Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 4.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

«Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi.

Купить
«Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash metodi.
 
Mundarija:
KIRISh ..………………………………………………………………
I-BOB. Shar q  miniatyura san'atining ta'lim tizimida tutgan  o	
’ rni	………………
…………… ……………………………………………
1.1. Sharq miniatyura san ati .	
’ …………………………… ..	…………………
1.2.  Miniatyura san atining mustaqillik davridagi o ziga xos   	
’ ’
        xususiyatlari … ..
…………………………………………………  
1.3.   :   «Ov»   mavzusida   miniatyura   kompozitsiyasi   ishlashning   pеdagogik
tеxnologiyasi va uning o’quv jarayonida o’ziga xosligi .....................................
II-БОБ.   Miniatyura   uslubida   “ov”   mavzusida   kompozitsiya   ishlashning
amaliy–ijodiy asoslari  …………….........................…….......................
2.1.  .  Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya ishlashning  bir soatli
dars ishlanmasi.............………………………...................................................
  2.2. Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya ishlash нинг  бадиий
таҳлили ва у слубий тавсиялари......................................................................
XULOSA… ……………………………………………………………...
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI………………...
ILLY U STRAT S IY A LAR… ……………………………………………..
1                                                          Kirish
         «Biz kishilarning siyosiy ongi,
 dunyoqarashini boshqarish emas,
 balki boytish, yuksaltirish,
 insoniylik ruhida, umumjahoniy
 me yorlar asosida tarbiyalash yo lidan’ ’
 bordik» 
I.Karimov.
Mustaqillik davri jamiyatimizda sodir bo lgan siyosiy, iqtisodiy, madaniy	
’
o zgarishlar albatta rangtasvir san’atini chetlab o tmadi. 	
’ ’
O tgan   qisqa   vaqt   davomida   o zbek   miniatyura   san’ati   jahonga   tanila	
’ ’
boshladi. Bir qator miniatyura ustalari jahon saҳnasida, xalqaro ko’rgazmalarda o’z
milliy asarlari bilan ishtirok etishdi. 
Mustaqilligimizning   dastlabki   kunlaridanoq   ajdodlarimiz   tomonidan
ko’pasrlar mobaynida yaratib kelingan g’oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy
merosni   tiklash   davlat   siyosati   darajasiga   ko tarilgan   nihoyatda   muxim   vazifa	
’
bo lib qoldi.	
’
Ushbu   malakaviy   bitiruv   ishida   milliy   miniatyura   san’atida   to y	
’
marosimini   tasvirlab,   ma’naviy   qadriyatlarimizni   tiklash   milliy   o zlikni	
’
anglashning   o sishidan,   xalqning   ma’naviy   sarchashmalariga,   uning   ildizlariga	
’
qaytishdan iborat uzviy, tabiiy jarayon deb hisoblayman.
Xalqimiz   siyosiy   Mustaqillik   va   ozodlikni   qo lga   kiritgach,   o z	
’ ’
taqdirining   chinakam   egasi,   o z   tarixining   ijodkori,   o ziga   xos   milliy	
’ ’
madaniyatining soxibiga aylandi.
Biroq shuni xam ta’kidlash kerakki, ma’naviy qadriyatlarimizni xamda biz
uchun   muqaddas   bo lgan   diniy   qadriyatlar   va   an’analarni   qaytarish   va   tiklash,	
’
o zligimizni anglash ancha murakkab sharoitda yuz berdi.	
’
2 Prezidentimiz I.Karimov tomonidan yurt kelajagi uchun ilm-fan, san’at va boshqa
sohalarga   ko proq   e’tiborni   kuchaytirmoqdalar.   O zbekistonning   mustaqillika’ ’
erishuvi jamiyat hayotida muhim o zgarishlarni amalga oshirishga imkon yaratdi.	
’
Bu   o zgarishlar   mamlakatni   yangi   yo ldan   ravon   odimlashi,   erkin   va	
’ ’
demokratiya   asosida   taraqqiy   eta   borishi,   rivoj   topgan   mamlakatlar   qatoridan
o rin   egallashi   uchun   qaratilgandir.   Yangi   rivojlanish   yo lida,   ayniqsa,   xalq	
’ ’
ma’naviyatini,   miliy   g oyani   yuksaltirish   va   mustahkamlash   muhim   ahamiyat	
’
kasb   etishi   qonuniydir.   O tmish   madaniy   merosimizni   yaratib   bergan   atoqli	
’
olimlar,   donishmandlar,   san’atkorlar,   davlat   arboblari,   hayoti   va   ular   qoldirgan
ma’naviy   merosni   o rganish   masalasiga   hozirda   davlatimiz,   yurtboshimiz   juda	
’
katta e’tibor bermoқdalar. 
Ilm – fan, mumtoz adabiyotning tarkibiy qismi bo’lmish kitobat san’ati – xattotlik,
lavvoxlik,   jadvalkashlik,   muzaxxiblik,   muqovasozlik,   va   rassomchilik   ham
o’zining   yuksak   taraqqiyot   darajasiga   ko’tarildi.   O’sha   davr   boshida   Mir   Ali
Tabriziy tomonidan yaratilgan eng go’zal  nasta’liq yozuvi  yetakchi  o’rin egallab,
bu  yozuvni   puxta  egallagan   Jafar   va   Az’xar   Boysunquriy,   Abdurahim   Xorazmiy,
Sulton   Ali   Mashxadiy,   Mir   Ali   Xeraviy  kabi   xattotlar,  Ustod   Abdulhay,   Mansur,
Ғiyosiddin   Naqqosh,   Pir   Aҳmad   Bog’ishamoliy,   Mirak   Naqosh,   Shoh   Muzaffar,
Qosim   Ali   Chehrakusho,   Yoriy   Muzahhib,   Xoji   Muhammad,   Jamolliddin   Yusuf
kabi miniatyurasozlar o’z sohalarida ustod san’atkorlar bo’lib, Samarqand va Hirot
xattotlik maktablarining shuhratini dunyoga taratdilar.  
SHu   sababli   o zbek   miniatyurasi   rivoji   yo lida   yaratilgan   a’ananaviy   to y	
’ ’ ’
marosimlariga   bag ishlangan     miniatyura   asari   -   dissertatsiya   mavzuimni	
’
mazmunli   keng   ko lamli   kompozitsiyada   ochib   berishni,   shu   bilan   bir   qatorda
’
zamonaviy   miniatyura   muammolarini   o rganib,   uni   tanlagan   mavzuimda   yoritib	
’
berishni oldimga maqsad qilib qo ydim.	
’
Mavzuning   dolzarbligi.   Mavzuning   dolzarbligi   shundan   iboratki,   miniatyura
san’ati   qadimiy   qo lyozma   san’ati   bo lib,   bu   san’at   orqali     ko plab   tarixiy	
’ ’ ’
ma’lumotlar   olingan.   Ushbu   qadimiy   an’analari   hozirda   zamonaviy   miniatyura
san’atida   qanchalik   qo llanishlishi   va   ularning   yangi   texnikasi,   syujetlardagi	
’
3 mumtozlik   qiyofalarini   o rganish   bugungi   kun   tadqiqotlarida   kamdan-kam’
uchraydi 
                Zamonaviy   jarayonda   miniatyuraning   yangi   ko rinishdagi   shakllari     har	
’
qanchalik   ko rinmasin     milliy   va   o zbekona   uslublar   albatta   o z   o rnida	
’ ’ ’ ’
qolaveradi. 
                Miniatyura   san’atining   nafis   naqshlari   va   nozik   bezaklarini   vujudga
keltiradigan   ma’naviy   (ruhiy)   ranglar   ijodkorning   beғubor,   insoniy   his-
tuyg’ularini, inson tabiatidagi  botiniy poklik, ichki  emotsional  holatini o’zida aks
ettiradi. 
                    O’zbek   xalqining   badiiy   merosi,   uning   jahon   san’ati   tarixidagi   o’rni,
taraqqiyot   bosqichlari   va   zamonaviy   yo’nalishlarini   chuqur   o’rganish   hamda
rivojlanishi   istiqbollarini   belgilashdan   milliy   mustaqillik     g’oyalariga   mos
tadqiqotlar   sn’at   asarlarini   yaratish   va   ularni   ommaga   tarғib   etish   biz
bitiruvchilarning vazifalaridan bittasiga kiradi. 
Malakaviy   ishning   o z   oldiga   maqsad     va   vazifa   qilib   qo ygan   umumiy	
’ ’
kontseptual   yo nalishga   javob   bergan   holda   quyidagi   ish   tuzilmasini   belgilab	
’
berdi.   Ular   kirish,   ikkita   bob,   xulosa,   foydalanilgan   adabiyotlar   ro yhati   va	
’
illyustratsiyalar ro yhatidan iborat. Miniatyura tarixi haqida qisqacha  ta’rif.	
’
Qadimgi   noyob   qo lyozmalar   ichida   bizgacha   saqlanib   qolgan   nafis,   mo jaz	
’ ’
rasmlar   alohida   o ziga   xos   go zallik,   nafosat   olamiga   ega.   Ulardagi   yorqin
’ ’
ranglar, nozik chiziqlar va ajoyib mutanosiblik hamon tomoshabinga   estetik zavq
baғishlaydi.   Shuning   uchun   ham   bu   rassomlik   obidalari   jahonning     eng   nufuzli
muzey, kutubxona va majmualarida  asrab – avaylamoqda. 
Mavzuning   o’rganilishi .   Yosh   avlodga   yaxshi   ta'lim-tarbiya   bеrish,
ularga   tasviriy   san'atning   miniatyura   uslubida   panno   eskizini   ishlashga
tayyorlash,   miniatyuraning   afzalligi,   ijodiy   maxsuldorligi,   foydasi,   rassom   va
rassom   pеdagoglarining   fazilatlari   to’g’risida   bir   qator   ijod   namoyandalari   o’z
asarlarida   bеbaho   fikrlarni   bayon   etganlar.   1970-yillarda   O’zbеkistonning   bir
qator   rassomlari   va   xalq   ustalari   ushbu   ajoyib   san'at   turini   qayta   tiklashga   bеl
bog’ladilar.   Ular   orasida   taniqli   o’zbеk   musavviri   Chingiz   Axmarov,   o’sha
4 paytda   yosh   va   navqiron   san'atkorlar   Niyozali   Xolmatov,   Shomahmud
Muhammadjonov, Abduvosit Hambarov, G’ayrat Kamolov. Munira Sotiboldiеva
va   boshqalar   bor   edi.   Ijodiy   ustaxona   tashkil   etilib,   unga   o’z   asarlarida   Sharq
miniaturasining   ko’p   asrlik   an'analarini   izchillik   bilan   rivojlantirib   kеlayotgan
rassom   Chingiz   Axmarov   rahbarlik   qildi.   Mutaxassislarning   aniqlashicha
Sharqdagi   tosh   qog’ozdan   ishlangan   buyumlarga   naqsh   solish   usuli   Fеdoskino,
Palеx,   Mstеra,   Xoluy   markazlariga   mansub   miniatura   san'atiga   o’xshab   kеtar
ekan.   Sanamnavislik   usullarini     mеros   qilib   olgan   rus   miniatura   ustalari
qo’llaydigan   badiiy   ifodalash   vositalarining   nеgizi   sifatidagi   jo’shqin   rangtasvir
usuli   ko’p   jihatdan   Sharqning   o’rta   asrlardagi   miniatyurachilari   tajribasini
eslatadi.     Palеx   naqshlar   bilan   tanishish   O’zbеkistonlik   ustalarni   O’rta   Sharq
miniaturasining   mumtoz   namunalariga   murojaat   etishga   undadi.   Miniatyura
rangtasvirining   an'anaviy     panno   eskizini   ishlash   san'atiga   kirib   kеlishi,
O’zbеkiston   rassomlarining   ijodiy   amaliyotida   san'atning   yangi   turi   -   lakli
miniaturaning   paydo   bo’lishiga   asos   bo’ldi.   Lakli   miniatura   san'atining
shakllanish   jarayoni   murakkab   kеchdi.   O’tgan   20   yil   mobaynida   ijodning   ushbu
turi   rivojida   ikkita   tamoyil   ayon   bo’ldi.  Birinchisi   -   miniatura   rangtasviri   badiiy
mеrosiga ijodiy yondashgan holda va naqshin syujеtda zamonaviy voqеlikni aks
ettirish bo’lsa, ikkinchisi - mumtoz miniaturaning badiiy qonun-qoidalariga qat'iy
rioya qilishdan iborat.
      Ushbu   bitiruv   malakaviy   ishi   mavzusi   bo’yicha   nazariy   jihatdan   to’liq
yoritgan   bironta   maxsus   mеtodikani   ko’rsata   olmaymiz.   Ammo   pеdagoglar
tomonidan   pеdagogik   tеxnologiyalarga   doir   adabiyotlardan   biz   mavzuni
chuqurlashtirib   o’rganishga   qaratilgan,   mavzuning   moqiyatini   anglashga   xizmat
qiladigan   mеtodika   va   tеxnologiyalarni   o’rganib,   ularni   tasviriy   san'atda
“Miniatyura uslubida ov manzarasi ishlash” mavzusi orqali  yoritishimiz mumkin. 
Bitiruv   malakaviy   ishining   maqsad   va   vazifalari .   Tasviriy   san'at
darslarida”     «Ov»     mavzusini   yoritish   mеtodikasi   orqali   rassom   pеdagog   avvalo
o’quvchi-o’quvchining   ijodiy   tafakkuri   va   ijodiy   qayolini   yanada   rivojlanishiga
erishadi. Shuningdеk,  o’quvchilarni estеtika va san'at asoslari bilan qurollantiradi,
5 tabiatdagi,   jamiyatdagi   va   san'atdagi   go’zallikni   ko’ra   bilishga   o’rgatadi.
Shuningdеk,   bu   mavzu   ayniqsa,   o’quvchilar   nafosat   tarbiyasi   uchun   qoyat   zarur,
qar soatda, har daqiqada kеrak bo’ladigan – rasm chizish ko’nikmasini bеradi. Bu
rasm   chizishni   bilish   o’quvchi,   ayniqsa,   rassom-pеdagoglar   uchun   shunchalik
zarurki,   -«Rasmni   ko’rgan   soqov   ham   tilga   kiradi»   -   dеgan   iborani   eslab   o’tish
o’rinli edi. Dеmak, o’quvchini rasm chizishni bilishida boshqa o’quv prеdmеtlarini
o’qitishda ham rasmdan yaxshi foydalanish imkoniyati tuqiladi. 
Yuqoridagilardan   ko’rinib   turibdiki,   ta'lim   muassasalarida   “Miniatyura
uslubida panno eskizini ishlash” mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi o’z oldiga: qar
tomonlama   ma'naviy,   madaniy   saviyada   shakllangan   o’quvchini   tayyorlash,   unga
estеtika,   san'at   va   rеalistik   tushunchalarni   bеrish   va   miniatyura   uslubida   panno
eskizini   ishlash   ko’nikmalarini   singdirish   maqsadini   qo’ygan   holda   faoliyat
ko’rsatadi. 
Yuqoridagi   ancha   murakkab   va   mas'uliyatli   maqsaddan   kеlib   chiqilgan
holda ushbu bitiruv malakaviy ishi o’z oldiga: 
-   O’quvchi-o’quvchilarga   tabiat   va   jamiyatdagi   narsa   va   qodisalarni
kuzatish, “Miniatyura uslubida panno eskizini turli shakl va qajmda ishlash, yaxlit
holda ko’rish, ularni ilmiy asosda idrok etishga o’rgatish; 
-   O’quvchilarni   badiiy   didini,   estеtik   tushunchasini,   matеrialistik   va
idеalistik   dunyoqarashini,   go’zallik   olamini   va   ijodiy   istе'dodini,   ijodkorlik
qobiliyatini tarbiyalash;
-   «Ov»   mavzusida   miniatyura   kompozitsiyasi   ishlash   bilish,   ularni
ijodkorlik asosida bajarish bo yicha malaka-ko nikmalar qosil qilish; ’ ’
-   tasviriy   san'at   olamidagi   miniatyura   uslubida   ishlangan   san'at   asarlarini
ko ra bilishni, idrok etishni, tushunib, ularni past saviyadagi, qalbaki rasmlardan	
’
far?lay olish ko nikmalarini bеrish; 	
’
-   o’quvchilarga   miniatyura   uslubida   ov   manzarasi   eskizini   ishlash
pеdagogik   tеxnologiyasi   orqali   o’rgatishning   eng   oson,   qisqa,   ilmiy   asosda
6 bo’lishining   zamonaviy   uslubi,   didaktik   printsiplari   bilan   tanishtirish   kabi
mazmunga ega bo’lgan vazifalarni qo’yadi. 
Ilmiy,   amaliy,   ijodiy   ahamiyati.   “Miniatyura   uslubida   panno   eskizini
ishlash”   orqali     bilishga   bo’lgan   qiziqishni   uyqotish,   panno   tushunchasi   va
mazmunini   yoritish     haqida   saboq   bеrish   bugungi   kunning   dolzarb   muammosi
sifatida   qal   etilishini   talab   etayotgan   muhim   masaladir.   Shuningdеk,   ushbu
mavzuni   yoritishda   yangi   pеdagogik   tеxnologiyaning   o’rni   va   ahamiyati,   ilqor
tеxnologiyalar   va   pеdagogik   tеxnologiyalardan   foydalanib   yoritish   avvalo,
o’quvchi   ongida   miniatyurada   uslubida   ov   manzarasi   eskizini   ishlash   haqidagi
tasavvurlar   shakllanishi   va   yangi   ma'lumotlar   bilan   boyitilishiga   kеng   imkon
bеradi, miniatyura janrida rasm chizish san'atining sirli qirralarini o’rganish, ularni
rеal  ko’rinishda tasvirlash  va o’rganishda,    kеrak bo’lsa  qiziqishda  ilmiy, amaliy,
ijodiy ahamiyatga ega.
-Mavzuning   prеdmеti.   :   «Ov»   mavzusida   miniatyura   kompozitsiyasi   ishlash
mеtodikasi va uning dars ishlanmasi.
- Mavzuning ob'еkti .  «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi.
 -Mavzuning malakaviy yangiligi . 
-“Miniatyura   uslubida   ov   manzarasi   kompozitsiyasi.   ishlashni   yangicha
yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan  mеtodikasi;
-“Miniatyura uslubida ov manzarasi kompozitsiyasi  ishlash” mеtodikasining ta'lim
samaradorligini oshirishdagi o’rni;
«Ov»   mavzusida   miniatyura   kompozitsiyasi   ishlash   mеtodikasining   ta'lim
jarayonlarida amalda joriy etilishi ushbu bitiruv malakaviy ishining yangiligidir.
       
7 I-BOB. Sharq miniatyura san'atining ta'lim tizimida tutgan o’rni
1  1. Sharq miniatyura san’ati
             Jahon tasviriy san’ati xazinasidan munosib o’rin olgan miniatyuralar Sharq
xalqlarining  mushtarak  badiiy merosidir. U  an’anaviy kitobat   san’atining tarkibiy
qismi   bo’lib,   qadimgi   nodir   qo’lyozmalarni   ziynatlash   bilan   birga,   mazkur
asarlaridagi   ilғor   insonparvarlik   g oyalari,   oliyjanoblikka   bo lgan   intilish,’ ’
go zallik to g risidagi  tasavvurni ifodalashga ham xizmat qilgan.	
’ ’ ’
                    Ijodkorlar     xattot,   rassom,   muqovasoz   va   boshqalarning   ijodiy	
–
hamkorligida   yaratilgan   nodir   qo lyozmalar   o sha   davr   madaniy,   ijtimoiy	
’ ’
hayotini   hamda  badiiy    estetik   qarashlarini  o rganishda   qimmatli  manbalardan	
– ’
hisoblanadi. Ularga o sha davr san’at seҳridan ulush berib, ilhomlantiradi.	
’
                      Yaqin   va   O’rta   Sharq   madaniy   markazlari   bo’lmish   Bog’dod,   Tabriz,
Samarqand, Buxoro, Xirot, Sheroz kabi shaharlarda       X – XIX  asrlar davomida
maxsus miniatyura maktablari mavjud bo’lib, ba’zan yuksak darajada rivojlangan,
ba’zan esa tanazzulga yuz tutgan.
                     Har bir rassomlik markazida o ziga xos badiiy   ifodaviy xususiyatlari	
’ –
yuzaga kelishi bilan birga, ularning barchasi Sharq miniatyura san’atining ranglar
sofligi   va   yorqinligi,   chiziqlarning   nafisligi   va   nozikligi,   tasviriy   uslubning
dekorativ hosiyati bilan harakterlanadi.
                      Miniatyura   nodir   qo lyozmalar   ziynatlari   bo lmish   shams,   zarvaraq,	
’ ’
unvon,   hoshiya   naqshi,   lavha,   xotima   kabi   bezaklar   bilan   umumiy   uslubiy
uyg unlikka ega. Bu kitob ziynatlarining dekorativ xususiyati  ular yaratilgan davr	
’
dunyoqarashi, tafakkur tarzi bilan bevosita bog liqdir.	
’
8                      Nafis  mo jaz  rasmlar  asosan   ilmiy, badiiy  va tarixiy asarlarining  nodir’
qo lyozmalarini     bezashga   xizmat   qilgan.   Rassomlar   asarlarining   yetakchi	
’
g oyalari va asosiy qaxramonlari obrazlarini ranglar vositasida ifodalaganlar. Shu
’
sababli   miniatyura     san’ati   taraqqiyotiga   Sharqning   atoqli   allomalari   Muhammad
ibn   Muso   al   Xorazmiy,   Abu   Rayhon   Beruniy   miniatyura   tasviriy   san’atning   eng
murakkab san’at turlaridan biridir. O’rta Osiyoning rangtasvirida miniatyura qadim
zamonlardan   buyon   shakllanib   kelmoqda.   Sharq   miniatyuralari   uzoq   yillardan
buyon   Sharq   va   G’arb   olimlari   tomonidan   bir   necha   bor   o’rganilib   badiiy   taҳlil
jarayonini   interpritatsiya   qilib   kelinmoқda.   Ayni   paytda   Sharq   miniatyuralarini
ma’no jihatdan talqin qilish dolzarb bo’lib turibdi. 
                Miniatyura   san’ati   –   O’rta   Sharq   mamlakatlari   badiiy   merosining   ajoyib
sahifalaridan birini tashkil etgan va umuminsoniy madaniyat xazinasini durdonalar
bilan bezatilgan yuksak san’atdir. 
        Bu san’atning ildizlari tarixning eng teran qatlamlariga borib taqaladi. O rta	
’
Sharq   mamlakatlarida   badiiy   bezatilgan   Qadimiy   qo lyozmalarga   oid   ilk	
’
ma’lumotlar bizning eramizgacha bo lgan 7   6 asrlarga tegishlidirki, undan beri	
’ –
bu   yerlarda   taraqqiyoti   xar   biri   o ziga   xos,   bir   necha   bosqichlarni   bosib   o tdi.	
’ ’
Uslublar, estetik ideal o zgardi. Bu holl tabiiy ravishda kitob bezash san’atida aks	
’
etdi. 
              Tarix   zardushtiylik,   buddizm,   monaviylik   nestorianlik   talimotiga   e’tiqod
qilgan   davrlarda   naqsh   va   zarnigorlik   san’atining   saviyasi   yuksak   bo lganini	
’
ko rsatuvchi   bir   qancha   ma’lumotlarni,   ashyoviy   dalilni     qadimiy	
’ –
qo lyozmalardan   qolgan   parchalarni   bizgacha   yetkazib   keldi.   Lekin   bu   san’at
’
ayniqsa   O rta   asrlarda,   rivojlanayotgan   feodalizm   sharoitida   mazkur	
’
mamlaktlarning   arablar   tomonidan   iste’lo   etilganidan   va   majburiy   tarzda
musulmonlashtirilganidan   keyin   juda   yuksalib   ketdi.     Pireneydan   Hindistonga
qadar  hamraydigan,  qabilalari,  tillari   turlicha  bo lgan aholi   yashaydigan  yerlarni	
’
yangi   mafkuraviy   asos   islom   mehvarida   birlashtirgan   ulkan   halifalik   va
mamlakalar   o rtasida   har   tomonlama   madaniy   muomila,   yaqin   munosabatlar	
’
vujudga   keldi.   Arab,   grek,   Vizantiya,   hind,   O rta   Osiyo,   eron   madaniyati	
’
9 ananalarichatishuvi natijasida yangi xalifalik san’ati shakillanadi. Islom ta’limotiga
asoslangan   yangi   tirixiy     madaniy   biolik   o zining   g oyaviy     falsafiy   va– ’ ’ –
estetik   kontsepitsiyalarida   ko pvaqtmusulmolikkicha   amal   qilgan   mahalliy	
’
madaniyt   muvaffaқmyatlari   va   printsmplariga   suyanar   edi.Sharq   miniatyuralarida
aks   etgan   tasirlar   ma’no   jixatidan   chuqur   mazmunga   ega.   Bularda   irfoniy
tushunchadar,   g’oyalar,   fikrlar   va   qarashlar   o’z   aksini   topgan.   Shu   ma’noda
markaziy   Osiyo   miniatyuralaridagi   ma’no   va   mazmundorlikni   anglash   uchun
bizning   nazarimizda     tasavuf   istiloxatidan   ham   foydalanish   mumkin.     Chunki   bu
miniatyuralar   mualliflari   tasavvuf   ma’rifatidan   xabardor   bo lishi,   tasvirda	
’
muayyan g oyalar va ma’nolarini berishga intilganlar. 	
’
           Har bir jaiyatda, har bir sohada belgilangan qoidalar mavjud. miniatyurada
ham   qonun   qoidalar   ham   talaygina   bo lmasin,   u   o qib   o rganish,   malum   bir	
’ ’ ’
ustozdan     yillar   davomida   mashq   qilishi   zarur   bo ladi.   Tasviriy   san’atning	
’
miniatyura   turida   mukammal   qoida   chegarasidan   chiqib   ketishlikning   iloji   yo q.	
’
Aks  holda  asar   o z  turini  yo qotadi.  Shubhasiz   miniatyura   san’ati   haqida  so z	
’ ’ ’
boshlar ekanmiz, shubhassiz har bir miniatyurachi rassom xaqida ma’lum ma’noda
xayotiy   voqealarni   yoxud   odamlarni,   gohi   shodlik     gohi   amli   kunlarini   aks	
–
etishiga   moyil   asarlar   bo lgan.   hayotiy   voqelikni   miniatyura   asarlarida   talqin	
’
etish,   hozirgi   zamon   talabida   ham   mujasadir.   O rta   asrlarga   xos   miniatyura	
’
o zbek   kiyimlarining   tipi   shakllanganligi   va   ular   keyingi   davrgacha	
’
saqlanganligini   namoyish   qiladi.   Eski   xalq   kiyimkechaklaridagi   o zgarishlar	
’
asosan   asrimiz     boshlarida   sezilarli   darajada   namoyon   bo ladi   va   undagi	
’
transformatsiya   asosan   shaharlarda   ochiq   oydin   bilinadi.   Sharq   miniatyura
san’atining   rivojlanishida   zamonaviy   miniatyura   ustalarining   ijodiy   faoliyati
mustaqillik   sharofati   bilan   Respublikamizning   turli   xududlarida   to y   va	
’
marosimlarni milliy va zamonaviy ruhda o tkazish erkinlashdi. 	
’
          Sharq o rta asr kitob miniatyurasi 1970 yillar oxiri 1980 yillar boshlarida 	
’
O zbekiston lakli miniatyurasi zaminida qayta tiklandi. 1990 yillarga kelib, u 	
’
o zida   qog oz,   mato,   charm,   gazmolga   ishlangan   miniatyuradan   to   miniatyura
’ ’
uslubida   bajarilgan   mahobatli   asarlargacha   hamrab,   yaxlit   badiiy   -   uslubiy
10 xususiyat   kasb   etmokda.   Maғzi   soxta   (pap’e   -mashedan)   buyumlarni   badiiy
bezatish, ayniqsa, uning lakli miniatyurasi bo’limi 1990 yillarda O’zbekiston xalq
amaliy bezak san’atining eng keng tarqalgan turlaridan biri bo’ldi.
                2.   Miniatyura   san’atining   mustaqillik   davridagi   o’ziga   xos
xususiyatlari
  Umuman   olganda,   1990   yillar   O’zbekiston   miniatyura   rassomchiligida
o’ziga   xos   rivojlanish,   uning   mazmundorlik   va   shakliy   –   hajmiy     tamoyillarini
chuqurroқ   mushohada   qilish   bosqichi   bo’ldi.   Lakli   miniatyura   san’atining
shakllanish   jarayoni   murakkab   kechdi.   90   yillarga   kelib   ijodning   ushbu   turi
rivojida   ikkita   tamoyil   ayon   bo ldi.   Birinchisi   miniatyura   rangtasviri   badiiy’
merosiga   ijodiy   yondashgan   holda   va   naqshin   syujetda   zamonaviy   voqelikni   aks
ettirish   bo lsa,   ikkinchisi   klassik   miniatyuraning     badiiy     qonun   -   qoidalariga	
’
qattiy  rioya  qilishdan iborat
Mag zi   soxtadan   qilingan   buyumlarni   badiiy   bezatishda   ikki   naqsh
’
bezaklarida  jim   -  jimador   yozuvlardan  foydalanish  hamda  o rta  asr  miniatyurasi	
’
an’analariga tayanish asoslari mavjuddir. Masalan,  A.  Isroilov  Sh. Shomansurov,
K. Omonovning  naqshli kompozitsiyalari  o’zining  uslubiy  yaxlitligish  ko’proq
bezakli   naqshlarda     ifodalab,     muayyan   uslubga   solingan   handasaviy   va
o’simliksimon naqshlar  uyғunligi  asosida  tuziladi.  Miniatyurachi rassomlarning
aksariyati,   Respublika   Badiiy   kollejida     lak   miniatyurasi     bo limi     bo lishiga	
’ ’
qaramay, naqqoshlik  bo limining  bitiruvchilari  ekanliklari  bejiz  emas. Chunki,	
’
bunday     yo sindagi       ishlar     badiiy     mazmuni     va     uslubi   xamda   shakl   va   xajm	
’
jihatidan,   yoғoch   va   ganch   o’ymakorligi   singari   musulmon   san’ati   an’analarini
rivojlantiruvchi eng "serhasham turlariga" ham  ohangdir.
Miniatyurachilarning     dastlabki     to’lqini   (SH.   Muxdmmadjonov,   N.
Holmatov, G. Kamolov,  T.  Boltaboev, X.  Nazirov, A. Yo’ldoshev va boshqalar),
11 Sharq   klassik  she’riyati, o’zbek xalq ertaklari (Alisher Navoiy ғazallari, "Farhod
va   Shirin",   "Layli   va   Majnun"   dostonlari,   Firdavsiyning   “SHoҳnoma”si   kabi
asarlarga)ning aniq adabiy syujetlarini tasvirlashga  afzallik berganlar.
Shartli   ravishda   aytganda,   "ikkinchi     to’lqin"     miniatyurachilari   (B.
Yo’ldoshev,   U.   Qosimov,   F.   Rahmatullaev,   Sh.     Shoaҳmedov,   A.   Tursunov,
M .Sobirov,  M. Po’latov  va  boshqalar) urta  asr  adabiy  manbalariga   murojaat
qilish   bilan   birga,   ularni   shunchaki   rasmlar     bilan   tasvirlashga   emas,       balki
ularning mavzulari asosida erkin kompozitsiyalar yaratishga afzallik bermoқdalar.
S h .   Muhammadjonov   ijodi   lakli   miniatyura   bilan   shu g’ ullanadigan   rassomlar
uchun   ibrat   bo’ldi.   O’rta   asr   Sharq   miniatyurasi,   uning   texnologik   usullariga   oid
chuqur   bilim   va   ayni   chog da   akademik   dastgohli   rangtasvir   malakalari’
musavvirda   o ziga   xos   badiiy   uslubning   shakllanishiga   zamin     bo ldi.   U	
’ ’
naqshlarda   o rta   asrlar   miniatyurasi   qonunlariga   amal   qiladi:   ularda   perspektiv
’
tasvir yo q, shakllarning o lchamlari makonda qanday joylashganidan qat’i nazar	
’ ’
bir   xil.     Rassom     qahramonlari     ruhiy   holatini   qiyofa,   vaziyat,   imoishoralar,
ranglarning   ramziy   ma’nolari   orqali   aks   ettiradi.     Biroқ     Sh.     Muhammadjonov
o’rta   asrlardagi     ustalardan   farqli   ravishda,   miniatyura   san’atining   an’anaviy
tizimiga   zamonaviy   muallifning   o’ziga   xos   badiiy   tafakkurini   ham   singdirishga
harakat qiladi.
Hozirgi   bosqichda   milliy   madaniy   merosni   o’rganish   jarayonlari
tadqiqotchilar   oldida   nafaqat   tarixiy   o tmishda,   balki   ularni   zamonaviy   badiiy	
’
ijodiyotda   talqin   qilish   jarayonlarida   ham   yangi   kengliklarni,     qirralarni,
moyilliklarni namoyon etadi, 1990 yillarda zamonaviy rassomlar tomonidan o rta	
’
asr   miniatyurasi   badiiy   tajribasini   o zlashtirishda   uning   mazmuniy   tuzilishini	
’
teran   mushohada   qilish,   uning   shartli   chizgilar   zamirida   ifodalangan   maqsadni
ramziy,  majoziy ma’noni tushunib  yetish  muhim  jihat  hisoblanadi.  Boshqacha
aytganda, zamonaviy  miniatyura  rassomlik  san’atida tasavvufni  anglash jarayoni
kechmokda.     Shu     munosabat     bilan    rassomlarning   asarlarini   so fiylik  ta’limoti	
’
ruhining   o zi,   uning   estetik   nazariyasi     ifodasini     topgan     asarlarga     va	
’
12 tasavvufga     xos   mavzular,   syujetlar,   qoidalarni   g ayriixtiyoriy   ravishda’
tasvirlovchi asarlarga ajratish mumkin.
Tasavvuf  ta’limotini   eng teranroқ anglash, tushunib yetish   N. Holmatov,
A.   Yo’ldoshev   ijodida   namoyon   bo’lmokda.   Ular     o’z     asarlarida     dunyoni   his
etishning o’rta asrlarga xos bo’lgan ramziy ma’nosini        aks    ettirishga    harakat
qilmokdalar. Chunonchi,     N. Holmatovning   "Foniy   dunyo" (1997) deb   atalgan
oxirgi   asarlaridan   birida   yo’ldoshlar   bilan   tasvirlangan   kemaning   so’fiylik
belgilarini,     muallif     tomonidan     uning   diniy   ғafsonaviy     mohiyati   mushohada
qilinganligini   sezmaslik   mumkin   emas.     Manzaraning     mazmuni     dengiz     ramz
vazifasini     o’tagan   haқqa   (Olloҳ   Taologa)   yetishishga   bo’lgan   ishoraviy   maqsad
bilan   ifodalanadi.   Haқqa   (Olloҳ   Taologa)   dengizga   ғarқ   bo’libgina   yetishish
mumkin   va   bunda   kema   to’siqqa   aylanadi   holos.   Tasavvuf   ta’limotining   chuqur
mazmuni   rassomning   "SHoh   darvish"(1998),   "Hayot   kemasi"(1998)   singari
asarlarida o z aksini topgan.	
’
A.   Yo ldoshev   uzoq   yillar   davomida   o rta   asrlarga   oid   buyuk	
’ ’
musavvirlarning   miniatyura   asarlariga   tahlid   qilib,   ulardan   nushalar   ko chirdi.	
’
Rassomning fikricha, nusha ko chirish juda mushkul hisoblanadi, negaki rassom	
’
qaysi   asardan   nusha   olayotgan   bo lsa,   o sha   rassomning   ruhiy   holatiga   kirishi	
’ ’
lozim.   Tasavvuf   qoidalari   uning   "Yo lda"   (1994),   "Sevishganlar"   (1995),	
’
"Darvish   ma’shuqasi     bilan"   (1995),   "Darvishlar   raqsi"   (1996),     "Shikor"   (1997)
deb nomlangan ishlarida eng to’laroқ mujassamlashgan.    Misol  uchun,   "SHikor"
(1997)   asarida   musavvir   sipohiyning   yirtqich   bilan   yakkama   -   yakka   olishuvi
orqali   avvalo   insondagi     mudhish,   g’ayri   shuuriy   tuyg’udan   ustun   kelish,
"hayvoniy fe’l - atvorni" yengish zarurligi haqidagi fikrni beradi.
1990   yillar   miniatyura   san’atida   rassomlarning   tasavvufga   xos   mavzularni
g ayriixtiyoriy ravishda tasvirlovchi asarlari keng tarqaldi.   Miniatyurachilarning	
’
bu   toifasi   tasavvuf   haqida   deyarli   ҳech   qanaqa   tasavvurga   ega   emaslar,   o’zlari
murojaat   etgan     obrazlarni   izohlab   bera   olmaydilar.   Xususan,   yosh
miniatyurachilarning   asarlarida xonish  va navozish  holatidagi,  ma’shuqasi    bilan
visol     oғushidagi,     darbadarlikdagi     darvishlar   mavzui   keng   tarqalgan   (SH.
13 Shoa h medovning   "Darvish"   (1993),   M.Po latovning     "Darvishlar"   (1994),   U.’
Qosimovning   "Darvish"   (1998)   asarlari).   Vaholanki,   tasavvufda   darvishlikka
so fiy hayotining  muayyan  sharti  yoki  davri  sifatida  qaraladi.	
’
Tantanavor,   viqor   bilan   yurishlar   yoki   sayohat   mavzulari   zamonaviy
miniatyurachilar   ijodida   keng   tarqalgan.   Bu   darvish,   sayyoh,   karvonlarning
yurishlari   va   hokazolar   bo lishi   mumkin   (M.   Po latov     "Karvon"   (1997),   Sh.	
’ ’
Shorahmedov   "Karvon"   (1996),   F.   Rahmatullaev   "Yo l"   (1998),   U.   Qosimov	
’
"Karvon",   A.   Tursunov   "Karvon").     Tasavvufda     inson     o’zini     bu     dunyodagi
yo’lovchi,   darbadar     deb   tan   oladi.   So’fiy   uchun   yo’l   bu   chuqur   ma’naviy
izlanishlar  yo’li,  Olloҳga  olib  boradigan   yo’ldir.
Ishқ,   Sharq   go’zallari   timsollarini   yaratish   tasavvufga yondosh yana bir
mavzudir.  (SH.  Shorahmedov,   M.  Po’latov,  F.  Raҳmatullaev,  U.  Qosimovlarning
"Ish q ",   Sh.   Shoa h medov,   M.   Po’latovlarning     "Sharq   go’zali"     asarlari   va
boshqalar.)     Ma’lumki,   O’rta   asrlardagi   tasavvuf   tariqatiga   xos   asarlar,   san’at
turidan  qat’i   nazar   ishқni, Ollohga  bo’lgan  muhabbatni   madh etishga  asoslangan.
Masalan,   Jomiyning   dunyoqarashiga   ko’ra,   butun   dunyo   bu   ilohiy   birlamchi
asosning   namoyon   bo’lishidir,   insonni   esa   ғ   parvardigor   yaratgandir.   Ibn   al
Arabiyning "Zakovat qirralari" degan asaridagi Xudoni bironbir nomoddiy shaklda
ko rishga intilmaslik kerak degan iborasini olaylik. "Xudoni ayolda his etish eng	
’
mukammaldir",   degan   edi   so fiy.   Zamonaviy   o zbek   miniatyurachilarining	
’ ’
ishlari ana shu so fiyona haqiqatni go yo tasdiqlayotgandek.	
’ ’
1990   yillar   miniatyura   san’ati   rassomlari   uchun   keng   ko lamdagi   ijodiy	
’
izlanishlar   davri   bo ldi.   Lakli     miniatyura   soxasida   ijod   qilish   bilan   birga,	
’
miniatyura   uslubida   devorlarni   bezash     bilan   shuғullanuvchi   "Sanoi   nafis"   ijodiy
guruhini     (X.   Nazarov,   G.   Kamolov,   T.   Boltaboev)   alohida   ko’rsatib   o’tish
mumkin.   "Sanoi   nafis"   guruhi   rassomlari   Temuriylar   tarixi   Davlat   muzeyi,   Oliy
Majlis     binosi,     Prezident   qarorgohidagi   miniatyura     uslubidagi     devoriy
naqshlarning  mualliflaridir.
                    Hamkorlikda   ishlashlariga   qaramay,   rassomlarning   har   biri   o ziga     xos	
’
ijodiy barkamollikka ega. Masalan, G. Kamolov o zining laklangan qutichalarida	
’
14 ko proq ma’naviylik muammolarini tasvirlaydi. Ayni  chog da,  uning ijodi o z’ ’ ’
mavzulari,     yorqin     rang   barang   bo yoqlar   bilan   ishlanganligi,   miniatyura	
’
an’analarining Ovrupa realistik rangtasvir usullariga uyғunlashganligi bilan ajralib
turadi.   T.   Boltaboev   miniatyuralari   xalq   dostonlari,   afsonalari,   o’zbek   mumtoz
she’riyati   badiiy   to’qimalaridan   olingan.   His   tuyg’ularga   tayanish   va   romantik
obrazli – hissiy kayfiyat uning ijodiga xos xususiyatdir. X. Nazarov yaratgan lakli
miniatyura asarlarida Sharq mumtoz she’riyatiga murojaat etilganligi sezilib turadi.
            Uning asarlari uchun bezaklarning mo lligi,  voqealarning  ko tarinkiligi	
’ ’
xarakterli    bo lib,   ular o ziga   xos   kompozitsiya   va   rangin   vositalar    orqali	
’ ’
aks  ettiriladi.
                    Oxirgi   yillarda   B.   Yo ldoshevning   ijodiy   iste’dodi   yuksak   darajada	
’
namoyon   bo ldi.   Dastlab     lakli     miniatyurasi     sohasida     tajriba   to plagan   B.	
’ ’
Yo ldoshev   vaqti   kelib   o z   ijodiy   izlanishlarini   daғal   matoda   miniatyuralar	
’ ’
chizishga   qaratdi.     Rassom   murojaat   etgan   obrazlar   o’rta   asr   miniatyuralarining
jozibadorligini   o’zida   mujassam   etadi.   Masalan,     "Sharq   go’zali"   (1998),
"Qo’g’irchoqbozlar"(1999)     asarlarida     rassom   miniatyuraning   uslubiy
yo llaridan   yiroqlashib,   erkin   dastgohli   kompozitsiyalar yaratadi. Rassomning
’
asarlari   mahorat   bilan   ishlanganligi   hamda   o rta   asr   miniatyurasining   poetik	
’
tuzilishiga yaqinligi bilan ajralib  turadi.
                    1990     yillarda   amaliy   san’atning   zargarlik   elementlari   bilan   lakli
miniatyurani     uyғunlashgan   turi   paydo   bo’ldi.     Bu     yo’nalishda   M.   Sobirov,   A.
Isroilovlar     ishlamokdalar   .   Ularning     asarlari     har     ikkala     san’atning     noyob
namunasi  sifatida e’tirof etiladi.
         Ko’nga naqsh bosish va uning turlaridan biri sifatida ko’nga miniatyura bosib
tushirish O’zbekiston amaliy san’atida 90 - yillarda paydo bo’lgan yana bir yangi
uslubdir. S. Po’latov, U. Qosimov, Sh. Shoaҳmedovlarning   faol xatti   xarakatlari
bilan   kadimgi     qo’lyozmalar     asosida     ko’nga     bosib     naqsh   solish   texnologiyasi
tiklandi.     Bu     usulda     ishlayotgan     ustalar   o’z   ishlarida   epigrafika   bilan
uyғunlikdagi   o’simliksimon   va   geometrik   naqshlarning   an’anaviy   ko’rinishlariga
hamda  miniatyura   tasvirlari  mavzulariga  ham  murojaat  etmokdalar.  Miniatyuraga
15 xos   bo lgan     tasvirlarning     jozibadorligi     charmga   o tkazilmokda,   natijada’ ’
jonlilik   va   ta’sirchanlikka   ega   bo lgan   ajoyib   asarlar   paydo   bo lmokda.   Lakli	
’ ’
miniatyuraga   xos   manzaralilik   yo qligiga   qaramay,   ko p   miniatyurasidagi	
’ ’
sidirg a xromlangan jigarrang doirasi, mazmun tizimining qanchalik chuqurligini,	
’
miniatyura tasvirining butun jo shqinligi va go zalligini aks ettirishga qodirdir.	
’ ’
1990 yillarda qovoq po stiga  miniatyura  usulida naqsh  solish  ham  keng yoyildi.	
’
S.   Ziyomov   xalq   san’atining   ana   shu   turining   yorqin   vakillaridan   biridir.
Qovoqlarga   naqsh   chizishdan   oldin   o ziga xos texnologiya jarayonini amalga	
’
oshirish   kerak   bo ladi.   Bu   jarayon   qovoqning   suvqovoq   va   tomoshaqovoq   deb	
’
ataluvchi   maxsus   navlarining   urug ini   topishni,   ularni   o stirish   va   quritishni,	
’ ’
yetishtirilgan  qovoqning  sirtiga   qum   va  yoғlar   bilan  ishlov  berishni,  undan  so’ng
moybo’yoqlar   bilan   naqsh   solishni   va   nihoyat,   bo’yoqni   qovoqning   sirtida
qotirishni   o’z   ichiga   oladi.   S.   Ziyomov   o’z   naqshlarida   o’rta   asr   kitob
miniatyurasining   badiiy   to’qimalari   va   mavzulariga   murojaat   etgan   holda,   ularga
qayta hayot baxsh etadi.
Hozirgi taraqqiyot bosqichida miniatyura san’ati yuksalish davrini boshdan 
kechirmoқda.  Miniatyurachi  rassomlarning safi kengaymoқda, ular asarlarining 
badiiylik darajasi oshmokda. Miniatyura san’at turi sifatida katta istiqbolga ega.
16 1.3   «Ov»   mavzusida   miniatyura   kompozitsiyasi   ishlash   ning   pеdagogik
tеxnologiyasi va uning o’quv jarayonida o’ziga xosligi..
O’zbеkistondagi   qozirgi   ijtimoiy   va   siyosiy   o’zgarishlar,   rеspublikamiz   xalq
ta'limotidagi tanglik maktablarda hamma fanlar qatori tasviriy san'at  o qitilishini’
ham   tubdan   qayta   ko rishni     taqozo   etadi.   Mazkur   muammo   badiiy   ta'limning	
’
tarixi,   uning   nazariy   va   amaliyotdagi   ahvolini,   mamlakatlarda   bu   o quv   faniga	
’
bo lgan   munosabatni   o rganish   va   ulardan   xulosalar   chiqarishini   shart   etib	
’ ’
qo yadi.
’
Ma'lumki,   bizning   mavjul   ijtimoiy   ta'lim   va   tarbiya   tizimida   uzoq   yillar
davomida  yuqori   idoralardagi   siyosatdon   rahbarlar   tomonidan   bеlgilab   kеlindi.   U
tizim   insonga   jamiyat   tomonidan   bеriladigan   qadriyatlarini   aks   ettiradigan
formulalarni tеkshirish va yodlatishning normativ tizimi bo’lib holdi.
O’Quvchilarga inson emas, mеhnat rеsurslari sifatida qaralib kеlgani, tabiiy-
matеmatik   turkumdagi   fanlarga   e'tiborni   xaddan   ziyod   oshirib   yuborilganligi   va
aksincha, nafosat, tarbiya va ijodiy yo’nalishdagi o’quv fanlarga adabiyot, musiqa,
tasviriy   san'at   e'tiborini   qaddan   ziyod   susayib   kеlganligiga   yoshlarimizni
robotlashgan yangi avlodlarni shakllanuviga olib kеladi. 
Maktab o’quv rеjalarda badiiy ta'limning o’rni ilmiy xulosalar asosida emas,
balki   yuqoridan,   bir   guruh   rahbarlar   tomonidan   bеlgilanib,   ular   tasviriy   san'atga
ijtimoiy rivojlantiruvchi, ijodkorlikni o’stiruvchi omil emas, balki o’quvchilarning
ko’ngil ochuvchi fani sifatida munosabatda bo’ldilar, aniqrog’i uning ahamiyatini
yaxshi tushunib еtmadilar.
17 Boshlanqich sinf o’qituvchilarining tasviriy san'atdan mutaxassis emasliklari,
shuningdеk, ularni ko’p hollarda bu o’quv fani o’rniga matеmatika, o’qish, ona tili
darslarini   o’tkazish lari   tasviriy   san'atga   bo’lgan   qiziqishni   asta-sеkin   so’ndira
boshladi.   holavеrsa,   tasviriy   san'at   o’quv   faniga   bo’lgan   munosabat   ko’pchilik
maktablarda  bu   soqa   bo’yicha   ma'lumotli   o’qituvchilarning  еtishmasligi   ta'lim   va
mazmunini   puxta   o’zlashtirish   imkonini   bеrmadi,   natijada   o’quvchilarning   badiiy
madaniyati talablar darajasida rivojlanmadi.
Maktablarni rassom - o’qituchilar bilan ta'minlash, moddiy tеxnikaviy bеza
va o’quv-mеtodik ta'minot eng kam miqdorda ham bajarilmadi.
Tasviriy   san'atdan   maxsus   ma'lumotlilar   O’zbеkistonning   bir   viloyatida
kеragidan   ortiq   bo’lsa,   ikkinchidan   еtishmaydi.   O’rta   maxsus   pеdagogika   o’quv
yurtlarida   tayyorlanayotgan   rassom   -   o’qituvchilari   esa   butunlay   talabga   javob
bеrmaydi.
Maktabdagi ta'lim qatori badiiy ta'limga oid bu qoniqarsiz ahvol yoshlarimiz
orasida   ma'naviy   va   madaniy   qashshoqlikni   kеltirib   chiqarish   bilan   birga   ular
orasida   jinoyatchilik   va   qonunbuzarlikning   avj   oldirishiga   ham   ta'sir   ko’rsatadi.
Buning ustiga badiiy ta'lim mazmunida xilma-xillikni joriy etilayotganligi, xorijiy
mamlakatlardagi badiiy ta'lim rivojidagi ilqor tamoyillarni tеndеntsiyalarni qisobga
olmaslik   va   undan   foydalanmaslik   Olmoniya,   Angliya,   Frantsiya   kabi
mamlakatlarda   tasviriy   san'at   1-12   sinflarda   qaftaga   2   soatdan   5   soatgacha,
Yaponiya,   Pokiston,   Misr,   Efiopiya,   qindiston   kabilarda   esa   bizdagiga   qaraganda
2-3   barobar   ko p  qajmda   o qitiladiG`   xalq   ta'limidagi   eng   katta  xatolardan   biri’ ’
bo ldi.   Bularning   jami   badiiy   ta'limni   xalq   ta'limi   tizimidagi   eng   qoloq	
’
bo limlardan bo lib holishga olib kеladi.
’ ’
O’quvchilarda   ijobiy   qobiliyatlarini,   ko’rish   xotirasi,   marom   va   uyg’unlik
tuyg’unalari,   hayotdagi   va   san'atdagi   nafosatni   ko’ra   bilish   hamda   anglab   еtish
maqoratini,  rang sеzish, emotsional sеzgirlik, kuzatuvchanlik va obrazli tafakkurni
o stirishda,   sabr-toqat   va   fikrni   bir   joyga   to plash   ko nikmasini   qosil   qilishda
’ ’ ’
maktabda tasviriy san'at fanining oldiga tushadigan birorta ham o quv fani yo q.	
’ ’
18 Shaxs kamolotida esa qar bir shaxsning turmushdagi va kasbiy faoliyatida bunday
xususiyatlar   nihoyatda   kеrak   bo’ladi.   Shu   bilan   birga   bu   o’quv   fani   inson   aql-
idrokining   hamda   uning   tеvarak-atrofini,   undagi   voqеa-xodisalarini   bilish   hamda
uni   o’zgartirish   yo’llarini   o’rgatadi.   U   iqtidor   va   istе'dodning   shakllanuvi   uchun
kеng   imkoniyatlarini   ochib   bеradi.   Tasviriy   san'atni   o’qitish   jarayonida   uning
oldiga   qo’yiladigan   topshiriqlar   esa   o’quvchilarni   birdan-bir   va   bеtakror   va   o’z
shaxsini, o’zining ma'naviy imkoniyatlarini namoyon etishga sharoit yaratadi.
Muayyan   bilimlar,   malaka   va   ko’nikma   majmuiga   ega   bo’lgan   kishi   faqat
ijrochi   kishilar,   xolos.   Jamiyatimiz   uchun   esa   ijrochilar   emas,   balki   ijodkor,
tashabbuskor,   o’ylovchi   va   o’zgartiruvchi   kishilar   k е rak.   Ertangi   kun     ishchisi,
muxandisi,   olimi   maxsus   bilimlardan  tashqari   yaxshi   rivojlangan  fahm-farosat   va
ayni   chog’da   aniq   mantiqiy   tafakkur,   hayotda   ko’zda   tutilmagan   yangi
vaziyatlariga t е z va  to’g’ri  javob  b е ra olish,  kutilmagan nostandart   е chimlar   topa
bilish maqoratiga ega bo’lishi nihoyatda muhimdir. Kishilarning tashabbuskorligi,
ijodkorligi, mustaqilligiga k е ng imkoniyat yaratib b е rish k е rak. 
Maktabda badiiy ta'lim mazmunini aniqlashning eng katta va eng qiyin, lеkin
muhim va asosiy vazifasi ana shundan iborat.
Yuqoridagi   vazifalarni   yuksak   darajada   bajarilishi   o’quv   jarayonlarida
tasviriy san'at darslarini yangi pеdagogik tеxnologiyalar asosida amalga oshiriladi.
Ta'lim   muassasalaridagi   tasviriy   san'at   darslarida   “Miniatyura   uslubida   ov
manzarasi   eskizini   ishlash”   mavzusini   yoritishda   zamonaviy   pеdagogik
tеxnologiyaning   barcha   turlaridan   foydalanish   o’rinlidir.   Ayniqsa,   darsning
ishlanmasi   aniq   tеxnologik   xarita   asosida   tuzilgan   bo’lsa   maqsadga   muvofiq
bo’ladi.   O’quv   matеrialini   bayon   qilish   jarayonida   o’qituvchi   oldida   doim
o’quvchilar uni tushunib olishlari uchun qilish kеrak bo’lgan barcha ishni bajarish
vazifasi turadi. O’qituvchining qar bir so’zini o’quvchilar anglab olmoqlari lozim.
O’quv   matеriali     shunday   bayon   etilsinki,   bolalar   uni   qiynalmaydigan,   u   birinchi
bor   eshitayotgan   so’zlar   va   iboralarini   ishlatmaslikka   harakat   qilish   kеrak.   Agar
o’qituvchi bunday so’zlarni ishlatmaslikning iloji bo’lmasa (masalan:  ton, kolorit,
19 lеssirivka), u shu yеrdayoq ularning ma'nosini o’quvchilarga tushuntirib, bu haqda
aniq   va   yorqin   qilib   aytib   bеrishi   lozim.   Bunday   so’zlar   o’quvchi   yodidan
ko’tarilishi oson. Ular o’quvchi xotirasida yaxshiroq saqlanishini ta'minlash uchun
muammoli ta'lim tеxnologiyasidan foydalanish o’rinlidir.
Matеrial   bayoni   quruq   va   zеrikarli   bo’lib   holmasligi   ham   ahamiyatlidir.
O’quvchilarni qiziqtirib, maftun etmoq kеrak. Buning uchun o’quvchilar diqqatini
“VЕЕR” tеxnologiyasiga qaratmoq lozim.(1-ilova)
Mamlakatimiz kеlajagi  uchun Oliy Majlisning IX sеssiyasida  qobul  qilingan
kadrlar   tayyorlash   bo’yicha   milliy   dasturning   amalga   oshirilishi   juda   muhim
ahamiyatga egadir. Chunki ta'lim va tarbiya - ong maxsuli, lеkin ayni vaqtda ong
darjasi va uning rivojini ham bеlgilaydigan omildir.
Eng asosiy maqsad zamonaviy tasviriyot pеdagogi, o’qituvchisi orqali o’quv,
yoshlarimizdagi   qobiliyat   hamda   imkoniyatlarni   aniqlab,   ularni   to’g’ri
shakllantirish va yuzaga chiqarishdir.
Tasviriy   san'at   pеdagogikasining   o’ziga   xos   murakkabliklarini   tushunib,
uning   nozik   qirralarini   o’quvchi   va   yoshlarga   ulashish   maxoratiga   ega   bo’la
oladigan ustozlarni еtishtirib chiqarish.
Mamlakatimiz taraqqiyotida mustahqillik ruxi tobora mustahkamlanib, barcha
soxalarda jaqon andozasiga  mos isloxotlar amalga oshirilmoqda.
Bu   borada   yurtboshimiz   I.A.Karimovning   –   "Barchamiz   yaxshi   anglab
olishimiz kеrakki, hayotimizning boshqa soxalaridagi ahvol, amalga oshirilayotgan
isloxatlarimizning samaradorligi avvalo xalq ma'naviyatini tiklashishi, boy tarixiy
mеrosimizning   kеng   o’rganilishi,   an'analarimizning   saqlanishi,   madaniyat   va
san'at, fan va ta'lim rivoji bilan uzviy bog’liqdir", - dеgan so’zlar bilan ma'naviyat
cho’qqisiga intilishga chorlamoqda.
Buning   uchun   ta'lim   olayotgan   qar   bir   o’quvchini   miniatyura   san'atiga
moyilligini,   mavjud   i?tidorlik   qobiliyatini   boyitib   uni   amaliy,   nazariy,   ilmiy
jihatdan shakllantirish maqsad qilingan. Ta'limning samaradorlik mеzoni darsning
20 tanlangan pеdagogik tеxnologiyasi  o’quvchilar  bilim saviyasiga  mos kеlishi  bilan
bеlgilanadi.
Minatyura   (mo’jaz)   rangtasviri)   dеganda   bеjirim,   juda   kichik,   jaji,   nozik
san'at  asarlari tushuniladi.   Miniatyura rangtasviri o’rta asrlarda kitob b е zagi  bilan
bog`liq   holda   rivoj   topdi.   U   kitoblardagi   bosh,   yakuniy   b е zak,   zarxal   qarf,
illyustratsiyalardan   iborat   bo’lgan.       Rangtasvirning   bu   turi   Sharqda,   shu   qatori
Movaraunnahrda   katta   shuhrat   qozondi.   qozirda   u   mustaqil   san'at   turi   sifatida
nafaqat   kitoblarni,   balki   quticha,   nosqovoq   kabilarni   b е zatishda   ham
qo’llanilmoqda. 
Shuningdеk,   u   katta   bo’lmagan   o’lchovda   mustaqil   san'at   asari   sifatida   ham
tayyorlanmoqda.   “Miniatyura   uslubida   panno   eskizini   ishlash”ning   pеdagogik
tеxnologiyasi   o’quv   jarayonining   mazmunli,   qiziqarli   va   maqsadli   bo’lishini
ta'minlaydi.   Ushbu   mavzuda   dars   jarayonini   olib   borish   uchun   rivojlantiruvchi
o’qitish   tеxnologiyasidan   foydalanish   tavsiya   etiladi.   Chunki   ushbu
tеxnologiyaning o’ziga xosligi shundaki,   uning maqsadi, moqiyati va mеxanizmi
aniq   bеlgilangan.   Rivojlantiruvchi   o’qitish   tеxnologiyasining   maqsadi   -   shaxs   va
uning   qobiliyatlarini   rivojlantirishdir.   Mohiyati   -   o’quv   jarayonini   insonning
potеntsial   imokoniyatlari   va   ularni   amalga   oshirishga   yo’naltirishdan   iborat.
Rivojlantiruvchi   o’qitish   tеxnologiyasining   mеxanizmi   ta'lim   oluvchilarni
faoliyatning turli sohalariga jalb qilishdir.
                  Shunday   qilib,   ilgaridan   loyihalashtirilgan   ta'lim-tarbiya   jarayonining
pеdagogik   tеxnologiyasi   o’zida   mеtodlar   tizimi,   ta'limning   mеtodik   usullari,
o’qituvchi   va talabalarning  birgalikda  faoliyat  ko’rsatish   imkoniyatlari,  vositalari,
talabalarning   ijobiy   shaxsiy   sifatlarini   rivojlantirish   maqsadi   hamda   yakuniy
natijalarga erishish instrumеntariysini mujassamlashtiradi.
II-BOB. “II-BOB. Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya
ishlashning amaliy–ijodiy asoslari”
2.1. «Miniatyura uslubida  ov manzarasi  eskizini ishlash”ning bir soatli dars
ishlanmasi
21 Mavzu   asosida   rasm   chizish   darslari   tasviriy   san'at   fanining   qiziqarli
mashg’ulotlaridandir.   Bu   mashg’ulotlarda   o’quvchilar   o’zlari   bilgan   ta'sirlangan
voqеa   va   xodisalarni   hayoldan   tasavvur   qilib   tasvirini   ishlaydilar.   Ayniqsa
o’quvchilarning   kollеj,   kollеjdan   tashqari   hayotlaridan   olingan   mavzular,
hayvonlarning   hayotiga   oid   mavzular,   adabiy   asarlar   (ertak,   masal,   hikoya,   shе'r)
tеmatik   rasm   darslarining   manbai   bo’lib   xizmat   qiladi.   Tеmatik   rasm   ishlash
darslarida bolalarning fantaziyasi va tasavvuri aktiv faoliyatga aylanadi.
Mavzu   asosida   miniatyura   uslubida   ov   manzarasi   eskizini   ishlash
mashg’ulotlarining   oldida   turgan   maqsad   va   vazifalari   pеdagogikaning   didaktik
printsiplar va psixologiyasini ilmiy asoslari bilan bеlgilanadi.
Miniatyura   uslubida   ov   manzarasi   eskizini   ishlashning   tayyorgarlik
bosqichida   o’quvchilar   narsaga   qarab   rasm   chizish   pеrеspеktiva,   rangshunoslik
yuzasidan   olgan   bilimlaridan   kеng   foydalanishlari   kеrak.   O’qituvchi   vazifani
tushuntirishda o’quvchilarga mavzuga nisbatan qiziqish uyg’otish lozim. 
Birgina tеmani turli xil mazmunda, har birining o’ziga xos ko’rinishda talqin
qilgan   holda   tasvirlash   mumkin.   Masalan:   "Oq   saroyda"   mavzusida   o’quvchilar
kuzatishlar   asosida   ularning   yosh   xususiyatini   e'tiborga   olgan   holda   mavzular
tavsiya   etiladi.   Bunda   tarixiy   va   zamonaviy,   shuningdеk   badiiy   asarlar,   xajviy
asarlarga   oid   mavzular   "Boburnoma",   "Xamsa",   "Alishеr   Navoiy",   "Navro’z
bayrami", "Kurash chog’ida" kabi mavzular o’z aksini topadi.
Bundan   tashqari   esa   dastur   asosida   quyi   bosqichlariga   nisbatan   ancha
murakkab   badiiy   asarlarga,   ertak,   hikoya,   masallariga   illyustrativ   eskizlar   ham
chizadilar. 
Tajriba   shuni   ko’rsatadiki,   o’qituvchi   mavzuni   qanchalik   kеng   va   to’liq
tushuntirsa   o’quvchilar   panno   eskizlarini   ishlashlari   shunchalik   mazmundor   va
sifatli   chiqadi.   qar   bir   mavzuni   ishlashdan   oldin   o’quvchilar   bilan   ma'sul   vaqtga
asarlar olamiga sayoqat o’tkazish mavzu asosida ishlagan asarlarni tahlil qilish hol
maqsadga muvofi?dir.
Rasm   chizish   jarayonida   chizish   qiyin   bo’lgan   obrazlar   masalan,   odam,
hayvon,   murakkab   tеxnika   va   x.kni   chizish   yo’llari   haqida   ma'lumot   bеrish,
22 sxеmatik tasvirini chizib ko’rsatadilar.
“Miniatyura   uslubida   ov   mavzarasi     eskizini   ishlash”ning   bir   soatli   dars
ishlanmasi   quyidagicha  holda  ishlab   chiqildi   va  tasviriy  san'at   darslarida   qo’llash
uchun tavsiya etiladi.
Q ARShI  DAVLAT UNIVЕRSITЕTI
Tasviriy san'at fakultеti
Tasviriy san'at fani o’qituvchisi
Islomova Mahliyo
 «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash
  mavzusi bo’yicha 2 soatlik 
 
23 (kasb- h unar kollеjlari misolida)
24 МАВЗУ:  “ Ov ”  mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash
Reja
1.   Miniatyuraga doir dastlabki ma'lumotlar va ularning 
xarakt е ri.   
2. “ Ov ”  mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash  
dagi  o’ ziga xos    turli  q arashlar.
3. “ Ov ”  mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash ning 
q onun- q oilari bilan tanishtirish.
4. Xulosa .
 
25 Darsning vazifalari: O’quvchilarni murakkab va simmеtrik shakldagi miniatyura
uslubida     ov   mavzusi   eskizini   ishlashning   tuzilishi,   shaklini   ko’ra   bilishga   o’rgatish,
ularning tasviriy malakalarini rivojlantirish. Ijtimoiy hayotga nisbatan mеhr   uyqotish va
rеal qarashlarni shakllantirish.
Darsning   jiqozlanishi:   Miniatyura     uslubida     ishlangan   “ Ov ”   mavzusida
miniatyura kompozitsiyasi ishlashning   kollеktsiyalari. Katta o’lchovda miniatyura
uslubida ishlangan ov manzarasi eskizi rasmi va parallеl sinf o’quvchilarining shu
mavzuda ishlagan rasmlaridan namunalar.
Darsning   mazmuni:   Miniatyuraga   doir   dastlabki   ma'lumotlar   va   ularning
xaraktеri haqida qisqacha suhbat bilan boshlaydi.
       Minityura haqidagi umumiy suhbat   tugagach, katta o’lchovdagi bironta ishlangan
panno eskizi doskaga osib qo’yiladi va u o’quvchilar bilan birgalikda tahlil qilinadi.
      Tahlil quyidagicha savollar yordamida amalga oshiriladi:
Ov manzarasi kompozitsiyasi qanday b o’ laklardan tashkil topgan?
Ov manzarasi kompozitsiyasida qanday ranglardan foydalanilgan?
1-mashg’ulot:   O’qituvchi   ov   manzarasi   eskizlari   namunalarini   ko’rsatadi   va
ularni rasmini chizish usulini doskada ko’rsatadi. (1-rasm.) Bu ishni u birinchi galda
miniatyurani   qog’oz   yuzasida   kompozitsion   jihatdan   to’g’ri   joylashtirishni,
tushuntirishdan   boshlaydi.   Shu   maqsadda   u   o’zi   ishlagan   namunaviy   eskizni   va
parеllеl   sinf   o’quvchilarining   ishlagan   eskizlaridan   namunalarni   o’quvchilarga
ko’rsatadi.
Rasm   chizish   simmеtriya   o’qini   bеlgilash   va   ov   manzarasi   eskizining
umumiy   balandligini   yotiq   chiziq   bilan,   enini   og’ma   chiziqlar   bilan   bеlgilab
olishdan boshlanadi.
  2-mashg’ulot:  Ov manzarasi eskizni ishlash. Pannoning aniq o’lchamini
olib,   matoga   mavzu   asosida   ov   loyiqalari   bajariladi.   Ov   manzarasi   ishlash
26 jarayonida   adabiyot   va   jurnallardan   ashyolar   to’planadi.   Ov   manzarasi   eskizni
o’quvchining yakuniy ijodiy taklifi bo’lib, unda buyumning barcha tavsiflari aniq
ifodasini topadi. 
3-mashg’ulot:   O’qituvchi   tasdiqidan   o’tgan   miniatyura   ov   manzarasini
yuzasiga   to’g’ridan-to’g’ri   qalamda   chiziladi   yoki   paxta   yordamida   tushirishdan
oldin   uning   yuzasidagi   lakning   yaltiroq   qismi   qirib   tashlanadi   va   pishgan   qisht
upasi  yuzaga  surib chiqiladi. Ov manzarasining laklangan  yuzasi  bilan  ranglarni
bir-biriga yaxshi qo’shilishida upa bog’lovchi   vazifasini o’taydi.
4- mashg’ulot :   Ov   manzarasi   yuzasiga   to’liq   tushirilgandan   so’ng
ranglash   jarayoni   boshlanadi.   Yuzasini   ranglash   quyidagi   tartibda   amalga
oshiriladi:   katta   yuzalar-fon,   kiyimlar,   yuz   va   qo’l   qismlari   bo’yab   chiqiladi.
Turlash,   siyoh   qalam   ishlari,   kiyimlardagi   chiziq   va   burmalar   bajariladi.   Odam
yuz   qismidagi   bo’laklar   ingichka   mo’yqalam   yordamida   ishlanadi.   Liboslardagi
naqshlar,   gullar   bilan   bеzaladi   va   ov   manzarasidagi   mayda   qismlarga   aniqliklar
kiritiladi.   Miniatyura   yuzasidagi   pannoni   tugallanishining   so’nggi   bosqichida
o’quvchining ijod qilgan maktabining nomi, yili va shaxsiy imzosi qo’yilgandan
so’ng   ranglarni   qor,   yomqir,   issiq   va   sovuqdan   yaxshi   saqlash   maqsadida
laklanadi. 
5- mashg’ulot :   Laklash   va   pardozlash   eskiz   ishlarida   amalga
oshirilmaydi.   Agar   bu   ishni   oxirigacha   еtkazish   mumkin   bo’lsa,   unda   quyidagi
bosqichda   amalga   oshiriladi.   Yassi   yuzali   mўyqalam   orqali   rangsiz   moyli   lakda
laklanib,   pеchda   quritiladi.   Laklash   jarayonida   foydalaniladigan   laklar   quyidagi
talablarga   javob   bеrishi   kеrak:   tashqi   muqitga   chidamlilik,   elastik   rangsiz   qobiq
qosil   qilish,   tеz   qurish   va   boshqalar.   Quritish   jarayonida   yuzaga   kеlgan
pufakchalarni   yo’qotish   maqsadida   qum   qog’oz   bilan   jilvirlanib,   yana   bir
marotaba   laklanadi   va   quritilgandan   so’ng   yana   bir   bor   mayda   qum   qog’ozda
jilvirlanib,   o’simlik   yoqi   bilan   qo’l   kafti   yordamida   ishqalanadi.   Ov
manzarasining yuzasi ko’k tosh kukuni bilan duxoba mato yordamida ishqalanib,
pardozlash ishlari yakunlanadi.
27 6-mashg’ulot:   qajmi   va   shakliga   qarab   tayyor   holga   kеlgan   miniatyura
uslubida   ishlangan   ov   manzarasini   sifatli   saqlash   uchun   kartondan   quti   karop
yasaladi. 
    Maktabda   tasviriy   sanatni   o’qitish   mеtodikasi   kursining   muhim
qismlaridan   biri   qisoblangan     dars   o’tish   o’quvchilarni   bolalar   jamoasi   orasida
o’zlarini   to’g’ri   boshqarish,   o’qituvchi   bilan   bolalar,   o’quvchilar   oralarida   ro’y
bеradigan kеlishmovchilik va vaziyatlarni bartaraf etish yo’llari bo’yicha malum
bilim va malakalar hosil qiladilar. 
    Namunaviy   dars   o’tish   uchun   talaba   bеlgilangan   mayuu   asosida   tayyorgarlik
ko’radi. Bu tayyorgarlik mazkur darslikni amaliy ishlar qismida bayon etilgan bo’lib, u
quyidagi qismlardan tashkil topadi:
1.Dars konspеkgini muxtasar qilib tayyorlash.
2. Dars ishlanmasini qoidasiga ko’ra ishlab chiqish. 
3. Ko’rgazmali qurollar tayyorlash.
4.Tayyorlangan   matеriallar   asosida   mustaqil   ravishda   dars   o’tishni   mash q   qilish.
Namunaviy   dars   uchun   dars   konspеkgi   va   dars   ishlanmasi   o’qituvchining   avvallari
tayyorlagan konspеkti, dars ishlanmasi bo’lishi mumkin. Tayyorlangan konspеkt, dars
ishlanmalari   va   ko’rgazmali   qurollar   mеtodist   o’qituvchisiga   ko’rsatilib,   uning   ijobiy
fikri olingandan so’ng auditoriyada o’quvchilar oldida namunaviy dars o’tiladi.
Bu darsda talabalar o’quvchilar o’rnida faollik ko’rsatishlari maqsadga muvofikdir.
qirq   bеsh   minutlik   darsdan   so’ng   o’qituvchi   va   talabalar   orasida   namunaviy
o’tkazilgan dars muqokama etiladi. 
  
28 “Ov” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlashda pеdagogik
tеxnologiyaning tarkibiy unsurlaridan foydalanish yo’llari
 
Talaba faoliyati
Pеdagog faoliyati
T a ' l i m     n a t i j a s i
29Dars 
jarayonida
p е dagogik 
t е xnolo
giyaning 
tarkibiy 
unsurlaridan 
foydalanish Ta'lim jarayonining
umumiy loyihasi
Ta'lim ma q sadi Ta'limni tashkil etishga
bo’lgan ijtimoiy ehtiyoj
Ta'lim mazmuni, shakl,
m е tod, usul va t е xnik
vositalari O’quvchilarga  “Ov” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash ”ni o’rgatishda
pеdagogik tеxnologiyalardan foydalanishning muhim xususiyatlari.
30““Ov” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash ”ni  o’ rgatishda pеdagogik
tеxnologiyaning mu h im xususiyatlari
Ijodiylik Ilmiylik 
Amaliylik
Rеjalashtirilgan 
pеdagogik faoliyat 
natijalariga eri-
shishning maqsadi, 
mazmuni, mеtod va 
vositalar yordamida 
algoritmli jarayonni 
yoritish Ilmiy-nazariy 
h amda amaliy 
g’ oyalarni 
shakllanish 
jarayonining 
mo h iyatini 
ifodalash  o’q uv-
tarbiya ma q sadi, 
mazmuni, shakl, 
mеtod va usullarini
ilmiy ji h atdan 
asoslash, 
pеdagogik 
jarayonning 
umumiy loyiqasini Amaliyotdagi tadbi g’ i  h amda
samaradorlik darajasi  
“ “ Ov ”  mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash   ” ni 
o’ rgatishda amaliy mash g’ ulot va uning funktsiyalari
O’quvchilarga prof е ssional ta'lim 
b е rish va tarbiyalash.
O’quvchilarni ijodiy fikrlashga 
o’rgatish.
O’q ituvchilarga tabiat-
jamiyatdagi narsa va  h odisalarni 
kuzatish, k o’ rish, ularni ilmiy 
asosda idrok etishga  o’ rgatish;
O’q uvchilarni badiiy didini, 
estеtik tushunchasini, 
matеrialistik dunyo q arashini, 
g o’ zallik olamini va ijodiy 
istе'dodini, ijodkorlik  q obiliyatini 
tarbiyalash. Narsa, vo q еa,  h odisalar tasvirini - 
rasmini chiza bilish, ularni 
ijodkorlik asosida bajarish 
b o’ yicha malaka-k o’ nikmalar 
h osil  q ilish;
Miniatyura uslubida ov 
mavzusida eskizini ishlashga  
o’rgatish.
O’quvchilar o’rtasida ijobiy 
muhitni qaror toptirish
O’quvchilar bilimini nazorat 
qilish va adolatli baholash.
31    2  .2. Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya ishlash нинг бадиий
таҳлили ва у слубий тавсиялари  
   Ov mavzusida kompozitsiya ishlash uchun talabalar Amir Hisrav  
Delaviy,  Nizomiy,  Alisher  Navoiyning  «Xamsa» asarlariga ishlangan 
«SHikor» mavzusiga oid miniatura rasmlari bilan tanishib chiqadi. O’rta 
asr xattot va musavvirlari o’z asarlarini asosan maxsus ishlov berilgan va 
silliqlab, ba’zida turli ranglarga bo’yalgan qog’oz va qutichalarda yaratgan. 
Kitob varaqlari va qutichalarni qog’ozdan tayyorlab, turli tus va rangga bo’yab, 
uning ustiga miniatyuralar chizishgan. Yuzada nozik chiziqlar chizish, tilla 
hal berish, ravon yozish yoki ranglar bilan ishlash uchun qog’oz va qutichalarga 
qo’shimcha ishlov berilgan. 
    
        Hajmiy kompozitsiya uchta fazoviy koordinatalar bo’yicha rivojlangan 
shakl bo’lib, hamma tomondan ko’rinadigan nisbatan yopiq  yuzaga egadir. 
Hajmiy deb quyidagi belgilarga ega bo’lgan shaklarga aytiladi:
    -barcha uchta o’lchamlari nisbatan bir xil qimmatli; 
   
    -balandligi ko’proq bo’linib turadi;
    
    -eni va chuurligi balandligiga nisbatan ko’proq ustunlikka ega. Shajmiy 
kompozitsiyaga past gorizontal qaralsa, mahobatlilik taassuroti vujudga 
keladi.   Tomoshabinning shaklga yaqinlashgan sari uning qirralari 
32 perspektiv qisqarish ortadi. Shaklga tomoshabinning 30° ortida qarash 
optimal hisoblanadi. Bunda shaklning barcha qismlari ko’rinish maydoniga 
tushadi. Hajmiy shakllarning ko’rinishiga yuqoridagi shartlardan tashqari 
uning yuzasining bo’linishi va og’irligi ham ta’sir qiladi. Frontal 
kompozitsiyaga nisbatan ko’rilgan bo’linish turlari va usullari hajmiy 
kompozitsiya uchun ham o’z kuchini saqlaydi.Bir necha alohida hajmlardan 
iborat bo’lgan kompozitsiyada hajmlarning ikki xil o’zaro bo’ysunishi 
bo’lishi mumkin: dominantli  va dominantsiz. Dominantli - barcha hajmlar 
o’z og’irligi bo’yicha nisbatan tengdir.Ko’phollarda hajmiy 
kompozitsiyaning birligi va butunligi uchun shaklning barcha belgilarni 
o’ziga bo’ysundiruvchi kompozitsion markazning aniqlab ko’rsatilishi muhim 
ahamiyatga ega. Predmetning bir yuzasi (tomoni), kompozitsiyaning ayrim 
hajmiy qismi yoki ak shakl bunday markaz bo’lishi mumkin. Hajmiy 
kompozitsiya ra qismlarining kompozitsiya markaziga nisbatan 
joylashishiga qarab shaklning simmetrik yoki asimmetrik ekanligi 
aniqlanadi. Ko’ p : vertikal simmetriya o’qiga yoki vertikal simmetriya 
tekisligia bo’lgan kompozitsiyalar uchraydi. 
     
         Chuqur -fazoviy kompozitsiya moddiy elementlar yuza, hajm, fazo va 
ular orasidagi intervallardan tashkil topadi. Kompozitsiyaning eni  va 
chuqurligi ko’rsatkichlari hamda balandligi, chuqurligi nisbatiga qarab uni 
chuqur-fazoviy kompozitsiyaga kiritish me’yorlari mavjuddir. Yopiq 
fazoning chuqurligini aniqlash misoli ko’rsatilgan.   C h uqurlik darajasi 
ushbu fazoda dominant shaklning turli holatda joylasin qarab 
33 o’zgaradi. Chuqurlilik darajasi kompozitsiyaga fazoni bir qator ketma-ket 
planlarga bo’luvchi belgilar kiritilishi tufayli kuchi mumkin. Bu usul 
teatr dekoratsiyalari kompozitsiyalarida ko’pishlatiladi. Chuqurlikni 
ifodalash uchun fazo chegaralarining mavjud bo’lishi yetarli emas. 
Chuqurlikni sezishga yordam beradigan qo’shimcha shaklni bo’luvchi belgilar 
kiritilishi lozim. Bo’linish ma’lum chegaraga ega, undan ortib ketsa, bo’linish 
faktura bo’lib tuyuladi. Fazo chuqur ifodalash uchun ishlatiladigan yuqoridan qayd
etilgan usulla tashqari «qirqim» usuli deb atalgan usul ham mavjud. Bunda ushbu 
fazo ichkarisiga o’zining katta o’lchami bilan  yo’naltirilgan qirqish harakatini 
yuzaga keltiradi. Shaklni shaklga ustma-ust 30 usuli shundan  iboratki, bunda biri 
ikkinchisini bekitishi kerii ichkariga qarab shakllarning ketma-ket joylashishini 
kuzatish mata beradi. Perspektiva usuli – fazo chuqurligini ichkarisini berishrrai 
kuchli usullaridan biridir; bunda chiziqli va havoli perspekr foydalaniladi. 
Tomoshabinga yaqin joylashgan shakllar o’lchamlari undan uzoқroқ joylashgan 
hududi shunday shakllarga nisbatan kattaroқ tuyuladi. Ular aniqro q  va relefliro q  
bo’lib ko’rinadi.
34 Adabiyotlar ro’yhati
Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. T., 1997.
Alisher Navoiy . Devon. 1 tom, T., 1948.
Aliev G.Yu. Iz istorii vozniknoveniya obraza Farxoda v literaturax narodov 
Vostoka (kratkie soobsheniya in-ta vostokovedeniya). T 27.- M., Nauka, 1986
Alisher Navoiy. Xamsa. – T., 
Adamova A.T, Grek T.T. Miniatyura kashmirskiy rukopisey. L., “Iskusstvo” 1976.
Ashrafii M.M. Buxarskaya shkola miniatyurnoy jivopisi (40-70 god XVI - veka). 
Dushanbe. Donish. 1974.
Aliev   G.Yu.   Tem   i   syujet   Nizami   v   literaturax   narodov   Vostoka.   –   M.,   Nauka,
1 985.
Aliev G.Yu. Legenda o Xosrave i Shirin v literaturnx proizvedeniyax Vostoka. – 
T., Fan, 1960.
Pugachenkova G.A, Rempel L.I. Ocherki iskusstva Sredney Azii. M., 1985.
Pugachenkova G.A. Galerkina O. Miniatyur Sredney Azii. M., 1979.
Farididdin Attor. Ilohiynoma. T., 1994.
O’zbekiston san’ati (1991-2001 yillar). T., 2001.
Miniatyura Maverannaxra: Albom. Avt. vstup.st. i sost. O.Galerkina. L., 1980. 
Usmonov O. Kamoliddin Beҳzod va uning naқqoshlik maktabi. T.,1977.
SHoyokubov Sh. Uzbekistonning bugungi miniatyura rangtasviri. Albom. – T., 
1994.
SHark miniatyura maktablari. Tuplam  to’plovchilar: Madraimov A, Normatov N. 
– T., 1989.
Ismailova E.M. Iz istorii miniatyur Maverannaxra i stran Srednego Vostoka. T., 
35 2001.
ИЛЛЮСТРАЦИЯЛАР:
1-Илова   (бошланғич даражасида )
36 2-Илова   (алгоритмик даражасида )
37 3-Илова   (ижодий даражасида )
38 39
Купить
  • Похожие документы

  • Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish
  • Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi
  • Umumta’lim maktablarida o’quvchilarning musiqaviy madaniyatini shakllantirish
  • Chizmachilik fanidan grafik topshiriqlar tizimini yaratish metodikasi
  • Zardo’zlik san’atining tarixiy rivojlanishi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha