Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 2.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi

Купить
Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish
metodikasi    mavzusida yozgan
                           
                            
           1 M U N D A R I J A
Kirish ....................................................................................................................... 3
1. Adabiyotlar tahlili................................................................................................  6
1.1. 
Maktabda chizmachilik fanini o qitishning ‘
muammolari................................. 6  
1.2. O quvchilarning dars jarayonida bilish qobiliyatini rivojlantirish 	
‘
asoslari................................................................................................................... ..13
2. Tadqiqotlar natijasi.............................................................................................. 20
2.1. 
Chizmachilikni o qitishda qo llaniladigan mashqlar va  ularning 	
‘ ‘
tahlili...................................................................................................................... .20
2.2. Chizmachilikdan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi................. .33
3. Tajriba sinov ishlari......................................................................................... ...44
X U L O S A...................................................................................................... … 50
Adabiyotlar ro yxati.............................................................................................	
’
..51 2 КИРИШ
Mavzuning   dolzarbligi .   O‘zbekistonda   oliy   ta’lim   tizimini   takomillashtirish
asosi   O‘zbekiston   Respublikasining   “Ta’lim   to‘g‘risida”   va   “Kadrlar   tayyorlash
Milliy dasturi to‘g‘risida”gi qonunlari hisoblanadi. Ular yuksak umumiy va kasbiy
madaniyatga   ega   bo lgan,   ijodiy   va   ijtimoiy   faol,   ijtimoiy-siyosiy   hayotda‘
mustaqil holda harakat qila oladigan, kelajakka qaratilgan vazifalarni qo ya olish	
‘
va   ularni   yechishga   qodir   bo lgan   kadrlarning   yangi   avlodini   shakllantirishga	
‘
yo naltirilgan.   Oliy   texnik   ta limni   takomillashtirish   konsepsiyasida	
‘ ’
ta kidlanganidek, Milliy dasturning muhim vazifalaridan biri  Mamlakat sotsial-
’ “
iqtisodiy   taraqqiyoti   istiqbollari,   jamiyat   talablari,   fan,   texnika   va   madaniyatning
zamonaviy   yutuqlaridan   kelib   chiqadigan   kadrlar   tayyorlash   mazmuni   va
strukturasini qayta tashkil qilishdan iboratdir .1	
”
Tadqiqotlar   shuni   ko rsatadiki,   o quvchilar   chizmachilik   darslarida	
‘ ‘
an anaviy   topshiriqlarni   to g ri   va   tez   bajaradilar,   lekin   ijodiy   topshiriqlarni	
’ ‘ ‘
bajarish   jarayonida   har   xil   turdagi   xatolarga   yo l   qo yadilar.   Xo sh,   buning	
‘ ‘ ‘
sababi   nimada?   Bizningcha,   chizmachilik   darslarida   ilmiy-metodik   jihatdan
asoslangan   ijodiy   topshiriqlar   tizimining   yaratilmaganligi   va   bunday   topshiriqlar
ustida ishlash metodikasining  ishlab chiqilmaganligidadir. Bunday topshiriqlardan
foydalanishning ijtimoiy ahamiyati shundaki, ular mustaqil fikrlashga o rgangan,	
‘
odatlangan   o quvchini   har   qanday   sharoitda   o z   ijodiy   imkoniyatlarini   ishga	
‘ ‘
solishi  bilan bir qatorda, turli darajadagi o quv qiyinchiliklarini bartaraf etishlari	
‘
va o quv materialini osongina o zlashtirishlariga ko maklashadi.	
‘ ‘ ‘
Chizmachilik   fanini   o qitish   metodikasiga   A.D.Botvinnikov,   V.N.Gerver,	
‘
A.Umronxo jayev,   J.Yodgorov,   E.Ro ziyev,   P.Odilov,   kabi   olimlar   salmoqli	
‘ ‘
hissa   qo shgan.   Jumladan   o quvchilarning   bilish   faoliyatini   rivojlantirish	
‘ ‘
(N.Yodgorov)   va   fazoviy   tasavvurni   rivojlantirish   (YE.N.Vlasov,
V.Y.SHerbakova), kabi mavzularni tadqiq qilgan. 
Yuqorida nomlari zikr etilgan olimlarning o quv topshiriqlari bo yicha olib	
‘ ‘ 3 borgan   kuzatishlari,   ularning   didaktik   hamda   metodik   ishlari   biz   o tkazadigan‘
tadqiqotning asosi sanaladi. Har qanday fanda, jumladan, chizmachilik fanida ham
tadqiqot   asosini   o rganish   ilmiy   ishni   tashkil   etish   va   boshqarishning   ibtidosi	
‘
hisoblanadi. 
Ta lim sohasidagi hujjatlarni o rganish, didaktikada qabul qilingan tadqiqot	
’ ‘
metodlari,   didaktika,   chizmachilik   va   tabiiy   fanlarni   o qitish   metodikasida	
‘
G r afik   topshiriqlar   tizimini   yaratish   tushunchasi   va   bu   faoliyatga   yordam	
“ ”
beruvchi usul va metodlar ishlab chiqish, ta lim sohasini   rivojlantirishda o quv	
’ ‘
jarayonida qo llanilayotgan ta lim texnologiyalarini tahlil qilish,   o rta maktab	
‘ ’ ‘
va   kasb-hunar   ta limi   bo yicha   izlanishlar   olib   borish    	
’ ‘ bugungi   kunning
dolzarb masalalaridan biridir.
Ammo qator  yutuqlarga qaramasdan  bu sohada  ancha munozarali, atroflicha
tadqiq   qilinmagan   masalalar   talaygina.   Shunday   munozarali   muammolar   sirasiga
«topshiriq,   o quv   topshirig i,   ijodiy   topshiriq»   tizimini   tahlil   qilish   hamda	
‘ ‘
ularning   o xshash   va   farqli   tomonlarini   belgilash,   umuman,   o quv
‘ ‘
topshirig ining,   xususan,   ijodiy   topshiriqlarning   «biluv   topshiriqlari»,   «mustaqil	
‘
ish», «amaliy topshiriq», «intellektual topshiriq»lardan farqlarini aniqlash, «o quv	
‘
materiali   va   ijodiy   topshiriq»   tizimini   tahlil   qilib,   umum   o rta   maktab	
‘
chizmachilik   darslarida   ijodiy   topshiriqlar   to plamini   tayyorlash   mexanizmini	
‘
o rganish muammolari kiradi. 	
‘
Tadqiqot   maqsadi:   chizmachilikdan   ijodiy   grafik   topshiriqlari   tizimini
yaratish   va   ulardan   dars   jarayonida   foydalanish   orqali   o quvchilarning   bilish	
‘
faoliyatini rivojlantirish usullarini ishlab chiqish.
Tadqiqot vazifalari:
1.   Chizmachilikdan   ijodiy   grafik   topshiriqlar   turlarini   aniqlash   va   ularni
tasniflash.
2.Chizmachilikdan   ilmiy-metodik   jihatdan   asoslangan   ijodiy   topshiriqlar
tizimini yaratish  tamoyillarini ishlab chiqish.
3.Chizmachilik   darslarida   ijodiy   grafik   topshiriqlardan   foydalanish
metodikasini ishlab chiqish. 4 4.Chizmachilik darslarida ijodiy topshiriqlardan foydalanish samaradorligini
pedagogik tajriba-sinovdan o tkazish. ‘
Tadqiqot ob yekti	
’ :  Kasb hunar kollejlarida texnikaviy chizmachilik fanini va
umumiy o rta ta lim maktablarda chizmachilik fanini o qitish jarayoni.	
‘ ’ ‘
Tadqiqot   natijalarining   ilmiy   va   amaliy   ahamiyati.   Chizmachilikdan   ijodiy
grafik   topshiriqlarning   turlari   aniqlandi;   ijodiy   topshiriqlar   tizimini   yaratish
tamoyillari   ishlab   chiqildi;   chizmachilik   darslarida   ijodiy   grafik   topshiriqlardan
foydalanish metodikasi yaratildi.
Ishning   aprobatsiyasi .   Bitiruv   malakaviy   ishi   Qarshi   davlat   universiteti
Mehnat   ta limi   va   chizmachilik   kafedrasi   yig ilishida     hokama   etilgan   va
’ ‘
ma qullangan.	
’ 5 1. ADABIYOTLAR TAHLILI.
1.1. 
MAKTABDA CHIZMACHILIK FANINI O QITISHNING‘
MUAMMOLARI.
O quvchi yoshlarning muhim sifatlari bo lgan mustaqil va ijodiy fikrlash,	
‘ ‘
mustaqil   ishlay   olish   qobiliyatini   tarbiyalash   umumiy   o rta   ta lim   maktabning	
‘ ’
muhim   vazifalaridan   hisoblanadi.   Shunga   ko ra   o quvchilarning   bilish	
‘ ‘
faoliyatini   rivojlantirish,   dars   mashg ulotlarini   samarali   tashkil   qilish   alohida	
‘
ahamiyat   kasb   etadi.   Jumladan,   umumiy   o rta   ta lim   maktabning   chizmachilik	
‘ ’
ta limi   jarayoni   o quvchilarni   hayotga,   kasb-hunarga   tayyorlashda,   ularning	
’ ‘
ratsionalizatorlik va ixtirochilik faoliyatini shakllantirishda muhim o ringa ega. 	
‘
Respublikamizda   9580   dan   ortiq   umumiy   o rta   ta lim   maktab   faoliyat	
‘ ’
ko rsatmoqda.   Chizmachilik   fanini   68   soat   (8   va   9-sinflarda)   o qitish   nazarda	
‘ ‘
tutilgan.   Chizmachilik   fanidan   tuzilgan   yangi   o quv   dasturiga   mazmun   jihatdan	
‘
birmuncha   o zgartirish   kiritildi.   Milliy   dasturni   amalga   oshirishda	
‘
Respublikamizda 1150 dan ziyod kasb-hunar kolleji faoliyat ko rsatib, ularda 500	
‘
dan   ortiq   yo nalish   bo yicha   kasb-hunar   o rgatilmoqda.   Bu   yo nalishlarning	
‘ ‘ ‘ ‘
130 dan ortig ida 36 soatdan 180 soatgacha chizmachilik fani o qitiladi.
‘ ‘
Ta lim tizimini yanada rivojlantirish uchun barcha imkoniyatlardan to liq	
’ ‘
foydalanilmoqda   deb   bo lmaydi.   Jumladan,   ilg or   pedagogik   texnologiyalarni	
‘ ‘
chizmachilik   ta lim   jarayoniga   olib   kirish,   o qitishni   zamonaviy   fan-texnika	
’ ‘
taraqqiyoti   talablariga,   ilmiy   bilimlarning   hozirgi   umumiy   darajasiga   muvofiq
takomillashtirish   kabi   keng   qamrovli   masalalar   haligacha   o z   yechimini	
‘
kutmoqda. Bu masalalarning amalga oshirilishi o quvchilarning bilish faoliyatini	
‘
rivojlantirish bilan bog liq. 	
‘
Chizmachilik   ta lim   jarayonida   o quvchilarning   bilish   faoliyatini
’ ‘
rivojlantirish, ularning mustaqil, ijodiy fikrlashlari uchun qo llaniladigan usullarni	
‘
mos   ravishda   tanlash,   kelgusida   kadrlar   tayyorlashni   yanada   takomillashtirishda 6 o z   samarasini   beradi.   Shu   sababli   o qitish   ishlarini   takomillashtirish   borasida‘ ‘
ko plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. 
‘
Fanni   o qitish   jarayonida   o quvchilarning   bilish   faoliyati   va   fazoviy	
‘ ‘
tasavvurini rivojlantirish, ularda fazoviy obyektlarning tasvirini almashtirishga doir
ko nikma   va   malakani   tarkib   toptirish   muammolari   ham   hali   yetarlicha	
‘
o rganilmagan.
‘
Bitiruv   ishning   mazkur   paragrafida   chizmachilik   fanining   dastur
materiallarini   o rganish   jarayonida   qo llanilayotgan   amaliy   va   grafik   ishlar	
‘ ‘
mazmunining  amaliyotdagi tahlili beriladi.
Chizmachilik   fanini   maktabda   o qitishni   tahlil   qilishdan   oldin   uning   fan	
‘
sifatida shakllanishi haqida qichqacha to xtalamiz.
‘
1932   yilga   qadar   chizmachilik   alohida   o quv   fani   sifatida   maktab   o quv	
‘ ‘
rejasiga kiritilmagan, balki mehnat, rasm, matematika va boshqa fan o qituvchisi	
‘
ishining   ajralmas   qismiga   aylantirilgan.   1932   yilda   chizmachilik   mustaqil   fan
sifatida maktab o quv rejasiga kiritilgan bo lsa-da, uni o qitish matematika fani	
‘ ‘ ‘
bilan albatta aloqada bo lishi nazarda tutilgan. 1953 yildan boshlab foydalanishga	
‘
tavsiya etilgan chizmachilik o quv dasturlarining mazmun va mohiyatini inobatga	
‘
olib   uning   tahlilini   to rt   davrga   ajratib   o rganishni   maqsadga   muvofiq   deb	
‘ ‘
topdik.  
1.1953   yildan   boshlangan   bo lib,   u   maktab   ishini   politexnik   ta lim	
‘ ’
vazifalari asosida qayta tuzish bilan izohlanadi.
2.   Sobiq   ta lim   tizimining   mazmunini   qayta   tuzishga,   ya ni   maktablarda	
’ ’
yangi dastur va darsliklar bo yicha ishlash davriga to g ri keladi. 	
‘ ‘ ‘
3.1980   yildan   boshlanib   u   mehnat   ta limiga   e tiborni   kuchaytirish,	
’ ’
o quvchilarni mehnatga tayyorlash bilan xarakterlanadi. 	
‘
        4.1991 yildan boshlanib, u yangi ijtimoiy sharoitda,  T a lim  to g risida	
“ ”	’ ‘ ‘
va   K a drlar   tayyorlash   milliy   dasturi   to g risida   (1997   y.)   Qonun   talablari	
“ ”	‘ ‘
asosida chizmachilik dasturi va darsligini qayta tuzish bilan xarakterlidir. 
1953-1968   yillarda   nashr   qilingan   darsliklarda   keltirilgan   amaliy   va   grafik
topshiriqlarning   umumiy   soni   300   ga   yaqin   bo lib   ularning   ko pchiligi	
‘ ‘ 7 reproduktiv   faoliyat   bilan   bog liq.   Chunki   o sha   davrda   chizmachilik‘ ‘
o qitishning   asosiy   maqsadi   o quvchilar   tomonidan   chizish   texnikasini	
‘ ‘
egallashga qaratilgan edi. Keyinchalik chizmachilikdan nashr etilgan adabiyotlarda
tasvirlarni   tahlil   qilish,   almashtirish   kabi   o quvchilarning   grafik   faoliyatini	
‘
rivojlantiruvchi   ta lim   g oyalari   o z   ifodasini   topganligi   aniqlandi.   Ayniqsa,	
’ ‘ ‘
maktab   chizmachilik   darsligida   sifat   o zgarishlar   sodir   bo lgan.   Yechilishi	
‘ ‘
reproduktiv   faoliyat   bilan   bog liq   masalalarning   soni   darslikda   birmuncha	
‘
kamaygan. Shu bilan birga o quvchilarning qiziqishini oshiradigan masalalar soni	
‘
sezilarli darajada ko paydi.	
‘
Quyida   chizmachilik   darsligining   tahlilini   beramiz.   Avvalo,     darslikka
kiritilgan masalalar tarkibi bilan tanishtiramiz.
Chizmachilik   darsligining   mazmunini   turli   mashq   va   masalalar   bilan
boyitishga   harakat   qilishgan,   bular   orasida   taqqoslash,   chizmani   yetishmovchi
chiziqlarini   to ldirish,   turli   materiallardan   modellar   yasash,     geometrik   jismlar	
‘
guruhining   chizmasini   o qish   kabi   topshiriqlar   o rin   olgan.   Ayniqsa,   darslikda	
‘ ‘
jismning   fazoviy   vaziyati   va   shaklini   o zgartirish   bilan   bog liq   bo lgan	
‘ ‘ ‘
almashtirishlar,   shuningdek,   chizmani   tahlil   qilishga   doir   mashqlarga   alohida
e tibor qaratilgan. 	
’
Shuni   alohida   ta kidlash   kerakki,   faqat   ayrim   adabiyotlarda   ta lim	
’ ’
jarayonida   o quvchilarning   aqliy   faoliyatini   rivojlantirishga   e tibor   berilgan.	
‘ ’
Bunday   yo nalish   A.   D.Botvinnikovning   Sbornik   prakticheskix   zadach   po
‘ “
chercheniyu   nomli   kitobida   o z   aksini   topgan   bo lib,   unda   90   foizdan   ortiq
”	‘ ‘
masala   va   mashqlar   o quvchilarning   fikrlash   faoliyatini   o stirishga	
‘ ‘
yo naltirilgan. 	
‘
Ayniqsa,   taqqoslash   masalalari   alohida   mohiyat   kasb   etib,   unda   tanlama
javob usulidagi dasturlashtirilgan ta lim elementlari o z aksini topgan. 	
’ ‘
Ta limni   rivojlantiruvchi   g oyalar   V.V.Stepakova,   YE.A.Vasilenko   va	
’ ‘
YE.T.Jukova   larning   K a r tochki-zadaniya   po   chercheniyu   nomli	
“ ”
qo llanmasida o z aksini topgan. 	
‘ ‘
Grafik masalalardan tashqari topshiriq kartalarida amaliy ishlarga ham katta 8 e tibor   berilgan,   chunki   ular   o quvchilarning   fazoviy   tasavvurlarining’ ‘
qo zg aluvchanligini   o stiradigan,   predmet   shaklini   tahlil   qilish   bilan   uning
‘ ‘ ‘
chizmasini o qish masalalari va hokazolar.	
‘
Rivojlantiruvchi   ta limning   asosiy   yo nalishlari   belgilab   berilgan	
’ ‘
bo lishiga   qaramasdan   uning   g oyalari   maktab   amaliyotida   to liq	
‘ ‘ ‘
qo llanilmagan.   Hattoki,   undan   keyingi   yillardagi   ayrim   ishlarda   ham
‘
rivojlantiruvchi ta lim muammolariga yetarli darajada e tibor berilmagan. 	
’ ’
O qituvchilar uchun mo ljallangan ishlanmalarda va metodik tavsiyalarda	
‘ ‘
o quvchilarning   grafik   tayyorgarligini   takomillashtirishga   jiddiy   e tibor	
‘ ’
berilmagan.
O quv-uslubiy   qo llanmalar   tahlilining   ko rsatishiga   qaraganda,   faqat	
‘ ‘ ‘
o quvchilarning   grafik   tayyorgarligining   sifatini   oshirishga,   chizmachilik	
‘
darslarining samaradorligini ortirishga yordam beradigan metodik usullarga asosiy
e tibor qaratilgan.
’
O quv-uslubiy   qo llanmalarda   darsni   tashkil   etish,   ko rgazmali	
‘ ‘ ‘
materiallardan   foydalanish,   dastur   materiallarini   izchil   bayon   etish   haqida   yosh
o qituvchilarga   ko rsatmalar   berilgan.   Ammo   qo llanmada   o quvchilarni	
‘ ‘ ‘ ‘
faollashtirishga   kam   e tibor   berilgan.   Qo llanmaning   asosiy   kamchiliklaridan	
’ ‘
biri undagi dars ishlanmalarining bir xilligidir.
O quv-uslubiy   qo llanmalardagi   mashq   va   masalalarning   mazmunini	
‘ ‘
ko rib   o tamiz.   Undada   o quvchilarning   o quv   faoliyatlarini   almashtirishga	
‘ ‘ ‘ ‘
katta e tibor  berilgan. Kitobdagi 35 dars ishlanmasidan faqatgina bittasini  ijobiy	
’
hisoblash   mumkin.   O quvchilar   butun   o quv   yilining   yarmidan   ko proq   vaqt	
‘ ‘ ‘
davomidagi   har   bir   darsda   faqat   bittadan   grafik   yoki   amaliy   ish   bajarish   bilan
cheklanadilar. Faqat 8 ta darsda ikkitadan topshiriq bajarish rejalashtirilgan xolos.
Shunday   qilib,   bu   metodik   ishlanmaning   zarur   talablar   darajasida   emasligini
yaqqol ko rish mumkin.	
‘
S.I.   Dembinskiy   va   I.O.Sevastopolskiylarning   1975   yilda   chop   etilgan
U r oki  chercheniya v sredney shkole  qo llanmasi qisman talabga javob beradi.	
“ ”	‘
Unda   turli   xildagi   darslarni   o tish   metodikasi   bayon   etilgan.   Ko pgina   darslar	
‘ ‘ 9 amaliy   ishlardan   boshlanib,   so ngra,   yangi   materialning   bayoni,   bilimlarni‘
tekshirib   ko rish   va   o tgan   mavzularni   takrorlash   bilan   yakunlanadi.	
‘ ‘
Qo llanmadagi   ayrim   darslarda   foydali   bo lgan   masalalar   yechish   ko zda	
‘ ‘ ‘
tutiladi,   chunonchi,   tasvirlarni   taqqoslash,   grafik   materialning   dastlabki   holatini
saqlab   tasvirlarni   chizish   sharti   yetishmaydigan   masalalarni   yechish   va   jismning
fazoviy   tuzilishini   o zgartirish   bilan   bog liq     almashtirishlarni   talab   qiluvchi	
‘ ‘
masalalar.
Qo llanmaga yechimi faqatgina grafik va amaliy faoliyat bilan bog liq 31	
‘ ‘
ta   mashq   kiritilgan.   Masala   va   mashqlar   tarkibining   tahlili   shuni   ko rsatadiki,	
‘
qo llanmadagi   masala   va   mashqlarning   o ndan   bir   qismi   reproduktiv   faoliyatni	
‘ ‘
shakllantirishga mo ljallangan.	
‘
Tahlildan   xulosa   qilib   shuni   ta kidlash   mumkinki,   ko rsatilgan	
’ ‘
qo llanmada  o quvchilarning  ta limdagi  o quv  faoliyatining  almashinuvchan-	
‘ ‘ ’ ‘
ligiga yetarli e tibor berilmagan.	
’
Agar   ilmiy-tadqiqotda   tahlil   qilingan   masalalarning   mazmuni   ta lim	
’
jarayonini  faollashtirish nuqtai  nazaridan qaralsa,  undagi mashq va masalalarning
50   foiz   yechimi   reproduktiv   faoliyat   doirasidan   chetga   chiqmasligini   aniqlash
mumkin.   Boshqalari   esa,   an anaviy   ta limda   bir   qolibga   tushgan,   necha   yillar	
’ ’
davomida qo llanib kelingan masalalardir.	
‘
  Darslarning   tarkibidagi   topshiriqlarning   murakkablik   darajasi
o quvchilarning   butun   dars   davomida   uzluksiz   bosh   qotirib   ishlashlariga   imkon	
‘
bermaydi.   Ko pchilik   darslarni   umumlashtirishga   to g ri   keladi,   chunki	
‘ ‘ ‘
ko pgina dars mavzulari haddan tashqari maydalashtirib yuborilgan.	
‘
Mashg ulotlarda   o quvchilarning   o quv   faoliyatlari   o qituvchi   ketidan	
‘ ‘ ‘ ‘
doskadagi   tasvirni   ko chirish   bilan   chegaralangan.   Tabiiyki,   bunday   nusxa	
‘
ko chirish   usulida   o quvchining   faolligi   susayadi,   ularning   ijodiy   faoliyati	
‘ ‘
chegaralanib qoladi. Bundan tashqari, tahlillar shuni ko rsatdiki, muallif dasturda	
‘
ko zda   tutilgan   grafik   va   amaliy   ishlar   majburiy   minimumiga   kiruvchi   ishlar	
‘
mazmunini   to la   ochib   bermagan,   bunday   pala-partishliklar   ilmiy   tadqiqotda	
‘
ba zan  ko rinib  turadi.  Masalan,   dasturda  ko zda  tutilgan  ikkinchi  amaliy  ish-	
’ ‘ ‘ 10 chizma   bo yicha   plastilin,   karton   va   simdan   model   yasashni,   uning   chizmasini‘
bajarish bilan almashtirib qo yilgan.	
‘
Grafik   ishlarni   va   chizmalarni   og zaki   o qish,   prizma,   silindr,   konus   va	
‘ ‘
piramidalarning chizmasi va sirtini yoyish bilan almashtirilgan. Bu ishlarni frontal
ravishda   o tkazish   rejalashtirilgan   bo lib,   unga   3   soatdan   ko proq   vaqt	
‘ ‘ ‘
ajratilgan.   Faqat   to rtinchi   soatdan   keyingina   xuddi   shu   tarzdagi   ish   mustaqil	
‘
bajarish uchun o quvchilarning o zlariga topshirish rejalashtirilgan. Eng muhim	
‘ ‘
bo lgan   karton   materiallaridan   predmetlarning   sirtini   yoyib   ularning   modellarini	
‘
yasashday foydali ish ilmiy tadqiqotchining nazaridan chetda qolgan. Chizmalarni
chizish   usuli   va   ularning   aksonometriyada   tasvirlash   darslikda   ko rsatilgan	
‘
bo lib, to g ri burchakli proyeksiyalash bilan parallel berilmagan. 	
‘ ‘ ‘
Dastur   bilan   ishlash   davridagi   kuzatishlar   shuni   ko rsatmoqdaki,   hattoki	
‘
hozir   ham   aksariyat   o qituvchi   va   metodistlar   grafik   va   amaliy   topshiriqlardan	
‘
dars tizimida foydalanish uchun noto g ri yo l tanlamoqdalar. 	
‘ ‘ ‘
Ba zi   hollarda   dasturda   ko zda   tutilgan   majburiy   minimum   bajarilmay	
’ ‘
qolmoqda. Yangi dasturda o quvchilar bajaradigan mashq va masalalar individual	
‘
va ijodiy xarakterda bo lishi  talab etilmoqda.	
‘
So nggi   yillarda   o qitish   tizimiga   ko pgina   yangiliklar   kiritildi.   Shu	
‘ ‘ ‘
munosabat   bilan   ilg or   o qituvchi   va   metodistlarning   faoliyatlari   chizmachilik	
‘ ‘
o qitishning sifati va samaradorligini oshirish yo llarini qidirishga qaratilmoqda.	
‘ ‘
Ammo bu faoliyatlar turlicha.
Chizmachilik amaliyotiga o zining unumli hissasini  qo shgan metodistlar	
‘ ‘
YE.A.Vasilenko va YE.T.Jukova tomonidan yaratilgan 7-sinf uchun chizmachilik
fanidan   topshiriqlarning   mazmunini   ilmiy-tadqiqotimizga   daxldor   bo lgan	
‘
jihatlarini   ko rib   o tamiz.   To plamga   362   ta   mashq   kiritilgan   bo lib,   ulardan	
‘ ‘ ‘ ‘
30,4   foizini   qisqa   muddatda   bajarish   mumkin.   Mashqlar   orasida   to liq	
‘
ma lumotga   ega   bo lmagan   ayrim   topshiriqlarni   qisqa   muddatli   mashqlar	
’ ‘
qatoriga kiritish mumkin. To plamda chizmalarni taqqoslash uchun ham mashqlar	
‘
kiritilgan.
A.D.   Botvinnikovning   S b ornik   prakticheskix   zadach   po   chercheniyu	
“ ” 11 nomli qo llanmasini amaliy vazifalarini bajarishdagi qo yilgan dadil qadam deb‘ ‘
hisoblash   mumkin.   Chunki,   qo llanmaga   kiritilgan   415   ta   mashqning   48,1   foizi	
‘
o quvchilarning   bilish   faoliyatini   faollashtiruvchi   mashqlardan   tashkil   topgan.	
‘
Agar   topshiriqlarni   tahlil   qiladigan   bo lsak,   bu   qo llanmadagi   mashqlarning	
‘ ‘
tarkibi,  rang-barangligi, tuzilishi, ma lum tizimga keltirilganligi bilan ahamiyatli.	
’
Detal   tasvirining   yetishmaydigan   elementlarini,   chizmalarni   to ldirish	
‘
faoliyati   bilan   bog liq   mashqlar   10   foizni   tashkil   etadi.   To plamdagi   120   ga	
‘ ‘
yaqin   mashqlar   tasvirlarni   taqqoslash   bilan   bog liq.   Ammo,   qo llanmada	
‘ ‘
tasvirlarni   soddalashtirish   mashqlariga   juda   kam   (0,24   foiz)   o rin   berilgan.	
‘
Chizmalar   bo yicha   modellar   yasash   umumiy   mashqlarning   bir   foizini   tashkil	
‘
etadi. 
O zbekiston   Respublikasi   nashrlarida   chizmachilik   o qitish   amaliyoti	
‘ ‘
ayniqsa,   darslarni   rejalashtirish   va   o qitish   usul   va   uslublarini   takomillashtirish	
‘
sohasida   yetarli   ishlar   qilinmagan,   faqat   1970   yillardan   boshlab   mahaliy
mualliflarning   C h i zmachilik   metodikasi   bo yicha   tavsiyanoma l ari   ommaviy	
“ ”	‘
nashrda   chop   etila   boshlandi.   Bunday   ishlar   qatoriga   A.Umronxo jayevning	
‘
P r oyeksiyalash asoslaridan ta lim berish  (1978 y.),  C h i zmachilikdan mashq	
“ ” “	’
daftari   (1991   y.),   Maktabda   chizmachilik   o qitish   (1991   y.),   Maktabda	
” “ ” “	‘
chizmachilik   o qitishni   takomil-lashtirish   (1993   y.),   Texnikaviy   grafika	
‘ ” “
asoslari   (1995   y.),   8-9-sinf   Chizmachilik     darsligi   (2002   y.),   8-9-sinf	
” “ ”
C h i zmachilik   darsligi   va   metodik   qo llanma   (2006   y.),   P.   Odilov   va   b.   8-9-	
“ ”	‘
sinf   C h i zmachilik     darsligi   (2004   y.),   J.Yodgorovning   C h i zma   geometriya	
“ ” “
elementlari  (1973 y.), I.T. Raxmonovning  Chizmalarni chizish va o qish  (1992	
” “ ”	‘
y.),   C h i zmachilikdan   didaktik   o yinlar   (1992   y.),   hamda   M.Isayeva	
“ ”	‘
C h i zmachilikdan   topshiriqlar   (1987y.)   larning   chegaralangan   nusxada   chop	
“ ”
etilgan tavsiyanomalarini kiritish mumkin.
Chizmachilik   darslarini   o qitish   jarayonida   kompyuter   texnikasi	
‘
imkoniyatlaridan foydalanishga haqida to xtalsak.	
‘
  A.Beytening yozishicha ta lim tizimida axborot uzatishning asosiy beshta	
’
usuli mavjud: 1) kishilarning o zaro jonli muloqoti (verbal), 2)matn (grafik tasvir	
‘ 12 bilan   birga),   3)   radio,   4)   televideniye,   5)   kompyuter.   Bular   orasida   keng
imkoniyatlarga   ega   bo lgan   usul     kompyuter   texnologiyasi   bo lib,‘ ‘
o quvchilarni mustaqqil bilim egallashga yetaklaydi.   	
‘
Kompyuter   texnikasi   almashtirish   jarayonida   bajariladigan   grafik   amallarni
animatsiyali   tasvirlar   yordamida   ko rsatish   imkoniyatiga   ega   bo lib,	
‘ ‘
o quvchilarning abstrakt tushunchalarni oson o zlashtirishlariga ko maklashadi	
‘ ‘ ‘
va ta lim jarayonining samaradorligini oshiradi. 	
’
1.2.  O QUVCHILARNING DARS JARAYONIDA BILISH	
‘
QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISH ASOSLARI.
Ta lim   oluvchi   yoshlar   bilish   qobiliyati   va   uning   xususiyati   haqidagi   ilk	
’
manbalar   qadim   zamonlarga   borib   taqaladi.   O quvchilar   bilish   qobiliyatining	
‘
narsa,   jarayon   va   hodisalar   mohiyatiga   chuqur   kirib   borishga   yordam   berishi,
xotirani   mustahkamlashi   qadim   zamonlardayoq   ma lum   bo lgan.   Yaqin   va	
’ ‘
O rta   Sharqda   yashab   ijod   etgan   o rta   asrlik   mutafakkirlar   ijodida   ilmiy	
‘ ‘
bilishning   tur,   tamoyil,   tuzilish,   mezonlari   inson   aqliy   rivoji   va   kamoli   bilan
bog liqligiga jiddiy e tibor berilgan.	
‘ ’
Hozirgi   kunda   ham   bilish   qobiliyatini   rivojlantirish   pedagogik
muammolardan biri bo lib, uning maqbul yechimi o quvchilarga ta lim-tarbiya	
‘ ‘ ’
berish   samaradorligini   oshirishga   yo naltirilgan.   Mavjud   ahvolning   tahlili   shuni	
‘
ko rsatadiki,   chizmachilik   ta limi   amaliyotida   o quvchilarda   bu   muhim	
‘ ’ ‘
faoliyatni tarkib toptirishga yetarli ahamiyat berilmay kelinmoqda.
Yaqin-yaqingacha   ta limda   o quvchilarni   tayyor   bilimlar   bilan	
’ ‘
qurollantirish   ustuvor   bo lgan   bo lsa,   hozirgi   kunga   kelib   Kadrlar   tayyorlash	
‘ ‘ “
milliy   dasturi ga     ko ra   bilish   faoliyatini   boshqarish   jarayoniga   e tiborni	
”	‘ ’
kuchaytirish zarurligi birinchi darajali vazifa bo lib qoldi. 	
‘
O quv jarayonining sermahsul va samarador bo lishi uchun o quvchilarda	
‘ ‘ ‘
ma lum darajada bilish qobiliyati shakllangan bo lishi shart. O quvchilar bilish	
’ ‘ ‘ 13 qobiliyatini rivojlantirish uchun ta limda ham maqsad, ham vosita bo lishi kerak.’ ‘
Binobarin, maktab zimmasiga faol, ijodiy izlanuvchan shaxsni tarbiyalash vazifasi
yuklatilgan.
Shu   bois   bilish   faoliyatini   rivojlantirish   o quv   vazifalarini   muvaffaqiyatli	
‘
bajarishdan iborat bo lib qolmay, tarbiyaviy vazifalarni bajarish uchun ham zarur,	
‘
u o quvchilarning aqliy qobiliyatini rivojlantirishga, mehnatga hurmat va havasini	
‘
tarbiyalashi kerak.
Билиш   қобилиятини   ривожлантириш   муаммоси   махсус   усул   ва
услубларни ишлаб чиқиш ва қўллаш билан боғлиқдир.
O‘quvchilar   ishlarini   maxsus   tajriba-sinovda   kuzatgan   P.D.Zubenko
tasdiqlashiga   qaraganda   o‘quvchilarning   aqliy   qobiliyatini   rivojlantirish   ko‘p
jihatdan o qitish vositalariga bog liq. Biroq, bilish qobiliyatini tashkil etishning	
‘ ‘
o zi   muammoning   yechimini   to la   ta minlay   olmaydi.   Keyingi   yillarda	
‘ ‘ ’
ta limda o qitishni faol va sust metodlarga ajratish xato ekanligi isbotlandi. 
’ ‘
An anaviy   ta limda   o qituvchining   o zi   o quv   materialini   tushuntiradi,	
’ ’ ‘ ‘ ‘
muammoni   qo yadi,   uning   yechimini   topadi,   o quvchi   esa,   o qituvchi   ketidan	
‘ ‘ ‘
o qituvchi bajargan amallarni takrorlaydi. Bunday o qitish metodida o qituvchi	
‘ ‘ ‘
faollik   ko rsatadi,   o quvchilar   esa   sust   ijrochi   vazifasini   bajarish   bilan	
‘ ‘
cheklanadi.   An anaviy   yondoshuvlarni   takomillashtirishga   qaratilgan   qator	
’
tadqiqotlar   o tkazilgan.   A.J.Attokurova,   S.Y.Kutlimuradova,   M.I.Yenekeyev,	
‘
S.Kariyev   o z   tadqiqotlarida,   o quvchilarning   bilish   qobiliyatlarini   mustaqil
‘ ‘
ishlar bajarish bilan rivojlantirish mumkin, degan fikrga kelishgan. 
Chizmachilik   o qitish   amaliyotida   o quvchilarning   mustaqil   ishlariga	
‘ ‘
formal   ravishda   qaralib,   ularda   mustaqil   faoliyatlarini   shakllantirish   va
rivojlantirish   imkoniyatlari   inobatga   olinmaydi.   Pedagogik   amaliyotda
o quvchilarning   mustaqil   ishlari   darsning   turli   bosqichlaridagi   didaktik   vazifalar	
‘
bilan   moslashtirilmay   qolgan,   balki   o quvchilarning   fikrlash   qobiliyatini	
‘
rivojlantirish   o rniga   reproduktiv   harakatlari   chizmani   ko chirish,   geometrik	
‘ ‘
yasash kabi ishlarga e tibor qaratilgan. 	
’
O quvchilarning   bilish   fqobiliyati   rivojlantirish   muammosining   dolzarbligi,	
‘ 14 birinchidan,   mazkur   mavzuning   ta rifi   bo yicha   pedagog   olimlar   o rtasida’ ‘ ‘
yagona   fikr   yo qligidan   bo lsa,   ikkinchidan,   rivojlantirish   usullari   ham,   ilmiy-	
‘ ‘
metodik adabiyotlarda turlicha talqin qilinganligidir.
Bu bilan chizmachilik ta limida bilish qobiliyatini rivojlantirish deganda eng	
’
birinchi   navbatda,   o quvchilar   har   xil   darajadagi   tasvir   almashtirishlarni   amalga	
‘
oshirish jarayonida  tafakkurni faol ishlashi tushuniladi.
O quvchilarning   bilish   qobiliyatini   rivojlantirishda   eng   asosiy   omil   obrazli	
‘
va   mantiqiy   tafakkur   bo lgani   uchun   uni   rivojlantirishni   birinchi   o ringa	
‘ ‘
qo yish mumkin.	
‘
Bu   ishlar   o quvchi   shaxsining   muhim   sifatlari     ziyraklik,   faollik,	
‘ –
mustaqillik,   tashabbuskorlik,   ishga   ijodiy   yondashish,   qiziquvchanlik,   mustaqil
bilim   egallash   kabi   o quvchilar   shaxsini   shakllantirish   vazifalariga   javob   bera	
‘
oladigan xislatlar bilan uyg unlashishi kerak.	
‘
Bilish   qobiliyati   maqsadlari   obyektiv   xarakterga   ega.   U   kishilar   tomonidan
o ylab   topilmaydi.   Aksincha,   bilish   qobiliyati   maqsadi   jamiyatning   taraqqiyoti,	
‘
fan va texnikaning, san at va adabiyotning rivojiga bog liq, binobarin, u ijtimoiy	
’ ‘
tajribani   o zlashtirish   talablari,   ehtiyojlariga   ko ra   belgilanadi.   Agar   o quv	
‘ ‘ ‘
faoliyati   maqsadlari   bilimlarni   egallash,   ko nikma,   malakalarni   shakllantirish	
‘
ehtiyojlari   zaminida   shakllantirilsa,   bilish   qobiliyati   maqsadlari   yanada   keng,
mazmun   jihatdan   boy   hodisalarga   borib   taqaladi.   Bunday   hodisalar   qatoriga
o quvchining jamiyatda o z o rnini anglashga intilishi, sinfdosh va tengdoshlari	
‘ ‘ ‘
bilan   fikrlashish   ishtiyoqi,   o zini   yaxshi   fazilat,   odatlarga   tayyorlash   uchun	
‘
kurashi,   o quv   predmetlaridan   birontasini   boshqalarga   nisbatan   xohlab   qolish,	
‘
unga qiziqishi kabilar kiradi.
O z-o zini   tarbiyalash,   faollashtirish   maqsadi   o z   faoliyatida   yutuq   va	
‘ ‘ ‘
kamchiliklarni   tahlil   qilish,   kamchiliklarni   bartaraf   etishga   intilish,   faoliyatdagi
yutuqlarni ko paytirish, qiyinchiliklarni bartaraf etishga oid maqsadlardir. Bola u	
‘
yoki bu masalani qanday, qaysi yo llar bilan bajarganini taxlil qilish, insho yoki	
‘
yozilgan   hikoyani   qayta   ko rib   chiqish   yo li   bilan   bunday   maqsadni   amalga	
‘ ‘
oshiradi. 15 Bilish   maqsadlari   bevosita   o quv   materiallarini   o rganish   bilan‘ ‘
xarakterlanadi.   Ijtimoiy   aloqalashuv,   axloqiy,   o z-o zini   faollashtirish	
‘ ‘
maqsadlarini   amalga   oshirish   bilish   maqsadlarini   reallashtirish,   ongli   amalga
oshirishga olib keladi. O rganilgan bilimlarni yangi sharoitga tatbiq etish, masala,	
‘
misol,   mashqlarni   yangicha   usullar   bilan   bajarishga   intilish,   mavzuga   oid   yangi
faktlarni   izlab   topish   va   shu   kabilar   bilishga   oid   maqsadlarni   amalga   oshirishga
olib keladi.
O quvchilarning   bilish   qobiliyati   murakkab   jarayon.   Bu   jarayonni   tahlil	
‘
qilish   uchun   uning   tarkibini   bo laklarga   ajratish   mumkin.   Bilish   qobiliyatining	
‘
tarkibi va uni maqbul tuzilishi haqidagi masalani uni element (unsur)larga, alohida
operatsiyalarga,   faoliyat   turlariga,   vositalariga   va   boshqalarga   ajratib   aniqlashga
harakat qilamiz.
  Keyingi   bayonlarimizni   mazmundor   bo lishi   uchun,   dastavval,   biri-	
‘
ikkinchisi   bilan   o zaro   bog lanib   ketgan   tushunchalarning   bayoni   ustida	
‘ ‘
to xtalamiz.	
‘
Bulardan   birinchisi   qobiliyat.   U   asosan   o yin,   o qish   va   mehnatdan	
‘ ‘
iboratdir. 
Psixologiyada   qobiliyat   inson   hayotining,   uning   voqiyelikka   nisbatan
munosabatining ro yobga chiqarish omili deb tushuniladi.	
‘
Har   qanday   qobiliyat   muayyan   maqsadga   muvofiq   yo naltirilgan,   ongli	
‘
ravishda   amalga   oshiriladigan   harakatlar   yig indisidan   iborat   bo lib,   u   o z	
‘ ‘ ‘
navbatida alohida operatsiyalardan tuziladi.
Grafik   qobiliyat insonning   grafik   tasvirlarni   uddaburonlik   bilan   yasashdagi	
–
talanti.   Shuning   uchun   ham   biz   grafik   qobiliyat   deganda,   atrofimizdagi   bizni
o rab   turgan   moddiy   dunyo   va   hodisalarni   belgili   obrazlar   vositasida   grafik	
‘
tasvirlash jarayonini tushunamiz.
Aqliy elementlarning faqat ayrimlarigina bilishning unsuri  bo lishi mumkin.	
‘
Ko pchilik   hollarda   aqliy   amallar   reproduktiv   mohiyat   kasb   etib,   yangi	
‘
bilimlarga olib bormaydi. Bilish harakati esa, doimo yangi bilish natijasini olishni
nazarda tutadi. 16 O quvchilarning   bilish   metodlarini   ilmiy   asoslash,   ya ni   bilish‘ ’
qoibliyatini   rivojlantirish   usullari   tizimlari     va   o quvchilarga   dars   berish	
‘
metodlarini   ilmiy   ishlab   chiqish.   (Qanday   o qitish   kerak?   YA ni,   o quvchilar	
‘ ’ ‘
bugungi   kunda   zarur   bilimlar,   uquv   va   ko nikmalar,   bilish   qobiliyati   usullarini
‘
egallashga qodir bo lishi uchun o quv ishlari metodlari qanday bo lishi kerak?	
‘ ‘ ‘
Bilimlarni   egallash   chog ida   o quvchining   uyg un   rivojlanishi   va   barkamol	
‘ ‘ ‘
shaxsi shakllanishi uchun uni qanday o qitish kerak?).	
‘
O quvchilar   bilish   qobiliyatini   rivojlantirish   vositalari   tizimi-	
‘
darsliklar, didaktik materiallar, ko rgazmali qurollar va texnik vositalarni asoslash	
‘
(Nima yordamida o qitish kerak?).	
‘
  «O quvchilarning     bilish     qobiliyatini   rivojlantirish»   deganda   nimani	
‘
tushunish lozim?
O quvchilarning   bilish   qobiliyatini   rivojlantirish   ancha   murakkab   va   uzoq	
‘
davom   etadigan   jarayondir   (1.1-jadval).   U   o qituvchi   bilan   o quvchining	
‘ ‘
hamkorligida   shakllanadi.   O qituvchi   o quv   bilish   masalasini   qo yadi,   uning	
‘ ‘ ‘
to liq   operatsion   predmet   tarkibi,   har   bir   alohida   operatsiya   va   ularning   tartibi	
‘
namunalarini   beradi,   har   bir   harakat   va   operatsiyaning   bajarilishi   jarayonini
nazorat   qiladi,   nihoyat,   u   har   bir   o quvchi   bilish   qobiliyatini   bajardimi,   agar	
‘
bajarilgan bo lsa, u qanday elementlarni qayta ishlashi lozimligini ko rib chiqadi	
‘ ‘
O quvchilar bilish qobiliyatini rivojlantirish texnologiyasi	
‘        1-jadval
1. O quvchida bilish faoliyatning alohida elementlarini bajara olish 	
‘
ko nikmalarini bosqichma-bosqich shakllantirish va rivojlantirish
‘
2.
Bilimlarni   o ‘ zlashtirish   darajasi   haqidagi   ma ’ lumotlarni   nazorat etish
3. O quvchilarning mustaqil va individual ishlarini tashkil etish va 
‘
boshqarish
Shulardan   kelib   chiqib,   «o quvchilarning   bilish   jarayonini   rivojlantirish»	
‘ 17 deganda:
1.   O qituvchining   aralashuvisiz   mustaqil   amalga   oshirish   uchun‘
o quvchining   o ziga   bu   faoliyatning   alohida   elementlarini   bajarishni   sekin-asta	
‘ ‘
o tkazish jarayoni, ya ni  axborot-motivatsiya  jarayoni  (Bunda   gap   o quvchi-
‘ ’ ‘
larning   bilish     qobiliyatini     qanday     qilib     takomillashtirish,   mustaqil bajarish
uchun uning alohida elementlarini qanday izchillikda berish ustida boradi).
2. Bilimlarni o zlashtirish darajasini nazorat qilish jarayoni. Bilish jarayonini	
‘
yaxlit   ta lim   sifatida   rivojlantirish   tuzilma   komponentlarini   (ham   tarkib,   ham	
’
jarayon jihatidan bilish masalalarini) hal etishning yagona jarayonida egallansagina
ta minlash mumkin.	
’
3.   O quvchilarning   mustaqil   va   individual   ishlarini   tashkil   etish   va	
‘
boshqarish. 
Maktab o quvchilarining bilish jarayonini rivojlantiruvchi barcha aniq 	
‘
vositalarini tavsiflash mumkin emas. Biroq bilish jarayonining maktabda 
muammoli ta lim elementlari va o quvchilarning mustaqil ishlari, didaktik 
’ ‘
o yinlar, ekskursiya singari boshqa vositalar ham mavjud. Bu vositalar bilish 	
‘
faoliyatining barcha jihatlarini rag batlantiradi. Bunday tushunish chizmachilik 	
‘
ta lim nuqtai nazaridan quyidagi mulohazalar bo yicha ayniqsa maqbuldir:  	
’ ‘
  o quvchilarning   bilish   qobiliyatida,   fazoviy   tasavvur   muhim   ahamiyatga	
– ‘
ega.   Bu   jarayonda   o quvchilar   faoliyatiga   bilish   jarayonining   bundan   keyingi	
‘
borishi   ko p   jihatdan   bog liq.   Demak,   bu   bosqichga   xos   bo lgan   psixik	
‘ ‘ ‘
jarayonlarni   (tasavvur,   qabul   qilish,   e tibor,   diqqat)   rivojlantirish   zaruriyatini	
’
yetarlicha baholamaslik mumkin emas;
  rivojlanayotgan   ta limni   amalga   oshira   borib,   o quvchining   fikrlash	
– ’ ‘
qobiliyatini   rag batlantirishga   tobora   ko proq   urg u   berilmoqda.   Biroq   o z	
‘ ‘ ‘ ‘
mohiyatiga   ko ra   ko p   narsani   shunchaki   yod   olish,   reproduktiv   faoliyatdagi
‘ ‘
o quv va ko nikmalarni esa mashqlar orqali egallash kerak. Shu bois xotiraning	
‘ ‘
ishi va reproduktiv faoliyatning rolini inkor etib bo lmaydi;	
‘
Real   o quv   jarayonida   ko rsatilgan   faoliyat   turlari   va   ularni   bajarish	
‘ ‘
usullarining   uyg unlashuvi   qiyin   kechadi.   Bularning   hammasi,   tabiiyki,	
‘ 18 o quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirishning didaktik asoslariga kiradi.‘
O quvchining   umumiy   tayyorgarligi   birinchidan,   maqsadni   izlashga,	
‘
ikkinchidan, maqsadni   amalga oshirishga  yo naltirilgan bo ladi.  O quvchining	
‘ ‘ ‘
bilish   qobiliyati   ichki   mexanizmining   kuchi   qondirilmagan   extiyojlar   kuchiga
bog liq.   Maqsadga   yo naltirilgan   maxsus   faollashtiruvchi   kuch   esa	
‘ ‘
o quvchining   o z-o zini   baholashi   va   topshiriq   qiyinligiga   baho   berishiga	
‘ ‘ ‘
bog liqdir.   Maqsadlarni   qabul   qilish   o quvchining   o z-o zini   baholashi   bilan	
‘ ‘ ‘ ‘
boshqariladi.
T a limda   bilish   jarayonini   faollashtirish,     deydi   M.N.Skatkin,   faqat
“	’ –
bilimlarni   o zlashtirish   metodlarini   takomillashtirish   emas,   balki   masalalarni	
‘
yechishda   ijodiy   yondosha   oladigan,   mustaqil   va   tanqidiy   fikrlay   oladigan,   o z	
‘
qarashlari   va   xulosalarini   bayon   qila   oladigan,   o z   bilimini   uzluksiz   ravishda	
‘
to ldirib   boradigan,   nazariyani   amaliyot   bilan   bog lay   oladigan   shaxsning	
‘ ‘
sifatlarini tarkib toptirish zarur .	
”
Chizmachilik   o qitish   jarayonida   grafik   qobiliyatning   eng   muhim   sifati	
‘
o quvchilarda fazoviy tasavvur va mantiqiy tafakkurni tarkib toptiradi. Binobarin,	
‘
bunday sifatlar turli darajadagi fazoviy almashtirishlar jarayonida shakllanadi.
Birinchi bob bo yicha xulosalar	
‘
1.8-9-   sinflarda   chizmachilitkda   mavjud   va   fo llanib   kelinayotgan   grafik	
‘
topshiriqlar tahlil qilindi. Mazkur tahlilga ko ra «topshiriq» tushunchasining keng	
‘
qamrovli tushuncha ekanligi aniqlandi. 
2.   Chizmachilik   o qitish   jarayonida   o quvchilar   qobiliyatining   eng   muhim	
‘ ‘
sifati   o quvchilarda   fazoviy   tasavvurning   tarkib   topishi   bo lib,   bu     ijodiy	
‘ ‘
topshiriqlarni bajarish jarayonida qo l kelishi aniqlandi va asoslandi.	
‘ 19 2. TADQIQOTLAR NATIJASI.
2.1. 
CHIZMACHILIKNI O QITISHDA QO LLANILADIGAN‘ ‘
MASHQLAR VA  ULARNING TAHLILI.
Pedagogik   va   metodik   adabiyotlarda,   shuningdek,   ilmiy-tadqiqotlarda   bilish
qobiliyatini rivojlantirish usullariga turlicha qaralgan.
Har bir o quv predmetini o qitishning usul  va metodlari mavjud. Bulardan	
‘ ‘
eng   ko p   tarqalgani   o quvchilar   oldiga   masala   va   mashqlar   qo yib,   uni	
‘ ‘ ‘
mazmunini   anglatuvchi,   sinfda   muammoli   vaziyatlarni   vujudga   keltirish,
o qituvchining   savodli,   dasturlashtirilgan   (programmalashtiril-gan)   ta limi,	
‘ ’
o quv   mashqlarini   o quvchilarga   tabaqalashtirgan   holda   yondashish,   bilimlarni
‘ ‘
nazorat qilish, munozaralar, suhbat, izohli mashqlar, mustaqil ishlar, taqqoslash va
solishtirishlar,   ekskursiyalar,   ta limning   texnika   vositalaridan   foydalanish   va	
’
hokazolardir. Yuqorida ko rsatib o tilgan bilish qobiliyatini rivojlantirish usul va	
‘ ‘
metodlarini   qo llashning   o ziga   xos   vositalari   bor.   Shuning   uchun   kelgusi	
‘ ‘
tahlillarimizni   qulaylashtirish   maqsadida   maktab   amaliyotida   foydalaniladigan
rivojlantirish vositalarini quyidagi uchta guruhga bo lib bayon etamiz.	
‘
Birinchi guruhga o quvchi shaxsi va uning bilish faoliyatini rivojlantirishni,	
‘
ikkinchi   guruhga   o quvchilarda   mavjud   bo lgan   bilish   qobiliyatlarini   o quv	
‘ ‘ ‘
topshiriqlarini   bajarishga   safarbar   etishni,   uchinchi   guruhga   bilish   faoliyatini
rivojlantirish vositalarini kiritamiz (2.1-jadval). 
Yuqorida   aytilganidek,   birinchi   guruh   rivojlantirish   usullari,   asosan,   ikkita
maqsadni   amalga   oshirishga   yo naltiriladi:   bulardan   biri   bilish   faoliyatini	
‘
rivojlantirish bo‘lsa, ikkinchisi o‘quvchi tafakkurini tarkib toptirishdir. 20 Ijodiy grafik topshiriq orqali o‘quvchilarning bilish qobiliyatini rivojlantirish
vositalari tizimi       2.1-жадвал
I. O‘quvchining mavjud  bo lgan bilish‘
qobiliyatlarini rivojlantirish vositalari II. Bilish faoliyatini rivojlantirishga 
qulaylik yaratuvchi vositalar
Bilish faoliyatining
operatsion
tomonlarini
shakllantirish O quvchilarda	
‘
o qishga	
‘
qizikish
uyg otuvchi
‘
vositalar O quvchilar bilish	
‘
faoliyatining
tashqi tomonlarini
faollashtiruvchi
vositalar O quvchilar bilish	‘
faoliyatining ichki
tomonlarini
faollashtiruvchi
vositalar
Oqilona usullarni
shakllantirish Darsda hissiy fonni
yaratish Ancha sodda bilish
jarayonlarini
rag banlantirish	
‘
va o quvchining
‘
umumiy ish
qobiliyatini saqlash O quvchilarning	
‘
fazoviy tasavvuri va
ijodkorligini
rag batlantirish	
‘
Real  detallardan
foydalanish Materialni
muammoli bayon
etish Kompyuter
texnologiyalaridan
dars jarayonida
foydalanish O quvchining
‘
mustaqil ishi
O yin va	
‘
musobaqalarni
qo llash,
‘
ekskursiya va
hokazolar O quv jarayonida	
‘
so zli va	
‘
ko rgazmali, aniq	
‘
va mavhumiyning
to g ri o zaro
‘ ‘ ‘
munosabati O z-o zini	
‘ ‘
nazorat,
o zaro nazorat	
‘
qilish Ijodiy topshiriqlar21 Alqissa, o quvchi shaxsini rivojlantirish uning bilish faoliyatini shakllantirish‘
jarayonida   amalga   oshirilar   ekan,   yuqorida   ko rsatilgan   har   ikkala   tarkibni   bir-	
‘
biridan ajratib bo lmasa ham bizning fikrimizcha, bilish qobiliyatini rivojlantirish	
‘
muammosini yechishda uni tabaqalarga ajratib ko rsatish maqsadga muvofiq.	
‘
O quvchi shaxsini ikkita yo nalishda rivojlantirish mumkin:	
‘ ‘
Bulardan   birinchisi   tafakkurni   rivojlantirish   va   uni   takomillashtirish,
ikkinchisi shaxsning muayyan sifatlarini tarkib toptirishdir.
Tafakkurni   faolllashtirish   bilish   faoliyatini   rivojlantirishda   asosiy   bo g in	
‘ ‘
bo lgani uchun bu guruh vositalarini quyida batafsilroq ko rib o tamiz. 	
‘ ‘ ‘
O quvchi shaxsining muayyan sifatlarini shakllantirish masalasiga kelsak, bu	
‘
holda mustaqillik, faollik, ijodiy yondashish, havas va shaxsning boshqa sifatlarini
tarkib toptirish vositalari qo llaniladi.	
‘
Bilish   faoliyatini   rivojlantiruvchi   vositalardan   ikkinchi   guruhi   o quvchida	
‘
mavjud   bo lgan   bilish   qobiliyatini   muayyan   amallarini   yechishga   safarbar	
‘
etishdir.
Bunga,   asosan,   ikkita   yo l   bilan   erishish   mumkin.   Bulardan   birinchisi   turli	
‘
vosita   bilan   o quvchilarga   topshiriq   bajartirish   bo lsa   ikkinchisi   o quvchida	
‘ ‘ ‘
o qishga   qiziqish   uyg otish   bo lib,   bunga   o quvchi   shaxsining   motivatsion	
‘ ‘ ‘ ‘
jihatlariga   ta sir   o tkazish   bilan   erishiladi.   Bunga   darsda   o quvchilarga	
’ ‘ ‘
emotsional   holat   yaratish,   o quv   materialini   muammolar   qo yib   bayon   etish,	
‘ ‘
darsning boshida tajribalar namoyish qilish va boshqa vositalarni kiritish mumkin.
O quvchilarni   hech   qanday   qiziqishlarsiz   majbur   etish   yo li   bilan   olib	
‘ ‘
borilgan   ta lim   o quvchining   o qishga   bo lgan   moyilligini   bo g ishi	
’ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
mumkin.
O quvchilarning bilish qobiliyatini  faollashtiruvchi  uchinchi  guruh vositalar	
‘
ta limda   befoyda   vaqt   sarflanadigan   ishlarning   oldini   olish   bo lib,   buning	
’ ‘
evaziga   tafakkurning   maqbul   zo riqish   bilan   ishlashiga   shart-sharoit   yaratish	
‘
orqali   bilish   jarayonini   faollashtirishdir.   Bu   guruhga   o quvchilar   mehnatini	
‘
yengillashtiruvchi   turli-tuman   didaktik   vosita   (kompyuter,   chizish   asbobi   va 22 hokazo) larni kiritish mumkin.
Chizmachilik   ta limida   chizmasi   tayyor   tarqatma   didaktik   materiallardan’
foydalanish   vaqt   budjetini   tejashga   sezilarli   yordam   beradi.   Ayniqsa,   grafik
masalalarning   shartini   ko chirish   uchun   yechishga   ketadigan   vaqtdan   ikki   hissa	
‘
ortiqdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda chizmachilik o qitishda qo llaniladigan	
‘ ‘
chizmasi   tayyor   tarqatma   materiallarni   ham   faollashtiruvchi   vositalar   qatoriga
kiritish   mumkin.   Bu   vositalardan   foydalanib   dars   o tilganda   tejalgan   vaqt
‘
hisobiga   o quvchilarning   bilish   faoliyatini   vaqti-vaqti   bilan   o zgartirib   turishga	
‘ ‘
keng imkoniyat va shart-sharoitlar yaratiladi.
O quvchilarning   mustaqil   ta lim   faoliyatini   tashkil   qilish   va   uni	
‘ ’
boshqarishga   muammoli   o qitish   alohida   o rin   tutadi.   Biroq   keyingi   vaqtda	
‘ ‘
maktablarda   muammoli   ta lim   berish   metodi   bir   muncha   susayayotgani
’
sezilmoqda. Buning asosiy sababi bir tomondan o quv muammosining yechishni	
‘
bosqichlar   asosida   berilgan   vaqt   budjeti   doirasida   hal   etish   qiyinchiligi   bo lsa,	
‘
ikkinchi   tomondan   o qituvchilar   uchun   ta limning   bu   usuli   bo yicha   ilmiy	
‘ ’ ‘
asoslangan tavsiyalarning yetarli emasligidadir. 
Ma lumki,   tafakkurning   faol   ishlashi   uchun   o quvchi   oldiga   o quv	
’ ‘ ‘
muammosi   qo yish   va   unga   javob   izlashni   talab   qilish   lozim.   Biroq   shuni	
‘
e tiborga   olish   kerakki,   har   qanday   topshiriq   ham   tafakkurning   faol   ishlashini	
’
ta minlay   olmaydi.   Chunki,   ta limda   qo llanadigan   tipik   mashqlarni     yechish
’ ’ ‘
usullari   izlanish   talab   qiluvchi   mashqlardan   farq   qiladi.   Binobarin,   har   qanday
o quv vazifalarini ham muammoli topshiriq deb bo lmaydi.
‘ ‘
Chizmachilik   o qitish   amaliyotida   tipik   o quv   mashqlar   yechish   keng	
‘ ‘
qo llaniladi.   Masalan,   chizmalarni   o qishga   mo ljallangan   ikki   ko rinish	
‘ ‘ ‘ ‘
bo yicha   detalning   uchinchi   ko rinishini   yasash   mashqini   izlanish   topshirig i
‘ ‘ ‘
deb   bo lmaydi.   Izlanish   talab   qiluvchi   o quv   muammosida   masalaning	
‘ ‘
muammoli   sharti   va   uning   yetishmaydigan   elementlari   bo lishi   shart.   Bundan	
‘
tashqari yechimi maqbul xarakter kasb etishi kerak.
Ma lumki,   matematika,   fizika   va   texnikaviy   fanlarni   o qitishda   fazoviy	
’ ‘ 23 almashtirish   tushunchasi   atroflicha   qaraladi.   Bitiruv   ishida   mazkur   tushuncha
chizmachilik o quv fani nuqtai nazaridan izohlangan. ‘
Chizmachilik   fanida   fazodagi   (uch   o lchovli   Yevklid   fazosi)   jismlarni	
‘
tekislikka   tasvirlash   maqsadida   markaziy   proyeksiyalash,   parallel   proyeksiyalash
(xususiy   holda   ortogonal   proyeksiyalash),   aksonometrik   proyeksiya   kabi   usullar
qo llaniladi.   Shuningdek,   predmetning   ikki   yoki   uch   tekislikdagi   proyeksiyasini	
‘
hosil   qilish;   predmetning   uchta   proyeksiyasiga   asosan   yaqqol   tasvirini   chizish;
chizmada   kesim   va   qirqim   bajarish;   predmetning   fazodagi   holati,   shaklini
o zgartirib,   ayrim   qismlarining   o rnini   almashtirib,   uning   biror   qismini   olib
‘ ‘
tashlab   proyeksiyalarini   hosil   qilish;   fazoviy   jismlarni   kombinatsiyalash,   predmet
sirtini   tekislikka   yoyish   kabi   amallar   mavjud.   Bularning   barchasi   chizmachilikda
fazoviy almashtirish deb qabul qilingan. 
Quyida   ta lim   jarayonida   o quvchilarning   fazoviy   tasavvur   va   mantiqiy	
’ ‘
tafakkur kabi xislatlarini rivojlantiradigan fazoviy masala turlari va ularni yechish
bilan bog liq faoliyat turlarini tahlil qilamiz (2.1-rasm).	
‘ 24 2.1-rasm. Chizmani o qish va bajarish bilan bog liq bo lgan masala turlari‘ ‘ ‘
2.1-rasmda   ajratib   ko rsatilgan   grafik   va   amaliy   faoliyat   turlari	
‘
o quvchilarning   tafakkuriga   turli   darajada   ta sir   etishi   mumkin   (2.2-rasm).	
‘ ’
Ko rib   o tilgan   mashq   va   masalalarni   o quvchilarning   tafakkuriga   ta sir	
‘ ‘ ‘ ’
darajasiga ko ra quyidagicha tabaqalashtiramiz.	
‘
Birinchi   guruhdagi   mashq   va   amallarni   bajarishda   yuqorida
ta kidlanganidek, o quvchilardan faqat reproduktiv faoliyat talab qilinadi.	
’ ‘
Nazariy   tahlil   va   masalalar   mazmunining   ko rsatishiga   qaraganda,   ikkinchi	
‘
guruh-produktiv masalalarni yechish faoliyat xarakteriga ko ra ularni ikki xil past	
‘
va   yuqori   darajalarga   ajratish   mumkin:   birinchisi   past   darajada,   ikkinchisi
o quvchilarning   bilish   faoliyatini   yuqoriroq   darajada   faollashtiruvchi   mashq   va	
‘
amallardir.
 
2.2-rasm. Tafakkurni turli darajada faollashtiruvchi masalalar.
Keyingi   bayonlarimizni   ixchamlashtirish   maqsadida   birinchi   tafakkurni   past
darajada   faollashtiruvchi   amallarni(ТПДФ),   yuqori   darajadagisini(ТПЮФ),
chizmani   faqat   ko‘chirish   bilan   bog‘liq   bo‘lgan   amallarni   reproduktiv     deb
ataymiz.
Masalalarni   darajalar   bo‘yicha   guruhlarga   ajratishda   bo‘linishning 25 birinchi mezoni sifatida amallarni yechish jarayonidagi grafik almashtirishlar
qabul   qilindi.   Binobarin,   fazoviy   tasavvurni   rivojlantirishdagi   bosh   omil  –
fazoviy almashtirishlarni amalga oshira bilish qobiliyatidir. 
Bo linishning ikkinchi mezoni  sifatida tasvirda tahlil  elementining bor yoki	
‘
yo qligidir. Bo linishning qo shimcha sharti quyidagicha:	
‘ ‘ ‘
ТПДФ   faoliyatga   chegaralangan   almashtirishlar   talab   qiluvchi   amallar
kiritildi.   Ularni   yechish   jarayonida   tasvirlangan   predmetlarning   shakli   va   fazoviy
holati o‘zgarmaydi.
            ТЮДФ   faoliyatga   tasvirlarni   yasash   va   almashtirishlar   bajarishda
rekonstruktiv faoliyat bilan bog liq (shakl o zgartirishlar, chizmada predmetning	
‘ ‘
fazoviy   holatini   o zgartirish)   ikki   va   undan   ortiq   almashtirishlar   talab   qiluvchi	
‘
mashq va amallar kiritildi (2.2.jadval).
 2.2-jadval
Grafik faoliyat turlari va ularning o quvchilar tafakkurini rivojlantirishga	
‘
ta siri                                  
’
Faoliyat xarakteri Faoliyat turi
I. Tafakkurni rivojlanitirishga 
yordam bermaydigan reproduktiv 
almashtirish (RA)  1. Savollarga javob
2. Masshtabli almashtirish
 
II. Tafakkurni past darajada 
faollashtiruvchi produktiv 
almashtirish (TPDFA). 1. Proyeksiyalash metodini almashtirish
2. Tasvirlash usullarini o zgartirish	
‘
3. Tasvirga belgi va shartlar kiritish 
asosida chizmani soddalashtirish
4. Predmet sirtini yoyish
5. Chizmaga ko ra yassi(tekis) shakllarni 	
‘
kombinatsiyalash
III. Tafakkurni yuqori darajada 
faollashtiruvchi ijodiy-produktiv 
almashtirish (TYUDFA). 1. Tasvirlanadigan predmetning fazoviy 
holatini  chizmada o zgartirish	
‘
2. Predmetning shaklini chizmada 
o zgartirish; 3. Fazoviy kombinatorika	
‘
4. Loyihalash mazmunidagi almashtirish 
2.3-rasmda   tafakkurni   reproduktiv,   past   darajada   va   yuqori   darajada
faollashtiruvchi masalalar mazmuni keltirilgan.  26 O quvchilarning almashtirishlar bilan bog liq faoliyati hozirgi kunda inson‘ ‘
uchun  eng  muhim   bo lgan  kombinatsiyalash,  qo yilgan  masalani   har   xil  nuqtai	
‘ ‘
nazardan tahlil qila bilish kabi sifatlarni rivojlantirishga yordam beradi. 
2.3-rasm. Grafik almashtirishlarga oid masala turlari va ularning mazmuni
Bu   turdagi   faoliyatga   qayta   konstruksiyalash,   axborotlarni   yaqqol
sxemalashgan   belgili   shakllar   ko rinishiga   keltirish,   ko z   bilan   ko rib	
‘ ‘ ‘
bo lmaydigan   jarayon   va   hodisalarni   obrazli-belgili   modellarda   boshqarish   kabi	
‘ 27 sifatlar kiradi.  Chizmachilik turli xil almashtirishlar bilan bog liq. ‘
Biroq   hozirga   qadar   almashtirishlar   aniq   va   tizimli   ravishda   ajratib
ko rsatilmagan.   Bu   esa   uni   ta lim   jarayoniga   maqbul   shaklda   kiritishga   va	
‘ ’
o quvchilarda   almashtirishni   maqbul   bajarishni   ta minlovchi   ish   usullarini
‘ ’
shakllantirish   metodikasini   ishlab   chiqishga   xalaqit   bermoqda.   Almashtirishlar
majmuasini   nazariy   tadqiq   qilish   va   o quv   jarayoniga   kiritish   eksperimental	
‘
o qitishni talab qiladi. 	
‘
Bitiruv ishida almashtirish majmuasi bo yicha o z nuqtai nazarimizni bayon	
‘ ‘
qilib,   unga   quyidagicha   ta rif   berganmiz.   Almashtirish   deb   predmetlarning	
’
fazoviy xususiyati va munosabatini chizmada o zgartirishlar bilan bog liq grafik	
‘ ‘
faoliyatni tushunamiz. 
Ishning mazkur  bobida chizmachilik kursida foydalaniladigan barcha o quv	
‘
mashq   va   masalalarni   tafakkur   rivojiga   ta siri   bo yicha   tasnifga   keltirib,   ularni	
’ ‘
yechish   jarayonida  talab   etiladigan   faoliyat   turlari   tadqiq  qilindi   va   shu   tasnifdan
grafik   almashtirishlarga   tegishli   o quv   topshiriqlar   umumlashgan   guruhlarga	
‘
ajratib chiqildi (2.4-rasm). 28 2.4-rasm. Grafik amashtirishlarga oid o quv  topshiriqlar‘ 29 Tahlilga asosan, quyidagi grafik almashtirishlar ajratib ko rsatildi:‘
 Masshtabli almashtirishlar;
 Proyeksiyalash metodini o zgartirish;	
‘
 Tasvirlash metodini o zgartirish;	
‘
 Tasvirga belgi va shartlar kiritish asosida chizmani soddalashtirish;
 Tasvirlanadigan predmetlarning fazoviy holatini chizmada o zgartirish;	
‘
 Predmetlarning chizmadagi shaklini o zgartirish;	
‘
 Predmet sirtini yoyish;
 Tekis shakllarni kombinatsiyalash;
 Fazoviy jismlarni kombinatsiyalash;
  Loyihalash mazmunidagi almashtirishlar.
Mazkur   almashtirishlarning mazmuni   va  ularni   bajarishda   talab qilinadigan
faoliyat   turlari   2.2-jadvalda   berilgan.     Quyida   grafik   almashtirish   turlarining   har
biriga doir misol keltiramiz:
1. Masshtabli almashtirishlardan tasvirlarni kattalashtirish va kichiklashtirishda
foydalaniladi.   Faoliyatning   bu   turdagi   tasvirdan   o z   kattaligida   yoki   masshtab	
‘
bo yicha o zgartirib, qo lda nusxa ko chiriladi. Tasvirdan o zgarishsiz nusxa	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ko chirishda   aqliy   zo riqish   talab   etilmaydi.   Chizma   masshtabini   o zgartirish
‘ ‘ ‘
bilan   bog liq   reproduktiv   faoliyat   birinchisiga   qaraganda   fikran   matematik	
‘
hisoblashlar   bajarish   biroz   murakkablikka   ega.   Grafik   almashtirishlarning   bu
turidan chizmachilik o qitishning ilk bosqichlarida grafik ko nikma va malakalar	
‘ ‘
hosil qilish uchun foydalaniladi.   
             Proyeksiyalash metodini o zgartirish. Agar tasvirlash metodi o zgartirilsa,	
‘ ‘
bir   tasvir   boshqa   bir   tasvirga   almashadi.   Masalan,   yaqqol   tasvirlash   to g ri	
‘ ‘
burchakli   proyeksiyalash   metodi   bilan   almashtirilsa,   yaqqol   tasvir   chizmaga
almashadi  yoki  aksincha,   to g ri   burchakli  proyeksiyalash  metodi   yaqqol  tasvir	
‘ ‘
bilan almashtirilsa, chizma yaqqol tasvirga almashadi.
  2.Detallarni   tasvirlash   metodini   o zgartirish,   asosan   kesim   va   qirqimlarga	
‘
taalluqli   almashtirishlardir.   Kesim   va   qirqimlar   chizmachilik   kursida   politexnik
ahamiyatga ega bo lgan mavzulardan biri bo lib, unda predmetning real xossa va	
‘ ‘ 30 munosabatlaridan   qat iy   nazar,   narsani   abstraktlash   zarurati   tug iladi.   Buning’ ‘
ma nosi   shuki,   eng   avvalo,   fazoviy   obyekt   to g ri   burchakli   proyeksiyalash	
’ ‘ ‘
qonuniyatlariga asosan ikki yoki uchta proyeksiyalar tekisliklarida tekis chizmalar
tarzida tasvirlanadi.
Kesimlarni   o rganishda   ham   xuddi   qirqimlar   kabi   abstraksiyalashtiril-gan	
‘
chizmalarga asoslanib ish ko riladi. 	
‘
3.Detallarning   tasviriga   belgi   va   shartlar   kiritish   asosida   chizmani
soddalashtirish.   Chizmaga   turli   shartlar   kiritib,   tasvirlar   soni   kamaytiriladi.   Bu
faoliyat izlanish va abstraksiyalash bilan bog liq bo lib, bulardan ikkinchisining	
‘ ‘
yechimi   predmetning   real   xususiyatini   yuqori   darajada   abstraksiyalashga
asoslanadi. 
4.Tasvirlanadigan   predmetlarning   fazoviy   holatini   chizmada   o zgartirish,	
‘
predmetni   tekislik   bo ylab   joy   almashtirish   bilan   amalga   oshiriladi.   Tasvirlarni	
‘
almashtirishdagi   bu   jarayonda   harakat   fazoviy   tasavvurning
qo zg aluvchanligini shakllantirishda juda katta ahamiyatga ega.	
‘ ‘
                5.Predmetning   shaklini   chizmada   o zgartirish,   mashinasozlik   ishlab	
‘
chiqarish texnologiyasi bilan bog liq faoliyat turiga kirsada, ta limda faqat grafik	
‘ ’
almashtirishlarni   amalga   oshirish   nazarda   tutiladi.   Predmet   shaklini   o zgartirish	
‘
detalni muayyan konstruktiv elementlar bilan to ldirish, undan ayrim elementlarni	
‘
olib   tashlash,   detal   tarkibidagi   ayrim   konstruktiv   elementlarni   chizmada   o zaro	
‘
surish,   o rin   almashtirish   kabi   konstruktorlik   faoliyatiga   xos   grafik	
‘
almashtirishlardir. 
6.Predmet   sirtini   yoyish   bilan   bog liq   almashtirishlarga   izoh   berishga   hojat	
‘
yo q. Chunki  bu faoliyat  matematika, dizayn, mehnat, chizmachilik kabi o quv	
‘ ‘
predmetlarini o qitish jarayonida ko plab qo llaniladi.	
‘ ‘ ‘
7.Яси   (текис)   шаклларни   комбинациялаш,   мактаб   чизмачилик   курсига
янгидан   киритилган  амалий  иш  бўлиб,   унинг   комбинациялаш   фаолиятидаги
дидактик   қиммати   беқиёсдир.   Бундай   ишларни   бажариш   жараёнида
ўқувчиларнинг   амалий   фаолиятида   изланувчанлик,   ижодкорлик   хислатлари
шаклланади. 31 8.Фазовий   шаклларни   комбинациялаш.   Юқоридагидан   фарқли   ўлароқ
фазовий   жисмларни   ўзаро   бир-бири   билан   бириктириш   фаолияти   билан
боғланган   бўлиб   бунда   янги   объектлар   яратилади.   Комбинациялаштириш
бўйича   такомиллаштирилган   кўп   функцияли   қўлланма   мактаб   чизмачилик
курсининг   муаллифи   А.Умронхўжаев   томонидан   ишлаб   чиқилиб,   у   мактаб
дарслигига киритилган.
9.Loyihalash   mazmunidagi   almashtirishlar,   o‘zining   yechilishi   xususiyatiga
ko‘ra   tafakkurni   faol   ishlashini   talab   qilib,   masalani   yechish   natijasida   o quvchi‘
subyektiv yoki obyektiv yangilik yaratadi. 
Subyektiv   yangilik   shundan   iboratki,   o quvchi   o ylab   topgan   qurilma,	
‘ ‘
asbob   va   shunga   o xshashlar   amalda   avvaldan   kimlardir   tomonidan   ishlab	
‘
chiqilib, texnikaning turli sohalarida qo llanilayotgan bo lishi mumkin. Biroq bu	
‘ ‘
masalani yechishda obyektiv yangilik yaratish shart emas. Eng muhimi o z bilimi	
‘
va   hayot   tajribasi   asosida   o zi   uchun   yangilik   yaratish   ham   bunyodkorlik	
‘
faoliyatining o zginasidir. 	
‘
Obyektiv   y a ngilik   deganda   fanga,   texnikaga   va   jamiyatga   noma lum
“ ”	’
bo lgan   konstruksiya   va   moslamalar   yaratish   tushuniladi   va   bunday   ijodiy	
‘
xarakterdagi   almashtirishlar   chizmachilikdan   o tkazilayotgan   olimpiadalarning	
‘
maktab, tuman, shahar, viloyat va respublika bosqichlarida foydalanilmoqda. 
Yuqorida   ko rib   o tilgan   grafik   almashtirishlarni   shartli   ravishda   quyidagi	
‘ ‘
uch guruhga bo lindi (2.5-rasm).
‘
1-guruh   oddiy almashtirish.	
–
2-guruh   tasvirlash metodini o zgartirish bilan bog liq almashtirish.
– ‘ ‘
3-guruh   chizmada predmetning fazoviy xossa  va o zaro munosabatini  ikki
– ‘
yoki   undan   ortiq   almashtirish   bilan   aks   ettirishni   talab   etadigan   murakkab
almashtirish.
Grafik almashtirishni guruhlarga bo lishda amalga oshiriladigan almashtirish	
‘
sonini murakkablik mezoni sifatida qabul qilish mumkin.
Bu   holda   birinchi   guruhga   faqat   masshtabli   almashtirishni   ikkinchi   guruhga
almashtirishning 2, 3, 4, 5   turlarini uchinchi guruhga esa almashtirishning 6, 7,	
– 32 8, 9, 10   turlarini kiritish mumkin Chunki bu xildagi almashtirish predmetlarning–
fazoviy xossa va o zaro ularning yechimi ikki va undan ortiq fazoviy almashtirish	
‘
bilan bog liqdir. 	
‘ Shuning   uchun   ham   bu   xildagi   faoliyat   bilan   bog liq	‘
almashtirishlarni murakkab deb atashga asos bor.
    
                 
   2.5-rasm. Grafik almashtirishlarnig guruhlarga bo linishi	
‘
Ammo, yuqorida ko rib o tilgan almashtirishlardan qaysi birlaridan qanday	
‘ ‘
meyorda,   nimalar   bilan   uyg unlashgan   holda   ta lim   jarayonida   foydalanish	
‘ ’
mumkinligi   masalasini   yechish   chizmachilik   metodikasi   oldida   turgan   murakkab
didaktik   vazifalardan   biridir.   Ayniqsa,   bu   muammoning   yechimini   topish
ishimizning bosh vazifalaridan biridir. 33 2.2. CHIZMACHILIKDAN GRAFIK TOPSHIRIQLAR TIZIMINI
YARATISH METODIKASI
Kishilarning   ongli   faoliyati,   fikrlashi,   bilimlarni   o zlashtirib,‘
takomillashtirishi   keng   ma noda   topshiriqlar   bilan,   bizning   mavzu   doirasida	
’
o quv topshiriqlari bilan uzviy bog langan hodisa. Topshiriq inson faoliyatining	
‘ ‘
barcha   jabhalari     moddiy   ishlab   chiqarish,   fan,   fan   asoslari     o quv	
– – ‘
predmetlarini   o zlashtirish   bilan   aloqador   bo lganidek,   o quvchi   faoliyatining	
‘ ‘ ‘
har bir yo nalishi   qayta esga tushirish va ijod qilish ham, bilimlarni o rganish	
‘ – ‘
va turli o quv holatlariga tatbiq qilish ham, bilimlarni umumlashtirish va o ziga
‘ ‘
o zi   baho   berishi   ham   o quv   topshiriqlari   bilan   chambarchas   bog langan.   Shu	
‘ ‘ ‘
sababli topshiriqlar ta lim maqsadi, vositasi sifatida qaraladi.	
’
Grafik   topshiriqlar   nazariyasida   «topshiriq»,   «o quv   topshirig i»,   «biluv	
‘ ‘
topshirig i»,   «ijodiy   topshiriq»,   «amaliy   topshiriq»,   «intellektual   topshiriq»,	
‘
«muammo»   kabi   qator   atamalar   bilan   yonma-yon   «mashq»,   «mustaqil   ish»   kabi
atamalar ham qo llaniladi. «Ijodiy grafik  topshirig i» mohiyatini aniqlash, unga	
‘ ‘
didaktik,   metodik   ta rif   berish   uchun   oldin   psixologiya,   didaktika,   metodikada	
’
o quv topshirig i tushunchasiga berilgan ta riflar tavsifini beramiz. 	
‘ ‘ ’
Olimlar topshiriq tushunchasini  tahlil qilar ekan, motiv, munosabat, maqsad,
sharoit  kategoriyalarini  tahlil  qiladi:  motiv   o quvchi  bilan o quv topshirig i	
– ‘ ‘ ‘
o rtasidagi   munosabatni   yuzaga   chiqarib,   o quvchilarni   maqsadga   yetaklaydi,	
‘ ‘
xatti-harakatlarni   esa   ishga.   Topshiriqda   berilgan   munosabat,   maqsad,   shart-
sharoitga   ko ra   topshiriq   qabul   qilinadi,   yechiladi.   Munosabat,   maqsad,   amal	
‘
qilinadigan   shart-sharoit   topshiriqning   ichki   mazmunini   tashkil   etadi.   Topshiriq
tushunchasiga   yana   quyidagicha   ta rif   berishgan:   topshiriq     bu   ma lum   shart	
’ – ’
asosida   berilgan   maqsaddir.   Ular   topshiriqlarning   xususiyatlarini   bayon   etishda
«ehtiyoj»,   «motiv»,   «faoliyat»   kabi   tushunchalardan   foydalanishgan.   Ehtiyoj,
deydi ular, faoliyatni ishga tushiradi, motiv esa kishini faoliyatga undaydi. Insoniy
faoliyatda   xatti-harakat,   faoliyat   usullari   ajratiladi.   Bulardan   birinchisi     xatti-	
–
harakat erishiladigan maqsadga, ikkinchisi   faoliyat usullari esa maqsadni amalga	
–
oshirish shart-sharoitiga yo nalgan. 	
‘ 34 Topshiriqli holatda subyekt (topshiriqni bajaruvchi) va obyekt (bajarish uchun
berilgan   topshiriq)   o zaro   ta sir   doirasida   amal   qilib,   paydo   bo lgan   ehtiyojni‘ ’ ‘
qondirishadi.   Bu   hodisa   topshiriqli   holat   mavjudligidan   amal   qiladi.   Topshiriqli
holat   subyektning   barcha   xatti-harakatlarini   belgilaydi,   subyekt   berilgan   holatni
yangilab, o zgartirib o z ehtiyojlarini qondirishga intiladi. 	
‘ ‘
Topshiriqlarda insoniyat to plagan tajribalar qayd etiladi, shu bilan birga ular	
‘
moddiy   va   ma naviy   boyliklarni   yangilash   va   yanada   boyitish   vositasi   sanaladi.	
’
Ulardan   barcha   kasb   egalari   foydalanishadi.   Shu   manbada   topshiriqlarni   uch
guruhga ajratib o rganish g oyasi asoslangan: 	
‘ ‘
a)   ijtimoiy-ishlab   chiqarish   topshiriqlari.   Barcha   kasb   egalari   bunday
topshiriqlarni   o z   oldiga   qo yib,   hal   qilishadi.   Ijtimoiy-ishlab   chiqarish
‘ ‘
topshiriqlarini   qo yish   yo li   bilan   atrofimizni   o rab   olgan   muhit,   jamiyat
‘ ‘ ‘
rivojlantiriladi; 
b)   ilmiy   bilishga   oid   topshiriqlar.   Bularni   odatda   ilmiy   muammolar   deb
aytishadi. Muammo savolning shunday  ko rinishiki, uning javobi fan to plagan	
‘ ‘
bilimlar   orasida   mavjud   bo lmaydi.   Fanda   eng   kichik   muammolarni   yechishdan	
‘
tortib,   dunyo   ahamiyatiga   ega   topshiriqlarni   hal   qilish   ilmiy   muammolarni
qo yish   va   bajarishdan   iborat.   Ilmiy   muammolarning   asosiy   vazifasi   tabiat,	
‘
jamiyat va ong hodisalarini o rganib yangi bilim, faoliyat usullarini kashf etishdir;	
‘
v)   o quv-biluv   topshiriqlari.   Bunday   topshiriqlar   ta lim   jarayonida	
‘ ’
qo yiladi. Ular vositasida o quvchi shaxsi rivojlantiriladi.	
‘ ‘
Quyidagi   tadqiqodlarga   tayanib,   chizmachilik   fanidan   ijodiy   topshiriqlar
tizimini  asoslash  mumkin. Buning uchun topshiriqlar nazariyasida qo llanadigan	
‘
asosiy   tushunchalarning   ma nolarini   yanada   oydinlashtirish,   chegaralashga	
’
zarurat tug iladi. 	
‘
Bu xildagi tasavvur «topshiriq»ning quyidagicha turlarini qayd etish imkonini
beradi.
1.   Ijtimoiy   topshiriq     jamiyatning   moddiy   negizini   yanada   rivojlantirish,	
–
moddiy ishlab chiqarishni yanada takomillashtirishga mo ljallangan vazifalar. Bu	
‘
xildagi topshiriqlarni barcha kasb egalari o z oldiga qo yadi, bajaradi. 	
‘ ‘ 35 2.   Fan   sohasida   qo yiladigan   topshiriqlar.‘   Bunday   topshiriqlarni   fan
xodimlari   o zi   uchun   belgilab,   ularni   bajaradi.   Ular   fan   muammolari   sanaladi.	
‘
Muammo   shaklida   qo yilgan   savolga   javob   izlash   yo li   bilan   fan   va   undan	
‘ ‘
amaliy faoliyatda foydalanish yanada takomillashtiriladi.
3.  Ta lim-tarbiya  sharoitida  qo llanadigan  topshiriqlar.  	
’ ‘ Barcha  o quv	‘
predmetlari   vakillari   bunday   topshiriqlarni   ta limga   tatbiq   qilib,   ta limdan	
’ ’
ko zlangan maqsadlarni amalga oshirishadi. 	
‘
«O quv   topshirig i»   atamasi   psixologiya,   didaktika   va   matematika   fanlari	
‘ ‘
sohasida qo llanadigan umumiy, mazmundor, ko p qirrali kategoriyadir. O quv	
‘ ‘ ‘
topshiriqlarining nimaga (o rganilgan bilimlar va tafakkurga) mo ljallanganligini	
‘ ‘
inobatga   olib,   ularni   ikkita   guruhga   ajratib   o rganamiz:   qayta   esga   tushirish	
‘
(xotira)ga mo ljallangan va ijod qilish (tafakkur)ga oid topshiriqlar. 	
‘
Xotiraga   mo ljallangan   topshiriqlarni   ta limga   tatbiq   etishda	
‘ ’
o quvchilarning u yoki bu mavzu doirasidagi tayyorgarligi hisobga olinadi.	
‘
Mashq   -   u   yoki   bu   mavzu   doirasida   bilim,  faoliyat   usullarini   bir   xil   o quv	
‘
sharotida   bajarishga   oid   o quv   topshirig idir.   Mashq   qilish   jarayonida   bilimlar	
‘ ‘
esga   tushiriladi;   esga   tushirilgan   bilim,   faoliyat   usuli   aytilgan   (berilgan)   o quv	
‘
holatiga   tatbiq   qilinadi;   mashq   qilish   natijasida   subyekt   (shaxs)   faoliyati
takomillashtiriladi.   Bu   hodisani   nazarda   tutib,   ayrim   mutaxassislar   «mashq
qilinadi»   iborasini   ishlatishadi.   O quv   topshirig i   bajariladi,   mashq	
‘ ‘
qilinadi.O quv   topshirig ini   bajarish   yo li   bilan   o quvchi   masala   yechimini	
‘ ‘ ‘ ‘
topsa, mashq qilish yo li bilan o z bilimi, faoliyat usullarini takomillashtiradi. 	
‘ ‘
Trenirovka   -   bu   bir   xil   bilim,   faoliyat   usulini   bir   xil   sharoitda   takrorlash
demakdir.   Uning   mohiyati   xatti-harakatlarni   oddiy   takrorlash   bo lib,   uning	
‘
vositasida faoliyatning u yoki bu sifati yanada takomillashtiriladi. 
Test   topshirig i  	
‘ -   «test»   (inglizcha-test-sinash,   tekshirish,   tadqiq   qilish,
o rganish ma nolarini bildiradi). Psixologiya va didaktikada «standartlashtirilgan	
‘ ’
topshiriq»   ma nosini   anglatib,   tekshirish   natijasiga   qarab,   o quvchilarning	
’ ‘
tayyorgarligini baholashni bildiradi. Test   bu o quvchilarning bilimi, ko nikma	
– ‘ ‘
va   malakasi,   ijodiy   faoliyat   tajribasi,   o quvchida   shakllangan   munosabatlarni
‘ 36 tekshirish vositasidir. 
Tafakkurga   mo ljallangan   topshiriqlar‘ ni   ta limga   tatbiq   etishda	’
o quvchilar   ijodiy   faoliyat   ko rsatadi.   Xotiraga   mo ljallab   tuzilgan   o quv	
‘ ‘ ‘ ‘
topshiriqlari   o rganilgan   (shuningdek,   o rganilayotgan)   bo limlarni   yanada	
‘ ‘ ‘
takomillashtirish,   tafakkurga   mo ljallab   tuzilgan   o quv   topshiriqlar	
‘ ‘
o quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun xizmat qiladi. 	
‘
Ijodiy   topshiriqlar   rang-barang   bo lib,   ular   o quvchilar   tafakkurini	
‘ ‘
mo ljalga   olib   tuzilganligi,   o quvchilarda   ijodiy   qobiliyatlarni   rivojlantirishga	
‘ ‘
yo naltirilganligi   bilan   o quv   topshiriqlarining   esga   tushirish   yo li   bilan
‘ ‘ ‘
bajariladigan turlaridan farq qiladi.
O quvchilar faoliyatiga ko ra ijodiy topshiriqlarni uch guruhga ajratib tahlil	
‘ ‘
qilishni   mo ljalga   oldik.   Bular   ijodiy   mustaqil   ish,   ijodiy   mashq,   o quv	
‘ ‘
muammolaridir.
A)   Ijodiy   mustaqil   ish   ijodiy   topshiriqlarning   boshqa   turlaridan   ikki   jihati
bilan farq qiladi: operativ (zudlik bilan) tashkil etish imkoniyati borligi va o quv-	
‘
biluv faoliyatini davom ettirish imkoniyatiga egaligi. Binobarin, ijodiy mustaqil ish
ta limning shunday vositasiki, uni ta limga tatbiq etish yo li bilan	
’ ’ ‘
-o qish, o rganishga ishtiyoq davom ettiriladi, dars doirasida hosil qilingan	
‘ ‘
motivlarning davom etishi ta minlanadi;	
’
-o quvchilarni bilishga, bilim, malakalar doirasini kengaytirishga olib keladi;	
‘
-o rganilayotgan o quv materiali ustida o quvchilarning o z faoliyatlarini
‘ ‘ ‘ ‘
mustaqil davom ettirishga zamin tayyorlaydi;
-o quvchilar faoliyatiga rahbarlik qilishni ma lum darajada osonlashtiradi.
‘ ’
B)   Ijodiy   mashq.   mashqlarning   bir   turi-trenirovka   qilish   uchun   tuzilgan
mashqlarning xotiraga mo ljallanganligi misollar bilan tavsiflangan edi. Har doim	
‘
bilimlarni   esga   tushirib   mashq   qildirish   ta limda   o quvchilarning   zerikishiga	
’ ‘
sabab bo ladi. Mashq qilish jarayonida o quvchilarning zerikishini bartaraf etish	
‘ ‘
uchun ijodiy mashqlardan foydalaniladi. Xo p, ijodiy mashqni  qanday tushunish	
‘
kerak?
Ijodiy   mashq   noijodiy   mashqdan   ikki   xil   xususiyatiga   ko ra   farq   qiladi:	
‘ 37 o rganilgan bilimlarni yangi-yangi o quv holatlarida sinab ko rish; o rganilgan‘ ‘ ‘ ‘
bilimlar   doirasini   kengaytirish.   Keyingi   xususiyat   didaktikada   kumulyatsiya
hodisasi   sifatida   qaraladi:   «Kumulyatsiya   hodisasiga   ko ra,   o quvchi   oldin	
‘ ‘
o rganilgan   o quv   materialiga   takroriy   qaytib   kelganda   o z   tushunchasi	
‘ ‘ ‘
doirasini yangi bilimlar, tasavvurlar, faktlar, bog lanishlar bilan boyitadi».	
‘
V)   O quv   muammolari  	
‘   «o quv   topshiriqlari   majmui   bo lib»,   ularni	– ‘ ‘
ijodiy topshiriqlar tizimi shaklida tasavvur qilish mumkin. 
Chizmachilik   darslarida   qo llaniladigan   ijodiy   topshiriqlarning   metodik
‘
xususiyatlarini yanada oydinlashtirish uchun  -jadvalni keltiramiz:
 
Chizmachilikdan ijodiy grafik topshiriq turlari
2.3-jadval
Ijodiy topshiriq
turlari Ijodiy topshiriqlarning
o ziga xos xususiyatlari	
‘ Ijodiy topshiriqlarning o quv	
‘
faoliyatida bajaradigan vazifasi
Ijodiy   mustaqil
ish O quv-biluv faoliyatining 	
‘
evristik imkoniyatini 
o stirish
‘ O rganilayotgan mavzu 	
‘
doirasida biluv faoliyatini davom 
ettirishni ta minlash	
’
Ijodiy mashq O rganilayotgan hodisani 	
‘
yangi axborotlar bilan 
kengaytirish O rganilgan bilimlarni yangi-	‘
yangi o quv holatlarida 	
‘
qo llash	
‘
Oquv muammosi	
‘ Bir maqsadga 
yo naltirilgan kompleks 	
‘
o quv topshiriqlari tizimi
‘ Mavzu doirasida yangi bilim, 
faoliyat usullarini topish
Ta lim   jarayoni   bosqichlarini   hisobga   olib,   ijodiy   topshiriqlarning	
’
quyidagicha   funksiyalarini   qayd   etamiz:   tayyorgarlik   bosqichi   yangi   bilimlarni
qabul   qilishga   hozirlik;   bilimlarni   bevosita   idrok   qilish   bosqichida
o rganilayotgan   hodisaning   asosiy   xususiyatlarini   tahlil   qilish;   mustahkamlash	
‘
bosqichida   o rganilgan   bilimlarni   o xshash   o quv   holatlariga   tatbiq   qilish;	
‘ ‘ ‘
bilimlarni   tatbiq   qilish   bosqichida   bilim   va   malakalarni   yangi-yangi   o quv	
‘
holatlarida   ishlatish;   bilimlarni   umumlashtirish   jarayonida   umumlashtirish,
faoliyatni   tartibga  tushirish  funksiyalarini  bajaradi. Bulardan  ma lum   bo ladiki,	
’ ‘
o quv   topshiriqlarining   boshqa   turlariga   o xshab,   ijodiy   topshiriqlar   ham   turli-	
‘ ‘ 38 tuman   ishlarni   hal   qilish   vazifalarini   bajaradi.   Demak,   ijodiy   topshiriqlar   ko p‘
funksiyali metodik hodisadir.
Ijodiy   topshiriqlar   mazmunini   tushunish,   ularda   qayd   etilgan   maqsadni
anglash,   topshiriqning   faoliyatda   bajaradigan   ishini   fahmlash,   faoliyat   usullarini
topshiriq(lar)ni   bajarishga   tatbiq   qilish   o quv-biluv   faoliyatini   boshqarish	
‘
imkoniyatlarini   ham   oshiradi.   O quv-biluv   faoliyatini   boshqarish     bu   «...	
‘ –
o quvchining   bir   faoliyat   turidan   ikkinchisiga   o tishiga   va   shu   asosda   o quv	
‘ ‘ ‘
materiallarini o zlashtirishning quyi darajasidan yuqori darajasiga ko tarilishiga	
‘ ‘
rahbarlikdir». 
Ўқув   топшириқлари   назариясида   топшириқлар   тизимини   тайёрлаш
муаммоси энг долзарб масалалардан бири саналади. 
Bunda   o‘quv   topshiriqlari,   ayni   holatda   ijodiy   o‘quv   topshiriqlari   tizimini
tayyorlashning turli nuqtai nazarlari tahlil qilingan: F.B.Sushkova grafik mazmunli
topshiriqlar tizimini tayyorlashda rioya qilinadigan didaktik talablarni o rgangan.	
‘
Uning   yozishicha,   adabiyotlarda   topshiriqlarni   ta limga   tatbiq   etishning   eng	
’
asosiy   nuqtai   nazarlaridan   biri   tabiiy   (jonli)   tilda   bayon   qilingan   topshiriqlarni
sun iy   tilga,   masalan,   graflar   vositasida   bayon   qilishga   kam   ahamiyat   berilgan,	
’
topshiriq   mazmuni   bo yicha   tuzilgan   graflarni   sharhlashni   o quvchilarga	
‘ ‘
o rgatish   e tibordan   chetda   qolgan.   «Har   qanday   topshiriq   o ziga   oid   shart,	
‘ ’ ‘
savol,   izlanadigan   noma lumdan   iborat.   Bular   topshiriqning   tarkibiy   qismlari	
’
sanaladi.   O quv   topshiriqlarining   qurilishini   o rganish   yo li   bilan   ularning	
‘ ‘ ‘
tizimini asoslash mumkin».
  F.B.Sushkova   o quv   topshiriqlari   tarkibini   o rganib,   grafik   mazmunli	
‘ ‘
topshiriqlarning uch tipini ajratgan: 1) berilgan topshiriqning grafini tayyorlash; 2)
tuzilgan   grafni   sharhlash;   3)   sharhlangan   grafik   asosida   yangi   grafik   tayyorlash.
Shunday qilib, F.B.Sushkova o quv topshirig ining tarkibini o rganib, ularning	
‘ ‘ ‘
tizimini tayyorlash g oyasini ilgari surgan.	
‘
Chizmachilik   darslarini   tashkil   qilish   va   uni   amalga   oshirishda   eng   avvalo
bilish faoliyati, fazoviy tasavvur, mantiqiy va obrazli tafakkur, ijodkorlik kabi bir
qator   faoliyatlarni   tarkib   toptirishga   e tibor   berish   lozim.   Bu   borada   ijodiy,	
’ 39 yangilik yaratish qobiliyatni rivojlantirish asosiy omil hisoblanadi. 
Yangilik   subektiv   va   obektiv   bulishi   mumkin.   Yangilik   faqat   yaratuvchiga
nisbatan   yangi   bo lsa-subektiv,   birinchi   bor   yaratilgan   yangilik-obektiv   yangilik‘
deyiladi. Shunga kura yangiliklarni vjudga keltirish, ya ni biror narsani yangidan	
’
loyihalash   ko p   fanlarda,   jumladan   arxitektura,   dizayn   va   boshqalarda   maxsus	
‘
bilimni   talab   qiladi.   Chizmachilik   darslarida   loyihalash   elementlarining   amalda
joriy   qilinishi   xar   xil   buyum   va   detallarning   fazoviy   holatlarini,   tarkibidagi
konstruktiv   elementlarni   o zgartirish,   surish   va   burish   bilan   ularning   texnologik	
‘
jarayoni,   og irlik   vaznlarini   kamaytirish   va   dizayn   talablariga   mos   yangi   shakl	
‘
nazarda tutiladi. Bu albatta subyektiv yangilik xisoblanadi. 
Chizmachilik   darslarida   o quvchining   ijodiy   faoliyatini   rivojlantirishda	
‘
ijodiy   masalalardan   foydalanish   eng   maqbul,   unumli   va   samarali   vositalardan
biridir.
Chizmachilikdan   ijodiy   topshiriqlar   tizimini   yaratishda   amal   qilinadigan
o quv   holatlari   xususiyatlari,   ijodiy   topshiriqlarning   ta lim   jarayonidagi	
‘ ’
vazifalari, mohiyati, didaktik va metodik jihatlari inobatga olinishi kerak. Bunday
ijodiy   masalalarning   o ziga   xos   xususiyati   shundaki,   u   turli   xil   javoblarga   ega	
‘
bo lib,   o quvchi     har   qanday   detalning   tarkibiy   qismi   geometrtk   sirtlarning	
‘ ‘
yig indisidan va ular alohida geometrik tushunchalar bilan ifodalanishini anglaydi
‘
va   o zaro   bog lanishlari   haqida   aniq   tasavvurga   ega   bo ladi   Ular   ongida	
‘ ‘ ‘
narsaning hajmi  namoyon bo ladi. Bu  esa har  qanday detalning  tarkibiy kismini	
‘
to g ri   tahlil   qilishga,   ijodiy   imkoniyatlarini   ishga   soluvchi   grafik   ishlarni	
‘ ‘
bajarishga oid ko nikmalarini shakillantirshga xizmat qiladi. 	
‘
Shu   nuqtai   nazardan   kelib   chiqib,   chizmachilikdan   ijodiy   topshiriqlar
tizimini tayyorlashda quyidagi metodik tamoyillarga asoslanmoq zarur:
- ijodiy o quv topshiriqlarining o quv materialiga mosligi; 
‘ ‘
-   ijodiy   o quv   topshiriqlarining   o quvchilarning   yoshi,   qiziqishi,   bilish
‘ ‘
imkoniyatlariga mosligi; 
- topshiriqlarining izchilligi; 
- o quv topshiriqlarining mantiqiy bog liqligi; 	
‘ ‘ 40 - o quv topshiriqlarining mantiqiy yakun topishi. ‘
Chizmachilikdan   ijodiy   o quv   topshiriqlari   tizimini   tayyorlashda   quyidagi	
‘
metodik tamoyillarga rioya qilinadi.
1. Ijodiy o quv topshiriqlarining o quv materialiga mosligi	
‘ ‘ .   O qituvchi	‘
o quv   topshirig ining   o quv   materiali   mazmuniga   tengligi   talabidan   kelib	
‘ ‘ ‘
chiqib,   o quvchilar   faoliyatini   boshqaradi.   Bu   tamoyil   o quv   materiali	
‘ ‘
mazmunini   to liq   o zlashtirish   mantig iga   rioya   qilish   yo li   bilan   amalga	
‘ ‘ ‘ ‘
oshiriladi.
2. Ijodiy o quv topshiriqlarining o quvchilarning yoshi, qiziqishi, bilish	
‘ ‘
imkoniyatlariga   mosligi.   Bu   tamoyil   o quvchilarning   o quv-biluv   faoliyatini	
‘ ‘
tashkil   etish,   boshqarish,   nazorat   qilish   talablarini   amalga   oshirishga
mo ljallangan. 	
‘
4.   Topshiriqlarining   izchilligi.   Bu   tamoyil   jarayonlarning   o zaro	
‘
aloqadorlik xususiyatlarini belgilaydi. 
5. O quv topshiriqlarining mantiqiy bog liqligi	
‘ ‘ .   Bu tamoyilga rioya qilish
yo li   bilan   o quvchilar   o zlashtirishining   davomiyligi   amalga   oshiriladi.   Shu	
‘ ‘ ‘
bilan   birga,   bu   tamoyil   o quv   topshiriqlarining   osonligi   va   qiyinligini,   soddaligi	
‘
va murakkabligini boshqarish mezoni sanaladi.
6. O quv topshiriqlarining mantiqiy yakun topishi	
‘ .  Bu tamoyil o quvchilar	‘
o zlashtirishining   sistemligi   g oyasiga   asoslanib,   o quv   topshiriqlari	
‘ ‘ ‘
to plamiga   qo yiladigan   pedagogik   talablarni   o rgangan.   Kompleksda,   uning
‘ ‘ ‘
yozishicha,   o quvchilarning   ijodiy   va   noijodiy   ishlariga   mos   keladigan,   dars	
‘
tiplari   va   uning   bosqichlari   bilan   uzviy   bog langan,   ham   sinf   jamoasining,   ham	
‘
alohida   o quvchining   bilish   ehtiyojlarini   ta minlaydigan   bilim,   ko nikma,	
‘ ’ ‘
malakalarni shakllantirish talablariga javob bera oladigan o quv topshiriqlarining	
‘
barcha turlari, tiplari mavjud bo lishi zarur.	
‘
Bundan   tashqari,   chizmachilik   ta limi   jarayonida   foydalaniladigan   ijodiy	
’
topshiriqlarning quyidagi turlarini ajratib ko rsatish mumkin:	
‘
-   o quvchilar   tomonidan   misol   va   masalalar   tuzish   hamda   ularni	
‘
o zgartirishga dior topshiriqlar;	
‘ 41 -   misol   va   masalalarni   biror   belgisiga   ko ra   guruhlarga   ajratishga   doir‘
topshiriqlar;
- taqqoslashga doir topshiriqlar;
- sharti yetishmaydigan topshiriqlar;
- ko p yechimli topshiriqlar;	
‘
- nostandart yechimga ega bo lgan topshiriqlar;	
‘
- mantiqiy xarakterdagi topshiriqlar;
-predmetlarning   fazoviy   holatini   almashtirish   bilan   bog liq   (predmetning	
‘
shakli yoki fazoviy holatini o zgartirish); 	
‘
-yig ish chizmalarini bajarishga aloqador, tasvirni rekonstruksiyalash, 	
‘
- ularni qisman almashtirish; 
- loyihalash elementlari bo lgan masalalar; 	
‘
-tavsif   bo yicha   moslamalar   va   ular   uchun   zarur   bo lgan   barcha	
‘ ‘
chizmalarni bajarish talab etiladigan ijodiy xususiyatdagi  masalalar. 
Mazkur   masalalar   oddiydan   murakkabga   didaktik   prinsipiga   asoslangan
bo lib,   ularni   murakkablik   darajasiga   ko ra   tabaqalashtirilgan   tizimi   ishlab	
‘ ‘
chiqilgan (2.6-rasm). 
1-daraja : reproduktiv harakterga ega bo lgan masalalar;	
‘
2-daraja :   o quvchilarning   ijodiy   qobiliyatini   past   darajada   faollashtiruvchi	
‘
masalalar;
3-daraja : o quvchilarning ijodiy qobiliyatini yuqori darajada faollashtiruvchi
‘
masalalar.    
Chizmachilik   darslarini   tashkil   qilishda   o quvchilarni   ijodiy   faoliyatga	
‘
yo naltirish   lozim.   Binobarin   chizmachilik   ta limi     zimmasiga   faol,   ijodiy	
‘ ’
izlanuvchan shaxsni tarbiyalash vazifasi yuklatilgan.  
Ijodiy   faoliyatni   rivojlantirish   nafaqat   o quv   jarayonini   muvaffaqiyatli	
‘
bajarishda,   balki   tarbiyaviy   vazifalarni   amalga   oshirish   uchun   ham   zarur,   bu   esa
pirovard   natijada   o quvchilarning   aqliy   qobiliyatini   rivojlantirishga,   mehnatga	
‘
hurmat va havasini tarbiyalashda muhim rol o ynaydi.	
‘ 42 43 2.6-rasm. Chizmachilikda qo llaniladigan masalalarning tabaqalashtirilgan ‘
tizimi. 44 Иккинчи боб бўйича хулосалар
1. Мактаб амалиётида фойдаланиладиган график топшириқлар,  ўқувчи
шахсини ва унинг билиш фаолиятини ривожлантириш,  ўқувчиларда мавжуд
бўлган   билимларини   ўқув   топшириқларини   бажаришга   сафарбар   этиш,
билиш   фаолиятини   ривожлантириш   воситалари   сифатида   гуруҳларга   бўлиб
таҳлил қилинди. 
2. Машқ ва масалалар ўқувчилар тафаккурига таъсир этиш даражасига
кўра табақалаштирилди.
  45 3.ТАЖРИБА-СИНОВ ИШЛАРИ.
Tajriba-sinov va nazorat sinflarida o‘quvchilar bilish faoliyatining rivojlanish
darajasi   haqida   obyektiv   va   keng   qamrovli   ma lumotlarni   olish   uchun   nazorat’
ishlarini o tkazishning quyidagi mezonlari asos qilib qabul qilindi: 	
‘
- didaktik   tajriba-sinov   ishi   davomida   o quvchilarning   bilim   va	
‘
malakalarini   baholash   uchun     to g ri   javob   soni   bilan   o lchanishi,   asos   qilib	
‘ ‘ ‘
olindi; 
- o quv   materialidan   samarali   foydalanish,   o quv   materialining	
‘ ‘
mazmunini   o zlashtirish   uchun   bilish   faoliyatining   faollik   darajasini   talab	
‘
qiluvchi topshiriqlar tanlash; 
- o quvchilar   bilish   faoliyatining   rivojlanganligini   tekshirish   va	
‘
ta minlashda topshiriqlarning bilish imkoniyatlariga mosligini ta minlash; 	
’ ’
- o quvchilarning yuqori darajadagi bilish faoliyatini butun dars davomida	
‘
saqlash   (dars   davomida   o quvchilar   faoliyat   turlari   navbat   bilan   almashtirib	
‘
turildi). 
Tajriba-sinov   va   nazorat   sinfi   o quvchilarining   bilish   faolligini	
‘
rivojlantirish   darajasi   to g risida   obyektiv   ma lumot   olish   uchun   nazorat	
‘ ‘ ’
ishlarini tayyorlashning quyidagi tamoyillari ishlab chiqildi: 
-   yechilishi   bo yicha   o quvchilar   bilish   faoliyatining   har   xil   darajasini	
‘ ‘
talab qiluvchi masala tizimini nazorat ishlariga kiritish; 
-   topshiriqlarning   murakkablik   darajasi   o quvchilarning   bilish   faolligi	
‘
darajasiga mos kelishi.
Tajriba     uchun   o tkazilgan   dars   jarayonlarida   ijodiy   topshiriqlar	
‘
qo llanildi.  Darslar umumiy o rta ta lim maktablarining 8 va 9-sinflarida grafik	
‘ ‘ ’
tayyorgarlik   mazmunida   bo lib   davlat   ta lim   standartlari   normativ   hujatlarida	
‘ ’
o z aksini topgan.	
‘
Quyida   chizmachilik   darsligida   mavjud   mavzularning   dars   ishlanmalarini
keltiramiz. 46 Mavzu. Tasvirlash elementlariga doir grafik masalalar echish. 
Darsning   ta limiy   maqsadi.  ’ O quvchilarga   loyihalash,   ijodiy   grafik	‘
masalalar va detalning fazoviy holatini o zgartirishga oid bilimlar berish.
‘
Darsning   tarbiyaviy   maqsadi.   Tasvirlash   jarayonida   ko p   fanlardan   har	
‘
tomonlama keng, atroflicha va ijodiy fikrlashni talab qilish zarurligini o quvchilar	
‘
ongiga singdirish.
Asosiy tushuncha va atamalar.   Tasvirlash , ijod, fazoviy holat .
Minimal   talablar .   Detalning   geometriyasini   qisman   o zgartirish,   ijodiy	
‘
grafik masalalar, detalning fazoviy holatini o zgartirish haqida bilimlar berish.	
‘
Dars   metodi .   So zlab   berish,   tushuntirish,   suhbat   o tkazish   va   darslik	
‘ ‘
bilan ishlash.
Dars jihozlari .   Tasvirlash ga oid plakat, modellar, detallar .
Darsning turi .   Yangi bilimlarni o zlashtirish	
‘ .
Darsning tavsifi .   Darslikda bayon etilgan.
Bilimlarni mustahkamlash uchun savollar. Darslikda berilgan.
Mustaqil ta lim	
’ .   Darslikda mashq (topshiriq) sifatida berilgan .
Ta limiy testlar	
’ .
1.Dizayn qanday ma noni anglatadi?	
’
A. Chizma.   B. Surat.   C. Fotografiya.    D. Reklama.
2.Chizma orqali amalga oshirilgan loyiha nima deyiladi?
A.Ijodiy loyihalash. B.Qayta ta mirlash. C.Yangi loyihalash.	
’
D.Loyihalashga kirmaydi.
3.Yangi   buyumlar   ixtiro   qilinayotganda   javobi   ko p   turli   bo lsa,	
‘ ‘
loyihalash natijasi nima deyiladi?
A. Ijodiy.   B. Nisbiy.   C. Qayta loyihalash.   D. Salbiy.
4.Loyihalashga doir ishlar nimalar bilan bog liq?	
‘
A.Turli chizmalar, eskizlar, texnik rasmlar bilan bog liq.	
‘ 47 B.Istiqbolli tasvirlar yasash bilan.
C.Yig ish chizmalarini tuzish bilan.‘
D.Konstruktor hujjatlarini tahlil qilish bilan.
5.Detal nima uchun qayta loyihalanadi?
A.Detal shaklini dizayn talabiga keltirish uchun.
B.Detalni kattalashtirish uchun.
C.Detalning shaklini o zgartirish uchun.	
‘
D.Detalni kichikroq qilib qayta yasash uchun.
Uyga vazifa.   beriladi. 
Mavzu. Detallar shaklini  o zgartirishga oid grafik masalalar.	
‘
Mashg ulotning   tashkiliy   qismidan   keyin   eskiz,   texnik   rasm   bajarish,   kesim	
‘
yuzalarini   shtrixlash   usullarini   takrorlash   va   uyga   berilgan   vazifani   tekshirib
baholagandan so ng,  yangi  mavzuni  tushuntirishga  kirishish.  Dastlab,  loyiha	
‘ lash
haqida umumiy tushunchalar beriladi. Haqiqatan ham loyihalash murak kab jarayon
bo lib,   u   loyihachidan   ko p   fanlardan   har   tomonlama   keng   bilimni   va   ijodiy	
‘ ‘
fikrlashni  talab qiladi. Lekin chizmachilikda bu jarayonni  tajribada sinalgan usul,
ya ni   boshlang ich   ko nikmalarni   berishdan   boshlash   zarur.   Detalning   avval
’ ‘ ‘
kichik   qismini   ko rsatilgan   nishon   chiziqlar   bo yicha   xuddi   gazlamani   qaychi	
‘ ‘
bilan kesganday olib tashlash, keyingi mashqlarda ba zi qismlarini boshqa shakl	
’
bilan almashtirish mashqlarini berish maqsadga muvofiqdir.
Darsda   detalning   shaklini   o zgartirishga   oid   loyihalash   olinadi   va	
‘
loyihalash   elementlariga   doir   grafik   masalalar   amaliy   mashg ulot   sifatida	
‘
o tkaziladi.	
‘
Darslikda   berilgan   mashqlardan   tashqari,   o qituvchi   ba zi   iqtidorli	
‘ ’
o quvchilarga   shu   mazmunda,   ammo   murakkabroq   shakllar   ustida   ishlashni	
‘
tavsiya qilishi mumkin.
Mavzu. Detalning fazoviy holatini o zgartirishga oid grafik ishlar.	
‘
Mashg ulotning   tashkiliy   qismidan   keyin   oldingi   darsda   o tilgan   mavzu	
‘ ‘
savol-javob usulida qisqacha takrorlanadi. 48 Mashg ulot   mavzusi   avvalgi   darslarning   mantiqiy   davomi   bo lib,   bunda‘ ‘
o quvchi   detalning   ma lum   qismini   emas,   balki   unga   to laligicha   qarab,   u	
‘ ’ ‘
ma lum   burchakga   burilganda   uning   ko rinishlari   qanday   bo lishini   ko z	
’ ‘ ‘ ‘
oldiga   keltirishi   va   fikrlashi   zarur   bo ladi.   Bu   jarayon   avval   o quvchi   fikrida	
‘ ‘
bajariladi,   so ngra   uning   tasavvurida   hosil   bo lgan   yangi   shakl   qog ozga	
‘ ‘ ‘
proyeksiyalar   ko rinishida   ko chiriladi.   O quvchi   bu   jarayonda   tayanch   shakl	
‘ ‘ ‘
sifatida   haqiqiy   tasvirni   ko rib   turgan   bo lsa,   konstruktor   o z   xayolida   hosil	
‘ ‘ ‘
bo lgan   shaklni   qog ozga   eskiz   sifatida   ko chiradi.   Demak,   bu   jarayon	
‘ ‘ ‘
o quvchining loyihalash yo nalishidagi  eng dastlabki  ko nikmalaridir. Albatta,
‘ ‘ ‘
bu   darsda   o qituvchi   o quvchilarning   shaxsiy   qobiliyatlariga   qarab   mashqlarni	
‘ ‘
bo lib berishi mumkin.	
‘
To g ri bajarilgan ishlar va qiyinlashtirilgan variantlarni bajargan o quv-	
‘ ‘ ‘
chilarni,   albatta   rag batlantirish   va   ularga   dasturdan   tashqari   mustaqil   ishlashiga	
‘
vazifalar berilishi maqsadga muvofiqdir.
Uyga vazifa.  O tilgan dars mavzusini mutolaa qilish, mashq bajarish.	
‘
NATIJA:
Ijodiy grafik topshiriqlar orqali o quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirish	
‘
muammosi bo yicha maktablar tajribasidagi holati o rganildi.	
‘ ‘
Tajriba masalalarini tavsiflash, ularni yechish vositalarini tanlash uchun tajriba
va   nazorat   sinflarida   o quvchilar   o zlashtirish   darajasi   to g risidagi	
‘ ‘ ‘ ‘
ma lumotga   ega   bo lish   zarur   edi.   Shu   bois   muammo   borasida   kerakli	
’ ‘
ma lumotlarni aniqlash bo yicha izlanishlar olib borildi va samarasini tekshirish
’ ‘
ishlari o tkazildi.	
‘
Tajribaning asosiy maqsadi:
  a)   chizmachilikni   o qitishda   bilish   faoliyatiga   nisbatan   o quvchilarning	
‘ ‘
qiziqishini   uyg otish,   grafik   topshiriqlar   mazmunidagi   topshiriq   ko rinishlari	
‘ ‘
to g risida tasavvurni shakllantirish, ularni bajarishdagi ahamiyatini ko rsatish;	
‘ ‘ ‘
b)   o qituvchilarni   chizmachilik   darslarida   kompyuter   texnologiyasidan	
‘
foydalanish metodikasi bilan tanishtirishdan iborat edi. 49 Bu davr uchun 8 va 9-sinf o quvchilariga mo ljallangan o quv materiali va‘ ‘ ‘
o qituvchilar  uchun metodik tavsiyalar  ishlab chiqildi. Tavsiya etilayotgan tizim	
‘
bo yicha   mashg ulot   o tkazish   usuli   bilan   o qituvchilarni   tanishtirish
‘ ‘ ‘ ‘
maqsadida   ular   bilan   suhbat   o tkazildi.   Bu   davrda   biz   tayyorlagan   animatsiyali	
‘
kadrlar  tizimidan chizmachilik darslarida foydalanildi hamda animatsiyali  kadrlar
tizimi qayta ko rib chiqildi va takomillashtirildi.	
‘
Tajriba-sinov ishlarida 2 ta sinfda o tkazildi. 42 ta o quvchi  2 ta guruhga	
‘ ‘
bo lindi. 1 tasi tajriba guruhi,  2-si nazorat sinflari sifatida belgilandi.	
‘
Avval   tajriba-sinov   izlanishida   qatnashgan   guruh   talabalarining   real   bilish
imkoniyatlari   tahlil   qilindi.   Buning   uchun   tajriba   guruhlarining         barchasida
tashxislash     ishlari   amalga   oshirildi:   tasvirni   idrok   qilish,   uni   fikran   tahlil   qilib
grafik  topshiriq  talab  etiladigan  og zaki   javobli  masalalar,  axborotlar  va  fazoviy	
‘
almashtirishlar   grafik   vositada   ifoda   etiladigan     masalalar   orqali   talabalarning
tajriba-sinov   ishlariga   tayyorgarlik   darajasi   aniqlandi.   Tajriba-sinov   ishlarida
ishtirok   etuvchi   o quv   malakalariga   qoniqarli   (+)   hamda   qoniqarsiz   (-)	
‘ “ ” “ ”
belgilar bilan qayd qilindi. Nazorat natijalari 1-jadvalda keltirilgan.               
1-jadval
Talabalarning tajriba-sinov ishlariga tayyorgarlik darajasi (foiz hisobida)	
Tajriba-sinov ishlarini	
o
tkazishda  tayyorgarlikka
‘	ega  bo
lgan talabalar 
‘	soni
Oquv malakalari	
‘
Tasvirni idrok qilish, tasavvur qilish, uni fikran tahlili
talab etiladigan og zaki javobli masalalar	
‘ Axborotlarni  grafik vositsida ifoda
etiladigan  masalalar
Chizma
haqida
tushunchaga
ega geometrik
jismlarni tahlil
qila oladi V┴H┴ W tekisliklar
sistemasini va detal
ko‘rinishlarini tahlil
qila oladi Proyeksiyalash
usullarini biladi Asosiy geometrik
jismlarni to‘g‘ri
burchakli
proyeksiyalarini
bajara oladi
42 72 70 62 51 44
Tajriba-sinov   ishlariga   jalb   qilingan   o quvchilarning   tayyorgarligi	
‘
«qoniqarli»   deb   topildi.   Demak,   ajratilgan   guruh   jamoalari   bilan   chizmachilik
darslarida   tadqiqot   muammosi   yuzasidan   tajriba-sinov   ishlarini   o tkazish	
‘
mumkin, degan xulosaga kelindi.
Topshiriqni   to g ri     bajarish   o quvchilardan   quyidagi   bilim,   ko nikma   va	
‘ ‘ ‘ ‘ 50 malakalarni   tadbiq   qilishni   nazarda   tutadi:   fazoviy   tasavvur,   detalni   V
┴ H
┴ W
tekisliklar sistemasida to‘g‘ri joylashtirish, bosh ko‘rinishni tanlay bilish, detalning
to‘g‘ri burchakli proyeksiyasi bo‘yicha fazoda uning yaqqol tasvirini tasavvur qila
olamiz,   yaqqol   tasviri   bilan   berilgan   detalni   tahlil   qilish   va   geometrik   jismlarga
ajratish.
         O quvchilarning chizmachilikdan o quv materialini o zlashtirish darajasini‘ ‘ ‘
aniqlash   bosqichida   fazoviy   tasavvur   va   bilim   darajasi   haqida   obyektiv   va   keng
qamrovli ma lumotlarni olish maqsadida nazorat ishlarini o tkazishning quyidagi	
’ ‘
mezonlari ishlab chiqildi: 
-didaktik   tajriba-sinov   ishi   davomida   talabalarning   bilim   va   malakalarini
baholash uchun  to g ri javob soni bilan o lchanishi asos qilib olindi; 	
‘ ‘ ‘
-o quv   materialidan   samarali   foydalanish,   o quv   materialining   mazmunini	
‘ ‘
o zlashtirish   uchun   bilish   faoliyatining   faollik   darajasini   talab   qiluvchi	
‘
topshiriqlar tanlash; 
Topshiriqlar talabaning bilish imkoniyatlariga mosligini ta minlash. 	
’
Nazorat   topshirig ining   mazmuni   quyidagicha	
‘ :   raqamlar   bilan
ko rsatilgan   detalning   ikki   ko rinishiga   asosan   harflar   bilan   ko rsatilgan	
‘ ‘ ‘
uchinchi ko rinishi topilsin.	
‘
Topshiriqni   to g ri     bajarish   talabadan   fazoviy   tasavvur,   detalni   V	
‘ ‘
┴ H
┴ W
tekisliklar   sistemasida   to‘g‘ri   joylashtirish,   detal   ko‘rinishlarini   tasavvur   qilish,
yaqqol   tasviri   bilan   berilgan   detalni   tahlil   qilish   va   geometrik   jismlarga   ajratish,
izlanuvchanlik,   ijodkorlik   kabi   bilim,   ko‘nikma   va   malakalarni   faollashtirishni
talab qiladi.
Talabalarning o‘zlashtirish darajasi besh ballik tizimda baholandi. 
Nazorat va tajriba sinflaridagi o‘quvchilar nazorat ishining umumiy natijasi 	
Kuzatilgan	
sinf
Tajribada
ishtirok etgan
sinflar N Баҳо
«5» «4» «3» «2»	
 
Tajriba sinf 20 4 10 4 2
Nazorat sinf 22 2 6 10 451 Eksperimental tadqiqot natijalari chizmachilik darslarida qo llanilgan ijodiy‘
grafik   topshiriqlari   chizmachilik   ta limi   mazmuniga,   o quvchilarning   bilim	
’ ‘
darajasiga   hamda   o quvchining   fazoviy   tasavvurni   faol   ishlashi   kabi   talablariga	
‘
mos bo lganda, o quvchilarda ijodiy faoliyat samaradorligi oshadi degan ishchi	
‘ ‘
farazning to g riligini tasdiqlaydi.	
‘ ‘
UMUMIY XULOSALAR
1.8-9-   sinflarda   chizmachilitkda   mavjud   va   fo llanib   kelinayotgan   grafik	
‘
topshiriqlar tahlil qilindi. Mazkur tahlilga ko ra «topshiriq» tushunchasining keng	
‘
qamrovli tushuncha ekanligi aniqlandi. 
2. Chizmachilik o qitish jarayonida o quvchilar qobiliyatining eng muhim sifati	
‘ ‘
o quvchilarda fazoviy tasavvurning tarkib topishi bo lib, bu  ijodiy topshiriqlarni	
‘ ‘
bajarish jarayonida qo l kelishi aniqlandi va asoslandi.	
‘
3.Maktab amaliyotida foydalaniladigan grafik topshiriqlar,   o quvchi shaxsini va	
‘
uning bilish faoliyatini rivojlantirish,   o quvchilarda mavjud bo lgan bilimlarini	
‘ ‘
o quv   topshiriqlarini   bajarishga   safarbar   etish,   bilish   faoliyatini   rivojlantirish	
‘
vositalari   sifatida   guruhlarga   bo lib   tahlil   qilindi.   Shunday   tahlilga   ko ra,	
‘ ‘
maktabda   chizmachilik   o qitish   jarayonida   o quvchilarda   fazoviy   tasavvur   va	
‘ ‘
mantiqiy tafakkurni rivojlantiradigan masalalarning turlari aniqlandi: 
a) chizmani o qish faoliyati bilan bog liq masalalar; 	
‘ ‘
b) chizmani chizish bilan bog liq masalalar;	
‘
4.Mazkur   bobda   o quvchilarning   mustaqil   masala   tuzib   bajarishga   o rgatish	
‘ ‘
bilan   uning   samaradorligi   bayon   qilindi   hamda   ilmiy   tadqiqotning   samaradorligi
tahlil qilindi. 
5.O quvchilarning   ijodiy   topshiriq   bajarish   jarayonida   bilish   faoliyatini	
‘
rivojlantirishga yo naltirilgan tajriba-sinov ta limi natijasida bilish faoliyatining	
‘ ’
rivojlanishi   va   takomillashuvida   sezilarli   ijobiy   o zgarishlar   sodir   bo lib   u	
‘ ‘
ta lim samaradorligini oshirishga yordam berdi.	
’
6.Chizmachilikda murakkablik darajasiga qarab tuzilgan ijodiy topshiriqlar tajriba
sinflarida   tatbiq   etildi.   O quvchilarning   topshiriqlarni   bajarish   natijasi   uning	
‘ 52 samaradorligini   tasdiqladi.     Topshiriqlarni   ishlab   chiqilgan   metodika   asosida
bajarish o quvchilarning bilim darajasini sezilarli darajada oshirdi. Tajriba guruhi‘
o quvchilarining   o zlashtirishi   nazorat   guruhiga   nisbatan   o rtacha   9     10	
‘ ‘ ‘ –
foizdan yuqori bo ldi. 	
‘
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI	
‘
1. Karimov   I.A.   Barkamol   avlod   orzusi.   Tuzuvchilar:   Sh.Qurbonov   va
boshqalar.    T.: Sharq, 1999. .	
–
2. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi.   T.: Sharq, 1997. 	
–
3. O zbekistonning  ta lim konsepsiyasi.   T.: Sharq, 1997. 	
‘ ’ –
4.   Barotov Sh.R. O quvchi shaxsini  o rganish usullari.   T.: O qituvchi,	
‘ ‘ – ‘
1995. 
5.  Vasilenko YE.A. Metodika obucheniya chercheniyu.   M.: Prosvesheniye,	
–
1990. 
6. Dembinskiy S.I., Sevastopolskiy N.O. O rta maktabda chizmachilik darslari.	
‘
 T.: O qituvchi, 1978. 	
– ‘
7.   Yodgorov.   N.J.   Chizmachilikda   fazoviy   tasavvur   //   Xalq   ta limi.	
’
Toshkent,  2001. - №2,  	
–
8. Jumaniyozov   Q.S.   Umumta’lim   maktab   o‘quvchilarining   geometrik
tasavvurini rivojlantirish metodikasi: Ped. fanl. nomz. ...dis.  – T.: 2001.
9.   Ziyomuhammadov   B.,   Abdullayeva   Sh.   Ilg‘or   pedagogik   texnologiya:
nazariya va amaliyot. – T.: Abu Ali Ibn Sino, 2001. 
10.   Zokirov   I.I.   Ta lim   jarayoniga   yangi   pedagogik   texnologiyalarni   tatbiq	
’
etishning nazariy-amaliy asoslari.: Ped. fanl. nomz. ...dis. avtoreferati.   T.: 2005. 	
–
11.  Isayeva  M. Sh. Chizmachilikdan    topshiriqlar.   T.: O qituvchi, 1992. 	
– ‘
12. Nishonova   Z.T.   Mustaqil   ijodiy   fikrlashni   rivojlantirishning   psixologik
asoslari: Ped. fanl. dokt. ... dis.   T.: 2005. 	
–
13. Odilov P., Rahmonov I., Hurboyev N. Chizmachilik IX sinf uchun darslik. 53  T.: Sharq, 2004. –
14. Odilov P., Rahmonov I., Hurboyev N. Chizmachilik VIII sinf uchun darslik.
 T.: Sharq, 2004. 
–
15. Rahmonov I. Chizmalarni chizish va o qish.   T.: O qituvchi, 1992. 	
‘ – ‘
16. Raxmonov I.T. Chizmachilikdan didaktik o yinlar.   T.:O qituvchi, 1992.	
‘ – ‘
17. Umronxo jayev   A.   Maktabda   chizmachilik   o qitish   metodikasi.     T.:	
‘ ‘ –
O zbekiston, 2002. 	
‘
18. Umronxo jayev   A.   Maktabda   chizmachilik   o qitish.     T.:   O qituvchi,	
‘ ‘ – ‘
1991.
19. Umronxo jayev A. Maktabda chizmachilik o qitishni takomillashtirish. 
‘ ‘ –
T.: O qituvchi, 1993. 	
‘ 54 ИЛОВА
1.   Берилган   икки   кўриниш   асосида   учинчи   кўринишни   шундай
танланки, натижада унинг яққол тасвири ўзгариб, камида 10 та деталь ҳосил
бўлсин.
2. Икки кўриниши берилган деталларнинг бир-бирдан фарқи айнан бор
ёки йўқлиги унинг яққол тасвирини чизиш орқали аниқлансин.      
4.   Тўрта   ўқувчи   детальнинг   фронтал   проекциясини   бир   ҳил   ҳосил
қилишди.а)   Аммо   унинг   горизонтал   проекциясига   навбат   келганда   эса   улар
уни ҳар хил бажаришди.б)  Қайси ўқувчи топшириқни туғри бажарган экан?
Балки ҳамма жавоблар тўғридир? 
5.Ўйлаб   кўринг-чи,   берилган   модельларнинг   тасвири   қандай
кўринишга эга?
6.   Берилган   икки   кўриниш   асосида   учинчи   кўриниш   ҳамда   яққол
тасвир ҳосил қилинсин. 
7.   Оддий   детальларнинг   тасвирини   ҳосил   қилиш   орқали   билимизни
синаб   кўринг.   Жадвал   катакларида   8   та   вертикал   ва   горизонтал   ҳолатда
берилган   детальнинг   проекциялари   берилган.   Шу   орқали   2   та
параллилопипеддан   иборат   бўлган   детальларнинг   яққол   тасвири   ҳосил
қилинсин. 
8.  2  та  цилиндрик  уюқли,  ўзаро   кесишган  4  та   ҳар  хил  кўринишга   ега
бўлган тасвир берилган. Бу уюқни тўлиқ ёпиш учун тиқин қандай кўринишга
эга бўлиши керак?  55 9. Тасаввурни бойитинг. Расмда бир рангда ишланган контурли тасвир
яъни   деталнинг   3та   проекцияси     шарт   сифатида   олинган.   Шундан
фойдаланиб   проекция   кетма-кетлик   қоидасига   мувофиқ   унда   етишмайдиган
чизиқлар ҳамда деталнинг яққол тасвири ҳосил қилинсин. 
10. Детальнинг 3та проекцияси айнан ГОСТ сўзида ифодаланган бўлиб
бунда   С   ҳарфи   қўшимча   горизонтал   таъсвир   сифатида   қаралган.   Шундан
фойдаланиб   детальнинг   3та   проекцияси   ҳамда   яққол     таъсвир   ҳосил
қилинсин.  56 57 58 59 60 61 62
Купить
  • Похожие документы

  • Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish
  • Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi
  • «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi.
  • Umumta’lim maktablarida o’quvchilarning musiqaviy madaniyatini shakllantirish
  • Zardo’zlik san’atining tarixiy rivojlanishi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha