Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi - Изобразительное искусство - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi

Купить

Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish
metodikasi mavzusida yozgan

1

M U N D A R I J A
Kirish ....................................................................................................................... 3
1. Adabiyotlar tahlili................................................................................................ 6
1.1.
Maktabda chizmachilik fanini o qitishning ‘
muammolari................................. 6
1.2. O quvchilarning dars jarayonida bilish qobiliyatini rivojlantirish
‘
asoslari................................................................................................................... ..13
2. Tadqiqotlar natijasi.............................................................................................. 20
2.1.
Chizmachilikni o qitishda qo llaniladigan mashqlar va ularning
‘ ‘
tahlili...................................................................................................................... .20
2.2. Chizmachilikdan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi................. .33
3. Tajriba sinov ishlari......................................................................................... ...44
X U L O S A...................................................................................................... … 50
Adabiyotlar ro yxati.............................................................................................
’
..51 2

КИРИШ
Mavzuning dolzarbligi . O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini takomillashtirish
asosi O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida” va “Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi to‘g‘risida”gi qonunlari hisoblanadi. Ular yuksak umumiy va kasbiy
madaniyatga ega bo lgan, ijodiy va ijtimoiy faol, ijtimoiy-siyosiy hayotda‘
mustaqil holda harakat qila oladigan, kelajakka qaratilgan vazifalarni qo ya olish
‘
va ularni yechishga qodir bo lgan kadrlarning yangi avlodini shakllantirishga
‘
yo naltirilgan. Oliy texnik ta limni takomillashtirish konsepsiyasida
‘ ’
ta kidlanganidek, Milliy dasturning muhim vazifalaridan biri Mamlakat sotsial-
’ “
iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollari, jamiyat talablari, fan, texnika va madaniyatning
zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqadigan kadrlar tayyorlash mazmuni va
strukturasini qayta tashkil qilishdan iboratdir .1
”
Tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, o quvchilar chizmachilik darslarida
‘ ‘
an anaviy topshiriqlarni to g ri va tez bajaradilar, lekin ijodiy topshiriqlarni
’ ‘ ‘
bajarish jarayonida har xil turdagi xatolarga yo l qo yadilar. Xo sh, buning
‘ ‘ ‘
sababi nimada? Bizningcha, chizmachilik darslarida ilmiy-metodik jihatdan
asoslangan ijodiy topshiriqlar tizimining yaratilmaganligi va bunday topshiriqlar
ustida ishlash metodikasining ishlab chiqilmaganligidadir. Bunday topshiriqlardan
foydalanishning ijtimoiy ahamiyati shundaki, ular mustaqil fikrlashga o rgangan,
‘
odatlangan o quvchini har qanday sharoitda o z ijodiy imkoniyatlarini ishga
‘ ‘
solishi bilan bir qatorda, turli darajadagi o quv qiyinchiliklarini bartaraf etishlari
‘
va o quv materialini osongina o zlashtirishlariga ko maklashadi.
‘ ‘ ‘
Chizmachilik fanini o qitish metodikasiga A.D.Botvinnikov, V.N.Gerver,
‘
A.Umronxo jayev, J.Yodgorov, E.Ro ziyev, P.Odilov, kabi olimlar salmoqli
‘ ‘
hissa qo shgan. Jumladan o quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirish
‘ ‘
(N.Yodgorov) va fazoviy tasavvurni rivojlantirish (YE.N.Vlasov,
V.Y.SHerbakova), kabi mavzularni tadqiq qilgan.
Yuqorida nomlari zikr etilgan olimlarning o quv topshiriqlari bo yicha olib
‘ ‘ 3

borgan kuzatishlari, ularning didaktik hamda metodik ishlari biz o tkazadigan‘
tadqiqotning asosi sanaladi. Har qanday fanda, jumladan, chizmachilik fanida ham
tadqiqot asosini o rganish ilmiy ishni tashkil etish va boshqarishning ibtidosi
‘
hisoblanadi.
Ta lim sohasidagi hujjatlarni o rganish, didaktikada qabul qilingan tadqiqot
’ ‘
metodlari, didaktika, chizmachilik va tabiiy fanlarni o qitish metodikasida
‘
G r afik topshiriqlar tizimini yaratish tushunchasi va bu faoliyatga yordam
“ ”
beruvchi usul va metodlar ishlab chiqish, ta lim sohasini rivojlantirishda o quv
’ ‘
jarayonida qo llanilayotgan ta lim texnologiyalarini tahlil qilish, o rta maktab
‘ ’ ‘
va kasb-hunar ta limi bo yicha izlanishlar olib borish
’ ‘ bugungi kunning
dolzarb masalalaridan biridir.
Ammo qator yutuqlarga qaramasdan bu sohada ancha munozarali, atroflicha
tadqiq qilinmagan masalalar talaygina. Shunday munozarali muammolar sirasiga
«topshiriq, o quv topshirig i, ijodiy topshiriq» tizimini tahlil qilish hamda
‘ ‘
ularning o xshash va farqli tomonlarini belgilash, umuman, o quv
‘ ‘
topshirig ining, xususan, ijodiy topshiriqlarning «biluv topshiriqlari», «mustaqil
‘
ish», «amaliy topshiriq», «intellektual topshiriq»lardan farqlarini aniqlash, «o quv
‘
materiali va ijodiy topshiriq» tizimini tahlil qilib, umum o rta maktab
‘
chizmachilik darslarida ijodiy topshiriqlar to plamini tayyorlash mexanizmini
‘
o rganish muammolari kiradi.
‘
Tadqiqot maqsadi: chizmachilikdan ijodiy grafik topshiriqlari tizimini
yaratish va ulardan dars jarayonida foydalanish orqali o quvchilarning bilish
‘
faoliyatini rivojlantirish usullarini ishlab chiqish.
Tadqiqot vazifalari:
1. Chizmachilikdan ijodiy grafik topshiriqlar turlarini aniqlash va ularni
tasniflash.
2.Chizmachilikdan ilmiy-metodik jihatdan asoslangan ijodiy topshiriqlar
tizimini yaratish tamoyillarini ishlab chiqish.
3.Chizmachilik darslarida ijodiy grafik topshiriqlardan foydalanish
metodikasini ishlab chiqish. 4

4.Chizmachilik darslarida ijodiy topshiriqlardan foydalanish samaradorligini
pedagogik tajriba-sinovdan o tkazish. ‘
Tadqiqot ob yekti
’ : Kasb hunar kollejlarida texnikaviy chizmachilik fanini va
umumiy o rta ta lim maktablarda chizmachilik fanini o qitish jarayoni.
‘ ’ ‘
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Chizmachilikdan ijodiy
grafik topshiriqlarning turlari aniqlandi; ijodiy topshiriqlar tizimini yaratish
tamoyillari ishlab chiqildi; chizmachilik darslarida ijodiy grafik topshiriqlardan
foydalanish metodikasi yaratildi.
Ishning aprobatsiyasi . Bitiruv malakaviy ishi Qarshi davlat universiteti
Mehnat ta limi va chizmachilik kafedrasi yig ilishida hokama etilgan va
’ ‘
ma qullangan.
’ 5

1. ADABIYOTLAR TAHLILI.
1.1.
MAKTABDA CHIZMACHILIK FANINI O QITISHNING‘
MUAMMOLARI.
O quvchi yoshlarning muhim sifatlari bo lgan mustaqil va ijodiy fikrlash,
‘ ‘
mustaqil ishlay olish qobiliyatini tarbiyalash umumiy o rta ta lim maktabning
‘ ’
muhim vazifalaridan hisoblanadi. Shunga ko ra o quvchilarning bilish
‘ ‘
faoliyatini rivojlantirish, dars mashg ulotlarini samarali tashkil qilish alohida
‘
ahamiyat kasb etadi. Jumladan, umumiy o rta ta lim maktabning chizmachilik
‘ ’
ta limi jarayoni o quvchilarni hayotga, kasb-hunarga tayyorlashda, ularning
’ ‘
ratsionalizatorlik va ixtirochilik faoliyatini shakllantirishda muhim o ringa ega.
‘
Respublikamizda 9580 dan ortiq umumiy o rta ta lim maktab faoliyat
‘ ’
ko rsatmoqda. Chizmachilik fanini 68 soat (8 va 9-sinflarda) o qitish nazarda
‘ ‘
tutilgan. Chizmachilik fanidan tuzilgan yangi o quv dasturiga mazmun jihatdan
‘
birmuncha o zgartirish kiritildi. Milliy dasturni amalga oshirishda
‘
Respublikamizda 1150 dan ziyod kasb-hunar kolleji faoliyat ko rsatib, ularda 500
‘
dan ortiq yo nalish bo yicha kasb-hunar o rgatilmoqda. Bu yo nalishlarning
‘ ‘ ‘ ‘
130 dan ortig ida 36 soatdan 180 soatgacha chizmachilik fani o qitiladi.
‘ ‘
Ta lim tizimini yanada rivojlantirish uchun barcha imkoniyatlardan to liq
’ ‘
foydalanilmoqda deb bo lmaydi. Jumladan, ilg or pedagogik texnologiyalarni
‘ ‘
chizmachilik ta lim jarayoniga olib kirish, o qitishni zamonaviy fan-texnika
’ ‘
taraqqiyoti talablariga, ilmiy bilimlarning hozirgi umumiy darajasiga muvofiq
takomillashtirish kabi keng qamrovli masalalar haligacha o z yechimini
‘
kutmoqda. Bu masalalarning amalga oshirilishi o quvchilarning bilish faoliyatini
‘
rivojlantirish bilan bog liq.
‘
Chizmachilik ta lim jarayonida o quvchilarning bilish faoliyatini
’ ‘
rivojlantirish, ularning mustaqil, ijodiy fikrlashlari uchun qo llaniladigan usullarni
‘
mos ravishda tanlash, kelgusida kadrlar tayyorlashni yanada takomillashtirishda 6

o z samarasini beradi. Shu sababli o qitish ishlarini takomillashtirish borasida‘ ‘
ko plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.
‘
Fanni o qitish jarayonida o quvchilarning bilish faoliyati va fazoviy
‘ ‘
tasavvurini rivojlantirish, ularda fazoviy obyektlarning tasvirini almashtirishga doir
ko nikma va malakani tarkib toptirish muammolari ham hali yetarlicha
‘
o rganilmagan.
‘
Bitiruv ishning mazkur paragrafida chizmachilik fanining dastur
materiallarini o rganish jarayonida qo llanilayotgan amaliy va grafik ishlar
‘ ‘
mazmunining amaliyotdagi tahlili beriladi.
Chizmachilik fanini maktabda o qitishni tahlil qilishdan oldin uning fan
‘
sifatida shakllanishi haqida qichqacha to xtalamiz.
‘
1932 yilga qadar chizmachilik alohida o quv fani sifatida maktab o quv
‘ ‘
rejasiga kiritilmagan, balki mehnat, rasm, matematika va boshqa fan o qituvchisi
‘
ishining ajralmas qismiga aylantirilgan. 1932 yilda chizmachilik mustaqil fan
sifatida maktab o quv rejasiga kiritilgan bo lsa-da, uni o qitish matematika fani
‘ ‘ ‘
bilan albatta aloqada bo lishi nazarda tutilgan. 1953 yildan boshlab foydalanishga
‘
tavsiya etilgan chizmachilik o quv dasturlarining mazmun va mohiyatini inobatga
‘
olib uning tahlilini to rt davrga ajratib o rganishni maqsadga muvofiq deb
‘ ‘
topdik.
1.1953 yildan boshlangan bo lib, u maktab ishini politexnik ta lim
‘ ’
vazifalari asosida qayta tuzish bilan izohlanadi.
2. Sobiq ta lim tizimining mazmunini qayta tuzishga, ya ni maktablarda
’ ’
yangi dastur va darsliklar bo yicha ishlash davriga to g ri keladi.
‘ ‘ ‘
3.1980 yildan boshlanib u mehnat ta limiga e tiborni kuchaytirish,
’ ’
o quvchilarni mehnatga tayyorlash bilan xarakterlanadi.
‘
4.1991 yildan boshlanib, u yangi ijtimoiy sharoitda, T a lim to g risida
“ ” ’ ‘ ‘
va K a drlar tayyorlash milliy dasturi to g risida (1997 y.) Qonun talablari
“ ” ‘ ‘
asosida chizmachilik dasturi va darsligini qayta tuzish bilan xarakterlidir.
1953-1968 yillarda nashr qilingan darsliklarda keltirilgan amaliy va grafik
topshiriqlarning umumiy soni 300 ga yaqin bo lib ularning ko pchiligi
‘ ‘ 7

reproduktiv faoliyat bilan bog liq. Chunki o sha davrda chizmachilik‘ ‘
o qitishning asosiy maqsadi o quvchilar tomonidan chizish texnikasini
‘ ‘
egallashga qaratilgan edi. Keyinchalik chizmachilikdan nashr etilgan adabiyotlarda
tasvirlarni tahlil qilish, almashtirish kabi o quvchilarning grafik faoliyatini
‘
rivojlantiruvchi ta lim g oyalari o z ifodasini topganligi aniqlandi. Ayniqsa,
’ ‘ ‘
maktab chizmachilik darsligida sifat o zgarishlar sodir bo lgan. Yechilishi
‘ ‘
reproduktiv faoliyat bilan bog liq masalalarning soni darslikda birmuncha
‘
kamaygan. Shu bilan birga o quvchilarning qiziqishini oshiradigan masalalar soni
‘
sezilarli darajada ko paydi.
‘
Quyida chizmachilik darsligining tahlilini beramiz. Avvalo, darslikka
kiritilgan masalalar tarkibi bilan tanishtiramiz.
Chizmachilik darsligining mazmunini turli mashq va masalalar bilan
boyitishga harakat qilishgan, bular orasida taqqoslash, chizmani yetishmovchi
chiziqlarini to ldirish, turli materiallardan modellar yasash, geometrik jismlar
‘
guruhining chizmasini o qish kabi topshiriqlar o rin olgan. Ayniqsa, darslikda
‘ ‘
jismning fazoviy vaziyati va shaklini o zgartirish bilan bog liq bo lgan
‘ ‘ ‘
almashtirishlar, shuningdek, chizmani tahlil qilishga doir mashqlarga alohida
e tibor qaratilgan.
’
Shuni alohida ta kidlash kerakki, faqat ayrim adabiyotlarda ta lim
’ ’
jarayonida o quvchilarning aqliy faoliyatini rivojlantirishga e tibor berilgan.
‘ ’
Bunday yo nalish A. D.Botvinnikovning Sbornik prakticheskix zadach po
‘ “
chercheniyu nomli kitobida o z aksini topgan bo lib, unda 90 foizdan ortiq
” ‘ ‘
masala va mashqlar o quvchilarning fikrlash faoliyatini o stirishga
‘ ‘
yo naltirilgan.
‘
Ayniqsa, taqqoslash masalalari alohida mohiyat kasb etib, unda tanlama
javob usulidagi dasturlashtirilgan ta lim elementlari o z aksini topgan.
’ ‘
Ta limni rivojlantiruvchi g oyalar V.V.Stepakova, YE.A.Vasilenko va
’ ‘
YE.T.Jukova larning K a r tochki-zadaniya po chercheniyu nomli
“ ”
qo llanmasida o z aksini topgan.
‘ ‘
Grafik masalalardan tashqari topshiriq kartalarida amaliy ishlarga ham katta 8

e tibor berilgan, chunki ular o quvchilarning fazoviy tasavvurlarining’ ‘
qo zg aluvchanligini o stiradigan, predmet shaklini tahlil qilish bilan uning
‘ ‘ ‘
chizmasini o qish masalalari va hokazolar.
‘
Rivojlantiruvchi ta limning asosiy yo nalishlari belgilab berilgan
’ ‘
bo lishiga qaramasdan uning g oyalari maktab amaliyotida to liq
‘ ‘ ‘
qo llanilmagan. Hattoki, undan keyingi yillardagi ayrim ishlarda ham
‘
rivojlantiruvchi ta lim muammolariga yetarli darajada e tibor berilmagan.
’ ’
O qituvchilar uchun mo ljallangan ishlanmalarda va metodik tavsiyalarda
‘ ‘
o quvchilarning grafik tayyorgarligini takomillashtirishga jiddiy e tibor
‘ ’
berilmagan.
O quv-uslubiy qo llanmalar tahlilining ko rsatishiga qaraganda, faqat
‘ ‘ ‘
o quvchilarning grafik tayyorgarligining sifatini oshirishga, chizmachilik
‘
darslarining samaradorligini ortirishga yordam beradigan metodik usullarga asosiy
e tibor qaratilgan.
’
O quv-uslubiy qo llanmalarda darsni tashkil etish, ko rgazmali
‘ ‘ ‘
materiallardan foydalanish, dastur materiallarini izchil bayon etish haqida yosh
o qituvchilarga ko rsatmalar berilgan. Ammo qo llanmada o quvchilarni
‘ ‘ ‘ ‘
faollashtirishga kam e tibor berilgan. Qo llanmaning asosiy kamchiliklaridan
’ ‘
biri undagi dars ishlanmalarining bir xilligidir.
O quv-uslubiy qo llanmalardagi mashq va masalalarning mazmunini
‘ ‘
ko rib o tamiz. Undada o quvchilarning o quv faoliyatlarini almashtirishga
‘ ‘ ‘ ‘
katta e tibor berilgan. Kitobdagi 35 dars ishlanmasidan faqatgina bittasini ijobiy
’
hisoblash mumkin. O quvchilar butun o quv yilining yarmidan ko proq vaqt
‘ ‘ ‘
davomidagi har bir darsda faqat bittadan grafik yoki amaliy ish bajarish bilan
cheklanadilar. Faqat 8 ta darsda ikkitadan topshiriq bajarish rejalashtirilgan xolos.
Shunday qilib, bu metodik ishlanmaning zarur talablar darajasida emasligini
yaqqol ko rish mumkin.
‘
S.I. Dembinskiy va I.O.Sevastopolskiylarning 1975 yilda chop etilgan
U r oki chercheniya v sredney shkole qo llanmasi qisman talabga javob beradi.
“ ” ‘
Unda turli xildagi darslarni o tish metodikasi bayon etilgan. Ko pgina darslar
‘ ‘ 9

amaliy ishlardan boshlanib, so ngra, yangi materialning bayoni, bilimlarni‘
tekshirib ko rish va o tgan mavzularni takrorlash bilan yakunlanadi.
‘ ‘
Qo llanmadagi ayrim darslarda foydali bo lgan masalalar yechish ko zda
‘ ‘ ‘
tutiladi, chunonchi, tasvirlarni taqqoslash, grafik materialning dastlabki holatini
saqlab tasvirlarni chizish sharti yetishmaydigan masalalarni yechish va jismning
fazoviy tuzilishini o zgartirish bilan bog liq almashtirishlarni talab qiluvchi
‘ ‘
masalalar.
Qo llanmaga yechimi faqatgina grafik va amaliy faoliyat bilan bog liq 31
‘ ‘
ta mashq kiritilgan. Masala va mashqlar tarkibining tahlili shuni ko rsatadiki,
‘
qo llanmadagi masala va mashqlarning o ndan bir qismi reproduktiv faoliyatni
‘ ‘
shakllantirishga mo ljallangan.
‘
Tahlildan xulosa qilib shuni ta kidlash mumkinki, ko rsatilgan
’ ‘
qo llanmada o quvchilarning ta limdagi o quv faoliyatining almashinuvchan-
‘ ‘ ’ ‘
ligiga yetarli e tibor berilmagan.
’
Agar ilmiy-tadqiqotda tahlil qilingan masalalarning mazmuni ta lim
’
jarayonini faollashtirish nuqtai nazaridan qaralsa, undagi mashq va masalalarning
50 foiz yechimi reproduktiv faoliyat doirasidan chetga chiqmasligini aniqlash
mumkin. Boshqalari esa, an anaviy ta limda bir qolibga tushgan, necha yillar
’ ’
davomida qo llanib kelingan masalalardir.
‘
Darslarning tarkibidagi topshiriqlarning murakkablik darajasi
o quvchilarning butun dars davomida uzluksiz bosh qotirib ishlashlariga imkon
‘
bermaydi. Ko pchilik darslarni umumlashtirishga to g ri keladi, chunki
‘ ‘ ‘
ko pgina dars mavzulari haddan tashqari maydalashtirib yuborilgan.
‘
Mashg ulotlarda o quvchilarning o quv faoliyatlari o qituvchi ketidan
‘ ‘ ‘ ‘
doskadagi tasvirni ko chirish bilan chegaralangan. Tabiiyki, bunday nusxa
‘
ko chirish usulida o quvchining faolligi susayadi, ularning ijodiy faoliyati
‘ ‘
chegaralanib qoladi. Bundan tashqari, tahlillar shuni ko rsatdiki, muallif dasturda
‘
ko zda tutilgan grafik va amaliy ishlar majburiy minimumiga kiruvchi ishlar
‘
mazmunini to la ochib bermagan, bunday pala-partishliklar ilmiy tadqiqotda
‘
ba zan ko rinib turadi. Masalan, dasturda ko zda tutilgan ikkinchi amaliy ish-
’ ‘ ‘ 10

chizma bo yicha plastilin, karton va simdan model yasashni, uning chizmasini‘
bajarish bilan almashtirib qo yilgan.
‘
Grafik ishlarni va chizmalarni og zaki o qish, prizma, silindr, konus va
‘ ‘
piramidalarning chizmasi va sirtini yoyish bilan almashtirilgan. Bu ishlarni frontal
ravishda o tkazish rejalashtirilgan bo lib, unga 3 soatdan ko proq vaqt
‘ ‘ ‘
ajratilgan. Faqat to rtinchi soatdan keyingina xuddi shu tarzdagi ish mustaqil
‘
bajarish uchun o quvchilarning o zlariga topshirish rejalashtirilgan. Eng muhim
‘ ‘
bo lgan karton materiallaridan predmetlarning sirtini yoyib ularning modellarini
‘
yasashday foydali ish ilmiy tadqiqotchining nazaridan chetda qolgan. Chizmalarni
chizish usuli va ularning aksonometriyada tasvirlash darslikda ko rsatilgan
‘
bo lib, to g ri burchakli proyeksiyalash bilan parallel berilmagan.
‘ ‘ ‘
Dastur bilan ishlash davridagi kuzatishlar shuni ko rsatmoqdaki, hattoki
‘
hozir ham aksariyat o qituvchi va metodistlar grafik va amaliy topshiriqlardan
‘
dars tizimida foydalanish uchun noto g ri yo l tanlamoqdalar.
‘ ‘ ‘
Ba zi hollarda dasturda ko zda tutilgan majburiy minimum bajarilmay
’ ‘
qolmoqda. Yangi dasturda o quvchilar bajaradigan mashq va masalalar individual
‘
va ijodiy xarakterda bo lishi talab etilmoqda.
‘
So nggi yillarda o qitish tizimiga ko pgina yangiliklar kiritildi. Shu
‘ ‘ ‘
munosabat bilan ilg or o qituvchi va metodistlarning faoliyatlari chizmachilik
‘ ‘
o qitishning sifati va samaradorligini oshirish yo llarini qidirishga qaratilmoqda.
‘ ‘
Ammo bu faoliyatlar turlicha.
Chizmachilik amaliyotiga o zining unumli hissasini qo shgan metodistlar
‘ ‘
YE.A.Vasilenko va YE.T.Jukova tomonidan yaratilgan 7-sinf uchun chizmachilik
fanidan topshiriqlarning mazmunini ilmiy-tadqiqotimizga daxldor bo lgan
‘
jihatlarini ko rib o tamiz. To plamga 362 ta mashq kiritilgan bo lib, ulardan
‘ ‘ ‘ ‘
30,4 foizini qisqa muddatda bajarish mumkin. Mashqlar orasida to liq
‘
ma lumotga ega bo lmagan ayrim topshiriqlarni qisqa muddatli mashqlar
’ ‘
qatoriga kiritish mumkin. To plamda chizmalarni taqqoslash uchun ham mashqlar
‘
kiritilgan.
A.D. Botvinnikovning S b ornik prakticheskix zadach po chercheniyu
“ ” 11

nomli qo llanmasini amaliy vazifalarini bajarishdagi qo yilgan dadil qadam deb‘ ‘
hisoblash mumkin. Chunki, qo llanmaga kiritilgan 415 ta mashqning 48,1 foizi
‘
o quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiruvchi mashqlardan tashkil topgan.
‘
Agar topshiriqlarni tahlil qiladigan bo lsak, bu qo llanmadagi mashqlarning
‘ ‘
tarkibi, rang-barangligi, tuzilishi, ma lum tizimga keltirilganligi bilan ahamiyatli.
’
Detal tasvirining yetishmaydigan elementlarini, chizmalarni to ldirish
‘
faoliyati bilan bog liq mashqlar 10 foizni tashkil etadi. To plamdagi 120 ga
‘ ‘
yaqin mashqlar tasvirlarni taqqoslash bilan bog liq. Ammo, qo llanmada
‘ ‘
tasvirlarni soddalashtirish mashqlariga juda kam (0,24 foiz) o rin berilgan.
‘
Chizmalar bo yicha modellar yasash umumiy mashqlarning bir foizini tashkil
‘
etadi.
O zbekiston Respublikasi nashrlarida chizmachilik o qitish amaliyoti
‘ ‘
ayniqsa, darslarni rejalashtirish va o qitish usul va uslublarini takomillashtirish
‘
sohasida yetarli ishlar qilinmagan, faqat 1970 yillardan boshlab mahaliy
mualliflarning C h i zmachilik metodikasi bo yicha tavsiyanoma l ari ommaviy
“ ” ‘
nashrda chop etila boshlandi. Bunday ishlar qatoriga A.Umronxo jayevning
‘
P r oyeksiyalash asoslaridan ta lim berish (1978 y.), C h i zmachilikdan mashq
“ ” “ ’
daftari (1991 y.), Maktabda chizmachilik o qitish (1991 y.), Maktabda
” “ ” “ ‘
chizmachilik o qitishni takomil-lashtirish (1993 y.), Texnikaviy grafika
‘ ” “
asoslari (1995 y.), 8-9-sinf Chizmachilik darsligi (2002 y.), 8-9-sinf
” “ ”
C h i zmachilik darsligi va metodik qo llanma (2006 y.), P. Odilov va b. 8-9-
“ ” ‘
sinf C h i zmachilik darsligi (2004 y.), J.Yodgorovning C h i zma geometriya
“ ” “
elementlari (1973 y.), I.T. Raxmonovning Chizmalarni chizish va o qish (1992
” “ ” ‘
y.), C h i zmachilikdan didaktik o yinlar (1992 y.), hamda M.Isayeva
“ ” ‘
C h i zmachilikdan topshiriqlar (1987y.) larning chegaralangan nusxada chop
“ ”
etilgan tavsiyanomalarini kiritish mumkin.
Chizmachilik darslarini o qitish jarayonida kompyuter texnikasi
‘
imkoniyatlaridan foydalanishga haqida to xtalsak.
‘
A.Beytening yozishicha ta lim tizimida axborot uzatishning asosiy beshta
’
usuli mavjud: 1) kishilarning o zaro jonli muloqoti (verbal), 2)matn (grafik tasvir
‘ 12

bilan birga), 3) radio, 4) televideniye, 5) kompyuter. Bular orasida keng
imkoniyatlarga ega bo lgan usul kompyuter texnologiyasi bo lib,‘ ‘
o quvchilarni mustaqqil bilim egallashga yetaklaydi.
‘
Kompyuter texnikasi almashtirish jarayonida bajariladigan grafik amallarni
animatsiyali tasvirlar yordamida ko rsatish imkoniyatiga ega bo lib,
‘ ‘
o quvchilarning abstrakt tushunchalarni oson o zlashtirishlariga ko maklashadi
‘ ‘ ‘
va ta lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
’
1.2. O QUVCHILARNING DARS JARAYONIDA BILISH
‘
QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISH ASOSLARI.
Ta lim oluvchi yoshlar bilish qobiliyati va uning xususiyati haqidagi ilk
’
manbalar qadim zamonlarga borib taqaladi. O quvchilar bilish qobiliyatining
‘
narsa, jarayon va hodisalar mohiyatiga chuqur kirib borishga yordam berishi,
xotirani mustahkamlashi qadim zamonlardayoq ma lum bo lgan. Yaqin va
’ ‘
O rta Sharqda yashab ijod etgan o rta asrlik mutafakkirlar ijodida ilmiy
‘ ‘
bilishning tur, tamoyil, tuzilish, mezonlari inson aqliy rivoji va kamoli bilan
bog liqligiga jiddiy e tibor berilgan.
‘ ’
Hozirgi kunda ham bilish qobiliyatini rivojlantirish pedagogik
muammolardan biri bo lib, uning maqbul yechimi o quvchilarga ta lim-tarbiya
‘ ‘ ’
berish samaradorligini oshirishga yo naltirilgan. Mavjud ahvolning tahlili shuni
‘
ko rsatadiki, chizmachilik ta limi amaliyotida o quvchilarda bu muhim
‘ ’ ‘
faoliyatni tarkib toptirishga yetarli ahamiyat berilmay kelinmoqda.
Yaqin-yaqingacha ta limda o quvchilarni tayyor bilimlar bilan
’ ‘
qurollantirish ustuvor bo lgan bo lsa, hozirgi kunga kelib Kadrlar tayyorlash
‘ ‘ “
milliy dasturi ga ko ra bilish faoliyatini boshqarish jarayoniga e tiborni
” ‘ ’
kuchaytirish zarurligi birinchi darajali vazifa bo lib qoldi.
‘
O quv jarayonining sermahsul va samarador bo lishi uchun o quvchilarda
‘ ‘ ‘
ma lum darajada bilish qobiliyati shakllangan bo lishi shart. O quvchilar bilish
’ ‘ ‘ 13

qobiliyatini rivojlantirish uchun ta limda ham maqsad, ham vosita bo lishi kerak.’ ‘
Binobarin, maktab zimmasiga faol, ijodiy izlanuvchan shaxsni tarbiyalash vazifasi
yuklatilgan.
Shu bois bilish faoliyatini rivojlantirish o quv vazifalarini muvaffaqiyatli
‘
bajarishdan iborat bo lib qolmay, tarbiyaviy vazifalarni bajarish uchun ham zarur,
‘
u o quvchilarning aqliy qobiliyatini rivojlantirishga, mehnatga hurmat va havasini
‘
tarbiyalashi kerak.
Билиш қобилиятини ривожлантириш муаммоси махсус усул ва
услубларни ишлаб чиқиш ва қўллаш билан боғлиқдир.
O‘quvchilar ishlarini maxsus tajriba-sinovda kuzatgan P.D.Zubenko
tasdiqlashiga qaraganda o‘quvchilarning aqliy qobiliyatini rivojlantirish ko‘p
jihatdan o qitish vositalariga bog liq. Biroq, bilish qobiliyatini tashkil etishning
‘ ‘
o zi muammoning yechimini to la ta minlay olmaydi. Keyingi yillarda
‘ ‘ ’
ta limda o qitishni faol va sust metodlarga ajratish xato ekanligi isbotlandi.
’ ‘
An anaviy ta limda o qituvchining o zi o quv materialini tushuntiradi,
’ ’ ‘ ‘ ‘
muammoni qo yadi, uning yechimini topadi, o quvchi esa, o qituvchi ketidan
‘ ‘ ‘
o qituvchi bajargan amallarni takrorlaydi. Bunday o qitish metodida o qituvchi
‘ ‘ ‘
faollik ko rsatadi, o quvchilar esa sust ijrochi vazifasini bajarish bilan
‘ ‘
cheklanadi. An anaviy yondoshuvlarni takomillashtirishga qaratilgan qator
’
tadqiqotlar o tkazilgan. A.J.Attokurova, S.Y.Kutlimuradova, M.I.Yenekeyev,
‘
S.Kariyev o z tadqiqotlarida, o quvchilarning bilish qobiliyatlarini mustaqil
‘ ‘
ishlar bajarish bilan rivojlantirish mumkin, degan fikrga kelishgan.
Chizmachilik o qitish amaliyotida o quvchilarning mustaqil ishlariga
‘ ‘
formal ravishda qaralib, ularda mustaqil faoliyatlarini shakllantirish va
rivojlantirish imkoniyatlari inobatga olinmaydi. Pedagogik amaliyotda
o quvchilarning mustaqil ishlari darsning turli bosqichlaridagi didaktik vazifalar
‘
bilan moslashtirilmay qolgan, balki o quvchilarning fikrlash qobiliyatini
‘
rivojlantirish o rniga reproduktiv harakatlari chizmani ko chirish, geometrik
‘ ‘
yasash kabi ishlarga e tibor qaratilgan.
’
O quvchilarning bilish fqobiliyati rivojlantirish muammosining dolzarbligi,
‘ 14

birinchidan, mazkur mavzuning ta rifi bo yicha pedagog olimlar o rtasida’ ‘ ‘
yagona fikr yo qligidan bo lsa, ikkinchidan, rivojlantirish usullari ham, ilmiy-
‘ ‘
metodik adabiyotlarda turlicha talqin qilinganligidir.
Bu bilan chizmachilik ta limida bilish qobiliyatini rivojlantirish deganda eng
’
birinchi navbatda, o quvchilar har xil darajadagi tasvir almashtirishlarni amalga
‘
oshirish jarayonida tafakkurni faol ishlashi tushuniladi.
O quvchilarning bilish qobiliyatini rivojlantirishda eng asosiy omil obrazli
‘
va mantiqiy tafakkur bo lgani uchun uni rivojlantirishni birinchi o ringa
‘ ‘
qo yish mumkin.
‘
Bu ishlar o quvchi shaxsining muhim sifatlari ziyraklik, faollik,
‘ –
mustaqillik, tashabbuskorlik, ishga ijodiy yondashish, qiziquvchanlik, mustaqil
bilim egallash kabi o quvchilar shaxsini shakllantirish vazifalariga javob bera
‘
oladigan xislatlar bilan uyg unlashishi kerak.
‘
Bilish qobiliyati maqsadlari obyektiv xarakterga ega. U kishilar tomonidan
o ylab topilmaydi. Aksincha, bilish qobiliyati maqsadi jamiyatning taraqqiyoti,
‘
fan va texnikaning, san at va adabiyotning rivojiga bog liq, binobarin, u ijtimoiy
’ ‘
tajribani o zlashtirish talablari, ehtiyojlariga ko ra belgilanadi. Agar o quv
‘ ‘ ‘
faoliyati maqsadlari bilimlarni egallash, ko nikma, malakalarni shakllantirish
‘
ehtiyojlari zaminida shakllantirilsa, bilish qobiliyati maqsadlari yanada keng,
mazmun jihatdan boy hodisalarga borib taqaladi. Bunday hodisalar qatoriga
o quvchining jamiyatda o z o rnini anglashga intilishi, sinfdosh va tengdoshlari
‘ ‘ ‘
bilan fikrlashish ishtiyoqi, o zini yaxshi fazilat, odatlarga tayyorlash uchun
‘
kurashi, o quv predmetlaridan birontasini boshqalarga nisbatan xohlab qolish,
‘
unga qiziqishi kabilar kiradi.
O z-o zini tarbiyalash, faollashtirish maqsadi o z faoliyatida yutuq va
‘ ‘ ‘
kamchiliklarni tahlil qilish, kamchiliklarni bartaraf etishga intilish, faoliyatdagi
yutuqlarni ko paytirish, qiyinchiliklarni bartaraf etishga oid maqsadlardir. Bola u
‘
yoki bu masalani qanday, qaysi yo llar bilan bajarganini taxlil qilish, insho yoki
‘
yozilgan hikoyani qayta ko rib chiqish yo li bilan bunday maqsadni amalga
‘ ‘
oshiradi. 15

Bilish maqsadlari bevosita o quv materiallarini o rganish bilan‘ ‘
xarakterlanadi. Ijtimoiy aloqalashuv, axloqiy, o z-o zini faollashtirish
‘ ‘
maqsadlarini amalga oshirish bilish maqsadlarini reallashtirish, ongli amalga
oshirishga olib keladi. O rganilgan bilimlarni yangi sharoitga tatbiq etish, masala,
‘
misol, mashqlarni yangicha usullar bilan bajarishga intilish, mavzuga oid yangi
faktlarni izlab topish va shu kabilar bilishga oid maqsadlarni amalga oshirishga
olib keladi.
O quvchilarning bilish qobiliyati murakkab jarayon. Bu jarayonni tahlil
‘
qilish uchun uning tarkibini bo laklarga ajratish mumkin. Bilish qobiliyatining
‘
tarkibi va uni maqbul tuzilishi haqidagi masalani uni element (unsur)larga, alohida
operatsiyalarga, faoliyat turlariga, vositalariga va boshqalarga ajratib aniqlashga
harakat qilamiz.
Keyingi bayonlarimizni mazmundor bo lishi uchun, dastavval, biri-
‘
ikkinchisi bilan o zaro bog lanib ketgan tushunchalarning bayoni ustida
‘ ‘
to xtalamiz.
‘
Bulardan birinchisi qobiliyat. U asosan o yin, o qish va mehnatdan
‘ ‘
iboratdir.
Psixologiyada qobiliyat inson hayotining, uning voqiyelikka nisbatan
munosabatining ro yobga chiqarish omili deb tushuniladi.
‘
Har qanday qobiliyat muayyan maqsadga muvofiq yo naltirilgan, ongli
‘
ravishda amalga oshiriladigan harakatlar yig indisidan iborat bo lib, u o z
‘ ‘ ‘
navbatida alohida operatsiyalardan tuziladi.
Grafik qobiliyat insonning grafik tasvirlarni uddaburonlik bilan yasashdagi
–
talanti. Shuning uchun ham biz grafik qobiliyat deganda, atrofimizdagi bizni
o rab turgan moddiy dunyo va hodisalarni belgili obrazlar vositasida grafik
‘
tasvirlash jarayonini tushunamiz.
Aqliy elementlarning faqat ayrimlarigina bilishning unsuri bo lishi mumkin.
‘
Ko pchilik hollarda aqliy amallar reproduktiv mohiyat kasb etib, yangi
‘
bilimlarga olib bormaydi. Bilish harakati esa, doimo yangi bilish natijasini olishni
nazarda tutadi. 16

O quvchilarning bilish metodlarini ilmiy asoslash, ya ni bilish‘ ’
qoibliyatini rivojlantirish usullari tizimlari va o quvchilarga dars berish
‘
metodlarini ilmiy ishlab chiqish. (Qanday o qitish kerak? YA ni, o quvchilar
‘ ’ ‘
bugungi kunda zarur bilimlar, uquv va ko nikmalar, bilish qobiliyati usullarini
‘
egallashga qodir bo lishi uchun o quv ishlari metodlari qanday bo lishi kerak?
‘ ‘ ‘
Bilimlarni egallash chog ida o quvchining uyg un rivojlanishi va barkamol
‘ ‘ ‘
shaxsi shakllanishi uchun uni qanday o qitish kerak?).
‘
O quvchilar bilish qobiliyatini rivojlantirish vositalari tizimi-
‘
darsliklar, didaktik materiallar, ko rgazmali qurollar va texnik vositalarni asoslash
‘
(Nima yordamida o qitish kerak?).
‘
«O quvchilarning bilish qobiliyatini rivojlantirish» deganda nimani
‘
tushunish lozim?
O quvchilarning bilish qobiliyatini rivojlantirish ancha murakkab va uzoq
‘
davom etadigan jarayondir (1.1-jadval). U o qituvchi bilan o quvchining
‘ ‘
hamkorligida shakllanadi. O qituvchi o quv bilish masalasini qo yadi, uning
‘ ‘ ‘
to liq operatsion predmet tarkibi, har bir alohida operatsiya va ularning tartibi
‘
namunalarini beradi, har bir harakat va operatsiyaning bajarilishi jarayonini
nazorat qiladi, nihoyat, u har bir o quvchi bilish qobiliyatini bajardimi, agar
‘
bajarilgan bo lsa, u qanday elementlarni qayta ishlashi lozimligini ko rib chiqadi
‘ ‘
O quvchilar bilish qobiliyatini rivojlantirish texnologiyasi
‘ 1-jadval
1. O quvchida bilish faoliyatning alohida elementlarini bajara olish
‘
ko nikmalarini bosqichma-bosqich shakllantirish va rivojlantirish
‘
2.
Bilimlarni o ‘ zlashtirish darajasi haqidagi ma ’ lumotlarni nazorat etish
3. O quvchilarning mustaqil va individual ishlarini tashkil etish va
‘
boshqarish
Shulardan kelib chiqib, «o quvchilarning bilish jarayonini rivojlantirish»
‘ 17

deganda:
1. O qituvchining aralashuvisiz mustaqil amalga oshirish uchun‘
o quvchining o ziga bu faoliyatning alohida elementlarini bajarishni sekin-asta
‘ ‘
o tkazish jarayoni, ya ni axborot-motivatsiya jarayoni (Bunda gap o quvchi-
‘ ’ ‘
larning bilish qobiliyatini qanday qilib takomillashtirish, mustaqil bajarish
uchun uning alohida elementlarini qanday izchillikda berish ustida boradi).
2. Bilimlarni o zlashtirish darajasini nazorat qilish jarayoni. Bilish jarayonini
‘
yaxlit ta lim sifatida rivojlantirish tuzilma komponentlarini (ham tarkib, ham
’
jarayon jihatidan bilish masalalarini) hal etishning yagona jarayonida egallansagina
ta minlash mumkin.
’
3. O quvchilarning mustaqil va individual ishlarini tashkil etish va
‘
boshqarish.
Maktab o quvchilarining bilish jarayonini rivojlantiruvchi barcha aniq
‘
vositalarini tavsiflash mumkin emas. Biroq bilish jarayonining maktabda
muammoli ta lim elementlari va o quvchilarning mustaqil ishlari, didaktik
’ ‘
o yinlar, ekskursiya singari boshqa vositalar ham mavjud. Bu vositalar bilish
‘
faoliyatining barcha jihatlarini rag batlantiradi. Bunday tushunish chizmachilik
‘
ta lim nuqtai nazaridan quyidagi mulohazalar bo yicha ayniqsa maqbuldir:
’ ‘
o quvchilarning bilish qobiliyatida, fazoviy tasavvur muhim ahamiyatga
– ‘
ega. Bu jarayonda o quvchilar faoliyatiga bilish jarayonining bundan keyingi
‘
borishi ko p jihatdan bog liq. Demak, bu bosqichga xos bo lgan psixik
‘ ‘ ‘
jarayonlarni (tasavvur, qabul qilish, e tibor, diqqat) rivojlantirish zaruriyatini
’
yetarlicha baholamaslik mumkin emas;
rivojlanayotgan ta limni amalga oshira borib, o quvchining fikrlash
– ’ ‘
qobiliyatini rag batlantirishga tobora ko proq urg u berilmoqda. Biroq o z
‘ ‘ ‘ ‘
mohiyatiga ko ra ko p narsani shunchaki yod olish, reproduktiv faoliyatdagi
‘ ‘
o quv va ko nikmalarni esa mashqlar orqali egallash kerak. Shu bois xotiraning
‘ ‘
ishi va reproduktiv faoliyatning rolini inkor etib bo lmaydi;
‘
Real o quv jarayonida ko rsatilgan faoliyat turlari va ularni bajarish
‘ ‘
usullarining uyg unlashuvi qiyin kechadi. Bularning hammasi, tabiiyki,
‘ 18

o quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirishning didaktik asoslariga kiradi.‘
O quvchining umumiy tayyorgarligi birinchidan, maqsadni izlashga,
‘
ikkinchidan, maqsadni amalga oshirishga yo naltirilgan bo ladi. O quvchining
‘ ‘ ‘
bilish qobiliyati ichki mexanizmining kuchi qondirilmagan extiyojlar kuchiga
bog liq. Maqsadga yo naltirilgan maxsus faollashtiruvchi kuch esa
‘ ‘
o quvchining o z-o zini baholashi va topshiriq qiyinligiga baho berishiga
‘ ‘ ‘
bog liqdir. Maqsadlarni qabul qilish o quvchining o z-o zini baholashi bilan
‘ ‘ ‘ ‘
boshqariladi.
T a limda bilish jarayonini faollashtirish, deydi M.N.Skatkin, faqat
“ ’ –
bilimlarni o zlashtirish metodlarini takomillashtirish emas, balki masalalarni
‘
yechishda ijodiy yondosha oladigan, mustaqil va tanqidiy fikrlay oladigan, o z
‘
qarashlari va xulosalarini bayon qila oladigan, o z bilimini uzluksiz ravishda
‘
to ldirib boradigan, nazariyani amaliyot bilan bog lay oladigan shaxsning
‘ ‘
sifatlarini tarkib toptirish zarur .
”
Chizmachilik o qitish jarayonida grafik qobiliyatning eng muhim sifati
‘
o quvchilarda fazoviy tasavvur va mantiqiy tafakkurni tarkib toptiradi. Binobarin,
‘
bunday sifatlar turli darajadagi fazoviy almashtirishlar jarayonida shakllanadi.
Birinchi bob bo yicha xulosalar
‘
1.8-9- sinflarda chizmachilitkda mavjud va fo llanib kelinayotgan grafik
‘
topshiriqlar tahlil qilindi. Mazkur tahlilga ko ra «topshiriq» tushunchasining keng
‘
qamrovli tushuncha ekanligi aniqlandi.
2. Chizmachilik o qitish jarayonida o quvchilar qobiliyatining eng muhim
‘ ‘
sifati o quvchilarda fazoviy tasavvurning tarkib topishi bo lib, bu ijodiy
‘ ‘
topshiriqlarni bajarish jarayonida qo l kelishi aniqlandi va asoslandi.
‘ 19

2. TADQIQOTLAR NATIJASI.
2.1.
CHIZMACHILIKNI O QITISHDA QO LLANILADIGAN‘ ‘
MASHQLAR VA ULARNING TAHLILI.
Pedagogik va metodik adabiyotlarda, shuningdek, ilmiy-tadqiqotlarda bilish
qobiliyatini rivojlantirish usullariga turlicha qaralgan.
Har bir o quv predmetini o qitishning usul va metodlari mavjud. Bulardan
‘ ‘
eng ko p tarqalgani o quvchilar oldiga masala va mashqlar qo yib, uni
‘ ‘ ‘
mazmunini anglatuvchi, sinfda muammoli vaziyatlarni vujudga keltirish,
o qituvchining savodli, dasturlashtirilgan (programmalashtiril-gan) ta limi,
‘ ’
o quv mashqlarini o quvchilarga tabaqalashtirgan holda yondashish, bilimlarni
‘ ‘
nazorat qilish, munozaralar, suhbat, izohli mashqlar, mustaqil ishlar, taqqoslash va
solishtirishlar, ekskursiyalar, ta limning texnika vositalaridan foydalanish va
’
hokazolardir. Yuqorida ko rsatib o tilgan bilish qobiliyatini rivojlantirish usul va
‘ ‘
metodlarini qo llashning o ziga xos vositalari bor. Shuning uchun kelgusi
‘ ‘
tahlillarimizni qulaylashtirish maqsadida maktab amaliyotida foydalaniladigan
rivojlantirish vositalarini quyidagi uchta guruhga bo lib bayon etamiz.
‘
Birinchi guruhga o quvchi shaxsi va uning bilish faoliyatini rivojlantirishni,
‘
ikkinchi guruhga o quvchilarda mavjud bo lgan bilish qobiliyatlarini o quv
‘ ‘ ‘
topshiriqlarini bajarishga safarbar etishni, uchinchi guruhga bilish faoliyatini
rivojlantirish vositalarini kiritamiz (2.1-jadval).
Yuqorida aytilganidek, birinchi guruh rivojlantirish usullari, asosan, ikkita
maqsadni amalga oshirishga yo naltiriladi: bulardan biri bilish faoliyatini
‘
rivojlantirish bo‘lsa, ikkinchisi o‘quvchi tafakkurini tarkib toptirishdir. 20

Ijodiy grafik topshiriq orqali o‘quvchilarning bilish qobiliyatini rivojlantirish
vositalari tizimi 2.1-жадвал
I. O‘quvchining mavjud bo lgan bilish‘
qobiliyatlarini rivojlantirish vositalari II. Bilish faoliyatini rivojlantirishga
qulaylik yaratuvchi vositalar
Bilish faoliyatining
operatsion
tomonlarini
shakllantirish O quvchilarda
‘
o qishga
‘
qizikish
uyg otuvchi
‘
vositalar O quvchilar bilish
‘
faoliyatining
tashqi tomonlarini
faollashtiruvchi
vositalar O quvchilar bilish ‘
faoliyatining ichki
tomonlarini
faollashtiruvchi
vositalar
Oqilona usullarni
shakllantirish Darsda hissiy fonni
yaratish Ancha sodda bilish
jarayonlarini
rag banlantirish
‘
va o quvchining
‘
umumiy ish
qobiliyatini saqlash O quvchilarning
‘
fazoviy tasavvuri va
ijodkorligini
rag batlantirish
‘
Real detallardan
foydalanish Materialni
muammoli bayon
etish Kompyuter
texnologiyalaridan
dars jarayonida
foydalanish O quvchining
‘
mustaqil ishi
O yin va
‘
musobaqalarni
qo llash,
‘
ekskursiya va
hokazolar O quv jarayonida
‘
so zli va
‘
ko rgazmali, aniq
‘
va mavhumiyning
to g ri o zaro
‘ ‘ ‘
munosabati O z-o zini
‘ ‘
nazorat,
o zaro nazorat
‘
qilish Ijodiy topshiriqlar21

Alqissa, o quvchi shaxsini rivojlantirish uning bilish faoliyatini shakllantirish‘
jarayonida amalga oshirilar ekan, yuqorida ko rsatilgan har ikkala tarkibni bir-
‘
biridan ajratib bo lmasa ham bizning fikrimizcha, bilish qobiliyatini rivojlantirish
‘
muammosini yechishda uni tabaqalarga ajratib ko rsatish maqsadga muvofiq.
‘
O quvchi shaxsini ikkita yo nalishda rivojlantirish mumkin:
‘ ‘
Bulardan birinchisi tafakkurni rivojlantirish va uni takomillashtirish,
ikkinchisi shaxsning muayyan sifatlarini tarkib toptirishdir.
Tafakkurni faolllashtirish bilish faoliyatini rivojlantirishda asosiy bo g in
‘ ‘
bo lgani uchun bu guruh vositalarini quyida batafsilroq ko rib o tamiz.
‘ ‘ ‘
O quvchi shaxsining muayyan sifatlarini shakllantirish masalasiga kelsak, bu
‘
holda mustaqillik, faollik, ijodiy yondashish, havas va shaxsning boshqa sifatlarini
tarkib toptirish vositalari qo llaniladi.
‘
Bilish faoliyatini rivojlantiruvchi vositalardan ikkinchi guruhi o quvchida
‘
mavjud bo lgan bilish qobiliyatini muayyan amallarini yechishga safarbar
‘
etishdir.
Bunga, asosan, ikkita yo l bilan erishish mumkin. Bulardan birinchisi turli
‘
vosita bilan o quvchilarga topshiriq bajartirish bo lsa ikkinchisi o quvchida
‘ ‘ ‘
o qishga qiziqish uyg otish bo lib, bunga o quvchi shaxsining motivatsion
‘ ‘ ‘ ‘
jihatlariga ta sir o tkazish bilan erishiladi. Bunga darsda o quvchilarga
’ ‘ ‘
emotsional holat yaratish, o quv materialini muammolar qo yib bayon etish,
‘ ‘
darsning boshida tajribalar namoyish qilish va boshqa vositalarni kiritish mumkin.
O quvchilarni hech qanday qiziqishlarsiz majbur etish yo li bilan olib
‘ ‘
borilgan ta lim o quvchining o qishga bo lgan moyilligini bo g ishi
’ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
mumkin.
O quvchilarning bilish qobiliyatini faollashtiruvchi uchinchi guruh vositalar
‘
ta limda befoyda vaqt sarflanadigan ishlarning oldini olish bo lib, buning
’ ‘
evaziga tafakkurning maqbul zo riqish bilan ishlashiga shart-sharoit yaratish
‘
orqali bilish jarayonini faollashtirishdir. Bu guruhga o quvchilar mehnatini
‘
yengillashtiruvchi turli-tuman didaktik vosita (kompyuter, chizish asbobi va 22

hokazo) larni kiritish mumkin.
Chizmachilik ta limida chizmasi tayyor tarqatma didaktik materiallardan’
foydalanish vaqt budjetini tejashga sezilarli yordam beradi. Ayniqsa, grafik
masalalarning shartini ko chirish uchun yechishga ketadigan vaqtdan ikki hissa
‘
ortiqdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda chizmachilik o qitishda qo llaniladigan
‘ ‘
chizmasi tayyor tarqatma materiallarni ham faollashtiruvchi vositalar qatoriga
kiritish mumkin. Bu vositalardan foydalanib dars o tilganda tejalgan vaqt
‘
hisobiga o quvchilarning bilish faoliyatini vaqti-vaqti bilan o zgartirib turishga
‘ ‘
keng imkoniyat va shart-sharoitlar yaratiladi.
O quvchilarning mustaqil ta lim faoliyatini tashkil qilish va uni
‘ ’
boshqarishga muammoli o qitish alohida o rin tutadi. Biroq keyingi vaqtda
‘ ‘
maktablarda muammoli ta lim berish metodi bir muncha susayayotgani
’
sezilmoqda. Buning asosiy sababi bir tomondan o quv muammosining yechishni
‘
bosqichlar asosida berilgan vaqt budjeti doirasida hal etish qiyinchiligi bo lsa,
‘
ikkinchi tomondan o qituvchilar uchun ta limning bu usuli bo yicha ilmiy
‘ ’ ‘
asoslangan tavsiyalarning yetarli emasligidadir.
Ma lumki, tafakkurning faol ishlashi uchun o quvchi oldiga o quv
’ ‘ ‘
muammosi qo yish va unga javob izlashni talab qilish lozim. Biroq shuni
‘
e tiborga olish kerakki, har qanday topshiriq ham tafakkurning faol ishlashini
’
ta minlay olmaydi. Chunki, ta limda qo llanadigan tipik mashqlarni yechish
’ ’ ‘
usullari izlanish talab qiluvchi mashqlardan farq qiladi. Binobarin, har qanday
o quv vazifalarini ham muammoli topshiriq deb bo lmaydi.
‘ ‘
Chizmachilik o qitish amaliyotida tipik o quv mashqlar yechish keng
‘ ‘
qo llaniladi. Masalan, chizmalarni o qishga mo ljallangan ikki ko rinish
‘ ‘ ‘ ‘
bo yicha detalning uchinchi ko rinishini yasash mashqini izlanish topshirig i
‘ ‘ ‘
deb bo lmaydi. Izlanish talab qiluvchi o quv muammosida masalaning
‘ ‘
muammoli sharti va uning yetishmaydigan elementlari bo lishi shart. Bundan
‘
tashqari yechimi maqbul xarakter kasb etishi kerak.
Ma lumki, matematika, fizika va texnikaviy fanlarni o qitishda fazoviy
’ ‘ 23

almashtirish tushunchasi atroflicha qaraladi. Bitiruv ishida mazkur tushuncha
chizmachilik o quv fani nuqtai nazaridan izohlangan. ‘
Chizmachilik fanida fazodagi (uch o lchovli Yevklid fazosi) jismlarni
‘
tekislikka tasvirlash maqsadida markaziy proyeksiyalash, parallel proyeksiyalash
(xususiy holda ortogonal proyeksiyalash), aksonometrik proyeksiya kabi usullar
qo llaniladi. Shuningdek, predmetning ikki yoki uch tekislikdagi proyeksiyasini
‘
hosil qilish; predmetning uchta proyeksiyasiga asosan yaqqol tasvirini chizish;
chizmada kesim va qirqim bajarish; predmetning fazodagi holati, shaklini
o zgartirib, ayrim qismlarining o rnini almashtirib, uning biror qismini olib
‘ ‘
tashlab proyeksiyalarini hosil qilish; fazoviy jismlarni kombinatsiyalash, predmet
sirtini tekislikka yoyish kabi amallar mavjud. Bularning barchasi chizmachilikda
fazoviy almashtirish deb qabul qilingan.
Quyida ta lim jarayonida o quvchilarning fazoviy tasavvur va mantiqiy
’ ‘
tafakkur kabi xislatlarini rivojlantiradigan fazoviy masala turlari va ularni yechish
bilan bog liq faoliyat turlarini tahlil qilamiz (2.1-rasm).
‘ 24

2.1-rasm. Chizmani o qish va bajarish bilan bog liq bo lgan masala turlari‘ ‘ ‘
2.1-rasmda ajratib ko rsatilgan grafik va amaliy faoliyat turlari
‘
o quvchilarning tafakkuriga turli darajada ta sir etishi mumkin (2.2-rasm).
‘ ’
Ko rib o tilgan mashq va masalalarni o quvchilarning tafakkuriga ta sir
‘ ‘ ‘ ’
darajasiga ko ra quyidagicha tabaqalashtiramiz.
‘
Birinchi guruhdagi mashq va amallarni bajarishda yuqorida
ta kidlanganidek, o quvchilardan faqat reproduktiv faoliyat talab qilinadi.
’ ‘
Nazariy tahlil va masalalar mazmunining ko rsatishiga qaraganda, ikkinchi
‘
guruh-produktiv masalalarni yechish faoliyat xarakteriga ko ra ularni ikki xil past
‘
va yuqori darajalarga ajratish mumkin: birinchisi past darajada, ikkinchisi
o quvchilarning bilish faoliyatini yuqoriroq darajada faollashtiruvchi mashq va
‘
amallardir.

2.2-rasm. Tafakkurni turli darajada faollashtiruvchi masalalar.
Keyingi bayonlarimizni ixchamlashtirish maqsadida birinchi tafakkurni past
darajada faollashtiruvchi amallarni(ТПДФ), yuqori darajadagisini(ТПЮФ),
chizmani faqat ko‘chirish bilan bog‘liq bo‘lgan amallarni reproduktiv deb
ataymiz.
Masalalarni darajalar bo‘yicha guruhlarga ajratishda bo‘linishning 25

birinchi mezoni sifatida amallarni yechish jarayonidagi grafik almashtirishlar
qabul qilindi. Binobarin, fazoviy tasavvurni rivojlantirishdagi bosh omil –
fazoviy almashtirishlarni amalga oshira bilish qobiliyatidir.
Bo linishning ikkinchi mezoni sifatida tasvirda tahlil elementining bor yoki
‘
yo qligidir. Bo linishning qo shimcha sharti quyidagicha:
‘ ‘ ‘
ТПДФ faoliyatga chegaralangan almashtirishlar talab qiluvchi amallar
kiritildi. Ularni yechish jarayonida tasvirlangan predmetlarning shakli va fazoviy
holati o‘zgarmaydi.
ТЮДФ faoliyatga tasvirlarni yasash va almashtirishlar bajarishda
rekonstruktiv faoliyat bilan bog liq (shakl o zgartirishlar, chizmada predmetning
‘ ‘
fazoviy holatini o zgartirish) ikki va undan ortiq almashtirishlar talab qiluvchi
‘
mashq va amallar kiritildi (2.2.jadval).
2.2-jadval
Grafik faoliyat turlari va ularning o quvchilar tafakkurini rivojlantirishga
‘
ta siri
’
Faoliyat xarakteri Faoliyat turi
I. Tafakkurni rivojlanitirishga
yordam bermaydigan reproduktiv
almashtirish (RA) 1. Savollarga javob
2. Masshtabli almashtirish

II. Tafakkurni past darajada
faollashtiruvchi produktiv
almashtirish (TPDFA). 1. Proyeksiyalash metodini almashtirish
2. Tasvirlash usullarini o zgartirish
‘
3. Tasvirga belgi va shartlar kiritish
asosida chizmani soddalashtirish
4. Predmet sirtini yoyish
5. Chizmaga ko ra yassi(tekis) shakllarni
‘
kombinatsiyalash
III. Tafakkurni yuqori darajada
faollashtiruvchi ijodiy-produktiv
almashtirish (TYUDFA). 1. Tasvirlanadigan predmetning fazoviy
holatini chizmada o zgartirish
‘
2. Predmetning shaklini chizmada
o zgartirish; 3. Fazoviy kombinatorika
‘
4. Loyihalash mazmunidagi almashtirish
2.3-rasmda tafakkurni reproduktiv, past darajada va yuqori darajada
faollashtiruvchi masalalar mazmuni keltirilgan. 26

O quvchilarning almashtirishlar bilan bog liq faoliyati hozirgi kunda inson‘ ‘
uchun eng muhim bo lgan kombinatsiyalash, qo yilgan masalani har xil nuqtai
‘ ‘
nazardan tahlil qila bilish kabi sifatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
2.3-rasm. Grafik almashtirishlarga oid masala turlari va ularning mazmuni
Bu turdagi faoliyatga qayta konstruksiyalash, axborotlarni yaqqol
sxemalashgan belgili shakllar ko rinishiga keltirish, ko z bilan ko rib
‘ ‘ ‘
bo lmaydigan jarayon va hodisalarni obrazli-belgili modellarda boshqarish kabi
‘ 27

sifatlar kiradi. Chizmachilik turli xil almashtirishlar bilan bog liq. ‘
Biroq hozirga qadar almashtirishlar aniq va tizimli ravishda ajratib
ko rsatilmagan. Bu esa uni ta lim jarayoniga maqbul shaklda kiritishga va
‘ ’
o quvchilarda almashtirishni maqbul bajarishni ta minlovchi ish usullarini
‘ ’
shakllantirish metodikasini ishlab chiqishga xalaqit bermoqda. Almashtirishlar
majmuasini nazariy tadqiq qilish va o quv jarayoniga kiritish eksperimental
‘
o qitishni talab qiladi.
‘
Bitiruv ishida almashtirish majmuasi bo yicha o z nuqtai nazarimizni bayon
‘ ‘
qilib, unga quyidagicha ta rif berganmiz. Almashtirish deb predmetlarning
’
fazoviy xususiyati va munosabatini chizmada o zgartirishlar bilan bog liq grafik
‘ ‘
faoliyatni tushunamiz.
Ishning mazkur bobida chizmachilik kursida foydalaniladigan barcha o quv
‘
mashq va masalalarni tafakkur rivojiga ta siri bo yicha tasnifga keltirib, ularni
’ ‘
yechish jarayonida talab etiladigan faoliyat turlari tadqiq qilindi va shu tasnifdan
grafik almashtirishlarga tegishli o quv topshiriqlar umumlashgan guruhlarga
‘
ajratib chiqildi (2.4-rasm). 28

2.4-rasm. Grafik amashtirishlarga oid o quv topshiriqlar‘ 29

Tahlilga asosan, quyidagi grafik almashtirishlar ajratib ko rsatildi:‘
 Masshtabli almashtirishlar;
 Proyeksiyalash metodini o zgartirish;
‘
 Tasvirlash metodini o zgartirish;
‘
 Tasvirga belgi va shartlar kiritish asosida chizmani soddalashtirish;
 Tasvirlanadigan predmetlarning fazoviy holatini chizmada o zgartirish;
‘
 Predmetlarning chizmadagi shaklini o zgartirish;
‘
 Predmet sirtini yoyish;
 Tekis shakllarni kombinatsiyalash;
 Fazoviy jismlarni kombinatsiyalash;
 Loyihalash mazmunidagi almashtirishlar.
Mazkur almashtirishlarning mazmuni va ularni bajarishda talab qilinadigan
faoliyat turlari 2.2-jadvalda berilgan. Quyida grafik almashtirish turlarining har
biriga doir misol keltiramiz:
1. Masshtabli almashtirishlardan tasvirlarni kattalashtirish va kichiklashtirishda
foydalaniladi. Faoliyatning bu turdagi tasvirdan o z kattaligida yoki masshtab
‘
bo yicha o zgartirib, qo lda nusxa ko chiriladi. Tasvirdan o zgarishsiz nusxa
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ko chirishda aqliy zo riqish talab etilmaydi. Chizma masshtabini o zgartirish
‘ ‘ ‘
bilan bog liq reproduktiv faoliyat birinchisiga qaraganda fikran matematik
‘
hisoblashlar bajarish biroz murakkablikka ega. Grafik almashtirishlarning bu
turidan chizmachilik o qitishning ilk bosqichlarida grafik ko nikma va malakalar
‘ ‘
hosil qilish uchun foydalaniladi.
Proyeksiyalash metodini o zgartirish. Agar tasvirlash metodi o zgartirilsa,
‘ ‘
bir tasvir boshqa bir tasvirga almashadi. Masalan, yaqqol tasvirlash to g ri
‘ ‘
burchakli proyeksiyalash metodi bilan almashtirilsa, yaqqol tasvir chizmaga
almashadi yoki aksincha, to g ri burchakli proyeksiyalash metodi yaqqol tasvir
‘ ‘
bilan almashtirilsa, chizma yaqqol tasvirga almashadi.
2.Detallarni tasvirlash metodini o zgartirish, asosan kesim va qirqimlarga
‘
taalluqli almashtirishlardir. Kesim va qirqimlar chizmachilik kursida politexnik
ahamiyatga ega bo lgan mavzulardan biri bo lib, unda predmetning real xossa va
‘ ‘ 30

munosabatlaridan qat iy nazar, narsani abstraktlash zarurati tug iladi. Buning’ ‘
ma nosi shuki, eng avvalo, fazoviy obyekt to g ri burchakli proyeksiyalash
’ ‘ ‘
qonuniyatlariga asosan ikki yoki uchta proyeksiyalar tekisliklarida tekis chizmalar
tarzida tasvirlanadi.
Kesimlarni o rganishda ham xuddi qirqimlar kabi abstraksiyalashtiril-gan
‘
chizmalarga asoslanib ish ko riladi.
‘
3.Detallarning tasviriga belgi va shartlar kiritish asosida chizmani
soddalashtirish. Chizmaga turli shartlar kiritib, tasvirlar soni kamaytiriladi. Bu
faoliyat izlanish va abstraksiyalash bilan bog liq bo lib, bulardan ikkinchisining
‘ ‘
yechimi predmetning real xususiyatini yuqori darajada abstraksiyalashga
asoslanadi.
4.Tasvirlanadigan predmetlarning fazoviy holatini chizmada o zgartirish,
‘
predmetni tekislik bo ylab joy almashtirish bilan amalga oshiriladi. Tasvirlarni
‘
almashtirishdagi bu jarayonda harakat fazoviy tasavvurning
qo zg aluvchanligini shakllantirishda juda katta ahamiyatga ega.
‘ ‘
5.Predmetning shaklini chizmada o zgartirish, mashinasozlik ishlab
‘
chiqarish texnologiyasi bilan bog liq faoliyat turiga kirsada, ta limda faqat grafik
‘ ’
almashtirishlarni amalga oshirish nazarda tutiladi. Predmet shaklini o zgartirish
‘
detalni muayyan konstruktiv elementlar bilan to ldirish, undan ayrim elementlarni
‘
olib tashlash, detal tarkibidagi ayrim konstruktiv elementlarni chizmada o zaro
‘
surish, o rin almashtirish kabi konstruktorlik faoliyatiga xos grafik
‘
almashtirishlardir.
6.Predmet sirtini yoyish bilan bog liq almashtirishlarga izoh berishga hojat
‘
yo q. Chunki bu faoliyat matematika, dizayn, mehnat, chizmachilik kabi o quv
‘ ‘
predmetlarini o qitish jarayonida ko plab qo llaniladi.
‘ ‘ ‘
7.Яси (текис) шаклларни комбинациялаш, мактаб чизмачилик курсига
янгидан киритилган амалий иш бўлиб, унинг комбинациялаш фаолиятидаги
дидактик қиммати беқиёсдир. Бундай ишларни бажариш жараёнида
ўқувчиларнинг амалий фаолиятида изланувчанлик, ижодкорлик хислатлари
шаклланади. 31

8.Фазовий шаклларни комбинациялаш. Юқоридагидан фарқли ўлароқ
фазовий жисмларни ўзаро бир-бири билан бириктириш фаолияти билан
боғланган бўлиб бунда янги объектлар яратилади. Комбинациялаштириш
бўйича такомиллаштирилган кўп функцияли қўлланма мактаб чизмачилик
курсининг муаллифи А.Умронхўжаев томонидан ишлаб чиқилиб, у мактаб
дарслигига киритилган.
9.Loyihalash mazmunidagi almashtirishlar, o‘zining yechilishi xususiyatiga
ko‘ra tafakkurni faol ishlashini talab qilib, masalani yechish natijasida o quvchi‘
subyektiv yoki obyektiv yangilik yaratadi.
Subyektiv yangilik shundan iboratki, o quvchi o ylab topgan qurilma,
‘ ‘
asbob va shunga o xshashlar amalda avvaldan kimlardir tomonidan ishlab
‘
chiqilib, texnikaning turli sohalarida qo llanilayotgan bo lishi mumkin. Biroq bu
‘ ‘
masalani yechishda obyektiv yangilik yaratish shart emas. Eng muhimi o z bilimi
‘
va hayot tajribasi asosida o zi uchun yangilik yaratish ham bunyodkorlik
‘
faoliyatining o zginasidir.
‘
Obyektiv y a ngilik deganda fanga, texnikaga va jamiyatga noma lum
“ ” ’
bo lgan konstruksiya va moslamalar yaratish tushuniladi va bunday ijodiy
‘
xarakterdagi almashtirishlar chizmachilikdan o tkazilayotgan olimpiadalarning
‘
maktab, tuman, shahar, viloyat va respublika bosqichlarida foydalanilmoqda.
Yuqorida ko rib o tilgan grafik almashtirishlarni shartli ravishda quyidagi
‘ ‘
uch guruhga bo lindi (2.5-rasm).
‘
1-guruh oddiy almashtirish.
–
2-guruh tasvirlash metodini o zgartirish bilan bog liq almashtirish.
– ‘ ‘
3-guruh chizmada predmetning fazoviy xossa va o zaro munosabatini ikki
– ‘
yoki undan ortiq almashtirish bilan aks ettirishni talab etadigan murakkab
almashtirish.
Grafik almashtirishni guruhlarga bo lishda amalga oshiriladigan almashtirish
‘
sonini murakkablik mezoni sifatida qabul qilish mumkin.
Bu holda birinchi guruhga faqat masshtabli almashtirishni ikkinchi guruhga
almashtirishning 2, 3, 4, 5 turlarini uchinchi guruhga esa almashtirishning 6, 7,
– 32

8, 9, 10 turlarini kiritish mumkin Chunki bu xildagi almashtirish predmetlarning–
fazoviy xossa va o zaro ularning yechimi ikki va undan ortiq fazoviy almashtirish
‘
bilan bog liqdir.
‘ Shuning uchun ham bu xildagi faoliyat bilan bog liq ‘
almashtirishlarni murakkab deb atashga asos bor.

2.5-rasm. Grafik almashtirishlarnig guruhlarga bo linishi
‘
Ammo, yuqorida ko rib o tilgan almashtirishlardan qaysi birlaridan qanday
‘ ‘
meyorda, nimalar bilan uyg unlashgan holda ta lim jarayonida foydalanish
‘ ’
mumkinligi masalasini yechish chizmachilik metodikasi oldida turgan murakkab
didaktik vazifalardan biridir. Ayniqsa, bu muammoning yechimini topish
ishimizning bosh vazifalaridan biridir. 33

2.2. CHIZMACHILIKDAN GRAFIK TOPSHIRIQLAR TIZIMINI
YARATISH METODIKASI
Kishilarning ongli faoliyati, fikrlashi, bilimlarni o zlashtirib,‘
takomillashtirishi keng ma noda topshiriqlar bilan, bizning mavzu doirasida
’
o quv topshiriqlari bilan uzviy bog langan hodisa. Topshiriq inson faoliyatining
‘ ‘
barcha jabhalari moddiy ishlab chiqarish, fan, fan asoslari o quv
– – ‘
predmetlarini o zlashtirish bilan aloqador bo lganidek, o quvchi faoliyatining
‘ ‘ ‘
har bir yo nalishi qayta esga tushirish va ijod qilish ham, bilimlarni o rganish
‘ – ‘
va turli o quv holatlariga tatbiq qilish ham, bilimlarni umumlashtirish va o ziga
‘ ‘
o zi baho berishi ham o quv topshiriqlari bilan chambarchas bog langan. Shu
‘ ‘ ‘
sababli topshiriqlar ta lim maqsadi, vositasi sifatida qaraladi.
’
Grafik topshiriqlar nazariyasida «topshiriq», «o quv topshirig i», «biluv
‘ ‘
topshirig i», «ijodiy topshiriq», «amaliy topshiriq», «intellektual topshiriq»,
‘
«muammo» kabi qator atamalar bilan yonma-yon «mashq», «mustaqil ish» kabi
atamalar ham qo llaniladi. «Ijodiy grafik topshirig i» mohiyatini aniqlash, unga
‘ ‘
didaktik, metodik ta rif berish uchun oldin psixologiya, didaktika, metodikada
’
o quv topshirig i tushunchasiga berilgan ta riflar tavsifini beramiz.
‘ ‘ ’
Olimlar topshiriq tushunchasini tahlil qilar ekan, motiv, munosabat, maqsad,
sharoit kategoriyalarini tahlil qiladi: motiv o quvchi bilan o quv topshirig i
– ‘ ‘ ‘
o rtasidagi munosabatni yuzaga chiqarib, o quvchilarni maqsadga yetaklaydi,
‘ ‘
xatti-harakatlarni esa ishga. Topshiriqda berilgan munosabat, maqsad, shart-
sharoitga ko ra topshiriq qabul qilinadi, yechiladi. Munosabat, maqsad, amal
‘
qilinadigan shart-sharoit topshiriqning ichki mazmunini tashkil etadi. Topshiriq
tushunchasiga yana quyidagicha ta rif berishgan: topshiriq bu ma lum shart
’ – ’
asosida berilgan maqsaddir. Ular topshiriqlarning xususiyatlarini bayon etishda
«ehtiyoj», «motiv», «faoliyat» kabi tushunchalardan foydalanishgan. Ehtiyoj,
deydi ular, faoliyatni ishga tushiradi, motiv esa kishini faoliyatga undaydi. Insoniy
faoliyatda xatti-harakat, faoliyat usullari ajratiladi. Bulardan birinchisi xatti-
–
harakat erishiladigan maqsadga, ikkinchisi faoliyat usullari esa maqsadni amalga
–
oshirish shart-sharoitiga yo nalgan.
‘ 34

Topshiriqli holatda subyekt (topshiriqni bajaruvchi) va obyekt (bajarish uchun
berilgan topshiriq) o zaro ta sir doirasida amal qilib, paydo bo lgan ehtiyojni‘ ’ ‘
qondirishadi. Bu hodisa topshiriqli holat mavjudligidan amal qiladi. Topshiriqli
holat subyektning barcha xatti-harakatlarini belgilaydi, subyekt berilgan holatni
yangilab, o zgartirib o z ehtiyojlarini qondirishga intiladi.
‘ ‘
Topshiriqlarda insoniyat to plagan tajribalar qayd etiladi, shu bilan birga ular
‘
moddiy va ma naviy boyliklarni yangilash va yanada boyitish vositasi sanaladi.
’
Ulardan barcha kasb egalari foydalanishadi. Shu manbada topshiriqlarni uch
guruhga ajratib o rganish g oyasi asoslangan:
‘ ‘
a) ijtimoiy-ishlab chiqarish topshiriqlari. Barcha kasb egalari bunday
topshiriqlarni o z oldiga qo yib, hal qilishadi. Ijtimoiy-ishlab chiqarish
‘ ‘
topshiriqlarini qo yish yo li bilan atrofimizni o rab olgan muhit, jamiyat
‘ ‘ ‘
rivojlantiriladi;
b) ilmiy bilishga oid topshiriqlar. Bularni odatda ilmiy muammolar deb
aytishadi. Muammo savolning shunday ko rinishiki, uning javobi fan to plagan
‘ ‘
bilimlar orasida mavjud bo lmaydi. Fanda eng kichik muammolarni yechishdan
‘
tortib, dunyo ahamiyatiga ega topshiriqlarni hal qilish ilmiy muammolarni
qo yish va bajarishdan iborat. Ilmiy muammolarning asosiy vazifasi tabiat,
‘
jamiyat va ong hodisalarini o rganib yangi bilim, faoliyat usullarini kashf etishdir;
‘
v) o quv-biluv topshiriqlari. Bunday topshiriqlar ta lim jarayonida
‘ ’
qo yiladi. Ular vositasida o quvchi shaxsi rivojlantiriladi.
‘ ‘
Quyidagi tadqiqodlarga tayanib, chizmachilik fanidan ijodiy topshiriqlar
tizimini asoslash mumkin. Buning uchun topshiriqlar nazariyasida qo llanadigan
‘
asosiy tushunchalarning ma nolarini yanada oydinlashtirish, chegaralashga
’
zarurat tug iladi.
‘
Bu xildagi tasavvur «topshiriq»ning quyidagicha turlarini qayd etish imkonini
beradi.
1. Ijtimoiy topshiriq jamiyatning moddiy negizini yanada rivojlantirish,
–
moddiy ishlab chiqarishni yanada takomillashtirishga mo ljallangan vazifalar. Bu
‘
xildagi topshiriqlarni barcha kasb egalari o z oldiga qo yadi, bajaradi.
‘ ‘ 35

2. Fan sohasida qo yiladigan topshiriqlar.‘ Bunday topshiriqlarni fan
xodimlari o zi uchun belgilab, ularni bajaradi. Ular fan muammolari sanaladi.
‘
Muammo shaklida qo yilgan savolga javob izlash yo li bilan fan va undan
‘ ‘
amaliy faoliyatda foydalanish yanada takomillashtiriladi.
3. Ta lim-tarbiya sharoitida qo llanadigan topshiriqlar.
’ ‘ Barcha o quv ‘
predmetlari vakillari bunday topshiriqlarni ta limga tatbiq qilib, ta limdan
’ ’
ko zlangan maqsadlarni amalga oshirishadi.
‘
«O quv topshirig i» atamasi psixologiya, didaktika va matematika fanlari
‘ ‘
sohasida qo llanadigan umumiy, mazmundor, ko p qirrali kategoriyadir. O quv
‘ ‘ ‘
topshiriqlarining nimaga (o rganilgan bilimlar va tafakkurga) mo ljallanganligini
‘ ‘
inobatga olib, ularni ikkita guruhga ajratib o rganamiz: qayta esga tushirish
‘
(xotira)ga mo ljallangan va ijod qilish (tafakkur)ga oid topshiriqlar.
‘
Xotiraga mo ljallangan topshiriqlarni ta limga tatbiq etishda
‘ ’
o quvchilarning u yoki bu mavzu doirasidagi tayyorgarligi hisobga olinadi.
‘
Mashq - u yoki bu mavzu doirasida bilim, faoliyat usullarini bir xil o quv
‘
sharotida bajarishga oid o quv topshirig idir. Mashq qilish jarayonida bilimlar
‘ ‘
esga tushiriladi; esga tushirilgan bilim, faoliyat usuli aytilgan (berilgan) o quv
‘
holatiga tatbiq qilinadi; mashq qilish natijasida subyekt (shaxs) faoliyati
takomillashtiriladi. Bu hodisani nazarda tutib, ayrim mutaxassislar «mashq
qilinadi» iborasini ishlatishadi. O quv topshirig i bajariladi, mashq
‘ ‘
qilinadi.O quv topshirig ini bajarish yo li bilan o quvchi masala yechimini
‘ ‘ ‘ ‘
topsa, mashq qilish yo li bilan o z bilimi, faoliyat usullarini takomillashtiradi.
‘ ‘
Trenirovka - bu bir xil bilim, faoliyat usulini bir xil sharoitda takrorlash
demakdir. Uning mohiyati xatti-harakatlarni oddiy takrorlash bo lib, uning
‘
vositasida faoliyatning u yoki bu sifati yanada takomillashtiriladi.
Test topshirig i
‘ - «test» (inglizcha-test-sinash, tekshirish, tadqiq qilish,
o rganish ma nolarini bildiradi). Psixologiya va didaktikada «standartlashtirilgan
‘ ’
topshiriq» ma nosini anglatib, tekshirish natijasiga qarab, o quvchilarning
’ ‘
tayyorgarligini baholashni bildiradi. Test bu o quvchilarning bilimi, ko nikma
– ‘ ‘
va malakasi, ijodiy faoliyat tajribasi, o quvchida shakllangan munosabatlarni
‘ 36

tekshirish vositasidir.
Tafakkurga mo ljallangan topshiriqlar‘ ni ta limga tatbiq etishda ’
o quvchilar ijodiy faoliyat ko rsatadi. Xotiraga mo ljallab tuzilgan o quv
‘ ‘ ‘ ‘
topshiriqlari o rganilgan (shuningdek, o rganilayotgan) bo limlarni yanada
‘ ‘ ‘
takomillashtirish, tafakkurga mo ljallab tuzilgan o quv topshiriqlar
‘ ‘
o quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun xizmat qiladi.
‘
Ijodiy topshiriqlar rang-barang bo lib, ular o quvchilar tafakkurini
‘ ‘
mo ljalga olib tuzilganligi, o quvchilarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga
‘ ‘
yo naltirilganligi bilan o quv topshiriqlarining esga tushirish yo li bilan
‘ ‘ ‘
bajariladigan turlaridan farq qiladi.
O quvchilar faoliyatiga ko ra ijodiy topshiriqlarni uch guruhga ajratib tahlil
‘ ‘
qilishni mo ljalga oldik. Bular ijodiy mustaqil ish, ijodiy mashq, o quv
‘ ‘
muammolaridir.
A) Ijodiy mustaqil ish ijodiy topshiriqlarning boshqa turlaridan ikki jihati
bilan farq qiladi: operativ (zudlik bilan) tashkil etish imkoniyati borligi va o quv-
‘
biluv faoliyatini davom ettirish imkoniyatiga egaligi. Binobarin, ijodiy mustaqil ish
ta limning shunday vositasiki, uni ta limga tatbiq etish yo li bilan
’ ’ ‘
-o qish, o rganishga ishtiyoq davom ettiriladi, dars doirasida hosil qilingan
‘ ‘
motivlarning davom etishi ta minlanadi;
’
-o quvchilarni bilishga, bilim, malakalar doirasini kengaytirishga olib keladi;
‘
-o rganilayotgan o quv materiali ustida o quvchilarning o z faoliyatlarini
‘ ‘ ‘ ‘
mustaqil davom ettirishga zamin tayyorlaydi;
-o quvchilar faoliyatiga rahbarlik qilishni ma lum darajada osonlashtiradi.
‘ ’
B) Ijodiy mashq. mashqlarning bir turi-trenirovka qilish uchun tuzilgan
mashqlarning xotiraga mo ljallanganligi misollar bilan tavsiflangan edi. Har doim
‘
bilimlarni esga tushirib mashq qildirish ta limda o quvchilarning zerikishiga
’ ‘
sabab bo ladi. Mashq qilish jarayonida o quvchilarning zerikishini bartaraf etish
‘ ‘
uchun ijodiy mashqlardan foydalaniladi. Xo p, ijodiy mashqni qanday tushunish
‘
kerak?
Ijodiy mashq noijodiy mashqdan ikki xil xususiyatiga ko ra farq qiladi:
‘ 37

o rganilgan bilimlarni yangi-yangi o quv holatlarida sinab ko rish; o rganilgan‘ ‘ ‘ ‘
bilimlar doirasini kengaytirish. Keyingi xususiyat didaktikada kumulyatsiya
hodisasi sifatida qaraladi: «Kumulyatsiya hodisasiga ko ra, o quvchi oldin
‘ ‘
o rganilgan o quv materialiga takroriy qaytib kelganda o z tushunchasi
‘ ‘ ‘
doirasini yangi bilimlar, tasavvurlar, faktlar, bog lanishlar bilan boyitadi».
‘
V) O quv muammolari
‘ «o quv topshiriqlari majmui bo lib», ularni – ‘ ‘
ijodiy topshiriqlar tizimi shaklida tasavvur qilish mumkin.
Chizmachilik darslarida qo llaniladigan ijodiy topshiriqlarning metodik
‘
xususiyatlarini yanada oydinlashtirish uchun -jadvalni keltiramiz:

Chizmachilikdan ijodiy grafik topshiriq turlari
2.3-jadval
Ijodiy topshiriq
turlari Ijodiy topshiriqlarning
o ziga xos xususiyatlari
‘ Ijodiy topshiriqlarning o quv
‘
faoliyatida bajaradigan vazifasi
Ijodiy mustaqil
ish O quv-biluv faoliyatining
‘
evristik imkoniyatini
o stirish
‘ O rganilayotgan mavzu
‘
doirasida biluv faoliyatini davom
ettirishni ta minlash
’
Ijodiy mashq O rganilayotgan hodisani
‘
yangi axborotlar bilan
kengaytirish O rganilgan bilimlarni yangi- ‘
yangi o quv holatlarida
‘
qo llash
‘
Oquv muammosi
‘ Bir maqsadga
yo naltirilgan kompleks
‘
o quv topshiriqlari tizimi
‘ Mavzu doirasida yangi bilim,
faoliyat usullarini topish
Ta lim jarayoni bosqichlarini hisobga olib, ijodiy topshiriqlarning
’
quyidagicha funksiyalarini qayd etamiz: tayyorgarlik bosqichi yangi bilimlarni
qabul qilishga hozirlik; bilimlarni bevosita idrok qilish bosqichida
o rganilayotgan hodisaning asosiy xususiyatlarini tahlil qilish; mustahkamlash
‘
bosqichida o rganilgan bilimlarni o xshash o quv holatlariga tatbiq qilish;
‘ ‘ ‘
bilimlarni tatbiq qilish bosqichida bilim va malakalarni yangi-yangi o quv
‘
holatlarida ishlatish; bilimlarni umumlashtirish jarayonida umumlashtirish,
faoliyatni tartibga tushirish funksiyalarini bajaradi. Bulardan ma lum bo ladiki,
’ ‘
o quv topshiriqlarining boshqa turlariga o xshab, ijodiy topshiriqlar ham turli-
‘ ‘ 38

tuman ishlarni hal qilish vazifalarini bajaradi. Demak, ijodiy topshiriqlar ko p‘
funksiyali metodik hodisadir.
Ijodiy topshiriqlar mazmunini tushunish, ularda qayd etilgan maqsadni
anglash, topshiriqning faoliyatda bajaradigan ishini fahmlash, faoliyat usullarini
topshiriq(lar)ni bajarishga tatbiq qilish o quv-biluv faoliyatini boshqarish
‘
imkoniyatlarini ham oshiradi. O quv-biluv faoliyatini boshqarish bu «...
‘ –
o quvchining bir faoliyat turidan ikkinchisiga o tishiga va shu asosda o quv
‘ ‘ ‘
materiallarini o zlashtirishning quyi darajasidan yuqori darajasiga ko tarilishiga
‘ ‘
rahbarlikdir».
Ўқув топшириқлари назариясида топшириқлар тизимини тайёрлаш
муаммоси энг долзарб масалалардан бири саналади.
Bunda o‘quv topshiriqlari, ayni holatda ijodiy o‘quv topshiriqlari tizimini
tayyorlashning turli nuqtai nazarlari tahlil qilingan: F.B.Sushkova grafik mazmunli
topshiriqlar tizimini tayyorlashda rioya qilinadigan didaktik talablarni o rgangan.
‘
Uning yozishicha, adabiyotlarda topshiriqlarni ta limga tatbiq etishning eng
’
asosiy nuqtai nazarlaridan biri tabiiy (jonli) tilda bayon qilingan topshiriqlarni
sun iy tilga, masalan, graflar vositasida bayon qilishga kam ahamiyat berilgan,
’
topshiriq mazmuni bo yicha tuzilgan graflarni sharhlashni o quvchilarga
‘ ‘
o rgatish e tibordan chetda qolgan. «Har qanday topshiriq o ziga oid shart,
‘ ’ ‘
savol, izlanadigan noma lumdan iborat. Bular topshiriqning tarkibiy qismlari
’
sanaladi. O quv topshiriqlarining qurilishini o rganish yo li bilan ularning
‘ ‘ ‘
tizimini asoslash mumkin».
F.B.Sushkova o quv topshiriqlari tarkibini o rganib, grafik mazmunli
‘ ‘
topshiriqlarning uch tipini ajratgan: 1) berilgan topshiriqning grafini tayyorlash; 2)
tuzilgan grafni sharhlash; 3) sharhlangan grafik asosida yangi grafik tayyorlash.
Shunday qilib, F.B.Sushkova o quv topshirig ining tarkibini o rganib, ularning
‘ ‘ ‘
tizimini tayyorlash g oyasini ilgari surgan.
‘
Chizmachilik darslarini tashkil qilish va uni amalga oshirishda eng avvalo
bilish faoliyati, fazoviy tasavvur, mantiqiy va obrazli tafakkur, ijodkorlik kabi bir
qator faoliyatlarni tarkib toptirishga e tibor berish lozim. Bu borada ijodiy,
’ 39

yangilik yaratish qobiliyatni rivojlantirish asosiy omil hisoblanadi.
Yangilik subektiv va obektiv bulishi mumkin. Yangilik faqat yaratuvchiga
nisbatan yangi bo lsa-subektiv, birinchi bor yaratilgan yangilik-obektiv yangilik‘
deyiladi. Shunga kura yangiliklarni vjudga keltirish, ya ni biror narsani yangidan
’
loyihalash ko p fanlarda, jumladan arxitektura, dizayn va boshqalarda maxsus
‘
bilimni talab qiladi. Chizmachilik darslarida loyihalash elementlarining amalda
joriy qilinishi xar xil buyum va detallarning fazoviy holatlarini, tarkibidagi
konstruktiv elementlarni o zgartirish, surish va burish bilan ularning texnologik
‘
jarayoni, og irlik vaznlarini kamaytirish va dizayn talablariga mos yangi shakl
‘
nazarda tutiladi. Bu albatta subyektiv yangilik xisoblanadi.
Chizmachilik darslarida o quvchining ijodiy faoliyatini rivojlantirishda
‘
ijodiy masalalardan foydalanish eng maqbul, unumli va samarali vositalardan
biridir.
Chizmachilikdan ijodiy topshiriqlar tizimini yaratishda amal qilinadigan
o quv holatlari xususiyatlari, ijodiy topshiriqlarning ta lim jarayonidagi
‘ ’
vazifalari, mohiyati, didaktik va metodik jihatlari inobatga olinishi kerak. Bunday
ijodiy masalalarning o ziga xos xususiyati shundaki, u turli xil javoblarga ega
‘
bo lib, o quvchi har qanday detalning tarkibiy qismi geometrtk sirtlarning
‘ ‘
yig indisidan va ular alohida geometrik tushunchalar bilan ifodalanishini anglaydi
‘
va o zaro bog lanishlari haqida aniq tasavvurga ega bo ladi Ular ongida
‘ ‘ ‘
narsaning hajmi namoyon bo ladi. Bu esa har qanday detalning tarkibiy kismini
‘
to g ri tahlil qilishga, ijodiy imkoniyatlarini ishga soluvchi grafik ishlarni
‘ ‘
bajarishga oid ko nikmalarini shakillantirshga xizmat qiladi.
‘
Shu nuqtai nazardan kelib chiqib, chizmachilikdan ijodiy topshiriqlar
tizimini tayyorlashda quyidagi metodik tamoyillarga asoslanmoq zarur:
- ijodiy o quv topshiriqlarining o quv materialiga mosligi;
‘ ‘
- ijodiy o quv topshiriqlarining o quvchilarning yoshi, qiziqishi, bilish
‘ ‘
imkoniyatlariga mosligi;
- topshiriqlarining izchilligi;
- o quv topshiriqlarining mantiqiy bog liqligi;
‘ ‘ 40

- o quv topshiriqlarining mantiqiy yakun topishi. ‘
Chizmachilikdan ijodiy o quv topshiriqlari tizimini tayyorlashda quyidagi
‘
metodik tamoyillarga rioya qilinadi.
1. Ijodiy o quv topshiriqlarining o quv materialiga mosligi
‘ ‘ . O qituvchi ‘
o quv topshirig ining o quv materiali mazmuniga tengligi talabidan kelib
‘ ‘ ‘
chiqib, o quvchilar faoliyatini boshqaradi. Bu tamoyil o quv materiali
‘ ‘
mazmunini to liq o zlashtirish mantig iga rioya qilish yo li bilan amalga
‘ ‘ ‘ ‘
oshiriladi.
2. Ijodiy o quv topshiriqlarining o quvchilarning yoshi, qiziqishi, bilish
‘ ‘
imkoniyatlariga mosligi. Bu tamoyil o quvchilarning o quv-biluv faoliyatini
‘ ‘
tashkil etish, boshqarish, nazorat qilish talablarini amalga oshirishga
mo ljallangan.
‘
4. Topshiriqlarining izchilligi. Bu tamoyil jarayonlarning o zaro
‘
aloqadorlik xususiyatlarini belgilaydi.
5. O quv topshiriqlarining mantiqiy bog liqligi
‘ ‘ . Bu tamoyilga rioya qilish
yo li bilan o quvchilar o zlashtirishining davomiyligi amalga oshiriladi. Shu
‘ ‘ ‘
bilan birga, bu tamoyil o quv topshiriqlarining osonligi va qiyinligini, soddaligi
‘
va murakkabligini boshqarish mezoni sanaladi.
6. O quv topshiriqlarining mantiqiy yakun topishi
‘ . Bu tamoyil o quvchilar ‘
o zlashtirishining sistemligi g oyasiga asoslanib, o quv topshiriqlari
‘ ‘ ‘
to plamiga qo yiladigan pedagogik talablarni o rgangan. Kompleksda, uning
‘ ‘ ‘
yozishicha, o quvchilarning ijodiy va noijodiy ishlariga mos keladigan, dars
‘
tiplari va uning bosqichlari bilan uzviy bog langan, ham sinf jamoasining, ham
‘
alohida o quvchining bilish ehtiyojlarini ta minlaydigan bilim, ko nikma,
‘ ’ ‘
malakalarni shakllantirish talablariga javob bera oladigan o quv topshiriqlarining
‘
barcha turlari, tiplari mavjud bo lishi zarur.
‘
Bundan tashqari, chizmachilik ta limi jarayonida foydalaniladigan ijodiy
’
topshiriqlarning quyidagi turlarini ajratib ko rsatish mumkin:
‘
- o quvchilar tomonidan misol va masalalar tuzish hamda ularni
‘
o zgartirishga dior topshiriqlar;
‘ 41

- misol va masalalarni biror belgisiga ko ra guruhlarga ajratishga doir‘
topshiriqlar;
- taqqoslashga doir topshiriqlar;
- sharti yetishmaydigan topshiriqlar;
- ko p yechimli topshiriqlar;
‘
- nostandart yechimga ega bo lgan topshiriqlar;
‘
- mantiqiy xarakterdagi topshiriqlar;
-predmetlarning fazoviy holatini almashtirish bilan bog liq (predmetning
‘
shakli yoki fazoviy holatini o zgartirish);
‘
-yig ish chizmalarini bajarishga aloqador, tasvirni rekonstruksiyalash,
‘
- ularni qisman almashtirish;
- loyihalash elementlari bo lgan masalalar;
‘
-tavsif bo yicha moslamalar va ular uchun zarur bo lgan barcha
‘ ‘
chizmalarni bajarish talab etiladigan ijodiy xususiyatdagi masalalar.
Mazkur masalalar oddiydan murakkabga didaktik prinsipiga asoslangan
bo lib, ularni murakkablik darajasiga ko ra tabaqalashtirilgan tizimi ishlab
‘ ‘
chiqilgan (2.6-rasm).
1-daraja : reproduktiv harakterga ega bo lgan masalalar;
‘
2-daraja : o quvchilarning ijodiy qobiliyatini past darajada faollashtiruvchi
‘
masalalar;
3-daraja : o quvchilarning ijodiy qobiliyatini yuqori darajada faollashtiruvchi
‘
masalalar.
Chizmachilik darslarini tashkil qilishda o quvchilarni ijodiy faoliyatga
‘
yo naltirish lozim. Binobarin chizmachilik ta limi zimmasiga faol, ijodiy
‘ ’
izlanuvchan shaxsni tarbiyalash vazifasi yuklatilgan.
Ijodiy faoliyatni rivojlantirish nafaqat o quv jarayonini muvaffaqiyatli
‘
bajarishda, balki tarbiyaviy vazifalarni amalga oshirish uchun ham zarur, bu esa
pirovard natijada o quvchilarning aqliy qobiliyatini rivojlantirishga, mehnatga
‘
hurmat va havasini tarbiyalashda muhim rol o ynaydi.
‘ 42

2.6-rasm. Chizmachilikda qo llaniladigan masalalarning tabaqalashtirilgan ‘
tizimi. 44

Иккинчи боб бўйича хулосалар
1. Мактаб амалиётида фойдаланиладиган график топшириқлар, ўқувчи
шахсини ва унинг билиш фаолиятини ривожлантириш, ўқувчиларда мавжуд
бўлган билимларини ўқув топшириқларини бажаришга сафарбар этиш,
билиш фаолиятини ривожлантириш воситалари сифатида гуруҳларга бўлиб
таҳлил қилинди.
2. Машқ ва масалалар ўқувчилар тафаккурига таъсир этиш даражасига
кўра табақалаштирилди.
45

3.ТАЖРИБА-СИНОВ ИШЛАРИ.
Tajriba-sinov va nazorat sinflarida o‘quvchilar bilish faoliyatining rivojlanish
darajasi haqida obyektiv va keng qamrovli ma lumotlarni olish uchun nazorat’
ishlarini o tkazishning quyidagi mezonlari asos qilib qabul qilindi:
‘
- didaktik tajriba-sinov ishi davomida o quvchilarning bilim va
‘
malakalarini baholash uchun to g ri javob soni bilan o lchanishi, asos qilib
‘ ‘ ‘
olindi;
- o quv materialidan samarali foydalanish, o quv materialining
‘ ‘
mazmunini o zlashtirish uchun bilish faoliyatining faollik darajasini talab
‘
qiluvchi topshiriqlar tanlash;
- o quvchilar bilish faoliyatining rivojlanganligini tekshirish va
‘
ta minlashda topshiriqlarning bilish imkoniyatlariga mosligini ta minlash;
’ ’
- o quvchilarning yuqori darajadagi bilish faoliyatini butun dars davomida
‘
saqlash (dars davomida o quvchilar faoliyat turlari navbat bilan almashtirib
‘
turildi).
Tajriba-sinov va nazorat sinfi o quvchilarining bilish faolligini
‘
rivojlantirish darajasi to g risida obyektiv ma lumot olish uchun nazorat
‘ ‘ ’
ishlarini tayyorlashning quyidagi tamoyillari ishlab chiqildi:
- yechilishi bo yicha o quvchilar bilish faoliyatining har xil darajasini
‘ ‘
talab qiluvchi masala tizimini nazorat ishlariga kiritish;
- topshiriqlarning murakkablik darajasi o quvchilarning bilish faolligi
‘
darajasiga mos kelishi.
Tajriba uchun o tkazilgan dars jarayonlarida ijodiy topshiriqlar
‘
qo llanildi. Darslar umumiy o rta ta lim maktablarining 8 va 9-sinflarida grafik
‘ ‘ ’
tayyorgarlik mazmunida bo lib davlat ta lim standartlari normativ hujatlarida
‘ ’
o z aksini topgan.
‘
Quyida chizmachilik darsligida mavjud mavzularning dars ishlanmalarini
keltiramiz. 46

Mavzu. Tasvirlash elementlariga doir grafik masalalar echish.
Darsning ta limiy maqsadi. ’ O quvchilarga loyihalash, ijodiy grafik ‘
masalalar va detalning fazoviy holatini o zgartirishga oid bilimlar berish.
‘
Darsning tarbiyaviy maqsadi. Tasvirlash jarayonida ko p fanlardan har
‘
tomonlama keng, atroflicha va ijodiy fikrlashni talab qilish zarurligini o quvchilar
‘
ongiga singdirish.
Asosiy tushuncha va atamalar. Tasvirlash , ijod, fazoviy holat .
Minimal talablar . Detalning geometriyasini qisman o zgartirish, ijodiy
‘
grafik masalalar, detalning fazoviy holatini o zgartirish haqida bilimlar berish.
‘
Dars metodi . So zlab berish, tushuntirish, suhbat o tkazish va darslik
‘ ‘
bilan ishlash.
Dars jihozlari . Tasvirlash ga oid plakat, modellar, detallar .
Darsning turi . Yangi bilimlarni o zlashtirish
‘ .
Darsning tavsifi . Darslikda bayon etilgan.
Bilimlarni mustahkamlash uchun savollar. Darslikda berilgan.
Mustaqil ta lim
’ . Darslikda mashq (topshiriq) sifatida berilgan .
Ta limiy testlar
’ .
1.Dizayn qanday ma noni anglatadi?
’
A. Chizma. B. Surat. C. Fotografiya. D. Reklama.
2.Chizma orqali amalga oshirilgan loyiha nima deyiladi?
A.Ijodiy loyihalash. B.Qayta ta mirlash. C.Yangi loyihalash.
’
D.Loyihalashga kirmaydi.
3.Yangi buyumlar ixtiro qilinayotganda javobi ko p turli bo lsa,
‘ ‘
loyihalash natijasi nima deyiladi?
A. Ijodiy. B. Nisbiy. C. Qayta loyihalash. D. Salbiy.
4.Loyihalashga doir ishlar nimalar bilan bog liq?
‘
A.Turli chizmalar, eskizlar, texnik rasmlar bilan bog liq.
‘ 47

B.Istiqbolli tasvirlar yasash bilan.
C.Yig ish chizmalarini tuzish bilan.‘
D.Konstruktor hujjatlarini tahlil qilish bilan.
5.Detal nima uchun qayta loyihalanadi?
A.Detal shaklini dizayn talabiga keltirish uchun.
B.Detalni kattalashtirish uchun.
C.Detalning shaklini o zgartirish uchun.
‘
D.Detalni kichikroq qilib qayta yasash uchun.
Uyga vazifa. beriladi.
Mavzu. Detallar shaklini o zgartirishga oid grafik masalalar.
‘
Mashg ulotning tashkiliy qismidan keyin eskiz, texnik rasm bajarish, kesim
‘
yuzalarini shtrixlash usullarini takrorlash va uyga berilgan vazifani tekshirib
baholagandan so ng, yangi mavzuni tushuntirishga kirishish. Dastlab, loyiha
‘ lash
haqida umumiy tushunchalar beriladi. Haqiqatan ham loyihalash murak kab jarayon
bo lib, u loyihachidan ko p fanlardan har tomonlama keng bilimni va ijodiy
‘ ‘
fikrlashni talab qiladi. Lekin chizmachilikda bu jarayonni tajribada sinalgan usul,
ya ni boshlang ich ko nikmalarni berishdan boshlash zarur. Detalning avval
’ ‘ ‘
kichik qismini ko rsatilgan nishon chiziqlar bo yicha xuddi gazlamani qaychi
‘ ‘
bilan kesganday olib tashlash, keyingi mashqlarda ba zi qismlarini boshqa shakl
’
bilan almashtirish mashqlarini berish maqsadga muvofiqdir.
Darsda detalning shaklini o zgartirishga oid loyihalash olinadi va
‘
loyihalash elementlariga doir grafik masalalar amaliy mashg ulot sifatida
‘
o tkaziladi.
‘
Darslikda berilgan mashqlardan tashqari, o qituvchi ba zi iqtidorli
‘ ’
o quvchilarga shu mazmunda, ammo murakkabroq shakllar ustida ishlashni
‘
tavsiya qilishi mumkin.
Mavzu. Detalning fazoviy holatini o zgartirishga oid grafik ishlar.
‘
Mashg ulotning tashkiliy qismidan keyin oldingi darsda o tilgan mavzu
‘ ‘
savol-javob usulida qisqacha takrorlanadi. 48

Mashg ulot mavzusi avvalgi darslarning mantiqiy davomi bo lib, bunda‘ ‘
o quvchi detalning ma lum qismini emas, balki unga to laligicha qarab, u
‘ ’ ‘
ma lum burchakga burilganda uning ko rinishlari qanday bo lishini ko z
’ ‘ ‘ ‘
oldiga keltirishi va fikrlashi zarur bo ladi. Bu jarayon avval o quvchi fikrida
‘ ‘
bajariladi, so ngra uning tasavvurida hosil bo lgan yangi shakl qog ozga
‘ ‘ ‘
proyeksiyalar ko rinishida ko chiriladi. O quvchi bu jarayonda tayanch shakl
‘ ‘ ‘
sifatida haqiqiy tasvirni ko rib turgan bo lsa, konstruktor o z xayolida hosil
‘ ‘ ‘
bo lgan shaklni qog ozga eskiz sifatida ko chiradi. Demak, bu jarayon
‘ ‘ ‘
o quvchining loyihalash yo nalishidagi eng dastlabki ko nikmalaridir. Albatta,
‘ ‘ ‘
bu darsda o qituvchi o quvchilarning shaxsiy qobiliyatlariga qarab mashqlarni
‘ ‘
bo lib berishi mumkin.
‘
To g ri bajarilgan ishlar va qiyinlashtirilgan variantlarni bajargan o quv-
‘ ‘ ‘
chilarni, albatta rag batlantirish va ularga dasturdan tashqari mustaqil ishlashiga
‘
vazifalar berilishi maqsadga muvofiqdir.
Uyga vazifa. O tilgan dars mavzusini mutolaa qilish, mashq bajarish.
‘
NATIJA:
Ijodiy grafik topshiriqlar orqali o quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirish
‘
muammosi bo yicha maktablar tajribasidagi holati o rganildi.
‘ ‘
Tajriba masalalarini tavsiflash, ularni yechish vositalarini tanlash uchun tajriba
va nazorat sinflarida o quvchilar o zlashtirish darajasi to g risidagi
‘ ‘ ‘ ‘
ma lumotga ega bo lish zarur edi. Shu bois muammo borasida kerakli
’ ‘
ma lumotlarni aniqlash bo yicha izlanishlar olib borildi va samarasini tekshirish
’ ‘
ishlari o tkazildi.
‘
Tajribaning asosiy maqsadi:
a) chizmachilikni o qitishda bilish faoliyatiga nisbatan o quvchilarning
‘ ‘
qiziqishini uyg otish, grafik topshiriqlar mazmunidagi topshiriq ko rinishlari
‘ ‘
to g risida tasavvurni shakllantirish, ularni bajarishdagi ahamiyatini ko rsatish;
‘ ‘ ‘
b) o qituvchilarni chizmachilik darslarida kompyuter texnologiyasidan
‘
foydalanish metodikasi bilan tanishtirishdan iborat edi. 49

Bu davr uchun 8 va 9-sinf o quvchilariga mo ljallangan o quv materiali va‘ ‘ ‘
o qituvchilar uchun metodik tavsiyalar ishlab chiqildi. Tavsiya etilayotgan tizim
‘
bo yicha mashg ulot o tkazish usuli bilan o qituvchilarni tanishtirish
‘ ‘ ‘ ‘
maqsadida ular bilan suhbat o tkazildi. Bu davrda biz tayyorlagan animatsiyali
‘
kadrlar tizimidan chizmachilik darslarida foydalanildi hamda animatsiyali kadrlar
tizimi qayta ko rib chiqildi va takomillashtirildi.
‘
Tajriba-sinov ishlarida 2 ta sinfda o tkazildi. 42 ta o quvchi 2 ta guruhga
‘ ‘
bo lindi. 1 tasi tajriba guruhi, 2-si nazorat sinflari sifatida belgilandi.
‘
Avval tajriba-sinov izlanishida qatnashgan guruh talabalarining real bilish
imkoniyatlari tahlil qilindi. Buning uchun tajriba guruhlarining barchasida
tashxislash ishlari amalga oshirildi: tasvirni idrok qilish, uni fikran tahlil qilib
grafik topshiriq talab etiladigan og zaki javobli masalalar, axborotlar va fazoviy
‘
almashtirishlar grafik vositada ifoda etiladigan masalalar orqali talabalarning
tajriba-sinov ishlariga tayyorgarlik darajasi aniqlandi. Tajriba-sinov ishlarida
ishtirok etuvchi o quv malakalariga qoniqarli (+) hamda qoniqarsiz (-)
‘ “ ” “ ”
belgilar bilan qayd qilindi. Nazorat natijalari 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval
Talabalarning tajriba-sinov ishlariga tayyorgarlik darajasi (foiz hisobida)
Tajriba-sinov ishlarini
o
tkazishda tayyorgarlikka
‘ ega bo
lgan talabalar
‘ soni
Oquv malakalari
‘
Tasvirni idrok qilish, tasavvur qilish, uni fikran tahlili
talab etiladigan og zaki javobli masalalar
‘ Axborotlarni grafik vositsida ifoda
etiladigan masalalar
Chizma
haqida
tushunchaga
ega geometrik
jismlarni tahlil
qila oladi V┴H┴ W tekisliklar
sistemasini va detal
ko‘rinishlarini tahlil
qila oladi Proyeksiyalash
usullarini biladi Asosiy geometrik
jismlarni to‘g‘ri
burchakli
proyeksiyalarini
bajara oladi
42 72 70 62 51 44
Tajriba-sinov ishlariga jalb qilingan o quvchilarning tayyorgarligi
‘
«qoniqarli» deb topildi. Demak, ajratilgan guruh jamoalari bilan chizmachilik
darslarida tadqiqot muammosi yuzasidan tajriba-sinov ishlarini o tkazish
‘
mumkin, degan xulosaga kelindi.
Topshiriqni to g ri bajarish o quvchilardan quyidagi bilim, ko nikma va
‘ ‘ ‘ ‘ 50

malakalarni tadbiq qilishni nazarda tutadi: fazoviy tasavvur, detalni V
┴ H
┴ W
tekisliklar sistemasida to‘g‘ri joylashtirish, bosh ko‘rinishni tanlay bilish, detalning
to‘g‘ri burchakli proyeksiyasi bo‘yicha fazoda uning yaqqol tasvirini tasavvur qila
olamiz, yaqqol tasviri bilan berilgan detalni tahlil qilish va geometrik jismlarga
ajratish.
O quvchilarning chizmachilikdan o quv materialini o zlashtirish darajasini‘ ‘ ‘
aniqlash bosqichida fazoviy tasavvur va bilim darajasi haqida obyektiv va keng
qamrovli ma lumotlarni olish maqsadida nazorat ishlarini o tkazishning quyidagi
’ ‘
mezonlari ishlab chiqildi:
-didaktik tajriba-sinov ishi davomida talabalarning bilim va malakalarini
baholash uchun to g ri javob soni bilan o lchanishi asos qilib olindi;
‘ ‘ ‘
-o quv materialidan samarali foydalanish, o quv materialining mazmunini
‘ ‘
o zlashtirish uchun bilish faoliyatining faollik darajasini talab qiluvchi
‘
topshiriqlar tanlash;
Topshiriqlar talabaning bilish imkoniyatlariga mosligini ta minlash.
’
Nazorat topshirig ining mazmuni quyidagicha
‘ : raqamlar bilan
ko rsatilgan detalning ikki ko rinishiga asosan harflar bilan ko rsatilgan
‘ ‘ ‘
uchinchi ko rinishi topilsin.
‘
Topshiriqni to g ri bajarish talabadan fazoviy tasavvur, detalni V
‘ ‘
┴ H
┴ W
tekisliklar sistemasida to‘g‘ri joylashtirish, detal ko‘rinishlarini tasavvur qilish,
yaqqol tasviri bilan berilgan detalni tahlil qilish va geometrik jismlarga ajratish,
izlanuvchanlik, ijodkorlik kabi bilim, ko‘nikma va malakalarni faollashtirishni
talab qiladi.
Talabalarning o‘zlashtirish darajasi besh ballik tizimda baholandi.
Nazorat va tajriba sinflaridagi o‘quvchilar nazorat ishining umumiy natijasi
Kuzatilgan
sinf
Tajribada
ishtirok etgan
sinflar N Баҳо
«5» «4» «3» «2»

Tajriba sinf 20 4 10 4 2
Nazorat sinf 22 2 6 10 451

Eksperimental tadqiqot natijalari chizmachilik darslarida qo llanilgan ijodiy‘
grafik topshiriqlari chizmachilik ta limi mazmuniga, o quvchilarning bilim
’ ‘
darajasiga hamda o quvchining fazoviy tasavvurni faol ishlashi kabi talablariga
‘
mos bo lganda, o quvchilarda ijodiy faoliyat samaradorligi oshadi degan ishchi
‘ ‘
farazning to g riligini tasdiqlaydi.
‘ ‘
UMUMIY XULOSALAR
1.8-9- sinflarda chizmachilitkda mavjud va fo llanib kelinayotgan grafik
‘
topshiriqlar tahlil qilindi. Mazkur tahlilga ko ra «topshiriq» tushunchasining keng
‘
qamrovli tushuncha ekanligi aniqlandi.
2. Chizmachilik o qitish jarayonida o quvchilar qobiliyatining eng muhim sifati
‘ ‘
o quvchilarda fazoviy tasavvurning tarkib topishi bo lib, bu ijodiy topshiriqlarni
‘ ‘
bajarish jarayonida qo l kelishi aniqlandi va asoslandi.
‘
3.Maktab amaliyotida foydalaniladigan grafik topshiriqlar, o quvchi shaxsini va
‘
uning bilish faoliyatini rivojlantirish, o quvchilarda mavjud bo lgan bilimlarini
‘ ‘
o quv topshiriqlarini bajarishga safarbar etish, bilish faoliyatini rivojlantirish
‘
vositalari sifatida guruhlarga bo lib tahlil qilindi. Shunday tahlilga ko ra,
‘ ‘
maktabda chizmachilik o qitish jarayonida o quvchilarda fazoviy tasavvur va
‘ ‘
mantiqiy tafakkurni rivojlantiradigan masalalarning turlari aniqlandi:
a) chizmani o qish faoliyati bilan bog liq masalalar;
‘ ‘
b) chizmani chizish bilan bog liq masalalar;
‘
4.Mazkur bobda o quvchilarning mustaqil masala tuzib bajarishga o rgatish
‘ ‘
bilan uning samaradorligi bayon qilindi hamda ilmiy tadqiqotning samaradorligi
tahlil qilindi.
5.O quvchilarning ijodiy topshiriq bajarish jarayonida bilish faoliyatini
‘
rivojlantirishga yo naltirilgan tajriba-sinov ta limi natijasida bilish faoliyatining
‘ ’
rivojlanishi va takomillashuvida sezilarli ijobiy o zgarishlar sodir bo lib u
‘ ‘
ta lim samaradorligini oshirishga yordam berdi.
’
6.Chizmachilikda murakkablik darajasiga qarab tuzilgan ijodiy topshiriqlar tajriba
sinflarida tatbiq etildi. O quvchilarning topshiriqlarni bajarish natijasi uning
‘ 52

samaradorligini tasdiqladi. Topshiriqlarni ishlab chiqilgan metodika asosida
bajarish o quvchilarning bilim darajasini sezilarli darajada oshirdi. Tajriba guruhi‘
o quvchilarining o zlashtirishi nazorat guruhiga nisbatan o rtacha 9 10
‘ ‘ ‘ –
foizdan yuqori bo ldi.
‘
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
‘
1. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Tuzuvchilar: Sh.Qurbonov va
boshqalar. T.: Sharq, 1999. .
–
2. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T.: Sharq, 1997.
–
3. O zbekistonning ta lim konsepsiyasi. T.: Sharq, 1997.
‘ ’ –
4. Barotov Sh.R. O quvchi shaxsini o rganish usullari. T.: O qituvchi,
‘ ‘ – ‘
1995.
5. Vasilenko YE.A. Metodika obucheniya chercheniyu. M.: Prosvesheniye,
–
1990.
6. Dembinskiy S.I., Sevastopolskiy N.O. O rta maktabda chizmachilik darslari.
‘
T.: O qituvchi, 1978.
– ‘
7. Yodgorov. N.J. Chizmachilikda fazoviy tasavvur // Xalq ta limi.
’
Toshkent, 2001. - №2,
–
8. Jumaniyozov Q.S. Umumta’lim maktab o‘quvchilarining geometrik
tasavvurini rivojlantirish metodikasi: Ped. fanl. nomz. ...dis. – T.: 2001.
9. Ziyomuhammadov B., Abdullayeva Sh. Ilg‘or pedagogik texnologiya:
nazariya va amaliyot. – T.: Abu Ali Ibn Sino, 2001.
10. Zokirov I.I. Ta lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq
’
etishning nazariy-amaliy asoslari.: Ped. fanl. nomz. ...dis. avtoreferati. T.: 2005.
–
11. Isayeva M. Sh. Chizmachilikdan topshiriqlar. T.: O qituvchi, 1992.
– ‘
12. Nishonova Z.T. Mustaqil ijodiy fikrlashni rivojlantirishning psixologik
asoslari: Ped. fanl. dokt. ... dis. T.: 2005.
–
13. Odilov P., Rahmonov I., Hurboyev N. Chizmachilik IX sinf uchun darslik. 53

T.: Sharq, 2004. –
14. Odilov P., Rahmonov I., Hurboyev N. Chizmachilik VIII sinf uchun darslik.
T.: Sharq, 2004.
–
15. Rahmonov I. Chizmalarni chizish va o qish. T.: O qituvchi, 1992.
‘ – ‘
16. Raxmonov I.T. Chizmachilikdan didaktik o yinlar. T.:O qituvchi, 1992.
‘ – ‘
17. Umronxo jayev A. Maktabda chizmachilik o qitish metodikasi. T.:
‘ ‘ –
O zbekiston, 2002.
‘
18. Umronxo jayev A. Maktabda chizmachilik o qitish. T.: O qituvchi,
‘ ‘ – ‘
1991.
19. Umronxo jayev A. Maktabda chizmachilik o qitishni takomillashtirish.
‘ ‘ –
T.: O qituvchi, 1993.
‘ 54

ИЛОВА
1. Берилган икки кўриниш асосида учинчи кўринишни шундай
танланки, натижада унинг яққол тасвири ўзгариб, камида 10 та деталь ҳосил
бўлсин.
2. Икки кўриниши берилган деталларнинг бир-бирдан фарқи айнан бор
ёки йўқлиги унинг яққол тасвирини чизиш орқали аниқлансин.
4. Тўрта ўқувчи детальнинг фронтал проекциясини бир ҳил ҳосил
қилишди.а) Аммо унинг горизонтал проекциясига навбат келганда эса улар
уни ҳар хил бажаришди.б) Қайси ўқувчи топшириқни туғри бажарган экан?
Балки ҳамма жавоблар тўғридир?
5.Ўйлаб кўринг-чи, берилган модельларнинг тасвири қандай
кўринишга эга?
6. Берилган икки кўриниш асосида учинчи кўриниш ҳамда яққол
тасвир ҳосил қилинсин.
7. Оддий детальларнинг тасвирини ҳосил қилиш орқали билимизни
синаб кўринг. Жадвал катакларида 8 та вертикал ва горизонтал ҳолатда
берилган детальнинг проекциялари берилган. Шу орқали 2 та
параллилопипеддан иборат бўлган детальларнинг яққол тасвири ҳосил
қилинсин.
8. 2 та цилиндрик уюқли, ўзаро кесишган 4 та ҳар хил кўринишга ега
бўлган тасвир берилган. Бу уюқни тўлиқ ёпиш учун тиқин қандай кўринишга
эга бўлиши керак? 55

9. Тасаввурни бойитинг. Расмда бир рангда ишланган контурли тасвир
яъни деталнинг 3та проекцияси шарт сифатида олинган. Шундан
фойдаланиб проекция кетма-кетлик қоидасига мувофиқ унда етишмайдиган
чизиқлар ҳамда деталнинг яққол тасвири ҳосил қилинсин.
10. Детальнинг 3та проекцияси айнан ГОСТ сўзида ифодаланган бўлиб
бунда С ҳарфи қўшимча горизонтал таъсвир сифатида қаралган. Шундан
фойдаланиб детальнинг 3та проекцияси ҳамда яққол таъсвир ҳосил
қилинсин. 56

Купить