulkan
tadqiqotlar yaratib, butun jahonni larzaga soldilar.
O`zbekistonning   yorqin   kelajagini   ta`minlash   uchun   yosh   avlodni   ota-“
bobolarmizni   yaratgan   ma`naviy   merosidan   bahramant   qilish   siyosatimizning
actual masalalaridan biridir.	
”
I.A.Karimov 
Shaxsning   har   tomonlama   komil   inson   bo`lib   shakllanishida   barcha   fanlar
qatori   musiqaning   alohida   o`rni   bor.   Musiqa   shaxs   ma`naviy   barkamoligining
tarkibiy   qismlaridan   biri   sifatida   namayon   bo`ladi.     Musiqa   sanatining   yosh
avlodga kuchliroq ta`sir ko`rsatishi faqat uni faol hamda chuqur idrok etishni emas,
balki   o`quvchilarning   shu   san`at   bo`yicha   dars   jarayonida   o`rganilayotgan   vakal,
solfedjio   faoliyatlarini   shakllantirish   va   rivojlantirishni   taqozo   etadi.   Madomiki
shunday   ekan,   umumta`lim   maktablarida   olib   borilayotgan   musiqa   darslarining
mohiyatini   bugungi   kun   musiqa-pedagogikasi   nuqtai   nazaridan   o`zgartirish,
darslarni   yangi   pedagogik   tehnologiya   asosida   o`tish   maqsadga   molikdir.   Chunki
bungi   kun   musiqa   ta`limining   eng   muhim   maqsadlaridan   biri   nazariy   va   amaliy
jihatdan bilimli, ijodkor, qobilyatli yoshlarni tarbiyalab yetishtirishdir.
O`quvchilarda   yuqorida   keltirilgan   bilim   va   ko`nikmalarni   shakllantirishda
musiqa   darslarida   jamoa   bo`lib   kuylash   va   nota   o`quvi   faoliyatlariga   ko`proq
e`tiborni qaratish muhimdir.  Ashulani   to`g`ri   aytish   va   o`rganishni   tezlashtirish   uchun   esa   notaga   qarab
yani   solfedjio   qilib   aytish   malakalarini   egallash   katta   ahamiyatga   egadir.   Bu
faoliyat   o`quvchilarda   nota   o`qishni       shakllantirish   bilan   bir   qatorda   ular   uchun
eng   muhim   bo`lgan   eshitish   ya`ni   musiqani   ongli   idrok   etish   qobilaytini   ham
rivojlantiradi.   Bu   esa   o`quvchilarda   musiqa   darsining   vakal-xor,   jamoa   bo`lib
qo`shiq   aytish,   musiqa   nazaryasi,   musiqa   tinglash   qobilyati   va   boshqa   qator
faoliyatlarni osonlik bilan o`zlashtirishda juda katta yordam beradi. Mavzumizning
mohiyati   shundaki,   hozirgi   qadar   dars   jarayonida   musiqa   faoliyatlarining   barcha
turlaridan dars imkoniyati chegarasida foydalanilmoqda.
Musiqa   darslarining   saviyasi,   sifati   yanada   unumli   bo`lishligi   uchun   dars
davomida   solfedjio,   ya`ni   nota   o`qish   va   notaga   qarab   kuylash   faoliyatlariga
ko`proq vaqt ajratish darsning sifatini ta`minlaydi.
Xulosa   qilib   aytganda   nota   o`qish   va   notaga   qarab   kuylash,   ya`ni   solfedjio
dars   davomidagi   barcha   faoliyatlarni   nazariy   va   amaliy   jihatdan   birbiriga
bog`laydi, o`quvchilarda aniq va yuqori kuylash saviyasini  shakllantiradi. Musiqa
darslari   samaradorligini   yanada   oshirish   ularni   ilmiy   va   amaliy   nuqtai   nazaridan
o`rganish   bugungi   kun   musiqa   pedagogikasini   dolzarb   vazifalaridan   biridir.
Shundan   kelib   chiqgan   holda   biz   o`z   bitiruv   malakaviy   tadqiqot   ishimizning
mavzusini tanladik.
Bitiruv   malakaviy   ishning   maqsadi:   Musiqa   darslarining   samaradorligini
oshirishda   nota   o`qish   va   notaga   qarab   kuylash   malakalaridan   yanada   kengroq
foydalanishning   imkoniyatlarini   nazariy   va   amaliy   jihatdan   yanada   chuqurroq
o`rganish va maktab o`quv tizimiga tadbiq etish.
Tadqiqotimizning   obyekti:   O`rta   maktabda   musiqa   madaniyati   darslarining
o`qitilish jarayoni. Tadqiqot   predmeti:   Musiqa   madaniyati   darslarining   jamoa   bo`lib   kuylash
faoliyati   jarayonida   o`quvchilarning   notalarni   erkin   o`qishi   va   kuylashga   bo`lgan
badiiy ehtiyojini qondirish hamda qiziqishlarni shakllantirish.
Tadqiqotning   maqsadi:   obyekti   va   predmetidan   kelib   chiqib   quyidagi
vazifalar belgilab olindi:
1. Musiqa madaniyati darslarini tashkil etgan faoliyatlarga umumiy izoh
berib chiqish;
2. Musiqa   madaniyati   darsining   asosiy   faoliyatlaridan   biri   solfedjioni
o`quv mahshulotlariga yanada kengroq tadbiq etish imkoniyatlariga tasnif berish;
3. Musiqa   darslarida   notalarni   solfedjio   qilib   kuylashning   shakl   va
usullarini ishlab chiqish.
Tadqiqot   jarayonida   shunday   ilmiy   faraz   olg`a   surildiki,   maktabda   musiqa
darslarida qo`shiqlarni sifatli aytishda notaga qarab kuylash ya`ni solfedjioda keng
foydalanishni ommalashtirishni biz quyidagi faoliyatlar orqali amalga oshirishimiz
mumkin, agar: 
1. O`quvchilarga notalarni erkin o`qish va kuylash orqali qo`shiq aytish
san`atiga bo`lgan qiziqishlarini solfedjio faoliyati orqali amalga oshirilsa;
2. O`quvchilarga notalarni erkin o`qishlari va kuylashlari uchun darsdan
tashqari o`quv mashg`ulotlari tashkil qilinsa va faoliyat ko`rsatilsa.
3. Tanlangan   qo`shiqlarni   notalarini   o`quvchilar   tomonida   erkin   o`qish
va kuylashlarida yetarli bilim va malaka bo`lsa;
4. Solfedjio faoliyatining darsning boshqa faoliyatlariga bog`lab o`tilsa;
Tadqiqotning   metadologik   asosini   mutaffakirlamizning   musiqa   san`atining
o`qitilishini tarbiyaviy ahamiyati haqidagi fikrlari O`zbekiston davlatining  Ta`lim“
to`grisda gi     qonun,   Kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturi   milliy   musiqaviy	
” “ ”
qadriyatlarini shakllantirish to`g`risida, xalq ta`limi musiqa estetik tarbiya sohasida
chiqarilgan farmonlari va hujjatlari tashkil etadi. Tadqiqotning   ilmiy   yangiligi   va   nazariy   ahamiyati:   shu   bilan   aniqlandiki,
maktabda   musiqa   madaniyati   darslarning   samaradorligini,   sifatini,   unumdorligini
yanada   oshirishda   notaga   qarab   kuylash   ya`ni   solfedjio   faoliyatidan   kengroq
foydalanish zarurligi isbot qilindi.
Solfedjio   faoliytida   kengroq   foydalanishning   imkoniyotlari   shakl   tuzulishi
hamda uning mazmuni yoritib berildi.
O`quvchilarning unga bo`lgan tayyorgarliklarining darajasi va ko`rsatkichlari
aniqlandi:   O`quvchilarga   musiqa   darslarida   notaga   qarab   kuylash   orqali
qo`shiqlarni   sifatli   o`rgatish   hamda   keng   ommalashtirish   samaradorligini   shart
sharoitlar nazariy va tajribada asoslandi.
Tadqiqotning   amaliy   ahamiyati   shu   bilan   belgilandiki,   undagi   nazariy
hulosalar   o`quvchilarning   notalarni   o`qishni   tez   o`zlashtirishlarida   solfedjiodan
keng foydalanish kerakligini ko`rsatdi.
Muammoga tegishli uslubiy ko`rsatlamalarni  Musiqaviy madaniyat  darslari“ ”
va   mashg`ulotlarini   o`qitishda   va   olib   borishda   o`quvchilarni   darsdan   bo`sh
paytlari faoliyatlari jarayonida samarali kuylash mumkin.
Bitiruv malakaviy ishning mundarijasi kirish, ikki bob, xulosa va adabiyotlar
ro`yhatidan iborat. I-BOB. MUSIQA MADANIYATI DARSLARI SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA NOTA O`QUVINING AHAMIYATI. NOTA O`QISH
MALAKALARINI SHAKLLANTIRISHNING TASHKILIY ASOSLARI
1.1. Tovush apparatining tuzilishi. Bola ovozining shakllanishi va uni
saqlash
Bugungu   kunda   musiqa   madaniyatining   rivojlantirishda   bolaning   ovozini
tarbiyalash   va   saqalash   masalasi   juda   katta   ahamiyatga   egadir.   Biroq   bolalarni
qo`shiqchi   qilib   tarbiyalash   masalalari   musiqa   ta`limi   fanining   anchagina
murakkab va eng kam o`rganilgan qismidir.
Hozirda   bolalar   ovozini   tarbiyalash   va   saqlash   muommosini   o`rganish
masalalari   bilan   mamlakatimizning   yirik   musiqashunos   mutahassislari,
professorlari     shug`ullanmoqdalar.   Bu   olimlar   tovush   apparatining   tuzilishi   va
rivojlanish   xususiyatlarini   tekshirib   chiqib,   bolalar   ovozini   tarbiyalash   va
saqlashning ilmiy asoslangan bir qancha metodlarini taklif etdilar.
Yuqori   nafas   yo`li   sog`lom   bo`lgan   ko`pgina   bolalarni   tekshirib   chiqish
natijasida   bolalarning   nisbatan   ko`p   chiligining   tovush   apparati   sog`lom
bo`lmaganligi   xatto   ovoz   boylamlari   (pardalari)   nosog`   ekanligini   aniqlashdi.
Mutahassislar  olib borgan juda ko`p kuzatishlar  natijasida shu narsa aniqlanganki
bu   kassalikka   musiqa   darslarida   va   xor   to`garaklarida   qo`shiq   aytishga
o`rgatishning   noto`g`ri   yo`lga   qo`yilganligi   asosiy   sabab   bo`lgan.   Bu   narsa   o`z
navbatida   bolalar   xor   jamoasiga   rahbarlik   qila   bilmaslikdan,   maktabdagi   ashula
o`qituvchisining   malakasi   kamligidan   kelib   chiqadi.   Afsuski,   umumiy   ma`lumot
maktablarida   ashula   o`qituvchisi   masalasi   hozirga   qadar   hal   qilinmagan,   natija
Respublikamizning ko`pchilik maktablarida ashuladan unchalik xabari bo`lmagan,
bolalar   ovozining   xususiyatlari,   ularning   rivojlanish   davrlari,   bolalar   ovozi
gigiyenasi asoslari va uni saqlash masalalari haqida deyarli hech qanday tassavurga
ega bo`lmagan kishilar ashula darsini olib bormoqdalar. Har   bir   ashula   o`qituvchisi   va   xor   jamoasining   rahbari   tovush   apparatining
tuzilishini,   bolalarda   uning   rivojlanish   xususiyatlarini   bilish   hamda   ashula   aytish
jarayonining fiziologik qonunlarini tushunishi kerak.
Mana shularga asoslanibgina ashula aytadgan ovozni tarbiyash uchun u yoki
bu usulni qo`llash mumkin.
Ovoz apparatining tuzilishi
Qo`shiq   aytish   apparatining   tovush   hosil   qiladigan   asosiy   qismi   hiqildoq,
tomoqning   yuqoridagi   nafas   yo`lidir.   Hiqildoq   tog`aylardan   iborat   bo`lib   ular
muskullar   yordamida   harakatga   keladi.   Uzuksimon,   cho`michsimon   va
qalqonsimon   tog`aylar   tovush   hosil   qilishda   asosiy   ro`l   o`ynaydi.   Hiqildoqning
ichki   devori   ovoz   yorig`ini   hosil   qiladi,   uning   chetlari   esa   ovoz   boylamlaridan
iborat   bo`lib,   ular   gorizantal   holatda   yotadi   va   elastic   to`qimalardan   tuzilgan
bo`ladi. Ovoz boylamlari oldingi tomonda qalqonsimon tog`ayga yopishib, o`zoro
birlashib turadi, orqa tomonda esa bir-biridan uzoqlashib, o`rtasida o`tkir burchak
hosil   bo`ladi,   shuning   uchun   ovoz   yorig`i   uchburchak   shaklidadir.   Boylamning
uchlari   tog`ayga   yopishgan:   qalqonsimon   tog`aylar   boylamlariga   birlashtiradi   va
ajratib turadi.
Asosiy   harakatlanitiruvchi   kuch   vazifasini   tog`aylarni   bir-biriga
yaqinlashtiradigan   yoki   uzoqlashtiradigan   qalqon-uzuksimon   bir   juft   muskul
bajaradi.   Boylamlar   u   yoki   bu   darajada   tarang   tortilishi   va   qisqarishi,   butunicha
yoki chetlari gina tebranishi mumkin. Bu narsa tegishli tog`aylarning yaqinlashishi
yoki uzoqlashish darajasiga bog`liqdir. Boylamlar tinch turganda deyarli harakatsiz
holatda   bo`ladi,   ular   orasidagi   tovush   yorug`i   deyarli   katta   bo`lmaydi,   havo   esa
nafas   olinayotganda   ovozsiz   o`tib   turadi.   Tovush   hosil   qilish   uchun   muskullarni
ma`lum   darajada   zo`riqtirish   talab   qilinadi,   bu   zo`riqish   esa   nafas   olish   va   nafas
chiqarishda havo ko`proq olingandagina, ya`ni ashula aytish nafas olinayotgan va
chiqarilayotgan   vaqtdagina   hosil   bo`ladi.   Tovush   nasaf   chiqarish   paytida   havo
oqimi   hiqildoq   orqali   o`tib,   butun   ovoz   apparatini   yoki   ashula   aytish   apparatini
harakatga   keltirishdan   hosil   bo`ladi.   Ashula   aytilayotganda   o`pkadan     chiqgan havo kuch bilan boylamlarni chiqib uni harakatga keltiradi. Boylamlar ko`tariladi,
cho`ziladi,   ovoz   yorig`i   bir   qadar   kengayadi   shundan   so`ng   boylamlar   yana   o`z
holiga qaytadi  va ovoz yorig`I deyarli  yopiladi. Yangidan havo oqimining kirishi
bilan   bu   jarayon   takrorlana   boradi.   Boylamlarning   shu   hilda   harakat   qilishi
natijasida   tovush   hosil   bo`ladi.   Shunday   qilib   ovoz   boylamlari   muskullar   va
tog`aylar hiqildoqning ichki qismlari bo`lib ashula aytadigan ovoz mana shu yerda
hosil bo`ladi.
Biroq ovoz boylamlari hosil qilgan tovush zaif va deyarli tembrsiz   bo`ladi.
Tovush   o`ziga   hos   hossalarga,   ya`ni   tembr   va   kuchga   ega   bo`lishi   uchun
qo`shimcha sharoitlarni talab qiladi. Bunda rezonatorlar, halqum, burun halqum va
o`giz   katta   ahamiyatga   ega.   Huddi   mana   shular   tovushga   ma`lum   tus   va   kuch
beradi.   Bundan   tashqari   tovush   tovush   kuchi   boylamlarni   harakatga   keltiradigan
havo   oqimining   kuchiga   va   ko`lamining   kengligiga   bog`liq.   Amplituda   qancha
keng   bo`lsa,   ovoz   shuncha   kuchli   chiqadi   va   aksincha   ampilituda   qancha   zaif
bo`lsa, tovush ham shuncha nimjon bo`lib chiqadi.
Tembor (tovush tusi) hosil qilishda hiqildoqning elastic qismi ham bir qadar
ahamiyatga   ega,   lekin   bunda   boylam   ustidagi   kamgak   bilan   hiqildoq   ustidagi
kamgak sohta ovoz boylamlaridan to tilning uchigacha, tishlar va labgacha bo`lgan
a zolari asosiy rolni o`ynaydi.’
Tovushning   ohirgi   hossasi,   uning   balandligi   ovoz   boylamlarining   tarang
bo`lib   tortilishi   darajasiga,   ularning   tebranish   tezligiga   bog`liqdir.   Boylamlar
qancha ko`p tarang bo`lib tortilsa, ovoz shuncha balan, qancha bo`sh tortilsa ovoz
shuncha   past   bo`lib   chiqadi.   Boylamlarning   tarang   qilib   tortilishining   chegarasi
bor,   agar   bu   chegaradan   o`tib   ketilsa,   og`ir   travmaga   ducxor   bo`lishdan   tashqari,
ashula aytish u yoqda tursin, hatto gapirishga ham ovoz chiqmay qolishi mumkin.
Demak,   tovushning   barcha   asosiy   hossalari     kuchi,   tembri   va   balandligi   ovoz	
–
boylamlarigagina   bog`liq   bo`lib   qolmasdan   balki   butun   tovush   apparatiga   ham
bog`liqdir. Ashula   aytish   jarayoni   juda   takkomillashgan,   juda   murakkab   funksiyalar
ketma-ketligidan   iborat   bo`lib,   ularni   faqat   bir-biri   bilan   organik   bog`langan   bir
butun   holda   qarab   chiqish   mumkin.   Ashula   aytish   apparatining   hamma   ishi   va
butun ashula aytish jarayoni oily nerv faoliyatining umumiy qonuniga bo`y sungan
va halqali refleksning yorqin misoli bo`lib hizmat qiladiki, bir juft yoki bir guruh
muskullar   harakatga   kelsa,   boshqa   muskullar   ham   harakatga   keladi.   Chunonchi
tovush   chiqarmoqchi   bo`lishingiz   bilan     ovoz   muskullari   boylamlari   bilan
birgalikda   harakatga   keladi,   hamda   avtomatik   tarzda,   hech   qanday   zo`riqishsiz,
fiziologik zaruriy nafas chiqariladi, bu siz albatta tovush hosil bo`lmaydi. Shunday
qilib,   aytish   funksiyasini   bajarish   uchun   barcha   tayanch   muskull   nafas   apparatini
ishga   solish   va   hiqildoqning   ovoz   hosil   qiladigan   qismlarini   harakatga   keltirish
zarur.   Tovush   hosil   qiluvchi   tovush   fiziologiyasining   asosiy   holatlari   kattalarda
qanday   bo`lsa   bolalarda   ham   shunday   bo`ladi.   Biroq   shuni   esdan   chiqarmaslik
kerraki, bolalarning tovush apparati  juda nozik bo`lib, u o`ziga juda ehtiyotlik va
ustalik   bilan   muomila   talab   etadi.   Ko`p   vaqt   kattalarda   uchraydigan   tovush
apparati kassaliklari va undagi defektlar, bolalik chog`ida unga vokal tarbiyasining
noto`g`ri berilganligi natijasidir.
  Bolalarning   tovush   apparatini   tekshirish,   uning   turli   davrlarda   qanday
rivojlanishi   va   tovush   hosil   qilishining   turli   ko`rinishlarini   kuzatib   borish   bolalar
bilan olib boriladigan vokal-xor ishlarining metodikasini to`g`ri ishlab chiqarishda
muhim   ro`l   o`ynaydi.     Tovush   tanglaydan   chiqganida   boylamlar   oralig`ida   yoriq
qoladi,   tovush   ko`krakdan   chiqganida   ular   bir   biriga   mahkam   yopishadi.   Sado
chiqarishning   uchunchi   aralash   turi   ham   bor.   U   ovoz   boylamlari   chetlarining   va
ovoz   muskullari   ba`zi   qismlarining   tebarinishidan   hosil   bo`ladi.   Bolalar   ovozi
uchun   diapazonning   deyarli   butun   davomida   tovushning   tanglaydan   chiqishi
xaraktirlidir.   Faqatgina   kattaroq   yoshda   (12-13   yoshda)   tovush   aralash   tarzda
chiqadi,   biroq   tanglaydan   chiqadigan   tovushning   yuqorigi   qismida   diapason
saqlanadi. Tanglaydan chiqadigan sado o`zining taabiyligi, yengiligi va yorqiniligi
bilan,   ya`ni   bolalar   ashulasining   ajralmas   qismi   sifatida   ajralib   turadi.   Bolalar
ashula   aytayotganda   ko`krakka   zo`r   berib   aytsalar,   quloqqa   juda   suniy   va“ ” yoqimsiz   eshitiladi.   Jadallashtirilgan   tovush   bilan   ashula   aytayotgan   bolalar
stroboskop orqali kuzatilganda diapazonning butun davomida ovoz boylamlarining
tebranishi   ko`krakdan   bo`layotgan   zo`riqish   tufayli   yuz   berayotganligini   va   shu
bilan   birga   ashula   aytayotganda   bolalardagi   umumiy   zo`riqishni,   gavdalari   qotib
qolganday   yuz   va   bo`yinlari   jiddiy   holatda   ekanligini   ko`ramiz.   Ashula   zo`riqib,
noto`g`ri   diapazon   va     tessiturada   (balandlikda)   aytilsa   barcha   vokal
muskullarining   o`ziga   xos   bo`lmagan   normada   ishlashiga   ovoz   boylamlarining
haddan   tashqari   amplituda   tebranishiga   sabab   bo`ladi,   natijada   chinqiroq   ,
kuchanib   chiqarilgan   tovush   hosil   bo`ladi.   Bu   hol,asosan   tovush   asossan   tovush
apparatini   holadan   ketkazadi,   uni   buzilishiga   olib   keladi   va   turli   kassaliklarni
keltirib chiqaradi. Turmushda kattalarda taqlid qilib ashula aytish, ko`p vaqt ashula
o`qituvchisining   turli   ashulalarni     har-xil   uslubda   ijro   etishi   bolalarning
yoshligidanoq   ko`krakka   zo`r   berib   ashula   aytishga   odatlanishlariga   sabab“ ”
bo`lmoqda. 
Uzoq   vaqt   davomida   ashulani   zo`riqib,   shuningdek,   baland   tessiturada   va
diapazonning chetki tovushlarni suiste`mol qilish oqibatsiz qolmaydi, ko`pincha u
ovozning buzilishiga olib keladi: ovoz termolatsinalgan hirrilaydigan, gijillaydigan
bo`lib   qoladi,   to`ng`illash,   bug`iqlik   va   shu   kabi   nuqsonlar   paydo   bo`ladi.   Jadal
ovoz   bilan   ashula   aytadigan   bolalarni   tekshirish   natijasida   ovoz   boylamlarida
tugunchalar   ning   paydo   bo`lishi,   boylam   chetlarining   yog`onlashishi,	
“ ”
boylamlarning   bir-biriga   yopishmaslik,   hiqildoqning   yallig`lanishi   va   shu   kabi
kassaliklar   borligi   aniqlandi.   Bu   hol   bolalar   ovoziga   hos   bo`lgan   noziklik,
yoqimliylik   va   go`zallikni   yo`qotadi,   ko`pincha   esa   butunlay   ashula   ayta   olishni
yo`q qiladi.
Bolalar   bilan   olib   boriladigan   vokal   xor   ishlarida   tog`ri   metodika   ishlab
chiqish   uchun   har-xil   yoshli   bolalardagi   tovush   apparatining   rivojlanish
xususiyatlarini   bilish, ashula aytadigan ovozning shakllanishi bosqichlariga qarab
ijrochilik imkoniyatlarni bilish muhim ahamayatga egadir.  Bolaning butun organizmi kabi tovush apparati ham doim o`sib va o`zgarib
boradi shuning uchun ham bolalar katta bo`lgan sari tovushning harakteri va kuchi
o`zgaradi.   Bu   o`zgarish   ayniqsa   o`gil   bolalarning   tovush   apparatida   tez   sezirarli
darajada yuz beradi. Natijada bola ovozi erkaklar ovoziga aylanadi.
Normal   rivojlanadigan   bolalar   ovoziga   xos   bo`lgan   bola   ovozining
shakllanishidagi asosiy davrlar bilan tanishamiz: 
1. Yetti-to`qqiz   yoshli   bolalarning   ovozi   o`zining   yengiligi,   tiniqligi   va
yorqinligi   hamda   ovozning   tanglaydan   chiqishi   bilan   ajralib   turadi.   O`g`il   va   qiz
bolalarning   ovozi   bir   biriga   o`xshaganligi   sababli   ba`zi   vaqtda   ashulani   kim   ijro
etayotganligini-   og`il   bolami,   qiz   bolami   bilish   qiyin.   Ovozlarning   deyarli
hammasi   diskant   ovozlardir.   Diapazoni   do1   ,   re1,   dan   do2-re2   gacha   birinchi
oktavadagi fa, sol, lya tovushlari eng yaxshi sado beradigan tovushlardir.
2. O`n-o`n   bir   yoshli   bolalarning   ovoz   ancha   kuchli   va   quyuqroq
eshitiladi. Quyu tovushlarda, ko`krakdan chiqarib aytish elementlari uchraydi. Bu
yoshda ovoz shakllana boshlaydi, xiyla muayyan temberdagi ohang paydo bo`ladi.
Shu   tufayli   o`g`il   bolalar   ovozi   diskant   va   alt   bo`linadi.   Qiz   bolalarning   ovozi
yengil   va   tiniq   bo`lib   ba`zan   ularda   tembr   alomatlari   ham   uchraydi   lekin   o`g`il
bolalardagidek   ravshan   bo`lmaydi.   Ovozning   bir   ikkiga   bo`linishi   shartli   bo`lib,
asosan diapason kengligi va musiqa o`quvining sifatiga qaraladi. 
Diapazon: diskantlar (birinchi ovozlar) do1 dan fa 2, primarlar tovushlar sol1,
lya 1, si 1, altlar (ikki ovozli) si dan re2 gacha, primar tovushlar fa, solgachadir. 
Bolalarning yoshiga qarab ovozini harakterlashda shu narsani nazarda tutish
kerakki, bolalar ovozi ko`p vaqt normadan chiqib ketadi. Odatda bu hol, bolalarda
barvaqt kattalarga hos ko`krak tovushi paydo bo`lishida ko`rinadi. Bunday ovozlar
o`zining   kuchliyligi   va   to`liqligi   bilan   ajralib   turadi,   biroq   bunday   ovozlar   g`ayri
tabiiy   va   yoqimsiz   eshitiladi.   Ba`zan   buning   aksi   ham   bo`ladi   ya`ni   ovozning
rivojlanishi  kechikadida, uzoq vaqtgacha, butun diapazon davomida bolalik ovozi
saqlanib qoladi. Bolalar   bilan   olib   borilagan   vokal   ishlarida   bu   hodisalarni   hisobga   olish
kerak.
Mutatsiya:   o`g`il   bolalar   ovozini   saqlab   qolishda   o`tish   davri   katta
ahamiyatga   ega,   bunda   bolalik   ovozi   erkak   ovozga   aylanadi,   ya`ni   mutatsiya
(o`zgarish) ro`y beradi.
O`gil   bolalarda   mutatsiyaning   boshlanish   davri   odatda   jinsiy   balog`atga
yetish davriga to`g`ri keladi. Bu narsa ko`proq 12-15 yosh orasida yuz beradi, lekin
ba`zan mutatsiya ertaroq 11-12 yoshda ba`zan kechroq 16-18 yoshda sodir bo`ladi.
Ba`zi   vaqtlarda   mutatsiya   butunlay   bo`lmay   qoladi,   u   vaqt   bunday   erkaklarda
hayotning   ohirigacha   ingichka   ovoz   saqlanib   qoladi.   Mutatsiyaning   boshlanishi“ ”
ko`pgina   sabablarga   chunonchi,   iqlimga   bog`liqdir.   Mamlakatning   shimoliy
tomonida   mutatsiya   kech   boshlanadi,   janubiy   tomonida     esa   erta   boshlanadi.
O`zbekistonda   mutatsiya   ko`pincha   12-13   yoshlarda   boshlanadi.   Mutatsiyaning
turi va davom etishi turlichadir.
Mutatsiya davri ko`pincha 1 yilga yaqin davom etadi, ba`zan bir necha hafta,
bir necha oy va hatto bir necha yil (5 yil)gacha davom etish hollari ham ucharaydi.
O`g`il   bolalarda   mutatsiya   boshlangan   paytni   o`z   vaqtida   payqash   va   unga   vokal
rejimini   to`g`ri   belgilash   uchun   mutatsiyaning   eng   harakterli   belgilarini   bilish
kerak.   Mutatsiya   boshlinishidan   bir   necha   oy   oldin   mutatsiya   boshlanganligining
daslabki   belgilari   paydo   bo`la     boshlaydi:   ovoz     u   qadar   mustahkam   bo`lmaydi,
goho-goho intanatsiyasida sohtalik yuz beradi, ashula aytgisi kelmaydi, yoki agar
aytsa   ham   past   tissiturada   aytishga   harakat   qiladi.   Bu   belgilar   paydo   bo`lib   bir
yo`qolib   turadi.   Bu   vaqtda   o`qituvchining   juda   ziyrak   bo`lishi,   butun   diqqat
etiborini shu belgilarning o`z vaqtida fahmlashga jalb etishi kerak. 
Mutatsiyaning   o`zi   turlicha   o`tadi.   Ba`zida   ovoz   asta   sekin   bolalarning
o`ziga   ham   uning   atrofidagilarga   ham   bilinmay   o`zgaradi:   ba`zi   paytlardagina
ashula   aytayotganda   ovoz   xirrilab,   tez   charchab   qoladi,   sohta   intonatsiya   paydo
bo`ladi. Bu holda ovoz bo`linib chiqadi, erkak ovozining elementlari paydo bo`la boshlaydi   bu   mutatsiyaning   osoyishta   formasi   bo`lib,   ashula   aytadigan   ovozni
shakllantirish uchun juda qulaydir. Biroq ba`zan mutatsiya boshqa formalarda ham
yuz   beradi.   O`g`il   bolaning   ovozi   ashula   aytayotganda   vaqtida   hatto   gapirib
turganda ovozi o`ziga bo`y sunmay qo`yadi, birdaniga o`tkaziladi. Ovozda ba`zan
past  bas tovushi  ba`zan aksincha  juda baland tovush paydo bo`ladi. Ovozning bu
hil   sakrashi   dastlab   tez-tez,   keyin   esa   bora   bora   siyraklashib,   past   tovushlar“ ”
ustunlik   qiladi   va   bolalik   ovozi     erkak   ovozga   aylanadi.   Mutatsiyaning   barcha
turlari va formalari bilan tanishib chiqish qiyin. Yuqorida biz tanishgan mutatsiya
formalari eng ko`p tarqalgandir. 
O`qituvchi   mutatsiyaning   dastlabki   belgilari   namayon   bo`la   boshlagan
o`quvchini   diqqat   bilan   kuzatib   boorish   bu   davrda   ovozni   juda   ehtiyot   qilish
lozimligini   tushuntirish   kerak:   xor   bo`lib   ashula   aytayotganda   yuqori   ovozga
aytishga   yo`l   qo`ymaslik,   ovozni   charchatib   qo`yadigan   ashula   aytishga   ijozat
bermaslik,   qisqa   qilib   aytganda,   ashula   aytish   rejimini   yaratib   berish   kerak.
Mutatsiya boshlanishi bilan bola shu davrda ashula ayitshni to`htatishning zarurligi
va   maqasada   muvofiq   ekanligini   tushuntirib,   ashula   aytishni   butunlay   taqiqlash
lozim.
Qizlar   ovozini   juda   ko`p   tekshirish   va   kuzatishlar   natijasida   o`g`il
bolalardagidek qizlarda mutatsiya bo`lmasligi aniqlandi.
Qizlarning tovush apparati sekin ashta kattalashadi, lekin o`g`il bolalarnikidek
emas.   Ovoz   osyishtalik   bilan   rivojlanadi,   sekin   asta   xotinlar   ovoziga   xos
hususiyatlarni: to`liqlik, kuchlilik va temberni hosil qiladi. 
Bolalar ovozini saqlash metotlari.   Bolalarning ovoz apparati tuzilishini va
xushovozlikning   shakllanish   hususiyatlarini   chuqur   o`rganish   bolalar   ovozini
saqlash va tarbiyalash uchun ma`lum metodika ishlab chiqishni zarur qilib qo`ydi.
Bu ikki tushunchani (bolalar ovozini shakllanishi va uni saqlash tushunchasini) bir
biridan  ajratib  bo`lmaydi.   Chunki   bolalarni   ashula  aytishga   to`g`ri   o`rgatish  ovoz
saqlashning   eng   muhim   usulidir,   demak   umumiy   ta`lim   maktablarida   musiqa tarbiyasini amalga oshiruvchi ashula o`qitivchilarning roli juda kattadir. Bolalarni
qo`shiqchi   qilib   tarbiyalash   o`qituvchilarning   malakasiga,   bolalar   ovozidagi
hususiyatlarni   bila   olishiga,   qo`shiqqa   o`rgatish   metodikasini   qanchalik
egallaganiga bo`g`liqdir.
  Har   bir   o`qituvchi   bolalarni   ashula   aytishga   o`rgatar   ekan   u   ashulani
bolalarga   hos   go`zal   jaranglagan,   tiniq   tovush   bilan   qiynalmasdan,   erkin   hech
qanday zo`riqishsiz aytadigan qilib tarbiyalashga intilish kerak. Bolalarning vokal
  xor   malakalarini   egallashi,   ashulachilik   qobilyatini   doimiy   o`stirib   borishi,–
ijrochilik   imkoniyatlarini   rivojlantirish   ustida   muntazam   ish   olib   borishi   kerak.
Ashula aytish malakalarini egallash ustida ish borilganda yelkani bukchaytirib yoki
boshni   orqaga   tashlab   o`tirishning   nafas   olishga   va   tovush   hosil   qilishga   yomon
ta`sir   qilishni   ko`rsatadigan   har-xil   ko`rgazmali   qurollardan   foydalanish   juda
yaxshi natijalar beradi. Sinfga bolalarning ashula aytayotganda to`g`ri va noto`g`ri
holatda turganligini ko`rsatadigan plakatlarni osib qo`yish mumkin.
Tovush  hosil qilish ustida olib boriladigan ishni to`g`ri tashkil qilish  bolalar
ovozini   saqlashda   juda   muhim   ahamiyatga   ega   bu   yerda   o`qituvchining   o`zi
shahsan   na`muna   ko`rsatishi   ayniqsa   muhimdir.   Bolalardan   talab   qilinadigan
tovushni   hosil   qilishga   erishish   uchun   o`qituvchining   o`zi   shu   tovushni   tallafuz
qilib   ko`rsatishi   kerak.   Buning   uchun   o`qituvchi   ma`lum   darajada   vokal
madaniyatiga   ega   bo`lishi,   o`z   ovozini   mohirlik   bilan   boshqara   bilishi   kerak.
Bolalarni   ovoziga   qarab   diskant   va   altlarga   ajratish   davri   masulyatlidir.   Bu   ishda
xatoga   yo`l   qo`yilsa   bolalarning   ovozini   ishdan   chiqarib   qo`yish   mumkin.   Yo`l
qo`yilgan   xatolarni   o`z   vaqtida   tuzatish   uchun   bolalarning   ovoziga   diqqat   bilan
quloq solib, o`rganib boorish zarur.
Qoloq   va   istedodli   bolalarni   aniqlash   uchun   ashula   darsida   va   xor
to`garaklarida har bir bolani yakkama yakka kuzatib borish zarur.
B o l a l a r n i   o v o z i g a   q a r a b   d i s k a n d   v a   a l t l a r g a   a j r a t i s h   d a v r i
m a s u l i y a t l i d i r .   B u   y o s h d a   x a t o g a   y o l   q o y i l s a   b o l a l a r n i n g   o v o z i n i	
’ ‘ ‘ i s h d a n   c h i q a r i b   q o y i s h   m u m k i n .   Y o l   q o y i l g a n   x a t o l a r n i   o z‘ ‘ ‘ ‘
v a q t i d a   t u z u t i s h   u c h u n   b o l a l a r n i n g   o v o z i g a   d i q q a t   b i l a n   q u l o q   s o l i b ,
o r g a n i b   b o r i s h   z a r u r .  	
‘
Q o l o q   v a   i s t e d o d l i   b o l a l a r n i   a n i q l a s h   u c h u n   a s h u l a   d a r s i d a   v a	
’
x o r   t o g a r a k l a r i d a   h a r   b i r   b o l a n i   y a k k a m a - y a k k a   k u t a t i b   b o r i s h   z a r u r .	
‘
A y n i q s a   y a x s h i   v o k a l   s a n a t i n i   e g a l l a g a n   b o l a l a r g a   a l o h i d a   v a	
’
m u n t a z a m   r a v i s h d a   e t i b o r   b e r i b   b o r i s h   k e r a k ,   c h u n k i   k e y i n c h a l i k	
’
b u n d a y   b o l a l a r d a n   h a q i q i y   a s h u l a c h i l a r   y e t i s h i b   c h i q i s h i   m u m k i n .
B o l a l a r   o v o z i n i   s a q l a b   q o l i s h   u c h u n   r e p e r t u a r n i   t o g r i   t a n l a s h	
‘ ‘
k a t t a   a h a m i y a t g a   e g a .   S h u   n a r s a n i   e s d a   t u t i s h   k e r a k k i ,   h a d d a n   t a s h q a r i
b a l a n d   y o k i   h a d d a n   t a s h q a r i   p a s t   t e s s i t u r a l i   a s h u l a l a r   b o l a l a r   o v o z i g a
z a z a r l i d i r .
M a k t a b d a   x o r   j a m o a s i n i   t a s h k i l   q i l i s h d a   b o l a l a r n i n g   y o s h i g a
q a r a b ,   t a x m i n a n   b i r   x i l   y o s h d a g i   b o l a l a r n i   t o p l a s h   k e r a k l i g i n i   h a m	
‘
y o d d a   s a q l a s h   z a r u r .   A m m o   q u y i   v a   y u q o r i   s i n f   o q u v c h i l a r i n i   b i t t a	
‘
x o r g a   b i r l a s h t i r i s h   b u t u n l a y   m u m k i n   e m a s .   C h u n k i   s h u n d a y   s o s t a v d a g i
b o l a l a r n i n g   h a m m a s i   u c h u n   m o s   k e l a d i g a n   r e p e r t u a r   t a n l a s h   q i y i n ,
b u n d a n   t a s h q a r i   x o r d a   a s h u l a   a y t i s h i   n a t i j a s i d a   o v o z   a p p a r a t i n i
t o l i q i s h i   h a m   z a r a r l i d i r .   S h u n i n g   u c h u n   a s h u l   a y t a v e r m a s d a n ,   m u s i q a
m a s h g u l o t l a r i n i n g   b o s h q a   t u r l a r i   b i l a n   n a v b a t l a s h t i r i b   t u r i s h   k e r a k .	
‘
B o l a l a r   o v o z i n i   p r a f i l a k t i k a   t a d b i r l a r i n i n g   h a m   k a t t a   a h a m i y a t i
b o r .   B u n g a ,   b i r i n c h i   n a v b a t d a ,   t u s h u n t i r i s h   i s h l a r i   k i r a d i .   B u   i s h n i
a s h u l a   o q i t u v c h i l a r i   k e n g   b o l a l a r   o m m a s i   o r t a s i d a   v a   b o l a l a r g a	
‘ ‘
b e v o s i t a   a l o q a d o r   b o l g a n   k a t t a l a r   o r t a s i d a :   m a k t a b   r a h b a r l a r i ,	
‘ ‘
o q i t u v c h i l a r i ,   v a   h o k a z o l a r   o r t a s i d a   o l i b   b o r i s h l a r i   k e r a k .	
‘ ‘
H a r   b i r   a s h u l a   o q i t u v c h i s i   v a   b a d i i y   j a m o a n i n g   r a h b a r i   o q u v	
‘ ‘
y i l i i n g   b o s h i d a   b o l a l a r g a   o v o z n i   e h t i y o t   q i l i b   s a q l a s h ,   o y i n   v a q t i d a ,	
‘ a y n i q s a   h a v o   s o v u q   b o l g a n d a   h a d d a n   t a s h q a r i   b a q i r i s h ,   c h a q i r i s h n i n g‘
z a r u r l i g i n i   t u s h u n t i r i s h   k e r a k .
B o l a l a r n i   s h a m o l l a s h d a n   s a q l a s h   k e r a k .   S h a m o l l a s h   b a d a n   q i z i b
k e t g a n d a   y o k i   u z o q   a s h u l a d a n   k e y i n   b u t u n   b a d a n   e m a s ,   b a l k i   f a q a t g i n a
t o v u s h   a p p a r a t i   q i z i b   k e t g a n d a   s o v u q   s u v   i c h i s h ,   m o r o j e n o y e
y e y i s h d a n   p a y d o   b o l i s h   m u m k i n .	
‘
O c h i q   h a v o d a   o m m a v i y   o y i n - t o m o s h o l a r ,   s a y i l l a r	
‘
o t k a z i l a y o t g a n   v a q t d a   e k s k u r s i y a   v a   n a m o y i s h   v a q t i d a   q a t t i q   o v o z	
‘
b i l a n   a s h u l a   a y t i s h n i n g   z a r a r l i   e k a n l i g i n i   t u s h u n t i r i s h   k e r a k .   O c h i q
h a v o d a   a s h u l a   a y t i s h   m u m k i n ,   l e k i n   s o v u q   h a v o d a   v a   j a d a l   o v o z   b i l a n
a y t i s h   m u m k i n   e m a s .
O t a - o n a l a r   o r t a s i d a   h a m   t u s h u n t i r i s h   i s h l a r i   o l i b   b o r i s h   k a t t a	
‘
a h a m i y a t g a   e g a .   K o p i n c h a   o t a - o n a l a r   b i l m a s d a n   k a t t a l a r   r e p e r t u a r i g a
‘
h o s   a s h u l a l a r   a y t t i r i b ,   o z   b o l a l a r i n i n g   o v o z i n i   b u z i b   q o y a d i l a r .	
‘ ‘
O t a - o n a l a r   a s h u l a   a y t i s h g a   q o b i l y a t l i   b o l g a n   b o l a l a r i   b i l a n   f a h r l a n i b ,	
‘
o z   t a n i s h l a r i   o l d i d a   u l a r g a   a s h u l a   a y t t i r a d i l a r .   N a t i j a d a   e s a   b o l a l a r	
‘
k a t t a l a r g a   t a q l i d   q i l a m a n   d e b   a s h u l a   u s l u b i n i   b u z a d i   v a   o v o z l a r i n i
i s h d a n   c h i q a r a d i l a r .
P r o f i l a k t i k a   t a d b i r l a r i n i n g   y a n a   m u h i m l a r i d a n   b i r i   x o r
t o g a r a k l a r i   q a t n a s h c h i l a r i n i n g   v a   a s h u l a c h i l i k   q o b i l i y a t i   b o l g a n
‘ ‘
b o l a l a r n i n g   o v o z   a p p a r a t i   q o b i l i y a t i n i n g   o v o z   a p p a r a t i   h o l a t i n i
m u t a x a s s i s - v r a c h   k o r i g i d a n   o t k a z i s h d i r .	
‘ ‘
O q i t u v c h i   a s h u l a   a y t a y o t g a n i d a   b o l a l a r n i n g   o v o z i d a   b i r o r	
‘
n o s o z l i k n i   s e z i b   q o l s a ,   s h u n d a y   b o l a l a r n i n g   t o v u s h   a p p r a t i n i ,     s h u
b i l a n   b i r g a ,   a s h u l a   a y t a y o t g a n   v a q t d a   h i q i l d o g i n i n g   o g r i y o t g a n i d a n	
‘ ‘
s h i k o y a t   q i l g a n   b o l a l a r n i   h a m   v r a c h g a   k o r s a t i s h i   k e r a k .	
‘ X u l o s a   q i l i b   s h u n i   a y t i s h   k e r a k k i ,   v a t a n i m i z n i n g   v o k a l   v a   j a m o a
h a m d a   m u m t o z   q o s h i q l a r i m i z n i   r i v o j l a n t i r i s h d a   b o l a l a r   o v o z i n i‘
s a q l a s h d a   t a r b i y a l a s h   m a s a l a s i   k a t t a   d a v l a t   a h a m i y a t i g a   e g a d i r . 1 . 2 .     O q u v c h i l a r n i   n o t a   o q i s h   v a   n o t a g a   q a r a b   k u y l a s h g a‘ ‘
o r g a n i s h i n i n g   d a s t l a b k i   t a s h k i l i y   j a r a y o n i	
‘
O q u v c h i l a r n i   k u y l a s h g a   o r g a t i s h d a   d a s t l a b   k i c h i k - k i c h i k	
‘ ‘
m u s i q a v i y   j u m l a l a r d a n   f o y d a l a n i s h   m u h i m   a h a m i y a t g a   e g a d i r .
B u n d a y   m a l a k a l a r n i   e g a l l a b ,   b o l a l a r   m a k t a b d a   o r g a n i l g a n	
‘
q o s h i q l a r n i   a n c h a   i f o d a l i   v a   b a d i i y   q i l i b   i j r o   e t a   o l a d i l a r   v a   b u   e s a	
‘
u l a r n i n g   y a x s h i   d i d l i   b o l i b ,   t o g r i   t a r b i y a l a n i s h i g a   v a   m u s i q a n i	
‘ ‘ ‘
t u s h u n a   b i l i s h l a r i g a   x i z m a t   q i l a d i .
B u   x i l d a g i   m a l a k a l a r n i   e g a l l a b   o l i s h   i s h i   a s h u l a   a y t i s h n i
o r g a n i s h g a   k i r i s h i l g a n   b i r i n c h i   k u n l a r d a n   b o s h l a b o q   o l i b   b o r i l i s h i	
‘
k e r a k .   S h u n i n g   u c h u n   b o l a l a r n i n g   s h u     s o h a d a g i   k e l g u s i   t a r a q q i y o t i g a
s a b a b c h i   b o l a d i g a n   d a s t l a b k i   d a v r d a g i   i s h i   a y n i q s a   m a s u l i y a t l i d i r .	
‘ ’
E g a l l a n g a n   m a l a k a l a r   k e y i n g i   y i l l a r d a   m u s t a h k a m l a n a d i   v a
c h u q u r l a s h t i r i b   b o r i l a d i .
H a r   b i r   b o l a n i   a s h u l a n i   t o g r i   a y t i s h g a   o r g a t i s h   m u m k i n ,	
‘ ‘ ‘
b i r o q   b u   x i y l a   m u r a k k a b   v a   u z o q   d a v o m   e t a d i g a n   j a r a y o n   b o l i b ,	
‘
a s h u l a   o q i t u v c h i s i d a n   k a t t a   s a b o t   m a t o n a t n i   t a l a b   e t a d i .   O q i t u v c h i	
‘ ‘
a s h u l a n i   t o g r i   a y t i s h   b o l a l a r d a   r e f l e k s   b o l i b   q o l i s h g a   a s t a - s e k i n	
‘ ‘ ‘
v a   m e t o d i k   j i h a t d a n   e r i s h m o g i   k e r a k .   A g a r   k u y l a s h   m a l a k a s i   h o s i l	
‘
q i l i s h   i s h i n i ,   a s o s a n   o r g a n i l a d i g a n   q o s h i s h n i n g   b a d i i y   o b r a z i   u s t i d a	
‘ ‘
o l i b   b o r i l a d i g a n   i s h g a   b o y s i n d i r i b   o l i b   b o r i l s a ,   b u   j a r a y o n   a n c h a	
‘
m u v a f f a q i y a t l i   b o l a d i .   A s h u l a n i n g   b a d i i y   o b r a z i   u s t i d a g i   i s h   b i l a n	
‘
u n i n g   v o k a l   t o m o n   u s t i d a g i   i s h   o r t a s i d a   b i r - b i r i g a   i k k i   y o q l a m a	
‘
b o g l i q l i k   b o l i s h i   k e r a k :   y a n i   o q i t u v c h i   a s h u l a n i n g   b a d i i y   i j r o	
‘ ‘ ’ ‘
e t i l i s h i g a   h a r a k a t   q i l i s h i   b i l a n   u n i n g   s o f   t e x n i k   t o m o n i   u s t i d a   h a m
p u h t a   i s h   o l i b   b o r a d i :   o q i t u v c h i   t o g r i   a s h u l a c h i l i k   m a l a k a s i   b i l a n	
‘ ‘ ‘
t a r b i y a l a b   b a d i i y   o b r a z n i   m u m k i n   q a d a r   t o l i q r o q   a n i q l a s h   u c h u n	
‘
s h a r o i t   y a r a t a d i . S i n f d a   o r g a n i l a d i g a n   h a r   b i r   q o s h i q   i f o d a l i ,   y u k s a k     b a d i i y ,‘ ‘
b o l a l a r   t a s a v v u r i g a   c h u q u r   t a s i r   q i l a d i g a n   b o l i s h i   k e r a k .   A g a r	
’ ‘
q o s h i q   b o l a l a r n i   q i z i q t i r s a ,   u l a r n i n g   o n g i g a   o m o t s i o n a l   t a s i r   e t s a ,   u	
‘ ’
v a q t d a   q o s h i q   a y t i s h   u s u l l a r i n i n g   s o f   t e x n i k a s i   t o m o n i   u s t i d a   o l i b	
‘
b o r i l a d i g a n   i s h   u l a r g a   z e r i k a r l i   t u y u l m a y d i .
K o p i n c h a   a s h u l a   o q i t u v c h i l a r i   k u y l a s h   m a l a k a l a r i n i   v a q t i n i	
‘ ‘
b e k o r g a   o l a d i g a n   n a r s a   d e b ,   u n g a   n a z a r   p i s a n d   q i l m a y d i l a r ,   q o s h i q	
‘
u s t i d a   o l i b   b o r i l a d i g a n   i s h n i n g   o z i   m a k t a b   o q u v c h i l a r i g a   y e t a r l i	
‘ ‘
d e b   h i s o b l a y d i l a r .   B u n d a y   q a r a s h l a r   b i l a n   k e l i s h i b   b o l m a y d i ,   c h u n k i	
‘
b u   m e t o d   q o l l a n g a n d a   k u y l a s h   m a l a k a l a r i   b o l a l a r   t o m o n i d a n   a n c h a	
‘
k e c h   v a   s e k i n   o z l a s h t i r i l a d i .	
‘
A s h u l a   o q i t u v c h i s i   m a x s u s   m a s h q l a r n i   t a n l a s h d a   q a n c h a   i j o d k o r
‘
b o l s a ,   u   o z   m a q s a d i g a   s h u n c h a   t e z r o q   e r i s h a d i .	
‘ ‘
K u y l a s h   m a s h q l a r i   h a r   b i r   a s h u l a   d a r s i d a n   m a l u m   o r i n   o l i s h i	
’ ‘
k e r a k .   B u   m a s h q l a r   j u d a   x i l m a - x i l   b o l i s h i   m u m k i n ,   l e k i n   h a m m a	
‘
v a q t   b o l a l a r n i n g   y o s h   x u s u s i y a t l a r i   h i s o b g a   o l i n i s h i   k e r a k .
K u y l a s h   m a l a k a l a r i   u s t i d a   i s h   o l i b   b o r i l a d i g a n   i s h   m e t o d l a r i
b o l a l a r n i n g   y o s h i g a   q a r a b   o z g a r i b   b o r a d i .   B o s h l a n g i c h   m a k t a b d a	
‘ ‘
o q i t u v c h i n i n g   m a s h q l a r i n i   o z   o v o z i   b i l a n   b i l a n   k o r s a t i s h i   a s o s i y	
‘ ‘ ‘
m e t o d   h i s o b l a n a d i .   B e s h i n c h i ,   o l t i n c h i   s i n f l a r d a n   b o s h l a b   e s a ,   b o l a l a r
b u   y o s h d a   a t r o f - m u h i t g a   h i y l a   o n g l i   m u n o s a b a t d a   b o l g a n l i k l a r i	
‘
s a b a b l i ,   b u   m e t o d   a n c h a   o z g a r a d i .   O v o z   b i l a n   k o r s a t i s h i   m e t o d i	
‘ ‘
b i l a n   b i r g a   b o l a l a r n i n g   u   y o k i   b u   v o k a l - x o r   m a l a k a s i n i   o n g l i   i d r o k
e t t i r i s h i   m e t o d i d a n   h a m   f o y d a l a n i s h i   j u d a   m u h i m d i r .
B o l a l a r   u m u m i y   o r t a   t a l i m   m a k t a b l a r i d a   q o s h i q   a y t i s h n i	
‘ ’ ‘
o r g a n i s h i   j a r a y o n i d a   q a y   h i l d a g i   k u y l a s h   m a l a k a l a r i n i   h o s i l   q i l i s h l a r i	
‘
k e r a k ?   A s h u l a   a y t i s h i   u c h u n   q o m a t n i   r o s t l a s h ,   a s h u l a c h i l i k k a   x o s n a f a s   o l i s h ,   t o v u s h   h o s i l   q i l i s h ,   d i k s i y a ,   s o z ,   a n s a m b l   b u l a r n i n g
h a m m a s i   k u y l a s h   m a l a k a l a r i d i r .
A s h u l a   a y t i s h d a g i   h o l a t .   B i r i n c h i   a s h u l a   d a r s i d a n   b o s h l a b o q
b o l a l a r g a   k u y l a s h   m a l a k a l a r i n i n g   a s o s l a r i   b e r i l a d i .   B u   y e r d a   e n g
a s o s i y   v a z i f a   a s h u l a   a y t i s h   u c h u n   q o m a t n i   r o s t l a s h n i   v u j u d g a
k e l t i r i s h d i r .
Q o s h i q   a y t i s h   u c h u n   q o m a t n i   t o g r i   r o s t l a s h   d e g a n d a   n i m a n i‘ ‘ ‘
t u s h u n a m i z ?   B u n d a   b i z ,   q o s h i q   a y t a y o t g a n d a   g a v d a ,   b o s h ,   o y o q   v a	
‘
q o l n i n g   q a n d a y   h o l a t d a   t u r i s h i   l o z i m l i g i n i   t u s h u n a m i z .   Q o s h i q	
‘ ‘
a y t i s h   u c h u n   q o m a t n i   t o g r i   r o s t l a s h ,   q o s h i q   a y t i s h d a   n a f a s n i   b i r	
‘ ‘ ‘
t e k i s   o l i s h ,   a s h u l a n i   t a b i i y   e r k i n   r a v i s h d a   a y t i s h n i   t a m i n l a y d i .	
’
D e m a k ,   o q i t u v c h i   b u n d a y   m a l a k a n i   h o s i l   q i l i s h   u c h u n   j u d a   k o p	
‘ ‘
e t i b o r   b e r i s h i   k e r a k .	
’
Q o s h i q   a y t i s h   u c h u n   q o m a t n i   t o g r i   r o s t l a s h   n i m a l a r d a n	
‘ ‘ ‘
i b o r a t ?   M a l u m k i ,     a s h u l a n i   t i k k a   t u r g a n   h o l a t d a   i j r o   e t i s h i   e n g   q u l a y	
’
v a   m a q u l   u s u l   h i s o b l a n a d i .     B u n d a   g a v d a n i   e r k i n ,   y e l k a n i   k e r i b ,   u n i	
’
s a l   o r q a g a   t a s h l a s h ,   k o k r a k   q a f a s i n i     t o g r i   t u t i s h   l o z i m .   B o l a l a r	
‘ ‘ ‘
t i k k a   t u r i b   a s h u l a   a y t a y o t g a n l a r i d a   g a v d a n i   b u k m a s d a n   v a   y e l k a l a r n i
b u k c h a y t i r m a s d a n ,   q o l l a r n i   e r k i n ,   b e m a l o l   p a s t g a   t u s h i r g a n ,
‘
o y o q l a r n i   s a l e l k a   k e n g l i g i d a n   k i c h i k r o q   o c h g a n   h o l a t d a ,   u n g a   t a y a n i b
t u r i s h l a r i g a   e t i b o r   b e r i s h i   k e r a k .   B o s h n i   b i r   o z   o z i g a   q u l a y	
’ ‘
b o l g a n   t a b i i y   h o l a t d a   k o t a r i b   t u r i s h i   l o z i m .   B u   n a r s a l a r n i   d o i m	
‘ ‘
k u z a t i b ,   e s l a r i g a   s o l i b   t u r i s h ,   a s h u l a   a y t a y o t g a n   b o s h n i   q a n d a y   t u t i s h
l o z i m l i g i n i   k o r s a t i b   t u r i s h   z a r u r ,   c h u n k i   b a z i   b o l a l a r   b o s h l a r i n i	
‘ ’
j u d a   t i k   k o t a r a d i l a r   y o k   p a s t g a   e n g a s h t i r i b   t u r a d i l a r .   A s h u l a
‘
d a r s l a r i d a   k o p i n c h a   b o s h q a c h a   h o l a t l a r   h a m   q o l a n i l a d i :   o t i r i b
‘ ‘ ‘
a s h u l a   a y t i s h   h o l a t i .   O t i r i b   a s h u l a   a y t i s h d a   h a m   g a v d a   v a   b o s h n i n g	
‘
h o l   t i k k a   t u r i b   a s h u l a   a y t i s h   u c h u n   q o m a t n i   r o s t l a s h   h o l a t i g a
o x s h a y d i .   T a x m i n a n   s t u l n i n g   c h e k k a r o g i g a ,   o y o q l a r i n i   t i k k a   t u r i b	
‘ ‘ a s h u l a   a y t g a n d i g i n a   o x s h a s h   b i r - b i r i d a n   s a l   a j r a t i b ,   t a y a n c h n i‘
s e z d i r g a n r o q   q i l i b   o t i r i s h i   k e r a k .   Q o l l a r i n i   e s a   t i z z a g a   q o y i s h i	
‘ ‘ ‘
l o z i m .
B o l a l a r d a   t o g r i   t u r i b   a s h u l a   a y t i s h   k o n i k m a s i n i   t e z d a   h o s i l	
‘ ‘ ‘
q i l i b   b o l m a y d i .   B o l a l a r   b u n i   o s o n g i n a   t u s h u n i b ,   b i l i b   o l a d i l a r - u ,	
‘
l e k i n   t e z d a   e s l a r i d a n   h a m   c h i q a r a d i l a r .   S h u n i n g   u c h u n   o q i t u v c h i	
‘
b o l a l a r   a s h u l a   a y t a y o t g a n d a   q a n d a y   o t i r g a n l i k l a r i n i   d o i m   k u z a t i b	
‘
t u r i s h i   l o z i m .
T a j r i b a l i   o q i t u v c h i l a r   b i r o r   a s h u l a   o r g a n i l a y o t g a n d a   y o k i	
‘ ‘
m a s h q   q i l i n a y o t g a n d a   v a q t i - v a q t i   b i l a n   b u t u n   s i n f g a ,   b a z a n   e s a	
’
a l o h i d a   b o l a l a r g a   t o g r i   o t i r i s h   q o i d a s i n i   e s l a t i b   t u r a d i .   A g a r	
‘ ‘ ‘
b u l a r   b i l a n   k e t m a - k e t   t a r z d a   s h u g u l l a n i b   b o r i l m a s a ,   b o l a l a r   a s h u l a n i	
‘
t o g r i   h o l a t d a   a y t i s h g a   e r i s h a   o l m a y d i l a r .	
‘ ‘
D o i m o   b o l a l a r n i n g   q a n d a y   o t i r g a n l i k l a r i n i   k u z a t i b   b o r i s h   b i l a n	
‘
o q i t u v c h i   d a r s g a   u y u s h q o q l i k   r u h i n i   k i r g i z a d i .   B o l a l a r   o z i n i   y a x s h i	
‘ ‘
t u t a d i g a n ,   d i q q a t n i   b i r   j o y g a   t o p l a y d i g a n   b o l a d i l a r .   B u   i s h   a y n i q s a	
‘ ‘
b o s h l a n g i c h   s i n f l a r d a   j u d a   k o p   s a b r - m a t o n a t   t a l a b   e t a d i .   H a m m a	
‘ ‘
v a q t   q o s h i q   a y t i s h g a   k i r i s h i s h i d a n   o l d i n   o q i t u v c h i   b o l a l a r g a
‘ ‘
t o g r i   o t i r i s h   k e r a k l i g i n i   e s l a t i s h i   z a r u r .	
‘ ‘ ‘
O r g a n i l g a n   a s h u l a l a r n i   e n g   y a x s h i s i   t i k k a   t u r i b   i j r o   e t i s h	
‘
m a q u l ,   o v o z   t o l i q   j a r a n g l a b   c h i q a d i .   O q i t u v c h i   b o l a l a r n i   a s h u l a	
’ ‘ ‘
a y t i s h   u c h u n   o r i n l a r i d a n   t u r a y o t g a n i d a   s h o v q i n s i z ,   b e j i r i m l i k   b i l a n	
‘
t u r i s h g a   o r g a t i s h   l o z i m .   A g a r   a s h u l a   d a r s i   m a x s u s   j i h o z l a n g a n	
‘
b i n o d a   o t k a z i l m a s a ,   b o l a l a r   p a r t a d a n   s h o s h i l m a y   o s o y i s h t a l i k   b i l a n	
‘
c h i q i b ,   o z   o r i n l a r i   y o n i d a   t i k k a   t u r i s h l a r i   k e r a k .
‘ ‘
A s h u l a   o r g a n i b   b o l i n g a c h ,   u n i   i j r o   e t a y o t g a n d a   b o l a l a r n i n g	
‘ ‘
y u z l a r i   o l a - z a r a k   b o l m a s d a n ,   i f o d a l i ,   m a n o l i   b o l i s h i   z a r u r .	
‘ ’ ‘ Y u z d a g i   m i m i k a   i j r o   e t i l a y o t g a n   a s h u l a n i n g   m a z m u n i   v a   x a r a k t e r i n i
a k s   e t t i r i s h i   k e r a k .
N a f a s   o l i s h .   Q o s h i q   a y t i s h d a g i   t o g r i   h o l a t   a s h u l a   a y t i s h d a g i‘ ‘ ‘
n a f a s n i   t o g r i   o l i s h   m a l a k a s i n i   e g a l l a s h n i n g   a s o s i d i r .   A s h u l a   a y t i s h	
‘ ‘
s a n a t i - b u   n a f a s   o l i s h   s a n a t i d i r ,   d e b   a s h u l a c h i l a r   a y t m a g a n l a r   b e j i z .	
’ ’
B o l a l a r n i n g   d e y a r l i   h a m m a s i   a s h u l a   a y t a y o t g a n d a   n a f a s   o l i s h d a n
f o y d a l a n i s h n i   b i l m a y d i l a r .   B o l a l a r   n a f a s   o l g a n l a r i d a   o p k a n i n g   f a q a t	
‘
y u q o r i g i   q i s m i g i n a   h a v o   b i l a n   t o l d i r a d i l a r ,   b u   e s a   y e l k a l a r n i n g	
‘
s i r t d a n   e n t i k i b - e n t i k i b   k o t a r i l i s h i d a n   b i l i n i b   t u r a d i .	
‘
B o l a l a r n i   a s h u l a   a y t i s h   u c h u n   n a f a s   o l i s h n i n g   e n g   q u l a y ,   f o y d a l i
i s h i d a n ,   y a n i   c h u q u r   n a f a s   o l i s h   u s u l i d a n   f o y d a l a n i s h g a   o r g a t i s h	
’ ‘
k e r a k ,   b u   h o l d a   o p k a l a r   h a v o   b i l a n   r o s a   t o l d i r i l a d i .   B o l a l a r g a   n a f a s	
‘ ‘
o l i s h d a   y e l k a l a r n i   q i m i r l a t m a y ,   o s o y i s h t a   t u r i s h n i   d o i m o   e s l a t i b   t u r i s h
k e r a k .   A g a r   b o l a l a r d a n   b i r o r t a s i n i n g   n a f a s   o l a y o t g a n d a   y e l k a l a r i
k o t a r i l s a ,   o q i t u v c h i   o s h a   b o l a n i n g   n a f a s   o l i s h i g a	
‘ ‘ ‘
y o r d a m l a s h m o g i   l o z i m .	
‘
B u n i n g   u c h u n   o q i t u v c h i   q o l l a r i n i   a s h u l a   a y t m a y o t g a n d a	
‘ ‘
b o l a n i n g   i k k i   y e l k a s i g a   q o y i b   t u r i b ,   n a f a s   o l a y o t g a n d a   y e l k a l a r i n i n g	
‘
q i m i r l a s h i g a   y o l   q o y m a y d i .	
‘ ‘
O q i t u v c h i   b e s h i n c h i   v a   u n d a n   y u q o r i   s i n f l a r d a   b o l a l a r g a   n a f a s	
‘
o l i s h   v a q t i d a   f a q a t   y e l k a l a r i g a g i n a   e t i b o r   b e r m a s d a n   q a n d a y   q i l i b	
’
y a x s h i   n a f a s   o l i s h   l o z i m l i g i n i   h a m   t u s h u n t i r i s h   z a r u r . B o l a l a r   n a f a s
o l a y o t g a n l a r i d a   k a f t l a r i n i   p a s t k i   q o v u r g a l a r i g a   q o y i b   t u r i b ,   b u	
‘ ‘
h o l n i   o z l a r i   t e k s h i r i s h l a r i   m u m k i n .   A g a r   n a f a s   o l i n s a ,   p a s t k i	
‘
q o v u r g a   k o t a r i l a d i .   K e y i n   y o t i b   n a f a s   o l g a n d a   h a m   s h u n d a y
‘ ‘
b o l i s h i n i   b o l a l a r g a   t u s h u n t i r i s h i   k e r a k .	
‘ B o l a l a r n i   t o g r i   n a f a s   o l i s h g a   o r g a t i s h   f a q a t   a s h u l a   a y t i s h‘ ‘ ‘
u c h u n g i n a   z a r u r   b o l i b   q o l m a y ,   b a l k i   b o l a l a r n i n g   s o g l i g i   u c h u n	
‘ ‘ ‘
h a m   z a r u r d i r .  
N a f a s   o l i s h n i n g   h a r a k t e r i   v a   s u r a t i   i j r o   e t i l a d i g a n   a s a r g a	
“ ”	’
b o g l i q d i r .   A g a r   a s h u l a n i   c h o z i b ,   s e k i n - a s t a   a y t i s h   k e r a k   b o l s a ,	
‘ ‘ ‘
c h u q u r   v a   o g i r   n a f a s   o l i n a d i .   A g a r   a s h u l a   s h o x c h a n r o q   b o l s a ,	
‘ ‘ ‘
n a f a s   h a m   t e z   v a   y e n g i l   o l i n a d i .
M a s a l a n :   J .   N a j m i d d i n o v n i n g   P i a n i n o ,   F .   N a z a r o v n i n g	
“ ”
P a x t a o y   q o s h i q l a r i n i   i j r o   e t i s h u c h u n   h a r   b i r   j u m l a n i g   b o s h l a n i s h d a	
“ ”	‘
b o l a l a r n i n g   s e k i n - a s t a ,   o g i r   n a f a s   o l i s h l a r i g a   e r i s h i s h   k e r a k .	
‘
A s h u l a c h i l i k k a   x o s   n a f a s   o l i s h n i n g   i k k i n c h i   l a h z a s i   n a f a s
c h i q a r i s h d i r .   A s h u l a   a y t a y o t g a n d a   n a f a s n i   c h i q a r i s h n i n g   m o h i y a t i
n i m a d a n   i b o r a t ?   B u n i n g   m o h i y a t i   s h u n d a k i ,   o p k a g a   o l i n g a n   n a f a s d a n	
‘
u n u m l i   f o y d a l a n i s h d i r .   N a f a s   c h i q a r i s h d a n   o l d i n   b i r   d a q i q a
t o x t a t i l a d i .   B u n i   b o l a l a r   n a f a s i n g l a r n i     y u t i n g l a r   d e g a n d a   n a f a s n i	
‘ “ ”
b i r   d a q i q a   c h i q a r m a y   t u r i s h   l o z i m l i g i n i   t u s h u n a d i .   B u   n a r s a   o p k a d a g i	
‘
z a p a s   h a v o d a n   r a t s i o n a l   f o y d a l a n i s h g a   y o r d a m   b e r a d i ,   a k s   h o l d a
m u s i q a   i b o r a s i n i n g   b i r i n c h i   t o v u s h i d a y o q   o p k a d a g i   h a v o   s h a m o l	
‘
b o l i b   q o l a d i .   A s h u l a   b o g i q   j i l o s i z   c h i q a d i .   B i r o q   o p k a g a	
‘ ‘ ‘ ‘
h a d d a n   t a s h q a r i   k o p   h a v o   o l i s h   h a m   y a r a m a y d i .   A s h u l a   a y t a y o t g a n d a	
‘
h a v o   o r t i q   o l i n s a ,   u   t o v u s h n i n g   s i f a t i g a ,   i n t o n a t s i y a n i n g   a n i q
c h i q i s h i g a   s a l b i y   t a s i r   q i l a d i .
’
O q i t u v c h i   d i r i j y o r l i k   i s x o r a s i   y o k i   a u f - t a k t n i   a s a r n i n g	
‘
h a r a k t e r i g a   m o s   k e l a d i g a n   q i l i b   k o r s a t s a ,   b o l a l a r n i n g   n a f a s   o l i s h   v a	
‘
n a f a s   c h i q a r i s h l a r i g a   y o r d a m   b e r i s h i   m u m k i n .
A u f - t a k t   m o m e n t l a r i   n a f a s   o l i s h   t a k t i g a   b i r i n c h i s i   b u   n a f a s	
–
o l i s h n i   k o r s a t i s h d i r .   U   m u s i q a n i n g   x a r a k t e r i   v a   s u r a t i n i   a k s	
‘ ’
e t t i r i s h i   k e r a k .   U   y o k i   b u   i b o r a   u c h u n   q a n c h a l i k   h a v o   z a p a s i k e r a k l i g i g a   q a r a b   d i r i j y o r n i n g   q o l   h a r a k a t i   t e z ,   m u t a d i l   v a   s e k i n‘ ’
b o l i s h i   k e r a k .   O q i t u v c h i   n a f a s   o l i s h   k e r a k l i g i n i   k o r s a t m o q c h i	
‘ ‘ ‘
b o l g a n d a   q o l i   b i l a n   t a k l i f   q i l u v c h i   h a r a k a t   q i l a d i .
‘ ‘
B o l a l a r n i   b i r i n c h i   s i n f d a n   b o s h l a b   d i r i j y o r n i n g   i s x o r a s i n i
t u s h u n t i r i s h g a   o r g a t i s h   k e r a k ,   u   v a q t d a   n a f a s   o l i s h   t o g r i s i d a	
‘ ‘ ‘
b o l a l a r g a   t u s h u n t i r i b   o t i r i s h n i n g   h o j a t i   q o l m a y d i ,   c h u n k i   b o l a l a r   a u f -	
‘
t a k t l a r d a n   b i l i b   o l a d i l a r .
A s h u l a   r e p e r t u a r i   v a   m a x s u s   m a s h q l a r n i   i j r o   e t t i r i s h   o r q a l i   n a f a s
o l i s h i   u s t i d a   i s h   o l i b   b o r i l a d i .   B u n d a y   m a s h q l a r d a n   b i r i   m o j o r
g a m m a l a r i n i   y a r i m   n o t a l a r d a   s e k i n l a s h g a n   s u r a t d a   i j r o   e t i s h d i r .	
’
G a m m a d a   n a f a s n i   m a l u m   j o y d a   o l i s h   o l i s h   k e r a k   v a   b u   n a r s a n i	
’
b o l a l a r n i n g   h a m m a s i   b i r   v a q t d a   b a j a r i s h l a r i n i   k u z a t i b   t u r i s h   k e r a k .
D a s t l a b k i   p a y t l a r d a   b u n g a   t e z l i k d a   e r i s h i b   b o l m a y d i .   B a z i   b o l a l a r	
‘ ’
b i r   o l i n g a n   n a f a s   b i l a n   y a r i m   g a m m a n i   o x i r i g a c h a   y e t k a z a   o l m a y d i l a r .
K e y i n r o q   b o r i b   b o l a l a r d a   n a f a s   o l i s h   v a   n a f a s   c h i q a r i s h   y a x s h i l a n i b
k e t a d i     h a m d a   u l a r   m a s h q l a r n i   t o g r i   i j r o   e t i s h a d i .   Q u y i   s i n f l a r d a	
‘ ‘
a y t i l a d i g a n   g a m m a n i n g   s u r a t i   y u q o r i   s i n f l a r d a g i g a   q a r a g a n d a   t e z r o q	
’
b o l i s h i   k e r a k .	
‘
Y u q o r i   s i n f l a r d a   =   6 0
Q u y i   s i n f l a r d a   =   8 0
A s h u l a c h i l i k k a   x o s   n a f a s   o l i n g a n i   r i v o j l a n t i r i s h   u c h u n   h e c h
q a n d a y   r i t m s i z ,   o v o z n i   p a s a y t i r i b   b o r i s h g a   q a r a t i l g a n   u z u n
n a t i j a l a r d a g i   m a s h q l a r n i   i j r o   e t i s h   j u d a   f o y d a l i d i r .
C h u q u r   n a f a s   o l i s h g a   q a r a t i l g a n   m a s h q l a r d a n   t a s h q a r i   y e n g i l
k a l t a   n a f a s   o l i n a d i g a n   m a s h q l a r n i   h a m   b e r i s h   k e r a k .
A s h u l a   a y t a d i g a n   n a f a s n i   r i v o j l a n t i r i s h   u c h u n   m a s h q l a r   h a r
q a n c h a   f o y d a l i   b o l s a   h a m ,   o q i t u v c h i   b u   s o h a d a   a s o s i y   o r i n n i	
‘ ‘ ‘ a s h u l a   r e p e r t u a r i g a   b e r i s h   k e r a k l i g i n i   y o d d a n   c h i q a r m a s l i g i   z a r u r .
B o l a l a r   u c h u n   h a r   b i r   y a n g i   a s h u l a   n a f a s   o l i s h g a   o r g a n i s h   y o l i d a g i‘ ‘
m a s h q   b o l i b   x i z m a t   q i l a d i .	
‘
K i c h i k   y o s h d a g i   m a k t a b   o q u v c h i l a r i   r e p e r t u a r i g a   m u s i q a	
‘
i b o r a l a r i n i n g   u z i l i s h   s h u   y o s h d a g i   b o l a l a r g a   m o s   k e l a d i g a n
a s h u l a l a r d a n   k i r i t i s h   k e r a k .
K e y i n c h a l i k ,   b o l a l a r   u l g a y a   b o r g a n   s a r i   a s h u l a   a y t a y o t g a n d a	
‘
n a f a s d a n   t o g r i   f o y d a l a n i s h   m a l a k a l a r i n i   h a m   e g a l l a b   b o r a d i l a r .	
‘ ‘
V a z i f a   t o b o r a   m u r a k k a b l a s h i b   b o r a d i .   U l a r   o l d i d a   k a t a   i j r o c h i l i k
i m k o n i y a t l a r i   o c h i l a d i .   R e p e r t u a r g a   k e n g   n a f a s   o l i b   a y t i l a d i g a n
a s h u l a l a r   k i r g i z i l a d i .   M a s a l a n ,   F .   A b d u l l a y e v n i n g   M u s t a q i l l i k	
“
l o l a l a r i m i z ,   I .   A k b a r o v n i n g   B a x o r   a s h u l a s i   q a y t a ,   y e n g i l   n a f a s   o l i s h	
” “ ”
m a l a k a l a r i n i   e g a l l a s h g a   y o r d a m   b e r a d i .
H a r   b i r   a s h u l a   o r g a n i l a y o t g a n d a   o q i t u v c h i   b o l a l a r n i n g	
‘ ‘
h a m m a s i   n a f a s n i   b i r   v a q t d a   o l i s h l a r i n i   k u z a t i b   t u r i s h i   k e r a k .   S h u n i n g
u c h u n   a s h u l a n i n g   q a y e r i d a   n a f a s   o l i s h   m a q u l   b o l i s h i n i   o l d i n d a n	
’ ‘
y a x s h i   o y l a b   k o r i s h   k e r a k .	
‘ ‘
N a f a s   o l i s h   l a h z a s i   h a r   b i r   m u s i q a   i b o r a s i n i n g   b o s h l a n i s h   p a y t i g a
t o g r i   k e l t i r i s h g a   h a r a k a t   q i l i s h i   k e r a k . ,   m u s i q a   i b o r a s i n i n g   o z i	
‘ ‘ ‘
k o p i n c h a   s h e r i y   i b o r a n i n g   b o s h l a n i s h i g a   m u v o f i q   k e l a d i .   K o p
‘ ’ ‘
v a q t   b o l a l a r   a s h u l a n i n g   j u d a   m u v o f i q   j o y i d a ,   h a t t o k i   s o z   o r t a s i d a	
‘ ‘
n a f a s   o l a d i l a r .   S h u   b i l a n   m u s i q a v i y   v a   s h e r i y   f i k r n i n g   r a v o n	
’
b o r i s h i n i   b u z a d i l a r .   O q i t u v c h i   a s h u l a n i n g   q a y s i   j o y l a r i d a   n a f a s   o l i s h	
‘
k e r a k l i g i n i   k o r s a t i b   b e r g a n d a n   s o n g ,   k o r s a t m a s i n i n g   p u x t a	
‘ ‘ ‘
b a j a r i l i s h i g a   e r i s h i   k e r a k .
O q i t u v c h i   b e s h i n c h i   s i n f d a n   s i n f d a n   b o s h l a b   o z   i s h i d a   x o r g a	
‘ ‘
x o s   b o l g a n   h a l q a s i m o n   n a f a s n i   t a l a b   q i l a d i g a n   a s h u l a l a r d a n
‘
f o y d a l a n i s h i   k e r a k .   H a l q a s i m o n   n a f a s   t u f a y l i   i j r o c h i l i k   i m k o n i y a t l a r i k e n g a y i b   b o r a d i ,   b i t t a   a s h u l a c h i   u d d a l a y   o l m a g a n   n a r s a n i   j a m o a
u d d a l a b   k e t a d i .   X a l q a s i m o n   n a f a s d a n   m u s i q a   i b o r a s i   b i t t a   n a f a s   u c h u n
u z u n l i k   q i l i b   q o l a d i g a n   p a y t l a r d a   f o y d a l a n i l a d i .   H a l q a s i m o n   n a f a s
o l i s h d a   b o l a l a r n i n g   h a m m a s i   n a f a s i n i   b i r   v a q t d a   o l m a s l i k l a r i   k e r a k ,
b a l k i   z a n j i r d a g i   x a l q a d e k   k e t m a - k e t ,   n a v b a t m a - n a v b a t   n a f a s   o l i s h l a r i
l o z i m .   S h u n i n g   u c h u n   b u n d a y   n a f a s   o l i s h   h a l q a s i m o n   n a f a s   o l i s h
d e y i l a d i .   H a l q a s i m o n   n a f a s   o l i s h d a   b o l a l a r   y o n i d a   t u r g a n   o r t o g i n i‘ ‘
k u z a t i b   b o r i s h i ,   u n i n g   o v o z i g a   q u l o q   s o l i s h i   k e r a k .   H a l q a s i m o n   n a f a s
o l i n g a n d a   i b o r a n i n g   t u r l i   j o y i d a ,   h a t t o k i   e n g   n o q u l a y   j o y l a r i d a   h a m
n a f a s   o l i s h   m u m k i n .   B o l a l a r   n a f a s i n i   r o s t l a b   o l g a c h ,   u m u m   a y l a y o t g a n
a s h u l a g a   e h t i y o t l i k   b i l a n   o v o z i n i   b o s h q a l a r n i n g   o v o z i d a n   a j r a l i b
t u r m a y d i g a n   q i l i b   j o r   b o l i s h i   k e r a k .   H a l q a s i m o n   o l i s h i n i   m a s h q	
‘ ‘
q i l i s h   u c h u n   y u q o r i d a   a y t i l g a n   m a j o r   g a m m a s i d a n   f o y d a l a n i s h
m u m k i n .   E n d i   n a f a s n i   q a t i y   b e l g i l a n g a n   j o y d a   o l m a s d a n   h a l q a s i m o n	
’
t a r z d a   o l i s h   k e r a k .
Y u q o r i   s i n f l a r d a   h a l q a s i m o n   n a f a s   o l i s h   u s u l i d a n   k e n g
f o y d a l a n i s h i   m u m k i n ,   c h u n k i   b u   v a q t g a   k e l i b   b o l a l a r   x i y l a g i n a
a s h u l a c h i l i k   t a j r i b a s i n i   e g a l l a g a n   v a   q i y i n - q i y i n   a s a r l a r n i   i j r o   e t a d i g a n
b o l a d i l a r .	
‘
X u l o s a   q i l i b   a y t a d i g a n   o q u v c h i l a r n i   g o z a l   o h a n g l a r d a	
‘ ‘
k u y l a s h l a r i d a   t o g r i   n a f a s   o l i s h n i n g   a h a m i y a t i   j u d a   k a t t a d i r .	
‘ ‘ I I .   B O B .   M U S I Q A   M A D A N I Y A T I   D A R S L A R I D A   N O T A
O Q I T I S H   V A   N O T A G A   Q A R A B   K U Y L A S H N I N G   U S L U B I Y‘
V O S I T A L A R I
2 . 1 .     V o k a l   m a s h q l a r i   o r q a l i   n o t a g a   q a r a b   k u y l a s h   m a l a k a l a r i n i
s h a k l l a n t i r i s h
M a k t a b d a   v o k a l   x o r   i s h l a r i n i   y o l g a   q o y i s h n i n g   e n g   m u h i m	
– ‘ ‘
v a   m u r a k k a b   s o h a s i   t o v u s h   v a   n o t a   u s t i d a   o l i b   b o r i l a y o t g a n   i s h l a r d i r .
S i n f   m a s h g u l o t l a r i   s h a r o i t i d a   o q i t u v c h i   k o p r o q   k a m	
‘ ‘ ‘ “
v o k a l ,   x i r a ,   b a z a n   h a t t o k i   x u n u k   t e m b r l i   o v o z g a   e g a   b o l g a n	
”	’ ‘
b o l a l a r   b i l a n   i s h   o l i b   b o r a d i .   B u   q i y i n c h i l i k   y a n a   s h u   n a r s a   b i l a n
m u r a k k a b l a s h a d i k i ,   b u n d a y   b o l a l a r n i n g   b a z i l a r i   k a t t a l a r n i n g	
’
n o t o g r i   u s l u b i g a   t a q l i d   q i l i b ,   a s h u l a n i   n o t o g r i   a y t i s h g a	
‘ ‘ ‘ ‘
o r g a n i b   q o l g a n   b o l a d i .	
‘ ‘
O q i t u v c h i   m a k t a b   b o l a l a r i g a   q o s h i q n i   m u m k i n   q a d a r   t o g r i	
‘ ‘ ‘ ‘
i j r o   e t i s h g a   i m k o n   b e r a d i g a n   m a v j u d   a n a n a   u s l u b i g a   a y t i s h g a	
’
o r g a t i s h i   k e r a k .	
‘
B o l a   q a n d a y   o v o z g a   e g a   b o l m a s i n   u n g a   h e c h   b o l m a g a n d a	
‘ ‘
m i n i m a l   d a r a j a d a   t o v u s h   h o s i l   q i l i s h   m a d a n i y a t i n i   b e r i b ,   o v o z n i n g
t e m b r i n i   s i l l i q l a s h   m u m k i n ,   a g a r   b u n d a y   o v o z d a n   a y r i m   h o l d a
f o y d a l a n i b   b o l m a s a ,   l e k i n   x o r   b i l a n   b u l a r n i n g   h a m m a s i   b i r   b o l i b ,	
‘ ‘
u m u m i y   c h i r o y l i   o v o z   y a r a t i s h i   m u m k i n .
Q o s h i q c h i l i k n i n g   e l e m e n t a r   m a d a n i y a t i g a   h a v a s   u y g o n a	
‘ ‘
b o r i b ,   b i z   b o l a l a r n i   i j r o   e t i l a y o t g a n   q o s h i q n i n g   m o h i y a t i n i   c h u q u r r o q	
‘
t u s h u n i s h g a ,   h a r   b i r   q o s h i q n i n g   o z i g a   x o s   t e m b r i   v a   h a r a k t e r i n i	
‘ ‘
q i d i r i b   t o p i s h g a   o r g a t a m i z .	
‘
Q o s h i q n i n g   o z i g a   x o s ,   b u   t e m b r i   v a   x a r a k t e r i n i   q a n d a y   t o p i s h	
‘ ‘
k e r a k   v a   m a k t a b   s h a r o i t i d a   b u   n a r s a g a   e r i s h i s h   m u m k i n m i ?   H a m u m k i n   v a   e r i s h i s h   k e r a k ,   c h u n k i   b u   b o l a l a r d a g i   m u s i q a v i y   d i d n i   v a
m u s i q a n i   t u s h i n i s h   q o b i l y a t i n i   y a n a d a   o s t i r a d i .   B o l a l a r n i n g   v o k a l‘
j i h a t d a n   y a x s h i   o v o z g a   e g a   b o l i s h i   b u   o q i t u v c h i n i n g   b o l a l r g a	
‘ ‘
a s h u l a   t a l i m i   b e r i l g a n   b i r i n c h i   k u n d a n   b o s h l a b   q u n t   v a   d i q q a t   b i l a n	
’
i s h l a s h i g a   b o g l i q d i r .   O q i t u v c h i n i n g   v o k a l   s e z g i s i   y a x s h i	
‘ ‘ “ ”
b o l i s h i   k e r a k ,   s h u   b i l a n   b i r g a   u   t u r l i   y o s h d a g i   b o l a l a r n i n g   o v o z	
‘
x u s u s i y a t l a r i n i   b i l i s h i   j u d a   m u h i m   a h a m i y a t g a   e g a .
K i c h i k   v a   o r t a   y o s h d a g i   q i z   v a   o g i l   b o l a l a r n i n g   o v o z i	
‘ ‘ ‘
d i a g n o z i   j i h a t i d a n   b i r - b i r i d a n   d e y a r l i   f a r q   q i l m a y d i .   M a s a l a n ,   k i c h i k
y o s h d a   u   b i r   o k t a v a n i   t a s h k i l   q i l a d i .   A s h u l a c h i l i k   m a l a k a l a r i n i   o r t i r a
b o r g a n i   s a r i   v a   y o s h i   u l g a y g a n i   s a r i   u   b i r   y a r i m   o k t a v a g a c h a   o s h a d i .	
‘
A g a r   k i c h i k   y o s h d a g i   b o l a l a r     r e g s t r   u   t a n g l a y   t o v u s h i g a   e g a
b o l s a ,   o n   y o s h i d a n ,   b a z a n   e s a   t o q q i z   y o s h d a n   b o s h l a b   u l a r g a	
‘ ‘ ’ ‘
t a n g l a y   t o v u s h i d a n   t a s h q a r i ,   k o k r a k   t o v u s h i   h a m   p a y d o   b o l a d i .   S h u	
‘ ‘
m u n o s a b a t   b i l a n   m a l u m   v a z i f a l a r   v u j u d g a   k e l a d i .	
’
Q o s h i q n i n g   b i r   r e g s t r i d a n   i k k i n c h i   r e g i s t r i g a   o t i s h   p a y t l a r i	
‘ ‘
u c h r a g a n   h o l l a r d a   b o l a l a r   j u d a   q i y n a l a d i l a r , c h u n k i   b u   y e r d a   o v o z n i
u s t a l i k   b i l a n   b o s h q a r i s h   t a l a b   q i l i n a d i .   O v o z n i   b o s h q a r a   o l i s h   m u m k i n
v a   b u   s h a r t d i r .  
B u n d a y   v a q t l a r d a   b o l a l a r   b a l a n d   n o t a l a r d a   k o k r a k   o v o z i n i	
‘
s a q l a b   q o l i s h g a   u r i n a d i l a r ,   b u   e s a   s o x t a l i k k a   o l i b   k e l a d i .   S h u n i n g
u c h u n   p a s t k i   n o t a l a r d a   p o z i t s i y a l i   t o v u s h l a r n i   t o p i s h g a   h a r a k a t   q i l i s h ,
s h u   b i l a n   b i r g a   b a l a n d   n o t a l a r d a   t a b i i y ,   t a n g l a y   t o v u s h d a   a s h u l a
a y t i s h g a   t a y y o r l a s h   k e r a k .
B i r i n c h i   v a   i k k i n c h i   s i n f l a r d a   e s a   t o v u s h   h o s i l   q i l i s h   u s t i d a   o l i b
b o r i l a d i g a n   i s h   k o p r o q   o q i t u v c h i n i n g   o z   t o v u s h d a   a n i q   k o r s a t i b	
‘ ‘ ‘ ‘
b e r i s h d a n   i b o r a t   b o l a d i ,   b u n i   t a q l i d   q i l i s h   m e t o d i   d e b   a t a s h	
‘ “ ”
m u m k i n .   O q i t u v c h i   m u m k i n   q a d a r   q i s q a r o q   q i l i b   t u s h u n t i r i s h i   k e r a k .	
‘ A s h u l a n i   o g i r   j o y i   u c h r a g a n d a   o q i t u v c h i   b o l a l r n i n g   d i q q a t i n i   b i r‘ ‘
y e r g a   t o p l a b ,   s h u   o g i r   j o y n i   q a n d a y   q i l i b   u d d a l a b   k e t i s h	
‘ ‘
m u m k i n l i g i n i   o z i   a y t i b   k o r s a t a d i k i   v a   z a r u r i y a t   b o l g a n d a	
‘ ‘ ‘
t u s h u n t i r i b   b e r a d i .
T o r t i n c h i   s i n f d a n   b o s h l a b   t o v u s h   h o s i l   q i l i s h g a   d o i r	
‘
t u s h u n t i r i s h   i s h l a r i n i   o l i b   b o r i l a d i .   B i r o q   b u   y e r d a   h a m   a m a l d a   t o v u s h
b i l a n   k o r s a t i s h ,   y a n i   t a q l i d   q i l i s h   m e t o d i   y e t a k c h i   m e t o d
‘ ’ “ ”
b o l i b   q o l a d i ,   c h u n k i   b u   m e t o d   s a n a t n i n g   h a r   q a n d a y   t u r i n i	
‘ ’
o r g a n i s h d a   q o l l a n i l a d i .   Y u q o r i   s i n f l a r d a   o q i t u v c h i   t u s h u n t i r i s h
‘ ‘ ‘
i s h l a r i n i   k e n g   h a j m d a   o l i b   b o r a d i .   B u   y e r d a   b o l a l a r   v o k a l n i n g
e l e m e n t a r   t e r m i n l a r i   b i l a n   t a n i s h t i r i l a d i .   M a s a l a n ,   y u q o r i   p o z i t s i y a s i
t o v u s h   a t a k a s i   v a   s h u   k a b i   i b o r a l a r   b o l a l a r g a   t a n i s h   v a   t u s h u n a r l i
“ ”
b o l i s h i   k e r a k .   B o l a l a r   o v o z   r e g i s t r i   h a q i d a   v a   a m a l i y   h a m d a   n a z a r i y	
‘
j i h a t d a n   b u l a r g a   m u v o f i q   k e l a d i g a n   r e z a n a t o r l a r   h a q i d a   t u s h u n c h a g a
e g a   b o l i s h l a r i   k e r a k .   B u   u l a r g a   a s h u l a c h i l i k   o v o z i n i   e g a l l a s h g a	
‘
y o r d a m   b e r a d i .
B o l a l a r   a s h u l a n i   s u n i y   t a r z d a   a y t m a s d a n ,   b a l k i   u n i   a n g l a b	
’
a y t i s h i ,   o z   o v o z i n i   n a z o r a t   q i l i b   b o r i s h i   k e r a k .   M a s a l a n ,   b o l a l a r	
‘
k o k r a k   r e g i s t r i d a n   e n g   p a s t   t o v u s h l a r n i   t o g r i   y o k i   n o t o g r i	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
c h i q a r a y o t g a n l i k l a r i n i   b i l i s h i   u c h u n   a s h u l a   a y t a y o t g a n   v a q t d a
q o l l a r i n i   k o k r a k   q a f a s i n i n g   y u q o r i   q i s m i g a   q o y i b   t u r i b
‘ ‘ ‘
a n i q l a s h l a r i   m u m k i n .   A g a r   b u   v a q t d a   o v o z n i n g   t i t r a s h i   s e z i l s a ,   d e m a k ,
k o k r a k   r e z o n a n s   b o l a d i . \
‘ ‘
O q i t u v c h i   b o l a l a r n i   t a b i i y   v a   e r k i n   r a v i s h d a   a s h u l a   a y t i s h g a	
‘
o r g a n i s h i   k e r a k .   B u n i n g   u c h u n   a s h u l a n i   b i r i n c h i   n a v b a t d a   a s t a - s e k i n	
‘
v a   m a y i n   t o v u s h   b i l a n   a y t i s h l a r i g a   e r i s h i   l o z i m .
B o l a l a r n i   t o g r i   t o v u s h   h o s i l   q i l i s h   u s u l l a r i g a   ( u n i   y a n a	
‘ ‘
b o s h q a c h a   t o v u s h   a t a k a s i   d e b   a t a y d i l a r )   o r g a t i s h   j u d a   m u h i m   i s h d i r .	
‘ A s h u l a d a   t o v u s h   a t a k a s i   u c h   x i l   b o l a d i . :   y u m s h o q ,   e r k i n ,   q a t t i q ,‘
b i r d a n i g a   v a   n a f a s   t o v u s h l a r i .   B o l a l a r   u c h u n   e n g   q u l a y   y u m s h o q
a t a k a s i d i r .   Q a t t i q   t o v u s h   v a   n a f a s   t o v u s h i   f a q a t   b a z i   a s h u l a l a r n i   i j r o	
’
e t i s h   u c h u n g i n a   x i z m a t   q i l a d i .   B o l a l a r n i n g   b o s h a s h i b   a s h u l a	
‘
a y t i s h i g a ,   k o p i n c h a   n a f a s   t o v u s h   a t a k a s i d a n   f o y d a l a n i l g a n l i g i   s a b a b	
‘
b o l a d i .   K o p r o q   t o r t i n c h o q ,   y u m s h o q   t a b i a t l i ,   s h a l v i l l a g a n   b o l a l a r	
‘ ‘
x u d d i   s h u   x i l d a   a s h u l a   a y t a d i l a r .   S h o l v i l l a b   a y t i l g a n   a s h u l a n i
t u s h u n i s h   q i y i n   b o l a d i ,   n a f a s i   h a m   c h i q m a y d i .   B u n d a y   h o l l a r d a	
‘
b o l a l a r n i n g   t o g r i   o t i r i s h g a ,   y a n i   k o k r a k   q a f a s l a r i n i	
‘ ‘ ‘ ’ ‘
b u k m a s d a n   o t i r i s h l a r i g a   e t i b o r   b e r i s h   k e r a k .   O q i t u v c h i   b u n d a y	
‘ ’ ‘
b o l a l a r n i   m u m k i n   q a d a r   a k t i v l a s h t i r i s h g a   h a r a k a t   q i l i s h i   ,   d a r s   v a q t i d a
u l a r g a   a l o h i d a   e t i b o r   b e r i s h i   k e r a k .	
’
A g a r   a s h u l a   a p p a r a t i n i n g   s u s t l i g i g a   b o l a n i n g   s o g l o m	
‘
b o l m a s l i g i   s a b a b   b o l s a ,   b u n i   a s t a - s e k i n   o t a - o n a l a r i g a   a y t i b ,   v r a c h	
‘ ‘
k o r i g i d a n   o t i s h g a   e r i s h i s h i   k e r a k .
‘ ‘
Y u m s h o q   t o v u s h   a t a k a s i   a s h u l a n i   m u l o y i m   i j r o   e t i s h   b i l a n
o z a r o   b o g l i q d i r .   B o l a l a r   a s h u l a n i   b i r - b i r i g a   b o g l i q ,   l e g a t o
‘ ‘ ‘
h o l a t i d a   a y t i s h g a   o r g a n i s h l a r i   k e r a k .   B u   a s h u l a c h i l i k n i n g   a s o s i y	
‘
u s u l i   b o l i b ,   k a t t a l a r n i n g   h a m ,   k i c h i k   y o s h d a g i   m a k t a b	
‘
o q u v c h i l a r i n i n g   h a m   s h u   u s u l d a   a y t i s h i g a   e r i s h m o q   k e r a k .   D a r s l a r g a	
‘
o v o z n i   l e g a t o   v a   y u m s h o q   c h i q a r i s h g a   o r g a t a d i g a n   m a s h q l a r n i   i m k o n	
‘
b o r i c h a   k o p r o q   k i r i t i s h   k e r a k .	
‘
B u n d a y   m a s h q l a r n i   b o l a l a r   o v o z i n i   o r t a   d i a p a z o n i g a   m o s l a b	
‘
k o r i s h   k e r a k ,   b u   d i a p a z o n   a s h u l a   u c h u n   e n g   q u l a y d i r .	
‘
T o v u s h n i   y u m s h o q   q i l i b   c h i q a r i s h - b u   a s o s i y   f o n   b o l i b ,   s h u	
‘
f o n d a   t o v u s h   h o s i l   q i l i s h n i n g   b o s h q a   u s u l l a r i   y a q q o l   a j r a l i b   t u r a d i ,   b u
h a q d a   b i z   y u q o r i d a   a y t i b   o t g a n   e d i k .   O r g a n i l a y o t g a n   a s h u l a n i   i j r o	
‘ ‘ e t i s h   r e j a s i g a   q a r a b   q a t t i q   t o v u s h d a n   y o k i   n a f a s   t o v u s h d a n
f o y d a l a n i l a d i .
V o k a l   m a s h q l a r i n i n g   k o p c h i l i g i   q a t t i q   t o v u s h d a   a y t i s h   k e r a k .‘
B u   v o k a l   m a s h q l a r i n i   s t a k k a n o   u s l u b i d a   i j r o   e t i s h d i r .
T a s i r l i   q i l i b   i j r o   e t i s h a d i g a n   a s h u l a l a r d a   n a f a s   t o v u s h d a n	
’
f o y d a l a n i l a d i ,   u   k o p r o q   h a z i l   m a z a x   l a p a r l a r d a   i s h l a t i l a d i .   M a s a l a n :	
‘
x o ,   a x ,   h a ,   o x   v a   s h u   k a b i l a r .   N a f a s   t o v u s h d a n   f o y d a l a n i l g a n d a
o p k a g a   o l i n g a n   h a v o   t o v u s h   h o s i l   q i l i n g a n d a   t o l i q   c h i q i b   b o l a d i .	
‘ ‘ ‘
A s h u l a   a y t i s h   j a r a y o n i   u n l i l a r g a   a s o s l a n a d i   v a   v o k a l   t o v u s h n i n g
s i f a t i   u n l i l a r n i n g   s h a k l l a n i s h i g a   b o g l i q .   B i z   g a p i r g a n   v a q t i m i z d a	
‘
t o v u s h l a r   t a b i i y   h o l d a   c h i q a v e r a d i ,   t u r l i   u n l i l a r g a   r e f l e k s   a s o s i d a
s h a k l l a n i b   b o r a d i .   C h u n k i   u n l i l a r n i   t o g r i   t a l a f f u z   q i l i s h g a   i n s o n
‘ ‘
t u g i l g a n   k u i d a n   b o s h l a b   o r g a n i b   b o r a d i   v a   u n g a   h e c h   k i m   a l o h i d a	
‘ ‘
e t i b o r   b e r i b   o t i r m a y d i .   B i r o q   a s h u l a   a y t a y o t g a n d a   s o z l a r n i	
’ ‘ ‘
t a l a f f u z   q i l i s h   s h a r t l a r i   o z g a r a d i ,   c h u n k i   a s h u l a n i   m a l u m   b i r	
‘ ’
t e m p d a   a y t i s h i ,   o v o z n i   b a l a n d   p a s t   q i l i b   c h i q a r i s h   b a z i   u n l i l a r   u s t i d a	
’
b i r   d a q i q a   t o x t a l i s h ,   y a n i   r i t m l i k   h o l a t i g a   r i o y a   q i l i s h   t a l a b	
‘ ’
q i l i n a d i .   N u t q d a g i   u n l i l a r g a   q a r a g a n d a   a s h u l a d a g i   u n l i l a r n i
s h a k l l a n t i r i s h   a l o h i d a   e t i b o r   b e r i s h n i   t a l a b   q i l a d i .	
’
H a r   q a n d a y   a s h u l a   m u s i q a   v a   s o z   k a b i   k u c h l i   i f o d a   v o s i t a l a r i n i	
‘
o z   i c h i g a   o l g a n d i r .   S h u n i n g   u c h u n   h a m   a s h u l a d a   d i k s i y a   m u h i m   r o l	
‘
o y n a y d i ,   o z - o z i d a n   m a l u m .   B i r o q   k o p i n c h a   b o l a l a r   x o r i n i
‘ ‘ ‘ ’ ‘
t i n g l a g a n i m i z d a   k o p   s o z l a r n i   a n g l a y   o l m a y m i z .   A s h u l a   o z	
‘ ‘ ‘
m a n o s i n i   y o q o t i b   q o y a d i .   B o l a l a r   a s h u l a   t e k s t i n i   b u r r o   a y t i s h g a	
’ ‘ ‘
u r i n i b ,   t o v u s h n i   q o r q i b   a y t a d i l a r .   A s h u l a   a y t i s h d a   h a m   y o l   q o y i b	
‘ ‘ ‘
b o l m a y d i .   O q i t u v c h i   b o l a l a r d a   d i k s i y a n i n g   a n i q   b o l i s h g a ,	
‘ ‘ ‘
s o z l a r n i n g   a n i q   t a l a f f u z   q i l i s h g a ,   b i r o q   t o v u s h n i n g   s i f a t i g a   z a r a
‘
y e t k a z m a y d i g a n   h o l d a   b o l i s h g a   e r i s h i s h   k e r a k .	
‘ A s h u l a   d a r s i n i n g   e n g   m u h i m   q i s m l a r i d a n   y a n a   b i r i   m e m o d i k   v a
g a r m o n i k   s o z   u s t i d a g i   i s h l a r d i r .   O q i t u v c h i   b i r r i n c h i   n a v b a t d a‘
o h a n g d o r   s o z g a   h a r a k a t   q i l d i .   O q i t u v c h i   m a k t a b d a   a s h u l a   t a l i m i	
‘ ’
b e r i s h n i n g   d a s t l a b k i   i k k i   y i l i n i   o h a n g d o r   s o z ,   y a n i   y a x s h i   i n s o n   h o s i l	
’
q i l i s h g a   e t i b o r   b e r a d i .   B u   t a y y o r l o v   j a r a y o n i   b o l i b ,   d a s t l a b k i	
’ ‘
o q u v   y i l l a r i d a   b u   i s h   q a n d a y   o l i b   b o r i l g a n l i g i g a   q a r a b ,   b i r   o v o z l i	
‘
a s h u l a d a n   i k k i   o v o z l i   v a   u c h   o v o z l i   a s h u l a   a y t i s h g a   o t i s h i   m u m k i n .	
‘
Y a x s h i   m e l o d i k   s o z   y a r a t i s h   o v o z   b i l a n   k u y n i n g   a y r i m
t o v u s h l a r i n i   h a m d a   k u y n i   b u t u n i c h a   a n i q   e s l a s h g a   o r g a t i s h i	
‘
d e m a k d i r .
M o j o r   g a m m a s i d a   a s o s i y   t o n   v a   b e s h i n c h i   b o s q i c h   b a r q a r o r ,
u c h i n c h i   b o s q i c h   e s a ,   k u c h l i   t a l a f f u z   q i l i n d i ,   s h u   b i l a n   m a j o r l a n a d i ,
a l o h i d a   t a k i d   b i l a n   j a r a n g l a b   c h i q a d i .   L a d n i n g   q o l g a n   b o s q i c h l a r i n i	
’
m a l u m   t o v u s h d a   a y t a y o t g a n d a   b e q a r o r   t o v u s h l a r n i n g   b a r q a r o r	
’
t o v u s h l a r g a   a y l a n i s h i g a   i n t i l i s h i n i   d o i m   s a n a b   t u r i s h   k e r a k .
M o n o r   g a m m a l a r i n i   t a l a f f u z   q i l i s h   q o i d a l a r i   b i l a n   m a j o r
g a m m a l a r i n i   t a l a f f u z   q i l i s h   q o i d a l a r i   o r t a s i d a   j i d d i y   f a r q l a r   b o r .	
‘
M i n o r   g a m m a d a   a s o s i y   t o n   v a   b e s h i n c h i   b o s q i c h   k e s k i n ,   u c h i n c h i
b o s q i c h   e s a   b o g i q   x i r a   t a l a f f u z   q i l i n a d i   v a   s h u   b i l a n   m i n o r   l a d i n i n g	
‘ ‘
e s h i t i l i s h i n i   t a k i d l a y d i .
’
B o l a l a r   p o r s i y a d a   m a j o r   g a m m a s i n i   y a x s h i   i j r o   e t i s h i n i
o r g a n i s h l a r i   k e r a k . b u   h o l d a   g a m m a   k a n o n   b i l a n   i j r o   e t i l a d i .   B u n i n g	
‘
u c h u n   g u r u h g a   b o l i n a d i .	
‘
B i r i n c h i   g u r u h   g a m m a n i   i k k i n c h i   g u r u h d a n   o l d i n r o q   b o s h l a y d i .
B i r i n c h i   g u r u h   g a m m a n i n g   u c h i n c h i   t o v u s h i n i   a y t i s h g a   k i r i s h i s h i   b i l a n
i k k i n c h i   g u r u h d a g i l a r   g a m m a d a n   b o s h i d a n   a y t a   b o s h l a y d i l a r .
X u l o s a   q i l i b   a y t g a n d a   y u q o r i d a   t a k i d l a b   o t i l g a n   b a r c h a   v o k a l -	
’ ‘
x o r   f a o l i y a t i n i   r i v o j l a n t i r u v c h i   t u r l i   k o r i n i s h d a g i   o v o z   m a s h q l a r i ,	
‘ g a m m a l a r   o q u v c h i l a r n i   n o t a n i   o q i s h g a   b o l g a n   x a r a k a t l a r i n i‘ ‘ ‘
y a n a d a   t e z l a s h t i r a d i .   K e y i n c h a l i k   e s a   o q u v c h i l a r   o z l a r i	
‘ ‘
k u y l a y o t g a n   k i c h i k - k i c h i k   h a j m d a g i   q o s h i k l a r n i   b e m a l o l   s o l f i j i o	
‘
q i l i b   a y t a   o l i s h   i m k o n i y a t l a r i n i   q o l g a   k i r i t a d i l a r .	
‘ 2 . 2 .     M u s i q a   d a r s l a r i d a   n o t a   o q u v c h i n i   t e z l a s h t i r i s h d a‘
s o l f e j i o d a n   f o y d a l a n i s h
S o l f e d j i o     ( i t a l .   S o l f e d j i o     n o t a l a r ,   m u s i q a   b e l g i l a r i ,   g a m m a )	
– –
e s h i t i s h   m a l a k a s i n i   y u k s a l t i r i s h   v a   n o t a g a   q a r a b   u l a r n i   t e z   o q i s h n i	
‘
o r g a t i s h   u c h u n   o t k a z i l a d i g a n   v o k a l   m a s h q d i r .  	
‘ ‘
Q o s h i q n i   t o g r i   a y t i s h ,   t o v u s h l a r n i   t o g r i   t a l a f f u z   q i l i s h	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
v a   a s h u l a   o r g a n i s h n i   t e z l a s h t i r i s h   u c h u n   s o l f e d j i o ,   y a n i   n o t a n i	
‘ ’
k u y l a r i n i   n o t a g a   q a r a b   a y t i s h   m a l a k a l a r i n i   e g a l l a s h   k a t t a   a h a m i y a t g a
e g a d i r .
N o t a n i s h   k u y l a r n i   n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t i s h   m a l a k a s i n i   e g a l l a s h
j u d a   m u r a k k a b   v a   u z o q   v a q t n i   t a l a b   e t a d i g a n   j a r a y o n d i r .   U   m u s i q a
o q i t u v c h i s i d a n   o z   o q u v c h i l a r i   b i l a n   j u j a s i n c h i k l a b   v a   s i s t e m a l i	
‘ ‘ ‘
r a v i s h d a   i s h   o l i b   b o r i s h n i   t a l a b   e t a d i .   A g a r   o q u v c h i l a r   s i n f d a n - s i n f g a	
‘
o t g a n l a r i   s a r i   n o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h   m a l a k a l a r i n i   i z c h i l l i k   b i l a n	
‘
a s t a - s e k i n   o z l a s h t i r i b   b o r s a l a r ,   y u q o r i   s i n f l a r d a   a s h u l a n i   e s h i t i b	
‘ “ ”
o r g a n i s h g a   o t i s h l a r i   m u m k i n .	
‘ ‘
N o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h   o q u v c h i l a r d a n   m a l u m	
‘ ’
t a y y o r g a r l i k n i ,   m u s i q a   b i l i m i n i n g   m a l u m   d a r a j a d a   y u k s a l g a n	
’
b o l i s h i n i   t a l a b   q i l a d i .   S h u n i n g   u c h u n   n o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h	
‘
m a l a k a s i n i   e g a l l a s h d a n   o l d i n   m u s i q a   o q u v i n i   o s t i r i s h   m u s i q a	
‘ ‘
m u s i q a   s a v o d i n i   o r g a n i s h ,   a s h u l a c h i l i k   m a l a k a l a r i n i   e g a l l a s h	
‘
y u z a s i d a n   k o p g i n a   i s h l a r   q i l i n g a n   b o l i s h i   k e r a k .	
‘ ‘
M a k t a b   d a s t u r i   1 - s i n f   b o l a l a r i   h a m   m u s i q a   s a v o d i d a n   t e g i s h l i
b i l i m g a e g a   b o l m a g a n   p a y t d a n o q   n o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h n i	
‘
n a z a r d a   t u t a d i .   S h u n i n g   u c h u n   n o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h g a   m u s i q a
s a v o d i n i   o r g a t i s h   b i l a n   v a   a s h u l a c h i l i k   m a l a k a l a r i n i   e g a l l a s h   b i l a n	
‘
b i r   v a q t d a   b o s h l a n a d i   v a   p a r a l l e l   t a r z d a   o l i b   b o r i l a d i . S h u n d a y   q i l i b   t a l i m n i n g   b u   h a m m a   t u r l a r i   ( a s h u l a   a y t i s h ,’
m u s i q a   s a v o d i ,   s o l f e d j i o )   y a g o n a   q o s h i q c h i l i k   j a r a y o n i   b i l a n	
‘
b o g l a n g a n     b o l i s h i   v a   j a m o a   b o l i b   a s h u l a   a y t i s h   m a t e r i a l i   a s o s i d a	
‘ ‘ ‘
o l i b   b o r i l i s h i   k e r a k .   A s h u l a   d a r s i d a   b o l a l a r   b i l a n   j a m o a   b o l i b	
‘
k u y l a s h   i s h l a r i n i   o l s h i b   b o r i s h g a ,   q a n c h a l i k   h a b a r d o r   e k a n l i g i g a   q a r a b
n o t a   y o z u v i n i   q o l l a n i s h n i n g   t u r l i   f o r m a l a r i   v a   u s u l l a r i d a n	
‘
f o y d a l a n a m i z .   N o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h n i n g   o d d i y   t u r i   b o l a l a r
e s h i t i b   o r g a n g a n   q o s h i q   k u y i n i n g   h a r a k a t i n i ,   n o t a g a   q a r a b	
“ ”	‘ ‘
k u z a t i b   b o r i s h n i   b i l i s h   h i s o b l a n a d i .   B o l a l a r g a   1 - s i n f d a n o q ,   s o l f e d j i o
m a l a k a l a r i   b e r i s h n i ,   u l a r n i   n o t a   s a v o d i   b i l a n   t a n i s h t i r g u n g a   q a d a r
n o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h n i n g   t u r l a r i d a n   b o s h l a s h   m u m k i n .   N o t a g a
q a r a b   b u   x i l d a   a s h u l a   a y t i s h i d a n   o l g a n   t a s u r o t l a r i   o r t a s i d a g i	
’ ‘
b o g l a n i s h n i   a n i q l a s h ,   t o v u s h l a r n i n g   t a l a f f u z   q i l i n i s h i n i   m i y a d a	
‘
t a s a v v u r   q i l i l i s h   m a x o r a t i n i   o s t i r i s h d i r .   S e k i n - a s t a   t o v u s h l a r n i n g	
‘
a y r i m   b i r i k m a l a r i ,   k u y n i n g   h a r a k a t   y o n a l i s h i ,   y o z u v d a g i   i n t e r v a l l a r	
‘
o d a t d a g i d e k   b o l i b   q o l a d i   v a   o q u v   t a s a v v u r l a r i n i   p a y d o   q i l a d i ,   b u l a r	
‘ ‘
t o v u s h   c h i q a r i b   a y t i s h   i m k o n i n i   b e r a d i .   N o t a g a   q a r a b   a s h u l a
a y t i s h n i n g   b u   t u r i   b i r i n c h i   v a   i k k i n c h i   s i n f l a r g a   x o s   n a r s a     b o l s a	
‘
h a m ,   u n d a n   y u q o r i r o q   s i n f l a r d a ,   a y n i q s a   m u s i q a d a n   y a x s h i   h a b a r d o r
b o l m a g a n   s i n f l a r d a   h a m   f o y d a l a n i s h i   m u m k i n .   N o t a g a   q a r a b	
‘
a y t i s h n i n g   b u   t u r i   a m a l d a   q u y i d a g i c h a   o t k a z i l a d i .	
‘
B o l a l a r   b i l a n   a s h u l a   o r g a n i b   b o l i n g a c h ,   o q i t u v c h i   u n i n g	
‘ ‘ ‘
k u y i n i   s i n f   t a x t a s i g a   y o z a d i   v a   y o k i   s i n f g a   a s h u l a n i n g   k u y i n i   o l d i n d a n
y o z i b   t a y y o r l a n g a n   p l a k a t n i   k e l t i r a d i .
O q i t u v c h i   b u l a r n i n g   o l d i n g i   d a r s l a r d a   o r g a n i l i b ,   n o t a g a   y o z i b	
‘ ‘
q o y i l g a n   a s h u l a   e k a n l i g i n i   t u s h u n t i r a d i .   O q i t u v c h i   h a r   b i r   n o t a	
‘ ‘
s o z i n i n g   b i r   q i s m i n i   y o k i   b u t u n   b i r   s o z n i   b i l d i r a d i ,   d e y d i   v a   b u n i
‘ ‘
t e g i s h l i   m i s o l d a   k o r s a t a d i ,   s o n g r a   o q i t u v c h i   o q u v c h i m l a r   b i l a n	
‘ ‘ ‘ ‘
b i r g a l i k d a   s a v o l - j a v o b   y o l i   b i l a n   k u y n i n g   t u z i l i s h i n i   t a h l i l   q i l i b	
‘ c h i q a d i ,   u   q a y e r d a   y u q o r i g a ,   q a y e r g a   q a r a b   y o n a l i s h i n i   u n i n g‘
r i v o j l a n i s h i   p o g o n a m a - p o g o n a   y o k i   s a k r a s h l a r   y o l i   b i l a n	
‘ ‘ ‘
b o l a y o t g a n l i g i n i   a n i q l a y d i .   S h u n d a n   k e y i n   o q i t u v c h i   b o l a l a r g a	
‘ ‘
o z i   a y t a y o t g a n   a s h u l a n i   d i q q a t   b i l a n   e s h i t i s h   v a   h a r a k a t l a r i n i   k u z a t i b
‘
b o r i s h   k e r a k l i g i n i   a y t a d i   v a   s h u   b i l a n   b i r   v a q t d a   q o l i d a g i   t a y y o q c h a	
‘
b i l a n   k u y n i n g   y o n a l i s h i n i   k o r s a t i b   b o r a d i .   S h u n d a n   k e y i n	
‘ ‘
o q i t u v c h i   n a v b a t   b i l a n   b i r   n e c h a   o q u v c h i n i   d o s k a g a   c h i q a r a d i ,	
‘ ‘
d o s k a d a g i   o q u v c h i   b u t u n   s i n f   a y t a y o t g a n   a s h u l a   k u y i n i n g	
‘
y o n a l i s h i n i   d o s k a g a   k o r s a t i b   t u r a d i .   A s h u l a   d a r s l i g i d a n   a s h u l a	
‘ ‘
a y t i s h g a   v a   s h u   b i l a n   b i r g a ,   a s h u l a   k u y i n i n g   y o n a l i s h i n i	
‘
k o r s a t i s h g a   o r g a n i b   k e l i s h i n i   u y g a   v a z i f a   q i l i b   t o p s h i r i s h   k e r a k .	
‘ ‘
A l b a t t a   b u   m a l a k a l a r n i   h o s i l     q i l i s h   i s h i d a g i   d a s t l a b k i ,   d a v r d a   r i t m l i k
t u z i l i s h i   o d d i y   b o l g a n ,   m o t a d i l   s e k i n   t o m i   b i l a n   a y t i l a y o t g a n	
‘ ‘
k i c h i k - k i c h i k   a s h u l a l a r n i   t a n l a s h   k e r a k .
N o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h n i n g   b o s h q a   t u r i   n o t a   n o m l a r i   b i l a n
a s h u l a   a y t i s h i d i r .   B u   x i l d a   a s h u l a   a y t i s h   s h u n i n g   u c h u n   h a m   f o y d a l i k i ,
b u n d a   b o l a l a r d a g i   k o r i s h   v a   e s h i t i s h   t a a s u r o t l a r i   o r t a s i d a g i   a l o q a	
‘ ‘
a n i q l a n a   b o r a d i ,   s h u   b i l a n   b o l a l a r n i n g   x o t i r a s i d a   m u s i q a
i n t o n a t s i y a l a r i n i n g   m u a y a n   a s s o t s i y a s i   v a   n o t a   y o z u v i d a   u l a r n i n g   a k s i
v u j u d g a   k e l t i r i l a d i .
B o l a l a r   n o t a g a   s a v o d i n i   o r g a n g a n l a r i   s a r i   n o t a   n o m l a r i   b i l a n	
‘
a s h u l a   a y t i s h n i n g   b o s h l a y v e r i s h   m u m k i n .   D a s t l a b   b o l a l a r g a   t a n i s h
b o l g a n   a s h u l a l a r n i n g   a y r i m   q i s m l a r i n i   o l i s h i   m u m k i n ,   u n d a n   k e y i n	
‘
e s a   b i r i n c h i   o k t a v a n i n g   b a r c h a   n o t a l a r i n i   b i l i b   o l g a c h ,   a s h u l a n i
t o l i g i c h a   a y t i s h   m u m k i n . M a s a l a n ,   a g a r   b o l a l a r   b i r i n c h i   o k t a v a d a g i
‘ ‘
S O L   v a   L y a   n o t a l a r i n i   u l a r   b i l a n   n o t a g a   q a r a b   O q   t e r a k m i ,   k o k	
“	‘
t e r a k     a s h u l a s i n i   a y t i s h   m u m k i n .	
”
N o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h n i n g   b u   t u r i n i   e g a l l a s h   y u z a s i d a n
s i n f d a   o l i b   b o r i l a d i g a n   a m a l i y   i s h   y u q o r i d a   a y t i b   o t i l g a n   a s h u l a	
‘ a y t i s h n i   o r g a n i s h   o t i s h l a r i g a   o x s h a s h   o l i b   b o r i l a d i .     A v v a l‘ ‘ ‘
k u y n i n g   t u z i l i s h i   m a x l i l   q i l i n a d i .   A g a r   b o l a l a r   n o t a   c h o z i m n i	
‘
b i l s a l a r ,   u   h o l d a   a s h u l a d a   q a n d a y   n o t a   c h o z i m l a r i n i n g     u c h r a s h i	
‘
a n i q l a n a d i .   1 - s i n f d a   b o l a l a r   h a m m a   n o t a l a r   c h o z i m n i   n a v b a t   b i l a n	
‘
u l a r n i n g   u z u n   v a   q i s q a l i g i n i   a n i q l a b   a y t i b   b e r i s h l a r i   k e r a k .   S o n g r a	
‘
e s a   o q i t u v c h i   n o t a   y o z u v i d a g i   n o t a l a r n i   q o l i d a g i   k o r s a t k i c h   b i l a n	
‘ ‘ ‘
k o r s a t i b   t u r a d i ,   o q i t u v c h i   e s a   x o r   b o l i b   u l a r n i n g   n o m i n i	
‘ ‘ ‘
a y t a d i l a r .   D o s k a g a   b i t t a   o q i t u v c h i n i   c h a q i r i s h   m u m k i n .   U   n o t a l a r n i	
‘
k o r s a t i b   u l a r n i n g   n o m l a r i n i   a y t i b   b e r a d i   v a   b u t u n   s i n f   o q u v c h i l a r i	
‘ ‘
e s a   u n i n g   j a v o b i n i   d i q q a t   b i l a n   k u z a t i b   t u r a d i l a r .   S h u n d a n   k e y i n
n o t a l a r n i   a s h u l a   r i t m i d a   x o r   b o l i b   o q i s h   ( s o l m i z a t s i y a )   s o n g r a	
‘ ‘ ‘
k u y n i   n o t a   n o m l a r i   b i l a n   a y t i b   c h i q i s h   j u d a   f o y d a l i d i r .
K u y   b o l a l a r g a   m a l u m   b o l g a n d a n   k e y i n   n o t a g a   q a r a b   b u   x i l d a	
’ ‘
a s h u l a   a y t i s h d a   i n t o n a t s i o n   q i y i n c h i l i k l a r   u c h r a m a y d i .   H a m m a
q i y i n c h i l i k   n o t a l a r n i   r i t m l i k   v a   i n t o n a t s i o n   j i h a t d a n   a n i q   a y t i b
b e r i s h d a d i r .   B u   e s a   n o t a n i s h   k u y l a r n i   n o t a g a   q a r a b   a y t i s h   m a l a k a l a r i n i
e g a l l a s h   y o l i d a g i   b i r i n c h i   q a d a m   h i s o b l a n a d i .   N o t a g a   q a r a b   a s h u l a	
‘
a y t i s h n i n g   b u   i k k i   t u r i   h a m   1   v a   2   s i n f l a r n i n g   b o l a l a r i   b i l a n   o l i b
b o r i l a d i g a n   a s o s i y   i s h d i r .  
N o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h n i n g   y a n a   b i r   t u r i   s o l f i d j i o d i r .
S o l f i d j i o   m a l a k a l a r n i n g   e g a l l a s h   o q u v c h i l a r n i n g   m u s i q a   o q u v i n i	
‘ ‘
o s t i r i s h d a ,   u l a r n i n g   a m a l i y   i s h i d a   k a t t a   a h a m i y a t g a   e g a d i r .   N o t a n i s h	
‘
k u y n i   n o t a g a   q a r a b   c h a l i s h   u c h u n   d i l d a   k u y l a s h   o q u v i n i n g	
‘
r i v o j l a n g a n   b o l i s h i ,   y a n i   y o z i l g a   k u y n i n g   o h a n g i n i   f i k r a n   t a s a v v u r	
‘ ’
q i l a   o l a d i g a n   b o l i s h i   l o z i m .   S h u n i n g   u c h u n   h a m   m u s i q a   o q u v i n i	
‘ ‘
o s t i r i s h   v a   m u s i q a   t a j r i b a s i g a   y e t a r l i   d a r a j a d a   e g a   b o l i s h d e k   u z o q	
‘ ‘
v a q t n i   v a   m u n t a z a m   r a v i s h d a   i s h l a s h n i   t a l a b   q i l a d i .   B u g u n g i   m u s i q a
s a v o d i n i   o r g a n i s h ,   m u s i q a   a d a b i y o t l a r i   b i l a n   t a n i s h i s h ,   v o k a l - x o r	
‘
m a l a k a l a r i n i   e g a l l a s h   j a r a y o n l a r i d a   e r i s h i l a d i .   B o l a l a r   s e k i n - a s t a m u s i q a v i y   o q u v   b i l a n   m u s i q a v i y   n u t q n i n g   b a l a n d l i k ,   l a d   v a‘
m e t r o r i t l i k   x u s u s i y a t l a r i n i   t u s h u n a   v a   a n g l a y   b o s h l a y d i l a r ,   s h u   b i l a n
b i r   v a q t d a   u l a r d a   m u s h o h a d a ,   o q i s h   v a   a s h u l a c h i l i k   s e z g i l a r i   p a y d o	
‘
b o l a d i ,   b u l a r   e s a   m a l u m   b i r   i n t o n a t s i o n   t a s a v v u r i n i   h o s i l   q i l a d i .	
‘ ’
A s h u l a   a y t i s h g a   o r g a t i s h   j a r a y o n i d a   d i l d a   k u y l a s h   o q u v i	
‘ ‘
t o x t o v s i z   r i v o j l a n i b   v a   t a k o m i l l a s h i b   b o r a d i .   D i l d a   k u y l a s h	
‘
o q u v i s i z   n o t a n i s h   k u y l a r n i   n o t a g a   q a r a b   a y t i s h   m u m k i n   e m a s   e k a n ,   u
‘
h o l d a   d i l d a   k u y l a s h   o q u v i   s o l f e d j i o   j a r a y o n i d a   r i v o j l a n a d i ,   b u   e s a	
‘
o z   n a v b a v t i d a   n o t a g a   q a r a b   a y t i l a d i g a n   m i s o l l a r d a n   b o r g a n   s a r i	
‘
m u r a k k a b l a s h t i r i s h   i m k o n i n i   b e r a d i   D i l d a   k u y l a s h   o q u v i ,	
“ ”	‘
m u s i q a d a n   d i k t a n t ,   m a s h q l a r   y o z d i r i s h ,   o q u v c h i g a   t a n i s h   b o l g a n	
‘ ‘
m u s i q a d a n   a y r i m   p a r c h a l a r n i   y o d d a n   y o z d i r i s h   h a m d a   a v v a l   o z i   i j r o	
‘
e t i b , u n g a   t a n i s h   b o l g a n   n o t a l a r n i   o q i s h ,   k e y i n c h a l i k   e s a   n o t a n i s h	
‘ ‘
n o t a l a r i n i   o v o z   c h i q a r m a s d a n   y o k i   f i k r a n   a y t i s h   y o l i   b i l a n	
‘
m u s t a h k a m   v a   r i v o j l a n t i r i b   b o r i l a d i - d e b   y o z g a n   e d i   R i s s k i y - K o r s a k o v .
D i l d a   k u y l a s h   o q u v i   n i   o s t i r i s h   u c h u n   a s h u l a   d a r s i d a	
“ ”	‘ ‘
o g z a k i   d i k t a n t   y o z d i r i s h   j u d a   f o y d a l i d i r .   O g z a k i   d i k t a n t   y o z d i r i s h	
‘ ‘
m e t o d i k a s i   q u y i d a g i c h a   b o l a d i   O q i t u v c h i   b i r i n c h i   t o v u s h n i	
‘ ” ‘
c h i q a r a d i ,   o q u v c h i l a r   u n i   q a y t a r a d i l a r :   s o n g r a   o q i t u v c h i   n o t a l a r n i	
‘ ‘ ‘
n o m l a r i n i   a y t a d i ,   o q u v c h i l a r   e s a   u l a r n i   k u y l a s h l a r i   k e r a k .  	
‘
S h u n d a y   q i l i b     m e l d i k   m i s o l   v u j u d g a   k e l a d i .   O g z a k i   d i k t a n t	
‘
y o z d i r i s h n i n g   i k k i n c h i   v a r i a n t i   m i s o l i d a g i   t o v u s h l a r n i   t o p i b   o l i s h ,   b u
m i s o l d a g i   t o v u s h l a r n i   t o p i b   o l i s h ,   b u   m i s o l n i   o q i t u v c h i   c h o l g u	
‘ ‘
a s b o b i d a   c h a l a d i   y o k i   o v o z   c h i q a r i b   a y t a d i .   A v v a l   o q i t u v c h i   b i r i n c h i
‘
t o v u s h n i n g   n o m i n i   a y t a d i .   S o n g r a   e s a   k u y n i   b i r   n e c h a   m a r t a   c h a l a d i	
‘
y o k i   k u y l a y d i .   S h u n d a n   k e y i n   d o s k a g a   c h i q a r i l g a n   o q u v c h i   h a m m a	
‘
t o v u s h l a r n i n g   n o m l a r i n i   b i r m a - b i r   a y t i b   b e r i s h i   k e r a k .   B o s h q a
o q u v c h i l a r   q u l o q   s o l i b   o t i r a d i l a r   v a   d o s k a d a g i   o q u v c h i   h a t o   q i l i b	
‘ ‘ ‘
q o y s a   u n i   t u z a t a d i l a r .   E n g   o x i r i d a   b u   m i s o l n i   b u t u n   s i n f   i j r o   e t a d i .
‘ O q i t u v c h i   o q u v c h i l a r n i n g   t a y y o r g a r l i k   d a r a j a s i g a   q a r a b‘ ‘
o g z a k i   d i k t a n t   y o z d i r i s h   u c h u n   u   y o k i   b u   d a r a j a d a   m u r a k k a b	
‘
b o l g a n   k u y   t a n l a y d i .
‘
U n g a   k a t t a   b o l m a g a n   a s h u l a ,   m a s h q ,   g a m m a   v a   u c h	
‘
t o v u s h l i k l a r n i   z a n j i r s i m o n   a y t i s h h a m   x i y l a   f o y d a l i d i r .   Z a n j i r s i m o n	
“ ”
a s h u l a   a y t i s h   m e t o d i k a s i   q u y i d a g i c h a :   o q i t u v c h i   i l g a r i   o r g a n i l g a n	
‘ ‘
m a s h q   y o k i   a s h u l a n i   t a n l a b   o l i b ,   u n i   d o s k a g a   y o z a d i .   S o n g r a   s i n f	
‘
i k k i g a   y o k i   b i r   n e c h a   g u r u h l v r g a   b o l i n a d i .   O q i t u v c h i   g u r u h l a r n i n g	
‘ ‘
n a v b a t   b i l a n   g o h   o v o z   c h i q a r i b ,   g o h   f i k r a n   d i l d a   k u y l a s h i   k e r a k l i g i n i	
“ ”
t u s h u n t i r a d i .   G u r u h l a r d a n   b i t t a s i   o v o z   c h i q a r i b   k u y l a y o t g a n d a ,
i k k i n c h i   g u r u h   d i l d a   k u y l a y d i .	
“ ”
S o n g r a   g u r u h l a r   j o y l a r i n i   a l m a s h t i r i s h l a r i   m u m k i n ,   y a n i   2	
‘ ’
g u r u h   b o s h l a b   b e r i b ,   1   g u r u h   e s a   d a m   o l i s h i   m u m k i n .   B u   m a s h q n i   h a r
b i r   o q u v c h i   b i l a n   a l o h i d a   o t k a z i s h   h a m   m u m k i n .   B o l a l a r n i n g	
‘ ‘
d i q q a t i n i   o s t i r i s h   u c h u n   m i s o l n i   d o s k a g a   y o z m a s d a n ,   o q i t u v c h i n i n g	
‘ ‘
k o r s a t m a s i g a   b i n o a n h a r   q a y s i   g u r u h d a g i   o q u v c h i l a r   b i r   y o k i   b i r	
‘ ‘
n e c h a   t o v u s h n i   s o z   b i l a n   i j r o   e t a d i l a r ,   a g a r   k u y   n o m - n o m l a r i   b i l a n	
‘
y o d   o r g a n i l g a n   b o l s a ,   u   v a q t d a   n o t a   n o m l a r i   b i l a n   i j r o   e t i s h   k e r a k .	
‘ ‘
Z a n j i r s i m o n   a s h u l a   a y t a y o t g a n d a ,   i k k i n c h i   g u r u h d a g i l a r n i   h u d d i   s h u	
“ ”
a s h u l a n i n g   o z i n i   f i k r a n ,   d i l d a   a y t i s h g a   m a j b u r   q i l a d i .   A k s   h o l d a	
‘ “ ”
u l a r g a   a s h u l a   a y t i s h   g a l i   k e l g a n d a   o z   v a q t i d a   v a   t o g r i   q o s h i l i b	
‘ ‘ ‘ ‘
k e t o l m a y d i l a r .   B u   n a r s a   o q u v c h i l a r n i   o v o z   c h i q a r i b   a y t i l g a n	
‘
a s h u l a g a g i n a   q u l o q   s o l i s h g a   o r g a t a d i ,   d i q q a t i n i   k u c h a y t i r a d i ,   o z -
‘ ‘
o z i n i n g   o q u v i n i   t e k s h i r a   o l i s h   m a l a k a s i n i   h o s i l   q i l a d i .	
‘ ‘
G a m m a l a r n i ,   u c h   t o v u s h l a r n i   v a   k i c h i k - k i c h i k   m a s h q l a r n i   b u t u n
s i n f   b i r g a l i k d a   a y t s a   j u d a   f o y d a l i   b o l a d i .   B u n d a   b i r   n e c h a   t o v u s h l a r	
‘
o v o z n i   c h i q a r i b   a y t a d i ,   q o l g a n l a r i   e s a   i c h d a   a y t a d i .   O q i t u v c h i	
‘
a y t i l i s h i   l o z i m   b o l g a n   a s h u l a n i   d o s k a g a   y o z g a n   v a   q o r a g a   b o y a l g a n	
‘ ‘ n o t a l a r n i   d i l d a   q o l g a n l a r i n i   e s a   o v o z   c h i q a r i b   i j r o   e t i s h   k e r a k   d e b“ ”
o g o h l a n t i r a d i .
B u   t u r d a g i   i s h l a r d a n   m a q s a d - m u s i q a   o q u v   t a a s u r o t i n i   h o s i l	
‘
q i l i s h i   v a   n o t a n i   o q i s h d a   u l a r d a n   f o y d a l a n a   b i l i s h d i r .	
‘
D i l d a   k u y l a s h   o q u v c h i n i   o s t i r i s h   u s t i d a   o l i b   b o r i l a d i g a n   i s h	
‘ ‘
m e t o d l a r i n i n g   j u d a   k o p   t u r l a r i   b o r .   H a r   b i r   a s h u l a   o q i t u v c h i s i   o z
‘ ‘ ‘
i s h i g a   i j o d i y   y o n d a s h i b   b o r s a ,   b o l a l a r n i n g   y o s h i   v a   t a y y o r g a r l i g i g a
q a r a b ,   u l a r n i n g   o q u v c h i n i   o s t i r i s h   u c h u n   e n g   f o y d a l i ,   h i l m a - x i l	
‘ ‘
m e t o d l a r n i   t o p i s h i   m u m k i n .
S o l f e d j i o   m a l a k a s i n i   e g a l l a s h   k o p   v a q t n i   t a l a b   q i l a d i   v a   u   1 -	
‘
s i n f d a n   b o s h l a n s a   h a m   o z i n i n g   e n g   a s o s i y   m a q s a d i g a   n o t a g a   q a r a b	
‘
a s h u l a   o r g a n i s h g a   f a q a t   y u q o r i   s i n f l a r d a   e r i s h a   o l a d i .	
‘
B o l a l a r   d i l d a   k u y l a s h     o q u v i   b i l a n   t a s a v v u r   q i l a   o l a d i g a n	
“ ”	‘
k u y n i g i n a   t a y y o r g a r l i k   k o r m a s d a n   n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t a   o l a d i l a r .	
‘
S h u n i n g   u c h u n   n o t a n i n g   k u y n i   n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t i s h   m a l a k a s i n i
e g a l l a s h d a   b o l a l a r g a   t u s h u n a r l i   b o l g a n ,   u l a r n i n g   o q u v i   v a   u m u m a n	
‘ ‘
m u s i q a   s a v i y a s i g a   m o s   k e l a d i g a n   m a t e r i a l   t a n l a s h   k e r a k .   O d a t d a
m a x s u s   t a n l a b   o l i n g a n   m a s h q l a r   y o k i   a s h u l a d a n   p a r c h a l a r   s h u n d a y
m a t e r i a l l a r   b o l i b   x i z m a t   q i l a d i .   B u l a r   m a s h q   v a   p a r c h a l a r i d a	
‘
b o l a l a r g a   t a n i s h   b o l g a n   t o v u s h l a r   s i r a s i   i s h   j a r a y o n i d a   o q u v c h i l a r	
‘ ‘
t o m o n i d a n   t o p l a n g a n   m a x s u s   i n t o n a t s i o n   o b o r o t l a r d i r .	
‘
N o t a n i n g   k u y l a r n i   n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t i s h   m a s h g u l o t l a r i   b i r d a n -	
‘
b i r   m a q s a d   b o l i b   q o l m a l i g i   u c h u n , b o l a l a r d a   n o t a n i s h   k u y n i   i j r o	
‘
e t i s h g a   q i z i q i s h   t u g d i r i s h   u c h u n ,   b u   m a s h g u l o t l a r n i n g   k e l g u s i d a g i	
‘ ‘
a m a l i y   i s h d a   q a n d a y   k a t t a   a h a m i y a t g a   e g a   b o l i s h i n i   k o r s a t i s h	
‘ ‘
k e r a k .   S h u   s a b a b l i   n o t a n i n g   k u y n i   n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t i s h   u c h u n   s i n f d a
o r g a n i l a y o t g a n   a s h u l a l a r n i n g   a y r i m   p a r c h a l a r d a n   f o y d a l a n i s h i	
‘
m u m k i n . A s h u l a   d a r s i d a   n o t a n i s h   k u y n i   n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t i s h   y u z a s i d a n
q u y i d a g i c h a   i s h   o l i b   b o r i l a d i .
O q i t u v c h i   d o s k a g a   n o t a   m i s o l l a r i   y o z a d i .   S o n g r a‘ ‘
o q i t u v c h i n i n g   s a v o l l a r i g a   o q u v c h i l a r n i n g   b e r g a n   j a v o b l a r i   a s o s i d a	
‘ ‘
k u y   t a x l i l   q i l i s h   d a r a j a s i   o q u v c h i l a r n i n g   y o s h i g a   q a r a b   v a   m u s i q a	
‘
s a v o d i d a n   t a y y o r g a r l i g i g a   q a r a b   o t k a z i l a d i .   T a x l i l   q i l i s h   j a r a y o n i d a	
‘
o q i t u v c h i   o q u v c h i l a r g a   t u s h u n i l m a y   q o l g a n   o r i n l a r i n i	
‘ ‘ ‘
t u s h u n t i r a d i ,   d i q q a t i n i   a s o s i y   n a r s a g a   j a l b   e t a d i .
Y u q o r i   s i n f l a r d a   t o n a l l i g i   2   t a g a c h a   b e l g i s i   b o l g a n   ( s o l ,   f a ,	
‘
s i - , m i ,   s i ,   r e ,   r e ,   s o l - m i n o r )   m i n o r   v a   m a j o r l i   m i s o l l a r   u c h r a y d i .
S o l f e d j i o l a n a d i g a n   m i s o l d a g i   b i r i n c h i   t o v u s h n i   t o p i b   o l i s h   u c h u n
o q u v c h i l a r n i   e n g   b o s h d a n   o q i t u v c h i   k e t i d a n   s o z   t o v u s h l a r i n i   a n i q	
‘ ‘
q a y t a r i s h   v a   i d r o k   q i l i s h g a   o r g a n i s h i   z a r u r .   O q u v c h i l a r   o v o z i n i	
‘ ‘
r e j a g a   s o l i s h n i n g   b i r   q a n c h a   u c h u l i   b o r .   O d a t d a ,   t o n i k   u c h t o v u s h l i k n i
a y t i s h n i n g   o z i   k i f o y a   q i l a d i ,   b a z a n   o q u v c h i l a r n i   k e r a k l i   t o n a l l i k	
‘ ’ ‘
s f e r a s i g a   k i r i t i s h   u c h u n   t o n i k a n i   y u q o r i g a   v a   p a s t k i   m u q a d d i m a   t o n i d a
a y t i s h i   t a l a b   q i l i n a d i .   M a s a l a n ,   2   s i n f d a   m a n a   b u   n o t a n i s h   k u y n i   i j r o
e t i s h   k e r a k :   s i n f d a g i   o q u v c h i l a r   o v o z i n i   s o z l a s h   u c h u n   a s h u l a n i	
‘
o q i t u v c h i   a y t a d i ,   o q u v c h i l a r   u n i n g   k e t i d a n   u c h t o v u s h l i k   D o	
‘ ‘
m o j o r n i   q u y i d a g i   k o r i n i s h d a   t a k r o r l a y d i l a r .	
‘
M i s o l n i n g   S o l   t o v u s h d a n   b o s h l a n i s h i   a n i q l a n g a c h
“ ”
o q u v c h i l a r n i n g   h a m m a s i   x o r   b o l i b   n o t a   n o m l a r i n i   a y t i b   k u y l a y	
‘ ‘
b o s h l a y d i .   M i s o l   a v v a l   x o r   b i l a n   k e y i n   g u r u h   b i l a n ,   s o n g r a   h a r   b i r	
‘
o q u v c h i   b i l a n   a l o h i d a - a l o h i d a   b i r   n e c h a   m a r t a   t a k r o r   i j r o   e t i l a d i .   X o r	
‘
b i l a n   a y t i s h i g a   q a r a g a n d a   y a k k a   h o l d a   n o t a l a r   n o m i n i   a y t i b   i j r o   e t i s h
a n c h a   q i y i n .
S h u n i n g   u c h u n   y u q o r i   s i n f l a r d a ,   o q u v c h i l a r   n o t a n i s h   k u y n i	
‘
n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t i s h   t a j r i b a s i g a   e g a   b o l g a n l a r i d a   y a n g i   m i s o l n i
‘ a v v a l   a y r i m   o q u v c h i l a r ,   s o n g r a   e s a   b u t u n   s i n f   i j r o   e t i s h i   m u m k i n .‘ ‘
A g a r   b o l a l a r   n o t a   n o m l a r i n i   a y t i b   i j r o   e t i s h d a   i n t o n a t s i o n   y o k i   r i t m i k
h a t o   q i l a y o t g a n   b o l s a l a r ,   o q i t u v c h i   x o r n i   t o x t a t i b ,   h a t o n i n g	
‘ ‘ ‘
s a b a b l a r i n i   t u s h u n t i r i s h i   v a   t t o g r i   i n t a n a t s i o n   t o p i s h n i	
‘ ‘
o q u v c h i l a r n i n g   o z l a r i d a n   t a l a b   q i l i s h i   k e r a k .	
‘ ‘
A g a r   n o t a n i n g   k u y n i   n o t a g a   q a r a b   i j r o   e t i s h   u c h u n   a s h u l a d a n
p a r c h a l a r   y o k i   s o z l a r d a n   m i s o l   t a n l a b   o l i n s a ,   u   h o l d a   s o z l a r   k u y	
‘ ‘
a n i q   v a   i s h o n c h l i   o r g a n i l g a n d a n   k e y i n g i n a   n o t a   u s t i g a   y o z i l a d i .   A n a
‘
s h u n d a g i n a   m i s o l   q a y s i   a s h u l a d a n   o l i n g a n   b o l s a ,   o s h a   a s h u l a n i n g	
‘ ‘
n o m i   y o z i l a d i .
S o l f e d j i o     m a l a k a s i n i   e g a l l a s h g a   a s h u l a   d a r s l i k l a r i   k a t t a   y o r d a m
b e r i s h i   m u m k i n .   B u n d a y   d a r s l i k l a r d a   n o t a n i n g   n o t a g a   q a r a b   a s h u l a
a y t i s h i   u c h u n   t u r l i   m i s o l l a r   s i s t e m a s i   v a   i z c h i l l i k   b i l a n   t a n l a b   b e r i l g a n .
N o t a n i s h   k u y n i   c h a l a y o t g a n d a   a s h u l a n i   r i t m l i k   v a   b o r o b a r   i j r o
e t i s h   u c h u n   b o l a l a r n i n g   o z l a r i   d i r i j y o r l i k   q i l i s h l a r i   k e r a k .   Q u y i	
‘
s i n f l a r d a   b e r i l a g a n   b a r c h a   m i s o l l a r   2 / 4   o l c h o v i d a   b o l g a n l i g i	
‘ ‘
s a b a b l i   d i r i j y o r l i k   q i l i s h   b o l a l a r g a   u   q a d a r   q i y i n c h i l i k   t u g d i r m a y d i .	
‘
O q i t u v c h i   y u q o r i   s i n f l a r d a   ¾   o l c h o v i d a g i ,   k e y i n c h i l i k   e s a   4 / 4	
‘ ‘
o l c h o v i d a g i   n o t a l a r g a   q a n d a y   d i r i j y o r l i k   q i l i s h   l o z i m l i g i n i
‘
t u s h u n t i r a d i .
O q i t u v c h i   y u q o r i   s i n f l a r d a   6 / 7   s i n f l a r d a   o q u v c h i l a r   b i l a n	
‘ ‘
n o t a g a   q a r a b   a s h u l a n i   o r g a n a y o t g a n d a   n o t a n i s h   k u y n i   i j r o   e t i s h g a	
‘
m a y y o r g a r l i k   k o r i s h   v a   u n i   i j r o   e t i s h n i   y e n g i l l a s h t i r i s h   u c h u n	
‘
i n t o n a t s i y a g a   a s o s l a n g a n   m a x s u s   t a n l a n g a n   b i r   q a n c h a   m a s h q l a r d a n
f o y d a l a n s a   y a x s h i   n a t i j a   b e r a d i .   S o l f e d j i o n i   c h o l g u   a s b o b i n i n g	
‘
j o r l i g i s i z   o t k a z i s h i   k e r a k ,   c h u n k i   b u   n a r s a   b o l a l r n i n g   d i q q a t i n i	
‘ ‘
k u c h a y t i r i s h g a   y o r d a m   b e r a d i   v a   a s h u l a   a y t i s h d a   o z - o z i n i   t e k s h i r i b	
‘ ‘
t u z a t i b   b o r i s h g a   i m k o n i y a t   t u g d i r a d i	
‘ J o r s i z   a s h u l a   a y t i s h   o q u v n i   j u d a   o s t i r a d i ,   s o f ,   m u s t a h k a m‘ ‘ ‘
i n t o n a t s i y a   v a   t o g r i   v o k a l m a l a k a l a r i n i   h o s i l   q i l a d i .   B o l a l a r n i	
‘ ‘
a s b o b g a   i s h o n m a s d a n   k u y n i ,   j u r s i z   t o g r i   a y t i s h g a ,   o z i n i n g   v a	
‘ ‘ ‘
o r t o q l a r i n i n g   a s h u l a   a y t i s h d a g i   h a t o l a r i n i   e s h i t i s h   h a m d a   u n i	
‘
t u z a t i s h g a   o d a t l a n t i r i s h   k e r a k .
S o l f e d j i o   y u z a s i d a n   o l i b   b o r i l g a n   k a m e r t o n d a n   f o y d a l a n i s h
y a x s h i   n a t i j a l a r   b e r a d i .   B u n d a   t e m p n i   t o g r i   t o p a   b i l i s h   k a t t a	
‘ ‘
a h a m i y a t g a   e g a .   M i s o l n i   m u t a d i l   t e m p d a   a y t i s h i   e n g   q u l a y	
’
h i s o b l a n a d i ,   c h u n k i   b u   o q u v c h i l a r g a   s o l f e d j i o   q i l i n a d i g a n   m i s o l n i	
‘
y a x s h i r o q   e s h i t i s h   v a   u n d a g i   t o v u s h l a r n i   a n i q r o q   t a l a f f u z   q i l i s h
i m k o n i n i   b e r a d i .   N o t a n i s h   n o t a d a g i   n o t a d a g i   a s h u l a n i   i j r o   e t i s h   u c h u n
y o k i   m i s o l n i   t e z   t e m p d a   a y t i s h   u c h u n   t e m p n i   b i r d a n   t e z l a s h t i r m a s d a n
a v v a l   s e k i n r o q   b o s h l a b ,   i n t o n a t s i y a n i   e g a l l a g a n   s a r i   t e m p n i   t a l a b
q i l i n g a n n u q t a g a   y e t k a z i s h   m u m k i n .   B i r d a n i g a   t e z l a s h g a n   t e m p d a
a s h u l a   a y t i l s a ,   k o p   h a t o l a r g a   o l i b   k e l a d i ,   k u y   b u z i b   a y t i l a d i   s o l f e d j i o	
‘
u c h u n   m i s o l   t a n l a y o t g a n d a   b o l a l a r n i n g   o v o z   k u c h i n i   h i s o b g a   o l i s h   e n g
a s o s i y   m o m e n t l a r i d a n   h i s o b l a n a d i .
H a m m a   m i s o l l a r d a   u n i n g   q a y s i   j o y d a   n a f a s   o l i s h i   l o z i m l i g i n i
k o r s a t i s h i   k e r a k .   T a l a f f u z n i n g   a n i q   b o l i s h i   k o p   j i h a t d a n   t o v u s h n i	
‘ ‘ ‘
t o g r i   h o s i l   q i l i s h g a   v a   n a f a s   o l i s h g a   b o g l i q d i r .   N o t a n i s h
‘ ‘ ‘
k u y l a r n i n g   n o t a s i g a   q a r a b   a y t i s h d a   o q u v c h i l a r g a   q a t t i q   o v o z d a	
‘
k u y l a s h g a   r u h s a t   b e r i s h   k e r a k   e m a s ,   c h u n k i   u l a r   o z   o v o z i n i   y a x s h i	
‘
e s h i t a   o l m a y d i   v a   a s h u l a n i   q a n d a y   a y t a y o t g a n l i g i n i   n a z o r a t   q i l a
o l m a y d i .   H a m m a   m i s l l a r n i   m u t a d i l   t o v u s h d a   a y t i s h   k e r a k .	
’
O q u v c h i l a r   a s h u l a   a y t a y o t g a n l a r i d a   n o t a   n o m l a r i n i   a n i q   v a   r a v s h a n	
‘
t a l a f f u z   q i l i s h l a r i ,   u n d o s h   h a r f l a r n i   t o g r i   a y t i s h l a r i   j u d a   m u h i m d i r .	
‘ ‘
S o l f e d j i o   m a l a k a s i n i   e g a l l a s h   u c h u n   h a r   d a r s d a ,   h a r   y i l i   m u n t a z a m   v a
i z c h i l l i k   b i l a n   i s h l a s h   l o z i m .   N o t a g a   q a r a b   a s h u l a   a y t i s h   1   s i n f n i n g   2
y a r m i d a n   b o s h l a n a d i . S o l f e d j i o   u c h u n   o l i n a d i g a n   h a m m a   m i s o l l a r n i n g   o l c h a m i   2 / 4‘
b o l i m i .   D o m a j o r   t o v u s h   q a t o r i n i n g   b a l a n d l i g i   j i h a t d a n   t u r l i c h a	
‘
b o l g a n ,   a s o s a n   p r i m a r   t o v u s h   z o n a s i d a   i l g a r i l a b   b o r u v c h i   k u y
‘
o l i n i s h i   k e r a k .
2   s i n f d a   1   s i n f d a   o t i l g a n   m i s o l l a r d a n   b i r   n e c h a s i n i   t a k r o r l a b ,	
‘
y a n g i   m a t e r i a l n i   o r g a n i s h g a   k i r i s h m o q   k e r a k   2   s i n f g a   k u y n i n g	
‘
i l g a r i l a m a   h a r a k a t n i   s o l f e d j i o   u c h u n   b e r i l g a n   m i s o l l a r d a   k o p c h i l i k n i	
‘
t a s h k i l   e t a d i ,   b u n d a n   t a s h q a r i   t o n i k   o l c h o v l i k l a r n i   a y t i s h a s o s i d a	
‘
t e r s i y a   i n t e r v a l l a r i   k v i n t a ,   o k t a v a n i   o z   i c h i g a   o l u v c h i   m i s o l l a r
‘
b e r i l a d i .   B u   m u s i q a   o q u v c h i n i   y a x s h i l a s h g a   y o r d a m   b e r a d i . 3   v a   4	
‘
s i n f l a r d a   i l g a r i l a b   b o r u v c h i   k u y d a n   t a s h q a r i ,   b a r q a r o r   b o s q i c h l a r
y a n i   t o n i k   u c h t o v u s h l i k l a r i   u s t i d a   o l i b   b o r i l g a n     i s h l a r   d a v o m	
’
e t t i r i l a d i .   B u n d a n   t a s h q a r i   b i r   b e l g i l i   t o n a l l i k l a r   ( f a ,   m a j o r   v a   s o l
m a j o r )   h a m d a   m i n o r   l a d i d a n   ( l y a ,   m i   v a   r e   m i n o r )   m i s o l l a r   k i r i t i l a d i .
5   v a   6   s i n f l a r d a   m a s h q l a r   d i a p a z o i   k e n g a y a d i     k v a r t a   v a   s e k s t a
i n t e r v a l l a r i   k i r i t i l a d i .   M i n o r   l a d i d a g i   a s h u l a l a r n i   a y t i s h   m a l a k a l a r i n i
e g a l l a s h   i s h c h i   d a v o m   e t t i r i l a d i .   K u y n i n g   r i t m l i k   t u z a l i s h i
m u r a k k a b l a s h a   b o r a d i :   N u q t a l i   n o t a l a r ,   u n o l t i t a l i k   p a u z a l a r ,   t a k t   o l d i
v a   b o s h q a l a r   u c h r a y d i .   7   s i n f d a   u z u n r o q   m i s o l l a r ,   o q u v c h i l a r	
‘
u d d a l a b   k e t a   o l a d i g a n   a s h u l a l a r   o l i n a d i .   G i o n a l l i k n i n g   d o i r a s i
k e n g a y a d i .   I k k i   b e l g i l i   t o n a l l i k l a r d a n   m i s o l l a r   ( r e   m a j o r ,   s i   m i o n r ,   s i -
b e m o l   m a j o r   s o l   m i n o r )   o r g a n i l a d i .   S e p t i m a   i n t e r v a l l a r i   k i r i t i l a d i .	
‘
Y u q o r i d a g i l a r n i n g   h a m m a s i g a   y a k u n   y a s a b ,   q u y i d a g i   x u l o s a l a r n i
c h i q a r i s h   m u m k i n .
1 .   B o l a l r n i   a s h u l a g a   o r g a t i s h d a   e g a l l a s h   s o l f e d j i o   m a l a k a s i n i	
‘
e g a l l a s h   k a t t a   a h a m i y a t g a   e g a .   A s h u l a   d a r s i d a   b o l a l r n i n g   m u s i q a v i y
s a v i y a s i n i   o s t i r a d i g a n   b u n d a y   m u h i m   i s h g a   y e t a r l i   e t i b o r   b e r m a s l i k	
‘ ’
m u m k i n   e m a s . 2 .   S o l f e d j i o   t a l i m i   m u s i q a   s a v o d i n i ,   m u s i q a   a d a b i y o t i n i’
o r g a n i s h   v a   v o k a l - x o r   m a l a k a l a r i n i   e g a l l a s h   i s h l a r i   b i l a n   s i s t e m a l i	
‘
r a v i s h d a   i z c h i l l i k   b i l a n   b o g l a b   o l i b   b o r i l i s h i   k e r a k .	
‘
3 .   O q u v c h i l a r d a g i   s o l f e d j i o   m a l a k a l a r i n i   o s h i r i s h i   u s t i d a   a s h u l a	
‘
o q i t u v c h i s i   j u d a   k a t t a   i s h   o l i b   b o r i s h i   v a   i s h   m e t o d i n i   d o i m	
‘
t a k o m i l l a s h t i r i b   t u r i s h i   z a r u r . X   U   L   O   S   A
B u g u n g i   k u n d a   m a m l a k a t i m i z d a   b o r a y o t g a n   t u b   i j t i m o i y   v a
s i y o s i y   o z g a r i s h l a r   m u s i q a   t a l i m i   t i z i m i g a   h a m   o z   t a s i r i n i‘ ’ ‘ ’
k o r s a t m o q d a     S h a x s n i   h a r   t o m o n l a m a   k o m i l   i n s o n   q i l i b   t a r b i y a l a s h	
‘
m u a m m o s i n i   h a l   q i l i s h   b u g u n g i   k u n   d a v r   t a l a b i d i r .   A y n i   v a q t d a
y o s h l a r n i   m i l l i y   m i s i q i y   m e r o s i m i z g a   h u r m a t ,   V a t a n g a   m u h a b b a t
r u h i d a ,   t a r b i y a l a s h   o q i t u v c h i   t a r b i y a c h i l a r   o l d i d a   t u r g a n   k e c h i k t i r i b	
‘
b o l m a y d i g a n v a z i f a l a r d a n d i r .	
‘
H o z i r g i   v a q t d a   o q u v c h i l a r n i   m i l l i y   v a   b a s t a k o r l a r i m i z	
‘
t o m o n i d a n   y a r a t i l g a n   n a z a r i y   v a   a m a l i y   j i h a t d a n   p u x t a
o z l a s h t i r i s h l a r i n i   t a m i n l a s h   v a   m u s i q a   d a r s l a r i   f a o l i y a t l a r i n i	
‘ ’
y a n a d a   u n u m l i   h a m d a   y u q o r i   s a v i y a d a   o l i b   b o r i s h   y o d   v a   u s u l l a r i n i	
‘
i s h l a b   c h i q i s h   a m a l d a   u l a r n i   t a d b i q   q i l i s h ,   t a d q i q o t c h i l a r i m i z   a s o s i y
m u a m m o l a r d a n   b i r i d i r .
M e n   u s h b u   m u m m o   y u z a s i d a n   y o z g a n   m a l a k a v i y   b i t i r u v i s h i m d a
m u s i q a   m a d a n i y a t i   d a r s l a r i d a   o q u v c h i l a r n i n g   n o t a   o q i s h	
‘ ‘
m a l a k a l a r i n i   s h a k l l a n t i r i s h   v a   u n i   m u s i q a   a m a l i y o t i d a   k e n g
o m m a l a s h t i r i s h n i   m a q s a d   q i l i b   o l d i m ,   o l i b   b o r g a n   i z l a n i s h l a r i m
n a t i j a l a r i   s h u n i   k o r s a t a d i k i   a g a r d a   m u s i q a   d a r s l a r i   j a r a y o n i d a	
‘
o q u v c h i l a r n i n g   n o t a   o q u v i   s a m a r a d o r l i g i   o s h i r i l s a	
‘ ‘
o q u v c h i l a r l a r n i n g   m u s i q a   d a r s l a r i g a   b o l g a n   m u n o s a b a t l a r i   t u b d a n
‘ ‘
o z g a r d i .   U l a r   t o m o n i d a n   k u y l a n a y o t g a n   t u r l i   o v o z   s o z l a s h   m a s h q l a r i ,
‘
a y n i q s a   y a n g i   o r g a n i l a y o t g a n   q o s h i q l a r   o s o n l i k   b i l a n	
‘ ‘
o z l a s h t i r i l i s h i   y a q q o l   s e z i l a d i .   B u n i   a l o h i d a   t a k i d l a s h   l o z i m k i ,	
‘ ’
o q u v c h i l a r n i n g   n a z a r i y   b i l i m l a r i   a m a l i y o t d a   y a x s h i   n a t i j a l a r   b e r d i .
‘
Y a r a t i l g a n   u s h b u   m a l a k a v i y   b i t i r u v   i s h i d a   m u s i q a   m a d a n i y a t i
d a r s l a r i   s a m a r a d o r l i g i n i   n o t a   o q i s h   m a l a k a l a r i n i   s h a k l l a n t i r i s h n i n g	
‘
a y r i m a m a l i y   u s u l l a r i   b a y o n   e t i l a d i .   O l i b   b o r g a n   i s h i m i z n i n g   a s o s i y   m a q s a d i   v a   m a z m u n i   m u s i q a
m a d a n i y a t i   d a r s l a r i d a   o q u v c h i l a r n i n g   n o t a   o q i s h   m a l a k a l a r i n i‘ ‘
s h a k l l a n t i r i s h n i n g   m u s i q i y   p e d a g o g i k   v a z i f a l a r i n i   y e c h i s h g a :   ( b u n d a
a s o s a n   o q u v c h i l a r n i   n o t a   o q i s h   s a v o d x o n l i g i n i   y a n a d a	
‘ ‘
y a x s h i l a s h g a ,   o l i g a n   n a z a r i y   b i l i m l a r n i   a m a l i y o t d a   q o l l a s h g a ,	
‘
q o s h i q l a r n i   y a n a d a   a n i q   v a   n a f i s   k u y l a s h g a   a s o s i y   e t i b o r n i	
‘ ’
q a r a t i s h ) .   I k k i n c h i d a n   e s a   o z - o z i n i   e s h i t i s h   m u s i q i y   o h a n g l a r n i	
‘ ‘
a n i q   h i s   q i l i s h ,   u l a r n i   b i r - b i r i d a n   a j r a t a   b i l i s h g a   y o n a l t i r i l g a n d i r .  	
‘ F O Y D A L A N I L G A N     A D A B I Y O T L A R
R O Y X A T I‘
1 . K a d r l a r   t a y y o r l a s h   M i l l i y   d a s t u r i .   T o s h k e n t     O z b e k i s t o n	
– “ ‘ ”
n a s h r i y o t i   1 9 9 7   y i l
2 . K a r i m o v   I . A .   “ B a r k a m o l   a v l o d   o r z u s i ”   T o s h k e n t     S h a r q	
– “ ”
n a s h r i y o t i   1 9 9 9   y i l
3 . K a r i m o v   I . A .   O z b e k i s t o n   b u y u k   k e l a j a k   s a r i ”   T o s h k e n t  	
“	‘ –
O z b e k i s t o n   n a s h r i y o t i   1 9 9 8   y i l .	
“ ”	‘
4 . O z b e k   m u s i q a   t a r i x i   T . ,   M u s i q a   1 9 7 9   y i l	
“ ” “ ”	’
5 . P e d a g o g i k a   o q u v   q o l l a n m a s i .   T .   1 9 9 6   y i l	
“ ”	’ ’
6 . V a t a n   t u y g u s i   -   T o s h k e n t     O z b e k i s t o n   1 9 9 6   y i l	
“ ” “ ”	’ – ‘
7 . A b d u r a u f   F i t r a t   O z b e k   k l a s s i k   m u s i q a s i   v a   u n i n g   t a r i x i	
“ ”	’
r i s o l a s i .   T .
8 . A k b a r o v   I .   M u s i q a   l u g a t i T . ,   G G u l o m   n o m i d a g i   A d a b i y o t	
“ ” “	’ ’ ’
v a   s a n a t   n a s h r i y o t i   1 9 8 7   y i l	
’ ”
9 . B e g m a t o v   S . ,   M a m i r o v   K . ,   M a n s u r o v   A ,   K a r i m o v a   D ,   R o z i y e v	
‘
I .   6   s i n f   u c h u n   d a r s l i k   G .   G u l o m   n o m i d a g i   A d a b i y o t   v a	
‘ ‘ “
s a n a t   n a s h r i y o t i .   T o s h k e n t   2 0 0 1   y i l .	
’ ”
1 0 . I b r a x i m o v   O ,   S a d i k o v   J .   7   s i n f   u c h u n   d a r s l i k   G .   G u l o m	
‘ ‘
n o m i d a g i   a d a b i y o t   v a   s a n a t   n a s h r i y o t i .   T o s h k e n t   2 0 0 1   y i l .	
’
1 1 . M a n s u r o v   A . ,   K a r i m o v   D .   M u s i q a   5   s i n f   u c h u n   d a r s l i k
G . G u l o m   n o m i d a g i   A d a b i y o t   v a   s a n a t   n a s h r i y o t i .	
‘ ‘ “ ’ ”
T o s h k e n t   2 0 0 1   y i l
1 2 . N u r m a t o v   X .   M u s i q a   a l i f b o s i   1   s i n f   d a r s l i k   T o s h k e n t
O q i t u v c h i   1 9 9 9   y i l .	
“ ”	‘ 1 3 . N u r m a t o v   X .   M u s i q a .   2   s i n f   d a r s l i k .   T o s h k e n t .   G .   G u l o m‘ ‘
n o m i d a g i   A d a b i y o t     s a n a t   n a s h r i y o t i . 2 0 0 1   y i l	
’
1 4 . O m o n u l l a y e v   D .   D a r s d a   x a l q   m e r o s i n i   o ‘ r g a n i s h .   B o s h l a n g ‘ i c h
t a ’ l i m   1 9 9 8   y i l   № 1 .
1 5 . U m u m i y   o ‘ r t a   t a ’ l i m n i n g   D T S   v a   o ‘ q u v   d a s t u r i   6   m a x s u s   s o n i .
S h a r q   n a s h r i y o t i   m a t b a a   k o n s e r n i .   T o s h k e n t .   1 9 9 9   y i l
1 6 . Z i y o m u h a m m e d o v   B .   “ M a ’ r i f a t   a s o s l a r i ”   T o s h k e n t  	
–
O z b e k i s t o n   1 9 9 8   y i l	
“ ”	‘ ILOVALAR
Купить
  • Похожие документы

  • Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish
  • Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi
  • «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi.
  • Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi
  • Zardo’zlik san’atining tarixiy rivojlanishi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha